విజ్ఞానసర్వస్వం 12 ఇంజనీరింగ్ టెక్నాలజీ

u
RAAAAAAAAAAAARARAAAAAA AAAARAAE RAAAARAAARARAAAAAAARAAA
AAAAARAAAARAAAAARAARARR ARIA AAR AAR AAR AAAI AIR ARRAN AIR AIR IIIA AIAN RNR

ARARARANINRRINNAIRRN

మద్రాసు

RRA AAAARAAAAAAAAARANY,/

wr) sl
ARARARARAARAARARARAAR AARNE RII ANNE
RARRARARAARIY

గు ఖాజా

హెదరాబాదు

(cn

ARRR

AARAARARAAAAAAANAAAA
_—_—__
WAN
U

Te

జ

CIAAAAAARADAAYYS AAAA:

AAA IAARAYARAARARARAAY AARAARARA, AA, AANA ANE ANAND AAR NIRS ENG INNES NEN EN DINNERS AAAAYIAARARARRA IAAI ANANSI
SRARNARISRNRRISINININIININNIININNIININNLININNIRNRNRNNNNNRRNRRRNNIRRRRIRRRREIRRREISRRS RAR RAR ARRIASRSARRIARRIARNXEARNAARNY ARTY

Blank Page

విజ్ఞాన సర్గస్వము

పన్నెండవ సంపుటము

ఇంజనీరింగు - చెక్నాలజీ

ముఖ్య సంపాదకుడు

కె. ఎల్‌. రావు

నంపాదకులు

“వి. వి. ఎల్‌. రావు
డి. వేంక కేశ్వర్లు
ఎన్‌. ఎన్‌. నారాయణరావు
ఏ. నరసింగరావు

సంగావాకుడు

బుడిగ సుబ్బరాయన్‌
@

1970 =

తెలుగు భాషా సమితి

హైదరాబాదు భః మదాసు

©

1970
తెలుగు భాషా సమితి

తెలుగు ఛాషౌ సమితి లిఖిత పూర్వక మైన అనుమతి లేనిడే ఇందలి వ్యానములుగాని, చిత్రములు గాని పునర్ముదింపరాదు

Published with the financial assistance from |

| Ministry of Education, Government of India.

ముద్రణ : (పతులకు :
హిందీ (ప్రచార (సైస్‌ తెలుగు భాషా సమితి
మేలు (ప్రతి (ఇండియాలో) 3} 71, యూనివర్సిటీ బిల్లింగ్స్‌
మచాసు 17 : ల్లి
విదేశ ములలో మద్రాసు-ర
& జ! f '
గంథాలయ |పతి Cn
కళా (పింటర్స్‌ ' & తెలుగు భాషా సమితి
సాదా (ప్రతి ; ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ కాంవస్‌
మచాసు -88 'ే
సైద రాజాదు-7

ENGINEERING & TECHNOLOGY
12th Volume of VIJNANA SARVASVAMU (Encyclopaedia)
Published in Telugu in 16 Volumes by Telugu Bhasha Samiti © Hyderabad © Madras

Chief Editor: K. L. RAO
Editors: V.V.L.RAO, D. VENKATESWARLU, N.N. NARAYANARAO, A. NARASINGARAO
Compiler: B. SUBBARAYAN

_ For copies:
Telugu Bhasha Samiti

71, University Buildings.
Madras-5

Telugu Bhasha Samiti

Osmania University Campus
Hyderabad-7

De luxe edition
(in India) : 4
Overseas
Library edition తో
Popular edition 3

%

(పకాశకుల నిజపి
ar.)

స్వతం[త భారతమున తెలుగువారు నుశికిత పౌరులుగ (ప్రవర్తించి యథోచిత పాత్ర నిర్వ
హింప వలయుననిన (ప్రాచీన, ఆధునిక విజ్ఞానమునంతను సామాన్య [ప్రజల అందుచాటులోనికి శతెచ్చుట
అవసరమను భావమే ఈ విజ్ఞాన సర్వన్వ [ప్రచురణకు మూల కారణము.

క్రీశ కొమ(రాజు లక్షుణరావు 1915 లో అశకారాదిగ * ఆం|ధ విజ్ఞాన నర్వన్వము ' ను (ప్రచు
రింప మొదలుపెట్టి 1917 నాటికి మూడు సంపుటములను (అ - అతా వరకు) |పకటించిరి. నాలుగవ
సంపుటమును (ప్రకటింప సంకల్పించి సామ(గిని నేకరించుచు మధ్యలో 1928 లో వారు కాలధర్శ
మొందిరి. పిమ్మట కీ. శే కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు లక్ష్మణరావు కృషిని పునరుద్ధరించి కొన సాగింప
పయత్నించిరి. కాని, 1989లో వారు కూడ నిర్యాణము చెందుటతో ఆ మహాత్తర కార్యము అంత
టితో ఆగిపోయినది. ఇట్టి ఘనకార్యము కేవలము వ్య క్తులమీద నే ఆధారపడినయెడల ఆ వ్యక్తు లన
మించుటతో ఆ కార్యము ఆగిపోవును గావున (శ్రీమంతుల తోడ్చాటు, [ప్రభుత్వ సావాయ్యము కలిగిన
ఒక సంస్థమా(తమే ఈ కృషిని నిరంతరాయముగ కొనసాగింప కలుగునను ఉద్దేశముతో 1947 లో
మచాసులో తెలుగు భాషా సమితి స్థాపింపబడినది. మచ్రాను విశ్వవి ద్యాలయము చారి సౌజన్యాదర
ముల ఫలితముగ విశ్వవిద్యాలయ భవనములలో స్థావరము లభించుటతో అచట తన కార్యస్థానమును
నెలకొల్పుకొని, 10-5-1948 న సమితి తెలుగున విజ్ఞాన నర్వస్వ రచన్వకె విషయ సామగిని నేకరింప
నారంభథభించినది.

క్రియ లక్షణ రావు తల పెట్టిన రచనావిధానము అకారాది వర్ణ [క్రమమును అనుసరించినది. అది
సం|పదాయసిద్ధమగు రచనావిధానమే ఐనను దానిని అనుసరించి పని సాగించు నెడల విషయ సంగ
హణమంతయు సమగముగ పూర్తి అయి అన్ని సంపుటములును వెలువడిన తరువాతనే అది ఉప
యోగకరమగును. అదియును గాక, విశ్వవిద్యాలయ స్థాయియందు కూడ (పాంతీయ ఛావలోనే
బోధనాదులు జరుపు సౌకర్య మేర్చడి, పౌరిభాషిక పదములకు సువిదితార్థములు ఏర్పడిన గాని విజ్ఞాన
నర్వన్వ రచనలో సం|పదించుటకు వీలగు అకారాది వర్ల (క్రమ రచనా విధానము నవలంబించుటవలన
ఎక్కువ |పయోజనము లేదు. అందువలన తెలుగువారికి సుబోధ ముగ ఉండునట్లు విజ్ఞాన సర్వన్వర చన
సాగించి వేగముగ ఒకటి తర్వాత ఒకటిగ పదునారు సంపుటములలో (ఆదిలో అవలంబించిన 12 సం
పుటముల |[పణాళిక 1960 లో 16 సంపుటముల పథకముగా సవరింపబడినది) విజ్ఞాన విషయమంతయు
(ప్రకటించుటకు సమితి వూనుకొనినది. ఈ రచనా విధానమున ఒకొక్క సంపుటము ఒక (ప్ర క్యేక
విషయమునకో లేక కతిపయ సన్నిహిత విషయములకో టఉద్దిష్ట్ర మైనది. పాఠకుల సౌకర్యార్థము ఆ యా
విషయములకు సంబంధించిన (పశ్యేకాంశముల సమాలోచన సౌలభ్యమున్నకె ఒక అకారాది వివరణ
భాగము కూడ జతపరుప సంకల్పింపబడినది.

(పతి సంపుటమునను మొదటి విఖాగమున ఆ సంపుటమునకు చెందిన విషయము లన్నియు
ఆమూలా(గము సంతి వ్రముగ పాఠ్య[గంథములలో వలె వివరింపబడును. శరెండవభాగమున ఆ యా
విషయములకు నంబంధించిన వివిధాంశములు సం[పదాయ సిద్ధమెన విజ్ఞాన నర్వన్వ రచనావిధానమును
అనుసరించి అకారాది వర్ల[క్రమముగ కూర్చబడును. (వతి సంపుటమందును మొదటిభాగమందలి

సంతి ప్త కథనము ఆ విషయముతో |ప్రపథమముగ పరిచయము కలిగించుటకు చక్క గా ఉపక రీంప
గలదు. ఏ (పశ్యేకాంశము ఎనెనను శతెలిసికొనగోరువారికి అకారాది వర్ణానుక్రమ వివరణము సవాక
రించును. ఈ విధానమును ఇదివర కెవరును అనుసరించి ఉండలేదు,

మొదటి సంపుటము (చరి[త అ రాజనీతి) 1954 లో (పకటింపబడినది. ఆ వెనువెంటనే 19:5 లో
రెండవ సంపుటము (భౌతిక, రాసాయనిక శాస్త్రములు) వెలువడినది. ఈ రెండు సంవుటములును
ఆంధ విజ్ఞాన|పియుల ఆదరణ ఫలితముగ పూర్తిగ ఖర్చయినవి. ఆ సంపుటములలోని విషయ సామ గిని
వునర్వ రవస్థీకరించి, విస్తరించి అనేకములయిన నూతన విషయములు చేర్చడమయినది. సంళోధిత
పునర్ము[దితము ఇటీవల జరిగినది.

1956 లో ఆంధపదేశ్‌ (ప్రత్యేక రాష్ట్రముగ ఏర్పడి ఆంధ్ర సంస్కృతి చరిత్రయం దొక
నూతన యుగమునకు నాందీ |పస్తావన జరిగినది. తదనుగుణముగ తన కార్యకలాపములను విస్త రింవ
జేసి వివిధ విశ్వవిద్యాలయ కేం[దములందలి పండితుల సాయముతో త్యరితగతిలో సంపుటములను
వెలువరించుట_ే పైదరాబాదునందును, కొంతకాలము వా ల్తేరునందును కూడ సమితి తన శాఖా
కార్యస్థానమును నెలకొల్పినది. ఆ తరువాత 1959 లో మూడవ సంపుటమును (తెలుగు సంస్కృతి)
సమితి వెలువరించినది. 1960 లో 16 సనంపుటముల నూతన (ప్రణాళిక సిద్ధము చేసినప్పుడు తెలుగు
సంస్కృతి సంపుటమునకు మరికొంత భాగము చేర్చి దానిని రెండు సంపుటములుగా విడదీయుఓకును,
వెనుకటి (పణాశికలోని లి వ సంపుటము పొందిన కొద్దిమందికొరకు అదనముగ చేర్చిన భాగమును
మా(తము అనుబంధ సంపుటముగా (పకటించుటకును నిశ్చయింపబడినది.

౪ ప్రకారము పూర్వ వత్సరములందు గడించిన అనుభవము కారణముగా సమితి తన కార్య
(క్రమమును మరింత త్వరితగతిని కొనసాగించి, 1961 లో నాలుగవ సంపుటము (తెలుగు సంస్కృతి-2)
తెలుగు సంస్కృతి అనుబంధము, అయిదవ సంపుటము (అర, వాణిజ్య, భూగోళ శాస్త్రములు), ఆరవ
సంపుటము (విశ్వసాహితి) యును, 1968 లో ఏడవ సంపుటము (దర్శనములు, మతములు) యును,
1965 మార్చిలో ఎనిమిదవ సంపుటము (వ్యవసాయ, పకుపాలన, అటవీశ్యాస్త్రములు) యును, తొమ్మి
దవ సంపుటము (గణిత, ఖగోళ శా స్త్రమ లు) యును, పదియవ సంపుటము (సాంఘిక శాస్త్రములు)
యును, 1968 లో పదకొండవ సంపుటముగా న్యాయ, పరిపాలనాళ్యాస్త్రములు వెలువరింపగలిగినది.

ఈ “ఇంజనీరింగు, బక్నాలజీ* అను విషయమునకు సంబంధించిన ఈ పన్నెండవ నంపుటమును
ఈ విధముగ తీర్చిదిద్దుటలో భారతదేశములో - ముఖ్యముగ ఆంధ్రపదేశ్‌ లోని-ఆ యా సాం కేతికరంగ
ములలో (ప్రత్యేక మైన కృషిచేసి జగ|త్పసిద్ధిని గాంచిన నిష్ణాతుల సవా కారమువలన నేటికి వెలు వరించుట

సాధ్యము అయినది,

ఇందు ముఖ్యముగ ఈ సంవుటమునకు రూపురేఖలు తీర్చిదిద్దిన (పముఖ ఇంజనీరు, నేటి కేంద
జల విద్యుత్తు మం|త్రి డాక్టరు కె, ఎల్‌. రావు ముఖ్య సంపాదకులుగా సంపుటమునకు సారధ్యము
వహించిరి. వీరు ముఖ్యముగా నివిలు ఇంజనీరింగు విభాగమునకు సంబంధించిన శీరికలు ఎన్ని క చేసి
కేంద జల విద్యుత్తు సంస్థ (సెంట్రల్‌ వాటర్‌ & పవర్‌ కమిషన్‌) లోని నిపుణులచే ఆ యా
విషయములనై |ప్రశ్యేక వ్యాసములు [వాయించిరి. వీరికి సాయముగా వరంగల్లులోని రీజనల్‌ ఇంజ

నీరింగు కాలేజీలో (పీన్సిపాలగా పనిచేసిన వి. వి. ఎల్‌. రావు, నెంటల్‌ మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు
రీసెర్చి ఇనిస్టిట్యూట్‌ లో ఆటో మొబైల్‌ డివిజన్‌కు అధ్యకతనమును నిర్వహించిన ఎన్‌. ఎన్‌,
నారాయణరావు, మ|చానులో బఇ్రండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌ అుక్నాలజీలో కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు
శాఖకు అధ్యజులుగా ఉన్న డాక్టరు డి; వేంక శేశ్వర్లు, ఆం|ధ యూనివర్సిటీలో భూశ్యాస్త్ర విభాగ
మున రీడరుగా ఉన్న డాక్టరు ఏ. నరసింగరావు వారి వారి (ప్రశ్యేకరంగములకు సంబంధించిన
విషయములను నిర్వహించి సమితి కృషికి తోడ్చడిరి. ఈ విధముగా సంపుటమును సంకలనము
చేయుటలో మాకు తోడ్పడిన సంపాదకులకు, తమ రచనలు పంపి మాతో సవాకరించిన రచయితలకు
మా ధన్యవాదములు.

ఈ విజ్ఞాన సర్వన్వ కార్యకలాప మంతటిని సాధించుటకు సుమారు 20 లక్షల రూపాయలు
కావలసి యుండునని అంచనా వేయడ మైనది. ఆభిమానులు, ఉచారులు అయిన ధనవంతులవద్ద ధనము
సేకరించుటకు సమితి నిశ్స్చయించుకొన్నది. విజయనగర మవోరాజా, పిఠాపురము మహారాజా, తిరుపతి
దేవస్థానము కమిటీ, సింహాోచలము దేవస్థానము కమిటీ, (క్రీ) వి. రామకృష్ణ, ఉయ్యూరు షుగర్‌
ఫ్యాక్టరీ, @) గోగినేని వెంకటనుబ్బయ్య మొదలగువారు (పశళంసనీయ మైన జాదార్యముతో విరా
ళము లిచ్చియున్నారు. చాతలనుండి చేకూరిన మొత్తము రూ 2,50,000. (పశ్యేక ఆంధ రాష్ట్ర)
మేర్పడక మునుపు ఉమ్మడి మ|చాను (వభుత్వము వారు సంవత్సరమునకు లక్ష రూపాయలు చెప్పున
ఐదు సంవత్సరములకు ఐదు లక్షలు ఇచ్చుటకు వాగ్గానము చేసిన విరాళములో అక్టోబరు 1970
నాటికి మ[చాను, ఆంధ్రపదేశ్‌ [ప్రభుత్వములు ఇచ్చిన మొత్తము రూ. 5,49,999.87. మార్చి 1970
నాటికి శేం[ద విద్యాశాఖ రూ. 487,000 |గాంటుగా ఇచ్చినది. వీరందరికిని, సమితి భవన
నిర్మాణమునకె దీర్భకాల కౌలుపద్ధతి మీద ఎ. 1.50 సెంట్ల (0098 హౌక్టీరులు) భూమిని తమ (పాంగ
ణమున కేటాయించి ఇచ్చిన ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ మాజీ ,వెస్‌ ఛాన్సలరు డాక్టరు డి, ఎస్‌. రెడ్డి,
ఇప్పటి వెస్‌ ఛాన్సలరు (శ్రీ రావాడ పత్యనారాయణ, మచాసు యూనివర్సిటీ భవనములందు
తెలుగు భామా సమితి కార్యస్థాన మును నెలకొల్చుకొనుటకు అవకాశము కల్పించి అనేక విధములగు
సౌకర్యములు కలుగశేసిన మాజీ ,వెస్‌ ఛాన్సలరు డాక్టరు సర్‌. ఆర్కాటు లక్ష్మణస్వామి మొదలి
యారు, (పస్తుతము చైన్‌ ఛాన్సలరు ఎన్‌. డి. సుందరవడివేలు, వా ల్లేరులో శాఖా కార్యాలయము
ఉన్నంత కాలము (1968 వరకు) తమ భవనములలో ఉచితముగ స్థలము ఇచ్చిన ఆంధ విశ్వవిద్యా
లయము వెస్‌ ఛాన్సలరులు మా కృతజ్ఞతా పా(తులు,

ఈ సంపుటమును సాధ్యమైనంత నిర్జుష్టముగను, అందముగను, ఆకర్షకముగను ముదింపించిన
క్రళా (వింటర్‌, హిందీ (పచార ('ైస్‌ కార్యక రృలకు మా ధన్యవాదములు.

శక 1892 ఆశ్వయుజ, 18 - శనివారము
1970 అక్టోబరు, 10 శనివారము

మోటూరి సత్యనారాయణ బెజవాడ గోపాలరెడ్డి
దండా వేంకట సుబ్బారెడ్డి అధ్య ములు
కార్యదర్శులు

తెలుగు భాషా సమితి
తెలుగు భాషా నమితి

తెలుగు భాషా సమితి
కార్య నిర్వాహక వర్ణము

అధ్యకులు : డాక్టరు బెజవాడ గోపాల రెడ్డి

ఉపాధ్యకులు : చె. వి. నరసింగరావు

(&

@) ఎమ్‌. ఆర్‌. అప్పారావు
కోశాధ్యకుులు : (శ్రీ పర్వతనేని |బహ్మయ్య
కార్యదర్శులు : @) మోటూరి సత్యనా రాయణ

డాక్టరు దండా వేంకటనుచ్భా రెడ్డి
సభ్యులు : శ్రీ పూసపాటి విియరామ గణపతిరాజు

డాక్టరు ఎస్‌. బి. ప. పట్టాభిరామా రావు
శ పనల సూర్యచం[ద రావు

@) పందిరి మల్లిఖార్జున రావు

@) ఖండవల్లి లక్మీరంజనము
@) దేవులపల్లి రామానుజ రావు
@) కొత్త సచ్చిదానందమూర్తి

చీ

సర్వస్వ విథాన నిర్ణయ సమితి
1 డాక్టరు సర్‌ ఆర్కాటు లక్ష్మణస్వామి మొదలియార్‌,
ఎమ్‌. డి., ఎల్‌, ఎల్‌. డి, డి. ఎస్‌సి., డి. సి. ఎల్‌, (ఆక్సన్‌):
ఎఫ్‌. ఆర్‌ = సి పీ. జే వ్‌. సి. వన్‌,
(= గ
ల, @) టి. ఎస్‌. అవినాశళలింగం చెట్టియార్‌, TY, Me ge
లి @&) మామిడిపూడి వేంకటరంగయ్య, ఎమ్‌ ఏ.
4, @) డాక్టరు గిడుగు వేంకట సీతాపతి, బి. ఏ., ఎల్‌. టి., డి. లిట్‌.
5, @) మాగంటి చాపినీడు, వి. ఎస్‌సి. (కాశ్నెల్‌), ఎమ్‌: .ఎస్‌ సీ, (కాలిఫోర్నియా).
6 @) వసంతరావు వేంకటరావు, ఎమ్‌. ఎస్‌సి.

ఉపోదాతము
Se)

ఆధునిక మానవ జీవనమునకు సౌకర్యమును సమకూర్చిన వెజ్ఞానిక విషయములను చేశ [ప్రజలు '
చూచాయగా |గహించుటకు తెలుగు భాషలో - విజ్ఞాన నర్వన్వ (ప్రణాళికలో - ఇంజనీరింగు -
బక్నాలజీ అను విషయములకు సంబంధించిన సంపుటము చేక్చి, దానిని (పచురించుటకు తెలుగు ఛామో
సమితి ఉద్యమించుట సావాసముతో కూడిన మవో భనకార్యముగనే చెప్పవలసి ఉన్నది.

వా స్తవమునకు 16 వ శతాబ్దారంభముననే విజ్ఞానయుగము ఉదయించినదనవచ్చును. చెక్కు
మంది కృషి ఫలితముగా విజ్ఞాన మునకు సంబంధించిన ఆవిప్క రణలు అనేకములు బయటపడుటతో
(పకృతి ఒనె జము మానవునకు తెల్ల మగుట ఆరంభమయ్యెను. ఈ విజ్ఞాన విశేషములు మానవ (పయో
జనమునకు అందుజాటులోనికి తెచ్చుటకు ఇంజనీరింగు - బక్నాలజీ అభివృద్ధి నవాకరించినది. ఆటు
సిధ్ధాంతస్థాయిలో కొట్టుమిట్టాడు విజ్ఞాని కృషిని నంఘముయొక్క (పయోజనమునకు తెచ్చుటకు
ఇంజనీరు సంధానక ర్శగా తన స్థానమును నిల బెట్టుకొన్నాడు, ప్రయోజన స్థాయిని సాధించుటకు
ఇంజనీరింగు రంగమున బహుళకృ్ళషి అవనరము. మాట వరుసకు - చివరకు విద్యుత్తును ఉత్ప త్తి చేయు
ఎడనమోను నిర్మించిన కీర్తి ఫారడేకు దక్కి నప్పటికి - అంతకుముందు పెక్కుమంది విజ్ఞానుల కృషి
ఆయనకు ఉపకరించినది.

చాదాపు నూటయాోభయి పండ్ల |క్రిందట ఇంగ్లండులోని జాతీయ విజ్ఞాన పరిషత్తు (నేషనల్‌
సొసయిటీ ఆవ్‌ సెంటిస్ట్ఫు) లో విద్యుత్తు ఉత్పత్తి సూత్రమును ఫారడే వివరించిన తరుణములో తన
ఆవిష్కరణలోని [ప్రగాఢ సమస్యలు అతనికే తెలియవు! ఆనాటి సభలో ఒక చాలింత బిడ్డను ఒడిలో పెట్టు
కొని ఉపన్యాసమును |శ్రద్ధగావిని, తన ఆవిష్కరణ (విద్యుత్తు ఉత్పత్తి) [పయోజనమేమని ఫారడేను
(ప్రశ్నించెను. దానికి సమాధానముగా ఫారడే “అవునమ్మా! నీ ఒడిలో ఉన్న బిడ్డ [పయోజనమే ? మని
ఎదురు (ప్రశ్నవేసి, “బిడ్డ పెరిగి, పెద్దవాడయి నీకు (ప్రయోజనపడాలి కడా!” అనెనట. అలాగే
(పశ్నించిన (ప్రభుత్వ మంత్రికి కూడ “విద్యుత్తు వినియోగము నానాటికి చెరిగి, (పభుత్వముచేత శే
పన్ను విధింపబడవచ్చునని * సమాధానమిచ్చెను. ఈ జోస్యము నిజమై ఈనాడు పెక్కు (ప్రపంచ
(పభుత్వముల ఆచాయములకు విద్యుత్తు ముఖ్యా ధారమయ్యను.

ఈ విధముగా గత శెండువందల పండ్లలోనూ వెలుగు చూచిన విజ్ఞానము (ైనెన్సు) నకు
సంబంధించిన ఆవిష్ము రణలను (పయోజనక రములుగా రూపొందించుటకు ఇంజనీరులు బాధ్యత వహించిరి.
ఈ శ తాబ్దమున విజ్ఞానము ఉరకలు పరుగులమీద అధభివృద్ధిచెందినది. ఇంజనీరు కూడ అమితోశ్సాహా
ముతో ఈ పోటీలో పాల్గొని తన విధ్యు కృథధర్మ్శమును నిర్వహించినాడు. ఆధునికయుగపు పౌరులమగు
మనకందరికీ ఇంజనీరింగుకు సంబంధించిన వివరములు స్థూలముగ్యానెనను తెలిసి ఉండవలెను. ఈ
విషయమును మనస్సునందు ఉంచుకొనియే, ఈ సంపుటపు రూపు శేఖలు తీర్చి దిద్దబడినవి.

ఇంజనీరింగు - ఊ'క్నాలజీ విషయములకు సంబంధించిన ఈ సంపుటమున |పారంభ పుటలలో
అనేక రంగములకు చెందిన విషయ వివరణ స్థూలముగా నమీక పేరిట పరిచయము చేయబడినది.
నాటి రాతియుగమునుండి నేటి రోదసీయుగమువరకు మానవుడు తన కౌళలమును ఇతోధికము

చేసిన రీతిని ఇంజనీరింగు తథా అెక్నాలజీ [క్రమ వికసనము చూచాయగనే అందించబడినది. పంటనీటి
వనరుల అభివృద్ధి ఉగ్గడింవబడిన తరుణములో ఆ రంగమున ఆంధ్ర [ప్రదేశ్‌ సాధించిన (ప్రగతి వివరించ
బడినది. అల్లే, విద్యుత్తు ఉత్పత్తి రంగమున భారతదేశము స్వాతం త్ర్యానంతరము సాధించిన [ప్రగతిని
పరిచయము చేసినప్పుడు ఆం|ధ|పచేశ్‌ లో సాధించబడిన |పగతి కూడ చర్చింపబడినది. బలిఫోన్‌,
బలిగఫీ, ముద్రణ, రవాణా సౌకర్యములు, రోదసీయానము, పరమాణుళ క్కి, రాసాయనిక పరిశ్రమ -
ముఖ్యముగా ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమ = వాటి కమ వికాసము పొందుపరుపబడినవి. భూ శాస్త్రము
కూడ ఈ సంవుటమునందే చేర్చబడినది. ఈ విధముగా సమీజతా భాగమున స్థూలపరిచయము చేయ
బడిన శీర్షికలు పాఠకునియందు ఆసక్తి జనింపకేయగా, శెండవ భాగమయిన అకారాది వివరణమందు
ఆ యా శ్రీర్లి కలు మరింత విపులముగా విశదీకరింపబడినవి.

ఈ సంపుటమును ఈ రూపములో మీకు అందించుటలో ఆ యా విషయములలో నిష్ణాతు
లయిన (పొఫెనరు వేపా వేంకటలక్షుణ రావు (ఎలక్ట్రానిక్స్‌, కమూూని కేవన్‌ ఇంజనీరింగు, ఎలక్టి కల్‌
ఇంజనీరింగు); చెందులూరి వేంకశేశ్వరులు (రాసాయనిక ఇంజనీరింగు), (శ్రీ ఎన్‌. ఎన్‌,
నారాయణరావు (మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు), డాక్టరు ఏ. నరసింగ రావు (భూ శాస్త్రము) నాతో
సంపాదక నమితిలో సభ్యులుగా తమ శాధ్యతను నిర్వహించి, సవాకరించిరి. నమీజాభాగమును
సంపుట సం|గాహకుడు @) బుడ్జిగ సుబ్బరాయన్‌ రూపొందించి, పలువురు (ప్రముఖులకు పంపి, వారి
సలహాల మేరకు మార్పులు, చేర్పులు చేసి అందించుటయేగాక, ఈ ఇంజనీరింగు - బక్నాలజీ
నంపుటపు రూపకల్పనలో తొలినుండి తుదవరకు కార్యభారమునంతటినీ కడు సమర్థతతో నిర్వహించిరి.

న్యూఢిల్లీ

ముఖ్య సంపాదకుడు
4-8-1970

| కె. ఎల్‌, రావు

ఇంజనీరింగు = టెక్నాలజీ
మశాం మ।చాను,

సంపాదకీయ భూమీక ;

తెలుగు ఛాషపాౌ నమితి కార్యనిర్వావాకులు పూనుకొన్న విజ్ఞాన సర్వస్వ నిర్మాణమున పన్నెండవ |
దయిన ఇంజనీరింగు - చుక్నాలజీ అను ఈ నసంవుటమునకు ముఖ్య సంపాదక బాధ్యతను నిర్వహించిన
డాక్టరు క. ఎల్‌. రావు తమ ఉపోర్హాతమున నంవుట ధ్యేయమును గూర్చి వివరించిరి. ఇంజనీరింగు -
"టెక్నాలజీ ఈనాడు బహ్హుశతెరగుల పరిణతి చెందినది. సామాన్య పాఠకునికి ఎంతవరకు చెప్పతగును
అన్న నమన్య మొదటనే ఎదురెనది.

ఆదిలో విజ్ఞాన సర్వన్వమున భూశ్యాన్త్రము, ఇంజనీరింగు - చుక్నాలజీ అను రంగములకు
సంబంధించి రెండు సంపుటములు వెలువరుచుటకు శెలుగు ఛాపా సమితి నిర్ల యించినది. కాని,
కారణాంతరములవలన తరువాత ఒక సంపుటమునశకే పరిమితము చేయవలసినదని సమితి, కోరగా
ఆ వని మరింత జటిలముగా పరిణమించినది. శీర్షికలను కొన్నింటిని తగ్గించి, ఉన్న శీర్షికల నిడివిని
తగ్గించి మొత్తము మీద ఒకే సంపుటములో ఇమిడ్చి ఇంజనీరింగు - చక్నాలజీని ఈ విధముగా
అంద జేయ గలుగుచున్నాము.

ఈ సంపుటమున చేర్చిన వ్యాసావళి వేర్వేరు సాంకేతిక విజ్ఞాన రంగములకు చెంది, |పమాణ
స్థాయిలో (వె విధ్యము ఉండుట వల్లనూ, రచయితలు ఇంగ్లీషులోనే తమ రచనలు అందించుటవల్ల నూ
వాటిని ఒక కోవకు గుదికట్టుట క్లిష్టమెనది. తెనిగించినవారు కూడ వేశ్వేరు అనువాదకులు కావడము
వల్ల వాటి అవగావాన స్థాయిలో తౌల్యమును చేకూర్చుట మరింత జటిలమైనది. అయినప్పటికి
తెలుగు భాపా సమితి సంగ్రావాకుడు (శ్రీ బుడ్జిగ సుబ్బరాయన్‌ ఈ వని సాధ్యమనిపించి మాకు తోడ్ప్చడిరి.
అర్థి ంచినదే తడవుగా ఆ యా శీర్షికలను (వాసి పంపిన రచయితలు, అనువాదకులు ముఖ్యముగా
సర్వన్వ పథకమునకు రూపురేఖలు తీర్చిదిద్దుటలో మాకు తోడ్పడిన శ్రీ ౩. ఏ. మే (డై 3క్టరు,
నెంటల్‌ వాటర్‌ & పవర్‌ కమీవన్‌ న్యూఢిల్లీ), [శీ జి. వెంక శేశ్వరులు (రాసాయనిక శాఖ, త్యాగ
రాజ కాలేజి, మచాను-21), U వి, టి. ప. సాగర్‌ (డిప్యూటీ = శెక్టరు, సెంట్రల్‌ వాటర్‌ & పవర్‌
కమీషన్‌, న్యూఢిల్లీ ) మున్నగువారును మా కృతజ్ఞ తకు పాత్రులు.

పారిథాషిక పదములను గూర్చి ఒక మాట చెప్పవలసి ఉన్నది. ఇంజనీరింగు - చుక్నాలజీకి
సంబంధించిన శీర్షి కలలో తారసిల్లు పదజాలము చాలవరకు ఇటీవల సృష్టిం చబడినది యే. ఆయా
భావములు కూడ నూతనములే అగుటవల్ల లిపివరివర్హనకు [ప్రాధాన్యమిచ్చి సర్వాంగీకారములయిన
అంతర్జాతీయ పదములను యథాతథముగా స్వీకరించడమైనది. అయితే, రూఢమైన తెలుగు
పదములు లభించినప్పుడు అవి వాడుక చేయబడినవి. శేం[ద|[పభుత్వ పరముగా కమీవన్‌ ఆవ్‌
ఎసెంటిఫిక్‌ & ఇక్నికల్‌ "బర్భినాలజీ సిద్ధపరచిన పదజాలమునుండి కూడ ెక్కువదములు
(గ్రహింపబడినవి.

విజ్ఞాన సర్వన్వములో 12 వ సంపుటము అయిన ఈ ఇంజనీరింగు - బక్నాలజీని ఈ విధముగా

మీకు అందించుటలో మాలో క. ఎల్‌. రావు .. సివిలు ఇంజనీరింగునకును, చేపా వెంకటలకణరావు -

ఎలక్ట్రానిక్‌ శాస్త్రము, కమ్యూనికేషన్‌ ఇంజనీరింగు, ఎలక కల్‌ ఇంజనీరింగు శాఖలకును,
XII—iII

“బెందులూరీ వేంకశేళ్వరులు - రాసాయనిక ఇంజనీరింగునకును, ఎన్‌. ఎనీ. నారాయణ రావు -
మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగునకును, ఏ. నరసింగరావు - భూశ్యాస్త్రమునకును సంపాదకత్వము నిర్వహించుట
జరిగినది.

తెలుగు భాషా సమితి తలపెట్టిన విజ్ఞాన సర్వన్వ |ప్రచురణమను ఈ మవహోద్యమములో ఈ
విధముగా మేము కూడ పాల్గొని యథాళశ క్రి సేవచేయగల అవకాళమును కలిగించిన శెలుగు ఛాషా
నమితి కార్యదర్శులు, ముఖ్యముగా ఈ సంపుటము యొక్క (ప్రగతిని ఎప్పటిక ప్పుడు (పోత్సహించిన
శీ మౌటూరి సత్యనారాయణకు మేము మిక్కిలి కృతజ్ఞులము. ఈ సంపాదకత్వ కార్యనిర్వహాణమున
అనేకమంది [ప్రముఖ విజ్ఞానులు, సాంశేతిక నిపుణులు, పరిశోధకులు మాకు తోడ్చడిరి. మేము
దూరముగ ఉన్నను మా అభిమతములను (గ్రహించి వ్యాసములను అనువదింపజేయించి, ముద్రణకు
సిద్ధము చేయుటలోను మాతో పూర్తిగ సవాకరించి పనిచేసిన సమితి కార్యక ర్భృలకు మా అభినందనలు,
ఈ సంపుట ముద్రణ కార్యమును సం|గావాకుని పర్యవేతణకు లోబడి నసమర్థముగా సాగించిన
తిరుక్కండియూర్‌ |శ్రీనివాసరామానుజమ్‌ మా కృతజ్ఞతకు (ప్రత్యేకముగా పాత్రుడు, అవసరమైన
చి త్రములను అందముగను, నిర్జుష్టముగను తయారుచేసి ఇచ్చిన చిత్రకారులకు, సంపుటమును సర్వాంగ
సుందరముగా ము|దింపించి ఇచ్చిన ము(దణాలయాధిపతులకును మా ధన్యవాదములు.

ముఖ్య సంపాదకుడు : సంపాదక సమితి
కె. ఎల్‌. రావు. ఇంజనీరింగు - బక్నాలజీ
సంపాదకులు : &

వేపా వేంకటలక్షుణరావు
దెందులూరి వేంక టేశ్వరులు
ఎన్‌. ఎన్‌. నారాయణరావు
ఏ. నరసింగరావు.

మనవి

ఎన్‌ నైక్లోపీడియా (బిటాని కావంటి నంపదాయ విజ్ఞాన సర్వన్వ నిర్మాణవిధానమున అనుసఓ
[కమమునగాక, విషయవధానముగా సంపుటములను వింగడించి (పకటించుట తెలుగు భాషా సమితి
విశిష్ట మైన పద్ధతి. ఇంతవరకూ ఇట్టి ప్రయత్నము ఏ భారతీయ భావల్లోనూ జరిగి ఉండలేదు. అంతిర
భాషలు ఇప్పుడిప్పుడు ఆధునిక విజ్ఞాన భావ పరంపరలను అందించుటకు వీలుగా పరిణతి చెందుచున్నవి.
నమయమున విషయవారీగా (వకటించిన చదువరులకు ఒక్కేచేట ఆ యా విషయములకు సంబంధించిన ఇ
లన్నిటినీ సమకూర్చి అందించుట శేలికయని నమితి పథక నిర్ణేతలు ఛావించి, విజ్ఞాన సర్వన్వ నిర్మాణమునకు పూనుకొ,_
ఇట్టి విధముగ ఇప్పటికి 11 సంపుటములు వెలువడినవి, ఇందులో రెండు, మూడు సంపుటములు తప్ప మిగ శతావాటన్ని టి,

తోను నాకు (పత్యకు సంబంధము కలదు. చాదాపు శెండు దశాబ్దములపాటు విజ్ఞానసర్వస్వనిర్మాణమున నాకు
కలిగిన అనుభవపు ఫలితమే ఇది, »

ఇక పన్నెండవదయిన ఈ ఇంజనీరింగు - చక్నాలజీ సంపుటమునకు సంబంధించినంతవరకు సమితి వ్యవస్థాపిత
మైన (ప్రారంభ దళ (1948) లో [ప్రొఫెసరు వి. వి. ఎల్‌. రావుగారు ఇంజనీరింగు రంగమునకుు సంబంధించిన సూల
పట్టికలను తయారు చేయించిరి, విజ్ఞాన నర్వన్వ పథకమును పునర్వ న్రవస్థీకరించు సందర్భములో (1981) ఇంజనీరింగు -
చుక్నాలజీని రెండు సంపుటములుగా వెలువరించుటకు నిర్ణయ మైనది. అయి శే, 1965 లో వ్యవసాయ, పశుపాలనా, అటవీ
శ్యాన్ర్రములు, గణిత = ఖగోళశ్యాస్త్రములు, సాంఘిక ళా (న్ర్రములు (వరుసగా 8, 9, 10 సంపుటములు) వెలువడిన
తరువాతనే దీని నిర్భ్మాణమును గూర్చి పూనిక వహించి, సమ్మృగముగ ఆలోచించుట జరిగినది, 1£65 ఉత్త రార్థములో
ఇంజనీరింగు - బక్నాలజీ సంపుటమునకు సంబంధించిన ఒక చిత్తు (ప్రణాళికను సిద్ధపరచి విజ్ఞులయిన 40 మందికి పంపి
వారి విమర్శలను అర్థించగా, పలువురు (శ్రద్ధాసక్తులతో జవాబులిచ్చి తోడ్చడిరి. ఇందు వెక్కుమంది ఇంజనీరులు,
"అెక్నాలజీ రంగమున (పసిద్ధికెక్కినవారున్నూ ఉన్నారు. తల పెట్టిన ఈ ఇంజనీరింగు = చెక్నాలజీ సంపుటమునకు
డాక్టరు క. ఎల్‌. రావుగారు ముఖ్య సంపాదకత్వమును నిర్వహించుటకు సమ్మతించుట సమితి భాగ్యము. (పభుత్వ కార్య
ఛభారముతో మునిగి శేలుచున్నప్పటికిని వారు మొట్టమొదటినుండియు సమితి పనికి (పాశాన్యమునిచ్చి తోడ్పడుటయే
గాక, ఢిల్లీలోని కేంద్ర జలవిద్యుత్తు సంస్థలోని (శ్రీ వై, ౩. మూర్తి, (శ్రీ జె. ఏ. మే, (శీ బి. టి ఏ. సాగరు, ఇంకను
వెక్కుమంది నిష్ణాతులయిన ఇంజనీరులను [పోత్సహించగా, సంపుట నిర్మాణమున వారందరూ సివిలు ఇంజనీరింగు
విభాగ నిర్వావామున సలవో సవాకారములిచ్చి తోడ్చడిరి.

నమ|గ|పణాళిక 1906లో సిద్ధమైన తరువాత అకారాది వ్యాసములు నేకరించుటకు కృషిసాగినది. ఆ
సంవత్సరాంతమునకు అధికసంఖ్యలో వ్యాసములు పలువురు రచయితలు పంపిరి. అకారాది వివరణములో చేర్చదగు
విషయములను పరిష్కరించుటలోను, తగు రచయితలను ఎన్నిక శేయుటలోను సంపాదకులదే అంతిమ నిర్ణయము.
ఇట్టి కృషిలో మొదటినుండియు ఎలక్టి కల్‌, ఎలక్ట్రానిక్‌ ఇంజనీరింగు విభాగములకు సంబంధించిన విషయములందు
గ్రోద్గ వహించి చివరవర్గ్షకూ తోడ్పడిన వేపా వేంకటలకృణ రావుగారు సంపుటము ముదణ తుది దశలో ఉండగా
దురదృష్టవశాత్తు మరణము" పాలయిరి.

దున్గాపూరులోని సెం|టల్‌ మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు రీసెర్చ్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ లో ఆటోమొ జైల్‌ ఇంజనీరింగు
కీ a_

విభాగమునకు అధ్యత స్థానమున ఉన్న శ్రీ ఎన్‌. ఎన్‌, నారాయణరావుగారు మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు శాఖకు సంబం

ధించిన విషయసామ(గిని చాలవరకు ఆ యా విషయరంగములలో ఆరిశేరిన వారిచేత (్రాయించి పరిష్కరించి పంపిరి,

ఇక రాసాయనిక ఇంజనీరింగునకు సంబంధించినంతవరకూ మద్రాసులోని ఇండియన్‌ ఇనిస్టి ట్యూట్‌ ఆవ్‌
(A)
"బక్నాలజీలో రాసాయనిక ఇంజనీరింగు శాఖకు అధ్యత స్థానమున ఉన్న డాక్టరు దెందులూరి వేంక శేశ్వరులు
గారు. ఆధ్యర్యవము నహించిరి, భొంబాయైలోని డాక్టరు పి, ఎన్‌, మూర్తి, మృచాసులోని త్యాగ రాయశా లేజ్ణి
i

"యనిక శాఖ అధ్యయులు |శ్రీ జె, వేంక శేశ్వరులు చేదోడు వాదోడుగా ఉండి, ఈ పనిలో పాలు పంచుకొనుటవలన నే
స్నంత మేరలో అంత విషయసామగిని సంపుటమున చేర్చుటకు సాధ్యవడినది.

భూశ్యాస్ర్ర) విథాగమును ఇంజనీరింగు - చుక్నాలజీ సంపుటమున శేర్చుటవలన డానికి సంబంధించిన విషయ
చేకరణలో ఆంధ యూనివర్సిటీ భూశ్యాస్ర్రశాఖలో రీడరుగా ఉన్న డాక్టరు ఏ, నరసింగ రావుగారు సకల విధముల
సవాకరించిరి,

విజ్ఞాన సర్వస్వ నిర్మాణమున తెలుగు ఛాపో సమితి అవలంబించిన పథకమును ననుసరించి వేతి సంపుటమున
పూర్వభాగమున ఆ యా విషయములనుగూర్చి చారి తాత్మక మగు స్థూలపరిచయము ఉండవలెనని సం పదాయము,
చానికి లోబడి సమీకను సిద్ధపరచుటకు ఒక (పత్యేక విధానము అనుసరించబడినది. 1967 లో చాచాపు 150 పుటలు గల
ముసాయిదా సమీత నొక దానిని ఇంగ్లీ షులో సిద్ధపరచి దాని (ప్రతులను విజ్ఞులయిన పలువురు (ప్రముఖ విద్యాధికులకు
పంపి వారి సలవోల మేరకు మరల దానిని పున్మరచియించి, అప్పుడు తెలుగుసేత కొన సాగించడ మైనది,

ఈ సంపుటము మ్ముదణ 1968 ఆగస్టులో (ప్రారంభింపబడగా, 1970 అక్టోబరు 10 నాటికి ముగిసినది, అయిశే,
ఈలోగా 1987, 1963 సంవత్సరములలో ఇంజనీరింగు - బుక్నాలజీ సంగావాక కార్యక లాపములతో బాటు పదకొండవ
సంపుటము (న్యాయ, పరిపాలన శ్యాస్త్రము), మొదటి సంపుటము (చరిత్ర = రాజనీతి) రెండవ కూర్చు ముద్రణ
కార్యము కూడ నిర్వహింపవలసివచ్చినది కనుక కొంత ఆలస్యమైనది. 1909 లో సమితి నిధులు కొరవడుటవలన
ముద్రణ కార్యము వెనుకపడినది, మొతము మీద ఇ-జనీరింగు = చెక్నాలజీ సంపుటపు పాఠ్యభాగము ముదణ
అక్టోబరు, 1970 నాటికి ముగిసినది. ఇంకను పాఠ్యభాగమునకు ముందు వెనుకల ఉండు పరిభాష, పట్టికలు ఇత్యాది
సమకూర్చుటకును, మధ్య మధ్య చిత్రములు గల ప్లేటులకు అనువగు ఫోటో(గాఫులను శెప్పించి ముద్రణ కార్యమును
ముగించుటకును మరికొంత కాలము పట్టినది,

పరిభాష విషయములో తగు సూచనలను చేకరించుటకుగాను 1967, జనవరి 26 తేదీన ద&ిణభారత పుస్తకసంస్థ
సవాకారమున శెలుగు ఛాషాూ సమితి ఒక సదస్సు నొకదానిని మృచాసులో వర్చాటు చేసి, నిర్వహించినది. అందులో
మ|చాసులోని పెక్కుమంది విద్యాధికులు పాల్లొని (పయోజనాత్మకమగు సూచనలను చేసిరి. చాదాపు ఈ సూచనలను
దృష్టియందుంచుకొని ఇంజనీరింగు - చెక్నాలజీకి సంబంధించిన పదజాలము నిర్మింపబడినది.

మొత్తము సుమారు నూరుమందికి పైగా రచయితలు అకారాది వ్యాసములు (వాసి పంపిరి. ఇందులో
చాచాపు అన్నియు ఇంగ్లీ షున (వ్రాయబడినవి యే, తెలుగు నేతలో [శ్రీ మేడేపల్లి వరవా నరసింవాస్వామి, (శ్రీ బొమ్మకంటి
డ్రీనిసాచార్యులు, టి. ఎల్‌, నరసింహారావు మున్నగు వారు సవాకరించిరి, ముఖ్య సంపాదకులు డాక్టరు శె, ఎల్‌.
రావుగారికిని, సంపాదకులు డీ వేపావేంకటలత్మణరావు, డీ ఎన్‌.ఎన్‌, నారాయణరావు, శీ చెందులూరి వేంక శేశ్వరులు,
డీ వ. నరసింగ రావుగారలకు (పశ్యేక కృతజ్ఞ తాభినందనలు, సమీత, అశకారాది|క్రమభాగములను వ్యవస్థీకరించుటలో
తోడ్పడిన వారికిని, వ్యాసర చయితలకును, అనువాదకులకును, చితములు, ఫోటో గాపుల విషయమున తగు సలవో
లను ఇచ్చిన (శ్రీ దశిక రామలింగేశ్వర రావుగారికిని కృతజ్ఞ తాభినందనలు. నన్ను ఈ కార్యమునకు నియోగించుట యే
కాక, ఎప్పటికప్పుడు నాకు |పో తావామిచ్చిన సమితి కార్యదర్శి డీ మోటూరి సత్యనారాయణ గారికి నా కృతజ్ఞ తా
పూర్వక నమస్కారములు. ఇక కార్యరంగమున (శ్రీ చీమకుర్తి శేషగిరిరావు (సం గావాకుడు, పైదరాజాదు) సమితి
('్రాంచి మేనేజరు (క్రీ ఈరంకి రాయన్న, చాకు సవాయకులుగా ఉన్న సమితి సిబ్బంది ఆలమూరు వెంకటా చలము,
పొట్లూరి లతీనారాయణరావు, యామిజాల ఆనందన్‌, ముఖ్యముగా ఈ సంపుట నిర్మాణమున ఆరినుంచి తుదివరకు
నాకు సవాకరించిన తిరుక్కండియూర్‌ |శ్రీనివాసరామానుజమ్‌ నా కృతజ్ఞతకు పాత్రులు,

| బుడ్డిగ సుబ్బరాయన్‌
మచాను సంగావాకుడు
అక్టోబరు 10, 1970 వ తెలుగు భాషా నమితి
xii .

ఆర్‌, ఎస్‌, గ.

ఆర్‌,ను,

ఎ, ఎన్‌, ఆర్‌,

ఎన్‌, ఎన్‌. నా. రా.

రచయితలు

నరసింగ రావు, అ.; ఎమ్‌.ఎస్‌ సి., పి. ఎచ్‌డి (లండన్‌ ), డి.ఐ.సి, (లండన్‌ ), ఎఫ్‌, జి. ఎస్‌, (లండన్‌ ),
ఎఫ్‌, జి, ఎస్‌ (ఇండియా) రీడరు, జియాలజీ, ఆం[ధా యూనివర్సిటీ, వా ల్లేరు,
ఖనిజములు; ఖనిజములు - వర్గీకరణము ; ఖనిజ శాస్త్రము; ఖనిపరి(శ్రమ ; భూగర్భ ఖనివరి|ళమ ;
భూ రాసాయనిక ఖనిజ అన్వేషణ; భూ రాసాయనిక శాస్త్రము; రాగి ఖనిజములు; శిలా
ఖనిజములు ; శిలాశా(స్త్రము,
అహుజ, పి. ఆర్‌.,
జాయింటు సెక్రటరి, మినిష్టరీ ఆవ్‌ ఇరిగేవన్‌ & పవర్‌; గవర్న మెంటు ఆవ్‌ ఇండియా,
న్యూఢిల్లీ. ;
జలశ్యాన్త్రము ; నీటివనరుల అభివృద్ధి - భారత దేశము.

జోగారావు, ఏ., ఎమ్‌. ఎస్‌ని., డి. ఎస్‌సి.,

ద్వారకా నగర్‌, విశాఖపట్టణము _ 4.
విద్యుత్తు రాసాయనిక పరిశ్రమ.

వెంకటాచలము, ఆలమూరు, వి. ఎస్‌సి.,
మాజీ నవోయ సం[గావాకుడు, తెలుగు ఛాషపా సమితి, యూనివర్సిటీ భవనములు, మచాసు్‌,
ఆయిల్‌ అండ్‌ నాచురల్‌ గాన్‌ కమీషన్‌; ఆర్కెట్‌, రిచర్డ్‌ ; ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌
చెటోలియమ్‌: ఇండియన్‌ స్కూల్‌ ఆవ్‌ మైన్సు ; ఇండియన్‌ స్టాండర్డ్‌" ఇన్నిఫిట్యూవన్‌; ఇన్స్‌ డాక్స్‌;
ఎడిసన్‌, తామస్‌ ఆల్వా ; శాక్స్‌టన్‌, విలియమ్‌ ; కాటన్‌, ఆర్డర్‌; కామేశం, శొంఠి; కప్‌,
ఆల్‌ (ఫెడ్‌ ; గాలి నదుపాయములు; గుడ్‌ ఇయర్‌, ఛాశ్లెస్‌ ; గ్యూ చున్‌ బర్గ్‌, జాన్‌ ; “జెంకిన్‌,
హానీ, ఛాశ్లెస్‌ ఛైమ్మింగ్‌ ; జెప్ల్పిన్‌, కౌంట్‌ వాన్‌ ఫెర్డినాండ్‌ ; బ్ధ్వ్వార్‌ కిన్‌, న్లాడిమిర్‌ కోస్మా;
ఇబలొఫోర్ట్‌, శతామస్‌ ; డాగరీ, లూయీ జాక్వియస్‌ మాండీ; డేవిస్‌, జాన్‌ ; బున్‌ సెన్‌, రాబర్జ్‌
విల్‌హెల్మ్‌; రూపాంతర శిలలు,
గల్లొట్‌, ఆర్‌. ఎస్‌, సి, ఇ, ఎమ్‌, ఐ. ఇ. (ఇండియా),
జనరల్‌ మేనేజరు (కమర్షియల్‌), (త్రివేణి స్ట్రక్చరల్‌ లిమిజుడ్‌, అలవోచాదు,

కారానా నిర్వవాణ,
ఖ

న్నుబమణియన్‌, ఆర్‌., S .
లెక్చరర్‌, కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు శాఖ, ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌ చెక్నాలజీ,
మచాసను -86,
అమోనియా విశ్లేషణ; ఆక్సీకరణము ; ఆల్కి లేషన్‌.'
నారాయణరావు, ఎ.
ద్వారకా, మచాసు 4
యంత్రవరికర ములు,
నారాయణరావు, ఎన్‌, ఎన్‌., వి. ఇ. ఎ. ఎమ్‌. ఐ. ఇ.,
రీ సెర్ప్‌ అండ్‌ డెవలప్‌ మెంట్‌ డిపార్ట్‌ మెంట్‌, కిర్లోస్కర్‌ ఆయిల్‌ ఇంజన్స్‌ లిమిశుడ్‌,
కిర్‌ కీ. పూనా = లీ.
అకర్మన్‌ స్టీ రింగు, ఆటోమొ ౩౫ ల్‌ ఇంజనీరింగు, ఆటో మోటివ్‌ స్ట్రీరింగు,

xiii

ఎన్‌. ఎస్‌, ఆర్‌. ఆం. ఆంజనేయులు, ఎన్‌. ఎన్‌. ఆర్‌,
ఫెర్టిలెజర్‌ కార్బొశేషన్‌ ఆప్‌ ఇండియా. సింధీ, వీవోర్‌.
అమోనియా,

ఎన్‌. ఎస్‌, ఎల్‌. రావు. లక్ష్మణరావు, విస్‌, ఎస్‌
మాజీ సూపరించెండింగు ఇంజనీరు, నెం[టల్‌ పి. డబ్ల్యు. డి., కలకశ్తా - 27,
విమానా(శయములు.

ఎమ్‌. బి. ఆర్‌. ఆర్‌. రామచందరావు, ఎమ్‌. బి., ఎమ్‌. ఎస్‌సి., ఎఫ్‌, వ. ఎస్‌సి., ఎఫ్‌. జి. ఎస్‌. (లండన్‌).
చెం. 8, చా - 11, కుమారా పార్క్‌ వెస్ట్‌, బెంగుళూరు _ 20,
౧ లు
ఖనిజ అన్వేషణ - భూ భౌతిక పద్ధతులు,

ఎమ్‌. రా. రా. రాజారావు, ఎమ్‌., డి. ఎస్‌సి.,
అసి నెంట్‌ (ప్రొఫెసర్‌ ఆవ్‌ కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు, ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆప్‌ చుక్నాలజీ,
బొంచాయి.
అధిచూవణ ; ఆర్టీ కరణము, వాశాను కూలనము.

ఎమ్‌. వి, ఎస్‌. పి. నూర్య[పకాశం, ఎమ్‌. వి.
రిమైర్డ్‌ సూవరించండింగు ఇంజనీరు (పబ్లిక్‌ హెల్త్‌) ఆంధపడేళ్‌.
ప్రజారోగ్య శా(న్ర్రము.

ఎమ్‌. వె, రా. " వెంకటరావు, ఎమ్‌., బి. ఏ., బి. ఇ, (ఆనర్చు), స్రీ ల. (ఆనర్చు), వీ, ఎమ్‌. ఈ ౫

సూవరించుండింగు ఇంజనీరు, డీ ై లము డాము, మవాబూబ్‌ నగరము జిల్లా.
అంచనా; చండర్లు, కాంట్రాక్టులు ; ఇండర్లు, స్పెసిఫి కేషన్‌లు ; మదింపు,
౧ (A ౧m

ఎమ్‌. శ్రీ. రా. శ్రీరామారావు, ఎమ్‌., ఎమ్‌. ఎస్‌సి., పిఎచ్‌, డి., ఎఫ్‌. జ ఎన్‌
(ప్రిన్సిపాల్‌, మోతీలాల్‌ విజ్ఞాన మవో విద్యాలయ, భోపాల్‌.
ఇ
అగ్నిశిలలు.
ఎమ్‌. ను. సుబ్బారావు, ఎమ్‌., డి. ఎస్‌సి.

లెక్చరర్‌. ఇన్‌ జియాలజీ, ఆం(ధాయూనివర్సిటీ, వా లేరు.
నముద భూశా(న్ర్రము.
ఎల్‌. కృ. మూ. కృష్ణమూర్తి, ఎల్‌., ఏ, ఎమ్‌, ఇ. ఎస్‌,,
యూనివర్సిటీ ఆవ్‌ శాన్‌డీగో, లా జొల్లా, కాలిఫోర్నియా 92021, యు. ఎస్‌, ఏ,
ఆవిరి ఇంజను (స్ర్రీమ్‌ ఇంజను) ; ఆవిరి రైలు ఇంజను (స్తీ మ్‌లోకో మోటవ్‌ ).

ఎన్‌, రా, రాఘవాచారి, ఎస్‌,

రిశుర్‌ సూపరించెండింగ్‌ ఇంజనీరు (డిజైన్స్‌) నాగార్జున సాగరు డాము కాలువల వ్యవస్థ,

ద — జ థి
ఆంధపచేళ్‌.
ఆనకట్టలు = బరాజులు,

వెన్‌, వి ఈ. రమణయ్య, ఎన్‌, వె ఎమ ఎన్‌ సీ ఎఫ్‌ ఆర్‌, అం సీ

శక్‌ శెమిస్టు, ది ఆంధ్రా వెజిటబుల్‌ ఆయిల్‌ (పోడక్టుు, విజయవాడ,

నబ్బు పరిశ్రమ.

xiv

-”

ఎనీ. నం. నేంపత్తు, ఎన్‌.,
(పొఫెసర్‌, డిప్యూటీ డై కెక్టర్‌, ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌ శుక్నాలజీ, మచాను - లీరీ,
| ఎలక్టా నిక్‌ కంప్యూటర్‌ లు. §

స సుమ షర్మ, ఏ. పి.,
డెవలప్‌ మెంట్‌ ఇంజనీరు, ప్యూరో లేటర్‌ లిమిబట్‌, న్యూఢి ల్లీ.

ఆటోమొబైల్‌ 'డైక్‌; ఇరుసులు ; క వాటములు,

ఏ. వి. ఆర్‌. శాస్త్రి: _ శాస్త్రి, ఏ. వి. ఆర్‌.,. ఎమ్‌. ఎన్‌సి., ఎఫ్‌, జి, ఎస్‌, (లండన్‌),
లెక్చరర్‌ ఆవ్‌ జియాలజీ, ఆం(ఛధాయూనివర్సిటీ, వా లేరు.
అగ్నిపర్వత ములు ; భూక ౦వములు.

ఏ.వి, కు. కుప్పుస్వామి, వీ ఏ
(ప్రిన్సిపాల్‌, ఇనిస్టి ట్యూట్‌ ఆవ్‌ కేటరింగు చుక్నాలజీ అండ్‌ అప్టెడ్‌ న్యూ(టిషన్‌,
అడయారు, మచాసు - 20.
ఆహార పరిశ్రమలు, ఉత్పత్తులు ; ఆహారములు, నిల్వ. 4

కరుణాకర్‌. కరుణాకర్‌, సి. వి,,

కేంద జల విద్యుత్తు సంస్థ, న్యూఢి ల్లీ.
తరలింపు సొరంగములు.

కామేశ్వఠరావు. కామేశ్వరరావు, కె ఎమ్‌. వెస్‌సి ఏర్‌ = తి. వెన్‌ (ఇండి యా).
లెక్చరర్‌ ఇన్‌ జియాలజీ, ఆంధాయూనివర్సిటీ, వా క

మెనింగు ఇంజనీరింగు. 2

కృష్ణన్‌, కృష్ణన్‌, ఎమ్‌, ఎనస్‌,ఎమ్‌ం వశ పిఎన్‌ ద, ఎఫ్‌ వ. లెన్‌సి, ఎఫ్‌ వెర్‌ 2 పద్మభూషణ,

మాజీ డైరక్టర్‌, జియలాజికల్‌ సర్వే ఆవ్‌ ఇండియా.
ఆర్థిక భూశళ్యాస్త్రము ; జింకు, సీసము,

కె. ఎస్‌, చౌదరి, శేషాచలం చౌదరి, కె., ఎమ్‌. ఏ.,
| | ఇనిస్టి ట్యూట్‌ ఆవ్‌ లెదర్‌ టెక్నాలజీ, మచడాసు.
తోళ్లపదును.
కె, కె. రా. రావు, కె. కె.

డిప్యూటీ డై. డై_శెక్టరు, నెంటల్‌ వాటర్‌ & వవర్‌ కమీషన్‌, న్యూఢిల్లీ జ లీకై
wr = ఇంజనీరింగు నిర్మాణములు,

జప గోర గోపాలరత్నం, కె, పి,,

కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు శాఖ, ఇండియన్‌ ఇనిసి స్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌ చెక్నాలజీ, మృచాను . శి€.
ఉపోత్పన్న ములు. ;
కె. రా మూ. రామమూర్తి, కె., ఎమ్‌. ఇెక్‌., Se

కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు శాఖ, ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆస్‌ Teen మృచాను - 96.
ఎరువులు.

Xv

కసీ: కృ.

కృష్ణమూర్తీ, కే. వీ., బీ. ఇ. (సివిల్‌), ఏ. ఎకు. ఐ, జ.
౬.శెక్టర్‌, సెం్మటల్‌ వాటర్‌ & పవర్‌ కమీషన్‌, న్యూఢిల్లీ.
కోసీ (ప్రాజెక్టు ; చంబల్‌లోయ అభివృద్ధి ప్రణాళిక ; చబన్నసీలోయ (వణాళిక ; తుంగభ(చా డాము;
చామోదర లోయ ప్రణాళిక ; ఛా(కా- నంగల్‌ (ప్రణాళిక ; రాజస్తాన్‌ కాలువ (ప్రణాళిక ;
@ శైలము ప్రాకెప్ప; హీరాకుడ్‌ డాము.

డ్రీనివాసరావు, కె; బి, ఇ పిఎచ్‌. డం
డివిజనల్‌ ఇంజనీరు (హైవేస్‌), 2. రండాల్స్‌ రోడ్డు, మచాను = 7.
"కోడు, నిర్మాణము; వంశెనలు.
a

నుబ్బరాజు, కె,
డిపార్ట్‌ మెంట్‌ ఆక్‌ కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు, ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌ బక్నాలజిీ,
మచాసు -86.
ఉప్ప శా వినిమయము ; బాప్పీకరణము.

నరసింహరాజు, కోసూరి, *
డిప్యూటి &.శెక్టర్‌, నెంటల్‌ వాటర్‌ అండ్‌ పవర్‌ కమిషన్‌, న్యూఢిల్లీ .= 22
మట్టి = రాతి డాములు,

కిరసాగర్‌, టి. వి. ఎస్‌. ఆర్‌., ఎమ్‌. ఎస్‌సి.,
లెక్చరర్‌ ఇన్‌ జియాలజీ ఆంధ్రా యూనివర్సిటీ, వా ల్రేరు.
నేల బొగ్గు.

గోపాలరావు, మాటూరు, ఎమ్‌, ఐ. ఇః.,
సూపరింశెండింగు ఇంజనీరు, కన్‌ స్ట్రక్షన్‌ సర్కిల్‌, నాగార్జునసాగరు డాము.
నాగార్జునసాగరు డాము-1; నాగార్జునసాగరు డాము = కాలువ వ్యవస్థ,

చంద, ని. జె. జి.,
ఫాకొల్ల్తీ ఆవ్‌ ఆటో మొబైల్‌ ఇంజనీరింగు, మ।చాసు ఇనిస్టి ట్యూట్‌ ఆవ్‌ చెక్నాలజీ,
(కోమ్‌ పేట, మ।చాసు - 44
గేర్‌ శాక్స్‌.

జకేరియా జార్డి.,
స్ట్రక్చరల్‌ ఇంజనీరింగు రీసెర్చ్‌ సెంటర్‌, అడయారు, మచాసు.
నిర్మాణములు.

జడేజా, ఎచ్‌. టి.,
చైన్‌ టిస్టు, సెంట్రల్‌ మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు రీసెర్చ్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ , దున్గావూర్‌ 29
ఆవిరి నం|గావాక ములు, . .

జోనఫ్‌ జార్డి,
నెంటల్‌ బిల్డింగ్‌ రీసెర్స్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌, రూర్కీ.
నిర్మాణ సామ(గి.

నరసింహారావు, జి. వీ, బి. ఇ., నీమ్‌, ఐ, ఇ.

ఎక్స్‌పర్ట్‌, యుపై శెడ్‌ నేషన్స్‌ ఆర్గనైజేషన్స్‌, న్యూయార్కు.
జలనిర్గమన పద్ధతులు.

\ xvi

జి, గో. కృ మూర్తి. గోపాల కృష్ణశాస్త్రి, జి., డి. ఎస్‌సి,
(శాస్త్రి) జియాలజిస్ట్‌, అల్యూమినియము కార్పొశేషన్‌ ఆప్‌ ఇండియా లిమి'బడ్‌, 7, కాన్సిల్‌
వశౌస్‌ స్ట్రీట్‌, కలకత్తా - 1.
అపమఘర్షక ములు ; కురువిందము.

జి. వెం, వెంకటేశ్వరులు, జ వి. ఎస్‌'సి (ఆనర్చు, బక్‌.
చసాడ్‌ ఆవ్‌ ది డిపార్ట్‌ మెంట్‌ ఆవ్‌ కెమిస్ట్రీ), సర్‌ త్యాగ రాజ కాలేజి, మృచాను . al:
అడ్‌ హెసిప్‌లు ; ఎస్ట్‌రీకరణము ; కెసీన్‌ పరిశ్రమలు ; జిగురులు, శెసిన్‌లు ; దారములు, కృత్రిమ;
నూనెలు, (క్రొవ్వులు (అభజ్యు, భత్యు), ప్లాస్టిక్కులు,

జి వెం, రా. వెంకటేశ్వర రావు, జి.
సెంటల్‌ వాఓర్‌ అండ్‌ పవర్‌ కమిషన్‌, న్యూఢిల్లీ.
డాములు.
జి. ను, న్నుబహ్మణ్యం, గంటి, బి. ఇ. ఎమ్‌. ఏ., ఇ, ఇ., ఎమ్‌, ఐ. ఇ, ఇ. ఇ., ఏ, ఎమ్‌, ఐ. టి, ఇ,

(పిన్సిపాలు నాగార్జున ఇంజనీరింగు కాలేజి, హైదరాశాదు.
ఎలక్ట్రానిక్‌ శాసనము; నౌకాయానమున ఎలక్టా 9నిక్‌ ఉపకరణములు,
(౨) బట
జూనేజా. జునేజా, సి. ఎల్‌.
ఫౌండీ ఇంజనీరు, ఎమ్‌. ఎమ్‌. సూరి అండ్‌ అసోసియేట్స్‌ (వె9) లిమిణుడ్‌.,
వి, 18, (టర్‌ ై.లాస్‌, న్యూఢిల్లీ - 48,
వడ్రంగము.
జె. ఎస్‌. ఆర్‌, కృ. రా. కృష్ణారావు, జె. ఎస్‌. ఆర్‌., డి. ఎస్‌సి, ఎఫ్‌, జి, ఎస్‌, (ఇండియా)
రీడర్‌ ఇన్‌ జియాలజీ, ఆంధా యూనివర్సిటీ, వాల్తేరు.
అ|(భ్రక ములు (మెకాలు).
జె, వి, రావు. విశ్వేశ్వరరావు, జె.
పొెసరు, సివిలు ఇంజనీరింగు శాఖ, ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌
$ "బక్నాలజీ, ఖరగ్‌ పూర్‌.
హై(డాలిక్‌ శాస్త్రము.
డి, ఎమ్‌. రా. రావు, డి. ఎమ్‌,
నైన్‌ టిస్టు = ఇన్‌ _ చార్జి, ఎయిరో డైనమిక్స్‌ డివిజన్‌, నేషనల్‌ ఎయిరోనాటికల్‌
లేజొ రేటరీ, జెంగుళూరు = 17.
చనాయుగతి శాస్త్రము.
డి. ఎస్‌, శాస్త్రి, శాస్త్రి, డి ఎస్‌,, ఐ. ఓ. ఎఫ్‌, ఎస్‌,
జనరల్‌ మేనేజర్‌, హిందూస్తాన్‌ ఆన్లానిక్‌ ౩మికల్స్‌ లిమి జెడ్‌, రసాయని, మవో రాష్ట్ర,
న్మత్రీకరణము ; నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌.
డి. బా, దూ. బాదూరి, డి.
నైన్‌టిన్టు, సెంటల్‌ మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు రీ నెర్ప్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ , దున్లావూర్‌ _9,

ఆవిరి బాయిలరు.

శి. వెం. వేంకటేశ్వరులు, దెందులూరి.
సాడ్‌ ఆవ్‌ ది డిపార్ట్‌ మెంట్‌ ఆక్‌ కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు, ఇండియన్‌ ఇనిస్టి ట్యూట్‌ ఆక్‌
ఇచెక్నాలజీ, మద్రాసు ఎలి.
ఉదజనీకరణము ; ఎమినీకరణము ; శోవణము; సల్ఫానేషన్‌ ; స్వేదనము,

Xx — ll xvii

తంబ.

తె. సు.

నాధన్‌.

&ః

. ఎన్‌, మూ.

&

. ఎస్‌, రావు,

ల
(a
q

తంబ, కె. ఎస్‌.
సదరన్‌ లాంగ్వేజస్‌ బుక్‌ (టస్ట్‌, శరర, పూనమల్లి హైరోడ్డు, మదాసు = 10,
ఫోటోగ ఫీ ; ముద్రణ పరిశ్రమ. 3
సుందరరామయ్య, తెన్నేటి.
జియాలజిస్ట్‌, | గౌండ్‌ వాటర్‌ |పాశెకు; యునె అడ్‌ నేవన్స్‌ డెవలప్‌ మెంట్‌ |పో|గామ్‌,
Sri aa a ని si
మృచదాసు.
భూగ ర్భజలము,
దత్తా, బి. సి., బి.ఎస్‌ సి, (కాల్‌), విసిఎచ్‌. ఇ, (జాదవపూర్‌ ), ఎమ్‌. అక్‌.
(ఐ.ఐ.టి ). ఫిఎచ్‌.డి, (ఐ.ఐ.టి ): ఎమ్‌.ఐ.ఐ., సిఎచ్‌ .ఇ.
కెమికల్‌ ఇంజనీరు, 29, రుస్ఫా రోడ్డు (దకిణము), శివ లెను, కలకశ్తా - లీక.
అల్యూమినియము.

నరసింహం, ఆర్‌. కె. వి.
ఇంజనీరింగు రీసెర్స్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ , హైదరాబాదు.
హైడ్రాలిక్‌ నమూనాలు,
లక్ష్మీనారాయణ, ఎన్‌,, బి.ఎస్‌ సి,, డి.ఎమ్‌. ఐ.టి,, ఎ.ఎమ్‌. ఐ.టి.ఇ,, ఎమ్‌.ఐ. ఇ.ఇ.ఇ.
(పఫెనర్‌, ఇలికమ్యూనికేషన్‌ ఇంజనీరింగు, ఇంజనీరింగు కాలేజి, కాకినాడ - లీ, కి
ఆంప్పిట్యూడ్‌ మోడ్యులేటర్‌ ; ఆంప్లి ట్యూడ్‌ మోడ్యులేవన్‌ శేడియో; ఆంప్లి ఫయర్‌ ; ఆం
ఫయర్‌ వ్యవస్థ ; ఆడియో ఆంప్లిఫయర్‌ లు ; కాస్‌ కేడ్‌ ఆంప్లిఫయర్‌ ; శకేతోడ్‌ అనుగామి
కోయిన్స్‌డెన్స్‌ ఆంప్లిఫయర్‌ ; చలిగాపు ; బలిఫోను ; బలిఫోను శకేవిలులు,
వైద్యనాథన్‌, ఆర్‌, ఎమ్‌, ఎస్‌సి, పిఎెశ్‌. ర తర్‌, జ, ఎర్‌, (ఇండియా).
రీడరు ఇన్‌ జియాలజీ, ఆంధా యూనివర్సిటీ, వా ల్లేరు.
నిర్మాణాత్మక భూ శాస్త్రము ; రత్నములు,
ఫరీఖ్‌, జె. జి. :
డై శెక్టర్‌, సిల్‌ అండ్‌ ఆర్ట్‌ సిల్క్‌ రీసెర్స్‌ అసోసియేషన్‌, భొంజాయి - 18,
వట్టు వరి్రమ.
మూర్తి, పి, ఎన్‌,
జనరల్‌ మేనేజరు, ఇండియన్‌ (రె ల్వే ఎలక్ట్రిఫి కేషన్‌ , 1. ఆచార్య జగదీశ్‌ బోస్‌ రోడ్డు, “
కలక శ్రా ఆ).
ఎలక) క్‌ శై ల్వేలు.
మూర్తి, పి. ఎస్‌,
కృష్ణా కుటీర్‌, 857, సెం టల్‌ అవెన్యూ, చెంబూర్‌, బౌంవాయి - 71,
శాస్థ్టిక్‌ సోడా; విరంజన చూర్ణము, క్లోరిన్‌,
రావు, పి. ఎస్‌.
డకెక్టర్‌, ఫాశెస్ట్ట్‌ రిసెర్స్‌ లేబొరేటరీ, గవర్న మెంటు ఆవ్‌ ఇండియా, మల్లేశ్వర ము,
చజెంగుళూరు = శీ.
చారు వరిరళణ ; చారు స్వేదనోత్సన్న ములు.

z

. శ్రీనివానరావు, పి., ఎమ్‌, ఇ., ఐ,సి,ఇ. సెక్షన్‌.,

మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు శాఖ, ఇండియన్‌ అనిస్టి ట్యూట్‌ ఆవ్‌ బక్నాలజీ, మ(చాసు - కిరి
కార్నో ఆవృత్తి; డీసెల్‌ ఇంజనులు.

xviii

లు
¢
Gl

బాకీ.

)సాంజ్‌.

మాచిరాజు.

మాణేకార్‌,

అక్షీనారాయణరావు, పొట్లూరి, బి. ఏ.
మాజీ సవాోయ సంగావాకుడు, తెలుగు భాషా సమితి, మచాసు జర్‌
ఈస్ట్‌మన్‌, జార్లి; శార్నిజ్‌, ఆం(డూ; (కాం౦ప్టన్‌, సామ్యూల్‌ ; గోడర్డ్‌, రాబర్బ్‌ వాచ్చింగ్‌ ;
ట జ CA] G (a)
బస్తా, నికోలా; డీసెల్‌, రుడాల్ఫ్‌ ; డేవీ, వాంపీ; ఫుల్లన్‌, రాబర్జ్‌,
బక్తి చం|దకాంత, బి., ఎమ్‌, ఇ.
డిపార్ట్‌ మెంట్‌ ఆవ్‌ మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు, యూనివర్సిటీ ఆవ్‌ మినిసోటా,
మినియాపోలిస్‌, యు, ఎస్‌. ఏ.
ఆవిరి టర్భయిను (సీమ్‌ టర్భయిను),
రామకృష్ణ, బట. విన్స్‌ ఎమ్‌ వేస్‌సి, డ్డ. ఎస్‌సి
(పాశెసర్‌, ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆప్‌ ,నెన్సు, జెంగుళూరు.
శబ్దలేఖనము = పునరుత్పత్తి.
పెడరాజు, బి., బి.. ఏ, బి. ఇ., ఎమ్‌, ఎనస్‌.స్మీ
నెంటల్‌ వాటర్‌ అండ్‌ పవర్‌ కమిషన్‌, న్యూ ఢిల్లీ.
మట్టివని (త్రవ్వకము.
బిసాంజ్‌, ఆర్‌. ఎచ్‌, జె,,
(ప్రొఫెసర్‌, కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు శాఖ, ఐ. ఐ, టి., మచాసు - 88,
సెల్యులోస్‌ ఇ నెల్యులోస్‌ ఉత్పన్న ములు,
మనోహర్‌, ఎమ్‌,
(పీన్సిపాలు, మౌలానా ఆజాద్‌ కాలేజీ ఆవ్‌ చక్నాలజీ, భోపాల్‌.
వోర్భరు ఇంజనీరింగు.

మరే, జె, ఏ,, బి. ఇ., ఎమ్‌. ఇ. (వి, ౩.), ఎమ్‌. ఈ వ ఎన్‌, ఆర్‌,
2౭.శెక్టర్‌ (వరదల అంచనా విభాగము) నెంటల్‌ వాటర్‌ & పవర్‌ కమిషన్‌, న్యూఢిల్లీ.

అంతర్జాతీయ నదీజలములు, ఒడంబడికలు; శేం|దజల విద్యుచ్చక్తి సంస్థ; పునాది శాస్ర్రుము ;
వరదల అంచనా, నివారణ,

మల్లికార్డున్‌, జి పి.
నసెంటల్‌ వాఓర్‌ అండ్‌ వవర్‌ కమీషన్‌, న్యూఢిల్లీ.
పూర్వప్రపీడిత కాంక్రీటు.

మాచిరాజు, ఎస్‌. ఎమ్‌.
కెమికల్‌ ఇంజనీరు, హిందూస్తాన్‌ ఆన్హానిక్‌ కెమికల్స్‌ లిమిచుడ్‌ , రసాయని (మహా రాష్ట్ర),
m= ల
నల్‌ ప్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌,

మాణేకార్‌, వి. బి.
&శెక్టర్‌, 2 శెక్ట రేట్‌ ఆవ్‌ వెయిట్‌ అండ్‌ మెషర్స్‌, మినిస్ట్రీ 9 ఆవ్‌ కామర్స్‌, న్యూఢిల్లీ,
తులామానములు.

ముఖర్జీ, ఆర్‌. కె,
ఇన్స్‌ వెక్ట్‌ న్‌ డిపార్ట్‌ మెంట్‌, కిర్లోన్కర్‌ న్యూమాటిక్స్‌ లిమిశుడ్‌, వాడాప్సర్‌, పూనా.
డీసెల్‌ రెలు ఇంజనులు.

మో. న. నా.

రమణ.

రమేష్‌.

లక్ష్మీమణి.

కృష్ణమూర్తి, వి,
సర్వోదయా కాలనీ, చెంబూర్‌ , బంజాయి - 11.
అల్చీక రణము,
వరాహ నరసింహస్వామి, మేడేపల్లి, లి హ
నాగాసపు వీధి, చాసన్న పేట, విజయనగరము - 2,
వర్గ[దవ్యములు.
నత్యనారాయణ, మోటూరి,
సెక్రటరీ, తెలుగు ఛాపాసమితి, మచాను = ర్‌,
నాగార్జునసాగరు డాము - 1!
(ప్రతాప్‌ మౌళి, పి., బి. ఇ., ఎమ్‌. ఇ. (పి. ఎచ్‌); ఎమ్‌. ఆర్‌. ఏర్‌, ఎన్‌,
రీడరు, సివిల్‌ ఇంజనీరింగు శాఖ, (శ్రీ వేంకకేశ్వరా ఇంజనీరింగు కాలేజి, తిరుపతి,
ఇంజనీరింగు (డాయింగు, ([డాయింగు పరికరములు, నిర్మాణ సిద్ధాంతములు.

ళమణమూర్తి, ఇ. వి., ఎమ్‌. బిన్‌ సి (బక్‌).
ఫ్యాక్టరీ సూపరింబండెంటు, ప్యారీకం పెనీ లిమిబడ్‌, సామర్ల కోట.
చక్కెర.
రమేష్‌ చందా,
స్ట్రక్చరల్‌. ఇంజనీరింగు రీనెర్స్‌ సెంటర్‌, సెంటల్‌ బిల్లింగు రీసెర్చ్‌
ఇనిస్టిట్యూట్‌ , రూర్కీ.
అంతస్తుల మేడలు.
రామకృష్ణారావు, ఐ.
ఇనిస్ట్రీ) మెంట్‌ "బెక్నాలజిస్ట్‌, 16.9.5 అఫిషియల్‌ కాలనీ, విశాఖపట్టణం = తి
క్రోనోగ్రావు కోనోమీటరు ; బలిమీటరింగు.
ఎడ్వర్డ్‌ రాజరత్నం, ది. ఏ,, బె. ఇ., వి. ఎస్‌సి, (ఆనర్స్‌), ఏ. ఎమ్‌. ఆర్‌. ఐ. ఎన్‌, ఏ.,
గాశైన్‌ రీచ్‌ వర్క్‌ షాప్స్‌, కలకత్తా,
GC er)
నౌశకానిర్మాణము, నొౌకాయానము.
రాజు, సి, ఎస్‌, ఎన్‌,
జనరల్‌ సూపరింబండెంటు, హిందూస్తాన్‌ స్టీల్‌ లిమిచుడ్‌, దుర్గాపూరు - శి,
ఇనుము, ఉక్కు...
రామారావు, బి. వి,
పాఫెసర్‌ ఆప్‌ సివిల్‌ ఇంజనీరింగు, ర ల్వే స్టాఫ్‌ కాలేజి, బరోడా,
శనైల్వే ఇంజనీరింగు.

రామారెడ్డి, కె., బి. ఎస్‌సి., ఎమ్‌. ఇంజనీరింగు (లివర్‌ పూల్‌) ఏ. వేఫ్‌ ఎఆర్‌, పో స్వీ పన్‌,
డిజైను ఇంజనీరు, ఎచ్‌.ఏ.ఎల్‌. 60, ఛార్లెస్‌ కాంవెల్‌ రోడ్డు, కాక్స్‌ బాన్‌, బెంగుళూరు - ర్‌,
విమాన చలనము.
లక్ష్మీ మణి, వి

అసిస్టెంటు డై శెక్టరు, సెంటల్‌ వాటర్‌ & పవర్‌ కమిషన్‌, ఆర్‌, కె. పురమ్‌, న్యూఢిల్లీ.
జలవిద్యుచ్చ క్రి (భాగము) ; జలవిద్యుత్తు కేంద్రములు (భాగము)

XX

వి, ఆర్‌, నాధన్‌.

వి, కె, (శ.

వి. కృ. మూ.

వి పాం,

వి, వి, కె. శాస్తి,
-

వర్మ, వై. బి. జీ,
శెమికల్‌ ఇంజనీరింగు డిపార్ట్‌ మెంట్‌, ఐఏ, ఐ, టీ. మృచాను,
ఇంధనములు, ఉపోత్సన్న ములు ; కోల్తారు స్వేదనోత్పత్తులు ; నేలబొగ్గు, కర్చనీకరము ;
చెట్రోలియమ్‌.
వాల్టర్‌, జె., ది. ఏ, బి. ఇ. ఎమ్‌., ఇరిగేషన్‌ ఇంజ, (కొలరాడ్‌), ఎమ్‌.. ఇ. ఇ: (ఇండియా),
సూపరించెండింగు ఇంజనీరింగు, చీపాక్‌, మ|చదాను ఒర,
సిమెంటు.

రామనాథన్‌, వి.
ఫిలిప్స్‌ ఇండియా లిమిశెడ్‌, కలకశ్తా.
దీప్తి,
(శ్రీరాములు, వికె,
మాజీ |పిన్సిపాలు, రీజనల్‌ న్మూల్‌ ఆవ్‌ (పింటింగు, మచాను _ 1.
అట కట్లుట,
బబ అ
సర్మ, వి, కె.
౬. రెక్టర్‌, సెంటల్‌ వాటర్‌ అండ్‌ వవర్‌ కమిషన్‌, ఫరీచాజాదు, వార్యానా,
భూసార రత్షణ.
కృష్ణమూర్తి, వి.
హెడ్‌, సెరామిక్స్‌ సెక్షన్‌, అటామిక్‌ ఎనర్జీ ఎస్టాబ్లిష్‌ మెంట్‌, గవర్నమెంట్‌ ఆన్‌
ఇండియా ఇంజనీరింగ్‌ హోల్‌, (ట్రాంచే, బొంబాయి ౬ 74.
గాజు ; బంక మన్నులు ; రిఫ్రాక్ట రీలు.
పాండురంగ. వి.
వెన్‌ టిస్ట్‌, సెంటల్‌ మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు రీసెర్చ్‌ ఇనిస్సి ట్యూట్‌, దుర్లాపూరు - 9.
ఆటో మోటిస్‌ ఇంజనులు, ఉష్ణ యంత్రములు.
మూర్తి, వి. బి. కె,
మేనేజింగు _ై శెక్టరు, మైనింగ్‌ అండ్‌ అలైడ్‌ మెషినరీ కార్పొశేషన్‌, దుర్గాపూర్‌ - 8.
ఖనిజ పరిశ్రమ, - భద్రత.
వేంకట లక్ష్మణరావు, వేపా, బి. ఇ. (ఎలక్ట్రికల్‌), డి. ఐ.సి (లండన్‌), ఎమ్‌, ఐ, ఇ.(ఇండియా),
డిప్లొమా ఎమ్‌. ఎస్‌, డల్లియు. సి. (చెమ్స్‌ఫర్డ్‌ ), రిమైర్డ్‌ (పిన్సిపాల్‌.
౧ ౧m Ge —G6
అతిభరకము ; అధిక వోల్డేజి త్వరణమాపి ; ఆటో |ట్రాన్స్‌ఫార్శరులు ; ఆసిలో (గాఫ్‌ ; కమ్యూనికేషన్‌
ఇంజనీరింగు ; గృవాపరికరములు ; బలివిజన్‌ ; తాపస్థావకము ; తెర్మో అయానిక్‌ వాల్వు;
పరమాణుళ క్రి; మాగ్నాటో పహా(డ్రో డైనమిక్స్‌; మిసైల్‌లు, గైడెడ్‌; మేసర్‌, లేనర్‌ ;
రాడార్‌ ; శకేడియో (ప్రసారము ; రోదసీ విజ్ఞానము ; వాక్యూమ్‌ ట్యూబ్‌ లక్షణములు ; వార్తా
(ప్రసారక ఉపగ్రవాములు ; విద్యుత్తు, ఆవర్తి .బుజు ; విద్యుత్తు కొలమాన పరికరములు ; విద్యుత్తు
జనిిత్రము, ఆవర్తి - బుజు ; విద్యుత్తు (టాన్స్‌ఫార్యరు ; విద్యుత్తు ప్రసారము ; విద్యుత్తు మోటారు ;
విమానములు ; సిస్టమ్‌ ఇంటర్నేషనల్‌ యూనిట్లు ; నెమికండెక్టర్‌ లు ; సైరన్‌,
శాస్త్రి, వి, వి. కె., ఎమ్‌, ఎస్‌సి,, ఏ. ఆర్‌. ఐ. సి.
ఆంధ్రపదేశ్‌ అ(గికల్చరల్‌ యూనివర్సిటీ, హైదరాజాదు.
రబ్బరు పరి(శ్రమ,

xxi

విశ్వనాధ్‌. విశ్వనాధ్‌, ఎన్‌, ఎన్‌., డి. ఎస్‌సి,, ఎఫ్‌, జి, ఎస్‌. (ఇండియా).
జియాలజిస్ట్‌, ఆయిల్‌ ఇండియా లిమిశెడ్‌, ధులిజాన్‌ పోస్టు, అస్సామ్‌.
బంగారము ; వ(జము,

వి, సి. వెం. వెంకటేష్‌, వి. సి., డి. ఎస్‌సి, డిప్లమా ఇన్‌ ది. ఇ.; ఏ. ఎమ్‌. ఐ.,.(పొడ క్షన్‌ ఇ. మెంబరు
(కరస్పాండెంటు) సి, ఐ, ఆర్‌, పి.
(పాఫెసర్‌, ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌ చెక్నాలజీ, మ|చాసు - లర.
ఉత్పత్తి శా(న్ర్రము

వీ, భా. భాస్కరరావు, వీ., ఎమ్‌. ఎస్‌సి, పిఎచ్‌ డి, (సిడ్నీ).
(ప్రొఫెసర్‌, భూభౌతిక శ్వాస్త్రశాఖ, ఆంధ్రా యూనివర్సిటీ, వా లేరు,
భూథొతిక శాస్త్రము.
వై. కె. మూ. మూర్తి, వై. కె.
మెంబరు, సెంటల్‌ వాటర్‌ & పవర్‌ కమివన్‌, న్యూ ఢిల్లీ జల
జలవిద్యుచ్చ క్కి (భాగము) ; జల విద్యుత్తు కేంద్రములు (భాగము).
శాస్త్రి, శాస్త్రి బి, జి.
డెవలెప్‌ మెంట్‌ ఆఫీసరు, ఇంట క్నేవనల్‌ నికెల్‌ (ఇండియా) వైవేట్‌ లిమిశిడ్‌,
బొంబాయి = !.
నికెల్‌.

శ్రీవాత్సవ. శ్రీవాత్సవ, సి, పి.
మెయింటిన్స్‌ ఇంజనియర్‌ , హెవీ ఇంజనీరింగు కార్చొశేవన్‌, శాంచీ.
టంకము వేయుట ; వెల్లింగు,

షెట్టీ, షెట్టీ, కె. వి,
మానేజింగు డై రెక్టర్‌, స్ట్రక్చరల్‌ ఇంజనీరింగు లిమిఇుడ్‌, బెంగుళూరు.
రివెటింగు. ,
సత్యనారాయణ. సత్యనారాయణ, ఎమ్‌,
రాసాయనిక ఇంజనీరింగు శాఖ, ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌ చక్నాలకీ, మ్రాను - 88,
నీరు, నీటి శోధన, i
సాగర్‌. అనంద సాగర్‌, బి. టి:

డిప్యూటీ _ శెక్టర్‌ , (డామ్స్‌ = 1), నెంటల్‌ వాటర్‌ అండ్‌ పవర్‌ కమిషన్‌, న్యూ ఢిల్లీ 22,
గనులు (భాగము) ; నిర్మాణములు, ఉక్కు. ; రీ ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాంక్రీటు.

సిఎస్‌, పింరావుు శాస్త సిల్‌ పి

కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు డిపార్ట్‌ మెంట్‌, ఇండియన్‌ ఇని స్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌ బెక్నాలజీ, మ(చాను.88,
దావణీయ సిలికేట్‌లు,

స కో, రౌ: కోటేశ్వరరావు, సి., బి. వెన్‌ స్య ఎమ్‌. ఎన్‌ నె, పివక్‌. డి,
చైన్‌ టెస్ట్‌, సి ఎల్‌. ఆర్‌. ఐ., అడయారు, మ।చాసు ౬ 20,
జిగురు మత్స్య సరస,

XxXii

సిద్దేశ్వర్‌ సిద్దేశ్వర్‌, ఎన్‌. ప
(పా ఫెసరు, మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు, బిర్లా ఇంజనీరింగు కాలేజి, పిలాని, రాజస్తాన్‌,
అంతర్హవాన ఇంజను,

సుబ్బారావు. సుబ్బారావు, బి.
కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు డిపార్ట్‌ మెంట్‌, ఇండియన్‌ ఇని స్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌ బుక్నాలజీ, మ|దాను-ల6.
పారిశ్రామిక వాయువులు.

న్ను బహ్మణ్యం. న్నబహ్మణ్యము, కె.
డిప్యూటీ డై_శెక్టరు, సెంటల్‌ వాటర్‌ & పవర్‌ కమిషన్‌, న్యూఢిల్లీ జల్లిక
తెర్మల్‌ విద్యుత్తు శేం|దములు ; (పాక్‌ నిర్మాణములు,

ఆదిశేషువు, హరి., ఎమ్‌. ఎస్‌సి,
రిశైర్డ్‌ లెక్చరర్‌, కమెస్టీ) డిపార్ట్‌ మెంట్‌, గుంటూరు మెడికల్‌ కాలేజి, గుంటూరు.
|[క్రిమివార పదార్భములు,

ల
¢
ah

ఇంజనిరింగు - చుక్నాలజీ సమిక్ష
(ప్రస్తావన
సివిలు ఇంజనీరింగు
మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు
ఎలక్టీ )కల్‌ ఇంజనీరింగు
కమికల్‌ ఇంజనీరింగు
బుక్నాలజీ అనగా ఏమి?

విషయ సూచిక

చరిత్ర పూర్వయుగము (క. పూ. 4000 వరకు) అల Wiese
శిలాయుగము
(పాచీనయుగము (|క. పూ. 3999 - క. పూ. 525) ప Se
సము[ద్రయానము

తూనికలు _ కొలమానములు

(పాచీన రాసాయనిక శాస్త్రము ia en

నాణాములు
గణితము
కాలగణనము
నగరవాస్తు నిర్మాణవిద్య
పంటనీటి వనరులు
ప్రచార సాధనములు
చక్రము

వ([డంగము

బాటలు

పింగాణీ పరిశ్రమ
చైనిక విజ్ఞానము

మధ్యయుగము (క్రీ. పూ. 524 = (క్రీ. శ. 1760)

పంచాంగము

గణితము

భారతీయ విజ్ఞానము

అరబ్బుల విజానము
=

చీనా విజానము

నౌకాయానము

xxiv

వ్యస్త్ర పరిశ్రమ
ఖని పరిశ్రమ
ధాతు సాధన శాస్త్రము
నాణములు
సివిలు ఇంజనీరింగు
భవన నిర్మాణము
రోడ్డు
పంటనీటి వనరులు
పరిశ్రమలు
మెకానిక్స్‌
పారి|శామిక విప్లవము _ ఆ తరువాత
మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు
ఇ్రంజనులు . వాని అభివృద్ధి
మోటారు వరిణామరీతి
సివిలు ఇంజనీరింగు
(పపంచమున పంటనిటి వనరులు
భారతదేశమున పంటనీటి వనరులు
రిజ ర్వాయరుల యుగము
భారీ డాముల యుగము
ఎలక్టి9కల్‌ ఇంజనీరింగు
భారత దేశమున విద్యుత్తు ఉత్పత్తి
ఆంధ [ప్రదేశ్‌లో విద్యుత్తు అభివృద్ధి
(పచార సాధనములు
బలి గాఫు - చలిఫోను
రేడియో "బలి గావు - శేడియో "బలిఫోను
శేడియో (పసారములు
శులివిజన్‌
రాడార్‌.
ఫోటో గఫీ
ముదణాభివృద్ది
యాం|తిక ముదణ
యాం|కికముగా ఆక్షరముల కూర్చు
ఆధునిక ముద ణాభివృద్ధి

Xll— iv XXV

రవాణా సౌకర్యములు 404 aan 74

నెకాయానము క ఫి TT,
విమాన యానము భః ప 77
రాసాయనిక ఇంజనీరింగు ae ae 79
భారత దేశమున పారిశ్రామిక వికసనము oe వ 80
ఇనుము, ఉక్కు. పరిశ్రమ వికసనము అమ పష 88
ఇటీవలి |పయత్న ములు అం హ్‌ 85
రాసాయనిక (ద్రవ్యముల ఉత్పత్తి వికసనము a den 86
ఎరువులు Es eg 89
వ్యస్త్ర పరిశ్రమ Ss ap 98
పింగాణీ పరిశ్రమ ae 94
విద్యుత్తు రాసాయనిక పరిశ్రమ ల Ca, 95
సిమెంటు - 0 పడని 98
కారన్‌ రాసాయనిక పరిశ్రమల వికసనము ae భన 96
వర్ణ ద్రవ్యములు భు NE 98
సెటో - కెమికల్‌ పరిశ్రమ ఫట sas 99
క్భతిమ చారములు wee fr 100
కృత్రిమ రబ్బరు ns eee 101
ప్లాస్టీక్కు రాసాయనిక |దవ్యముల తయారీ a en 102
ఆల్క వోల్‌ aay En 108
సబ్బు పరిశ్రమ 4 ts 108
(క్రిమి సంహారులు వప Ca 104
జెషధములు ne ey 105
భారతదేశమున ఇంజనీరింగు పరి శమ Se mrs 107
ఖెక్నాలజీ భవిష్యత్తు Se ww 1109
భూ సాంకేతిక శాస్త్రము ou pn R 111
జలకృ్ళషి. 3 an 112
ఉప్పునీటిని మంచినీరుగా మార్చుట as as 118
పరమాణు శ క్తినుండి విద్యు త్తు hae Oe 114
కంప్యూటర్‌ ఇుక్నాలజీ (గణిత్ర శాస్త్రము) aE sas AD
విద్యు త్తు ఉత్పత్తి - మరికొన్ని ఆధారములు re ee 115

సము|దపు ఆటు - పోటులనుండి విద్యుచ్చక్తి dor Ee 116

xxvi

భూశాస్త్రము చారిత్రకవికాసము
భూశాస్త్రము - ఉపవిభాగములు
భూశాస్త్రము = సరిబరిధి శాస్త్రములు
భూమి
భూమి వయన్సు
భూమి - ఆకార పరిమాణములు
భూ సాం[దత
శూోలిం = ఉప్లధర్మములు
భూమి - అయస్కాంత ధర్మములు
భూమి ౬ అంతర్ని ర్మాణము, సంఘట్టనము

వాతావరణము

జలావరణము

జీవావరణము (బయోస్ఫియర్‌ )
శిలావరణము

యుగయుగాల జీవనము

శిలావరణము గతిశాస్త్రము (జియోపెక్టోనిక్స్‌)
ఆర్థిక భూశాస్త్రము
భూ శాస్త్రము - వినియోగములు
భారత భూత త్త చరిత సంగహము
అకారాది వివరణ
సూచిక
పారిభాషిక పదసూచి
ఇంగ్లీషు = తెలుగు
జలుగు = ఇంగ్లీషు

అధ్యేయ (గంథ పట్టిక (బిబ్ద్లియో[గఫీ)

16!

149
151-816

1 ]=j64)

ఎ [55]-[80]
+ [81]-[114]
అ [115] - [120]

0 0 A 6 CE m= © WD =

క
(ఇ

11.

(ప్రముఖ చితములు

(తైవర్ణ చితము

. నాగార్జున సాగరు డాము రేఖా చితము

ఏకవర్ల చి తములు
య .

పుట
. మోటారు పరిణామ రీతి 44 20. దీప్తి
3 (పాచీన నిర్మాణములు 48 21. నాగార్జున సాగరు డాము
b (పపంచములోని డాములు 560 22, నిర్మాణములు, ఉక్కు
. మ్ముదణ విధానముల పరిణామము 72 99. నీరు, నీటి ళోధన
. అంతస్తుల మేడలు 1600 24, పరమాణుళ క్రి
. ఆనకటలు, బరాజులు 902 25, భా|కానంగల్‌ (ప్రణాళిక
(A]

. ఆవిరి ఇంజనులు 216 28, భూగర్భ ఖనిపరిశమ
. ఇనుము, ఉక్కు 240 27. భూసార రకణ
. ఎరువులు 268 28, రెళ్వే ఇంజనీరింగు
} ఎలక్ట్రానిక్‌ కంప్యూఓర్‌లు 278 99, రోడ్డు

ఎలక్ట్రిక్‌ రైల్వేలు 284 80 రోదసీ విజ్ఞానము
. చంబల్‌ లోయ అభివృధ్ధి (పణాళిక 814 91, వంతెనలు
. చక్కెర పరిశ్రమ 42 82, వరదల అంచనా నివారణ
. జలవిద్యుత్తు కేందము రిక4 శ్రర వార్తాపసార ఉప్మగవాములు
. అలిఫోను 893 84. విమానములు

డాములు 416 85. శబ్దలేఖనము పునరుత్పత్తి

3 ఎ] అ

. డనెల్‌ ైలు ఇంజనులు 422 86 శ్రీైలమ్‌ (పాశెప్ప
. తరలింపు సొరంగములు 426 87. హీరాకుడ్‌ ప్రాశెప్ట

. దామోదరలోయ అభివృద్ధి (ప్రణాళిక 451

606

696

ఇంజనీరింగు - బెక్నాలబిీ సమోక్ర
(పస్తావన

సైన్సు, ఇంజనీరింగు, బక్నాలజీ అనునవి ఒక దాని
నుండి వేరొక దానిని వేరువపరచుటకు వీలుపడని రీతిగ
ముడివడి ఉన్న శాస్త్ర శాఖలు. మాట వరునకు ఐన్‌ స్ట్రయిన్‌
[చూ నం=ీ=పు, 282] కనుగొనిన క=62 అను గణిత
సూత్రమును తీసికొందము. ఈ నూూత్రము పరమాణు
శక్తి ఉత్పత్తికి పరిణగామభూతమును, పరమాణువు నుండి
విద్యుచ్చ కిని పుట్టించుటకు సపాతుభూతమును అయినది.
ఈ సూత్రము అచ్చముగ సైన్సునకు గాని లేదా ఇంజ
నీరింగు - చెక్నాలజీలలో ఏ ఒక శ్వాస్త్రశాఖకు గాని చెంది
నటుల చెప్పుటకు వలనుపడదు. పదియో ఒక విధముగ
ఆశాస్త్ర శాఖలలో (పతి యొక దాని తోడను ఆ సూత్ర
మునకు సంబంధము కలదు. ఆ సూ(త్రపు మూలత త్య
మును వివరించు వట్టున అది సనైన్సునకు చెందినదిగ పరి
గణింపబడుట సహేతుకముగ కన్చట్టును; ఆ న్మూత్రపు
వినియోగ [పృక్రియను వివరించు సందర్భమున అది ఇంజ
నీరింగునకు చెందినదిగ వ్యవవారింపబడుట సముచితముగ
తోచును. అటుగాక, సమాజ (శేయమునకై ఆ గణిత
సూత్రమును వినియుకృపరచు తీరుతెన్నులకు రూప
కల్పన జరుపునపుడు అది చెందినటుల
భావించుట సమంజసముగ కాననగును,

వై గణిత స్మూత్రమునే వేరొక దృకోోణము నుండియు
మనము పరికించి, అందు ఆయా శా(స్త్రశాఖలు ముడివడి
ఉండుట విశ దీకరింపవచ్చును. ఆ గణిత సూత్రము వలన
పరమాణు శేం[దకమును విదళనము చేసినపుడు గాని లేదా
విలయనము చేసినపుడు గాని ఉద్భవించు శ క్తి యొక్క_విలువ
ఆ పరమాణు [ద్రవ్యరాశిని కాంతి వేగపు (సెకనుకు ముప్పది
కోట్ల మీటరుల )వర్గముతో గుణింపగ లభ్యమగు మొత్తము
నకు సమానము అని స్పష్టపడుచున్నది.
ఆవిష్కరణ మౌలిక శాస్త్ర శాఖయగు అటామిక్‌ ఫిజిక్స్‌
¥ (భౌతిక శా స్త్రశాఖ)కు సంబంధించినది; ఆ స్కూతముచే

X1-1

బక్నాలజీకి

ఈ సూఃత్రపు

ఉద్దేశితమగు శ కిని సంచయనము చేసి వశమునకు శెచ్చు
కొన వీలగు (ప్రక్రియలను తెలియజేయు, శ్యాస్త్రశాఖయే
“న్యూక్లియర్‌ ఇంజనీరింగు అని (ప్రసిద్ధి వహించినది. ఇక
ఆ [పకియలను ఉపయోగించి సముచితరీతిలో, ఆర్థికముగ
లాభదాయకమగు పద్ధతిలో ఆ శక్తిని విద్యుచ్ళృకిగ పరి
వర్తన చేయు విధానమును వివరించుటను టెక్నాలజీ నిర్వ
హించును. ఈ విధముగ ఇంజనీరింగున్కు బక్నాలజీయును
అవిభజనీయతను సంతరించుకొనినవి*. అంతేకాదు, స్థూల
రీతిలో చెప్పవలెనన్నచో మానవుని ఐహిక సౌఖ్యమునకై_
(ద్రవ్యరాశిని తదంతర్గతమగు శ క్రిని సమర్థముగ వినియో
గించుటకు తొలుతటిది శాస్త్రముగను, రెండవది కోళగను
ఇంజనీరింగు-ఇక్నాలజీ (క్రమముగ ఉపకరించుచున్నవని
నిర్వచింవదగును. సైన్సును మనము విజ్ఞానమని వ్యవవా
రించుచున్నాము. (ప్రకృతి రవాస్యములను ఒక డ్రమబద్ధ.
సూూత్రావళిగ (కోడికరించి విజ్ఞానమనుచున్నాము. విజ్ఞాన
అనుభవమును ధ్ర యోజనా'త్మకముగ ప్రయోగించుట ఇంజ
నీరింగు ధ్యేయము. యుక్తితో సులువు బలువులను శెలిసి
కొని సైన్సు |పాతిపదికగ ఇంజనీరింగు ద్వారా బక్నా
లజీ ఫలించినది. ఇందువలననే ఇంజనీరింగును, బక్నాల
జీని, ఈ రెండింటికి (ప్రాతివదికయగు సైన్సును - ఈ
మూడింటిని-వర్యాయ పదములుగ ఒకొక సమయమున
వాడుట కుడ కద్దు.

ఒకప్పుడు ' ఇంజనీరు ' అనగా ఆయుధములు, మందు
గుండు సామగి వంటి యుద్ధపరికరములు తయారుచేయు
వ్యక్తి అని అర్థము ఉండెడిది, కాని, కాల క్రమమున
ఆ అర్థము కొంత మార్చును పొందినది, తత్సలితముగ నేటి
సినీమాయం|తపు మూలసూ[తమును కనుగాొనిన ఎడిసన్‌,
రైలు ఇంజనులో ఉపయోగించు ఆవిరియంత్రపు తొలి
రూూవమును నిర్మించిన జేమ్స్‌ వాట్‌ ను ప్రసిర్ధులగు ఇంజ
నీర్ణుగ లెక్కింపబడిరి. వారు లాంఛన్నపాయమగు శిక్షణ

(ప్రస్తావన అ

వల్ల గాక, యంతని ర్మాణమునందు వారికి గల ఉపజ్జ
వల్లను, |క్రియాచరణ 'కౌళలము వల్హను, పనితనమువల్లను
ఇంజనీర్గుగ (ప్రఖ్యాతి వడసీరి, పారి|శామిక విప్పవా
నంతరముసుమారు 1760 [పాంతమున - “ఇంజనీరింగు”
అను మాట విపులతరమగు అర్థమును సంతరించుకొనినరి.
డిజై నులు సిద్ధపరచుటయందును; భవనములు, ఆనకట్ట లు
నిర్శించుటయందును; రోడ్డు, రైలు మార్గములు వేయుట
యందును; మోటారు కారులు, విమానములు తయారు
చేయుటయందును కుళలుడగు వాడే నేటి ఇంజనీరు. ఇంజ
నీరు సవనోయము లేనిదే విద్యుచ్చక్తిని ఉత్త్పత్తి చేయుట,
శేడియోలో వార్తలను గాని, సంగీతమును గాని
(వపసారము చేయుట కప్టసాధ్యము; నగరము కానిండు
లేదా మహానగరము కానిండు ఇంజనీరు లేక అది పరి
శుభ్రముగ ఉండనేరదు, ఇక భూగర్భమునందు ఉన్న నేల

బొగ్గునో, పెట్రోల్‌నో పైకి తెచ్చుటకు ఖనిజశ్యాస్త్ర పట్ట
భదుడగు మైనింగ్‌ ఇంజనీరు సవోయము తప్పనిసరి.
ఇంశకేకాద్కు రోగ నివారకములు, ఆరోగ్యదాయకములు
చెన్సిలిన్‌ వంటి జాషపధముల్కు విటమినులు
కెమికల్‌ ఇంజనీరు తోడ్చాటు లేనిదే సిద్ధము కానేరవు;
ప్లాస్టిక్‌ పాత్రలు గాని, చురిలిన్‌ వస్త్రములు గాని ఉత్స త్తి
కానేరవు. వేయేల, ఇంజనీరింగు లేకున్నచో ఆధునిక
నాగరకజీవితమే ఉండచనేరదు. ఇటుల ఇంతకు ముందు
నుడివినట్టు ఆధునిక పద్ధతులను, పరికరములను వినియో
గించుకొని సమర్థము గాను, పొదుపు గాను వస్తువులను
తయారుచేయు (వ్మక్రియయే అుక్నాలజీ అనబడుచున్న
దని మనము [గహించవచ్చును.

ఇంజనీరింగును ఆరు (ప్రధాన వర్గ ముల క్రింద మనము
స్థూలముగ వింగడించవచ్చును :

అయిన

ఇంజనిరింగు
|
| | | | | |
YU WY Wy ప NW WV
(a ళ్ళ ¢ sO ol
ల 2 అ Fe: 2 జ
& షి కలో షీ క
జ Ga ¥ ‘
భవనములు, ఇంజనులుు యం విద్యుత్‌ ఉత్ప లి, లైన్‌ చలి ఫీ (తీగ తంతి); మక
ఆన కట్టలు, _ఆములు, యం వసార, వినియోగ బలిఫోన్‌ రేడి యో- ముల
రోడ్లు, పౌర త్ర పరిక ర ములు; ఇండ్లలో తత్సం౦బ౦ధ ఎలశక్టానిక్‌ eee
శాచము ములు విమాన చాడుకొను దీవ పరికరములు; (టాన్సిస్టా 4 క
నకు సంబం ముల్కు మోటా ములు ఇస్త్రీ సెకై రులు- తత్సంబంధ పరికర వ్యు అవర
ధించిన కట్ట రు శార్లు మైన్‌ ల్కుపంకాలు, లిప్లు ముల్బు శేడియో ప్రసా సా el
డములు, శైటర్లు, సైకిళ్లు, లు; వంటకు బట్ట రమ్ము ఇులివిజన్‌ రాడార్‌, స్య és
సాధనము కుట్టు యంత్ర లుతుకుటకు, ముర మైక్రోవేవ్స్క్‌ శేడియో క్యా Ee
లు మొద ములు మొద కర్భ్శకు వలయు పరి ద్వారా చార్రా (గ్రసారము se ke
లగు చాటి లగు చాటి కరములు; పరిశ్రమ (కృత్రిమ ఉప(గ్రవాముల il
నిర్మాణ నిర్మాణములు. లలో మోటార్లు ప్రసారము తో సహో, ల్‌ ఛె Ma
ములు. లేత్‌లు, వెల్లింగ్‌ కంప్యూటర్లు, బోధన NIE a
ఉపకరణములు; యంత్రములు, _పారిశా కు Cas
రచాణాలో ఎల మిక ఎలకా9నిక్స్‌, స్వత pe a
క్రిక్‌ రైళ్లు, ట్రాము శ్చృలనము బలి మె|ట్రి, a wi
ల్కు విమానములుు, బలి కం(ట్రోల్‌,లానర్‌ లు Sg
నౌకలు మొద వైద్యమున డఎలక్టానిక్స్‌ ORE
లగునవి. వినియోగము ఎలక్సా a
నిక్‌ కొలత పరికర ల్‌
ములు.

2

ఇంజనీరింగు విద్య స్థూలరితిలో ఈ విధముగ ఆరు
వేర్వేరు శాఖలుగ విభ క్షమై ఉన్నను, సాధారణముగ
ఒక ఇంజనీరింగు శాఖకు వేరొక శాఖతో ఎప్పుడును సంబం
ధము తప్పని సరిగ కన్పట్టుచు నే ఉండును. ఉదా: ఎరువుల
కర్మాగారమునే తీసికొందము. ఇది పై విభజన మునుబట్టి
స్థూలముగ కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు శాఖకు చెందినదిగ
చెప్పదగి ఉన్నది. కాని, దీనికి రూపు రేఖలను ఏర్పరుచుటకు
అన్నిరకముల ఇంజనీర్ణును కలిసి పనిచేయవలసి ఉండును.
ఇందలి వివిధ యంత భాగములను నెలకొల్పుటకు అవసర
మగు భవనముల రూపకల్పనమును, నిర్భ్మాణమును సివిలు
ఇంజనీరు చేయును. ఈ కర్మాగారములోని రాసాయనిక
యంత్రములు తిరుగుటకు అవనరమగు ఆవిరిశ క్తిని గాని,
విద్యుచ్ళక్కిని గాని సరఫరాశేయుటకు ఆవశ్యకమగు
చాయిలరును తక్కిన ఇంజనులను మెకానికల్‌ ఇంజనీరు
నెలకొల్పును. మోటార్లు నడచుటకును, శీత లీకరణమున
కును, వాశానుకూ లనమునకును అవసరమగు విద్యుచ్చ కిని
ఉత్పత్తి చేసి సరఫరా చేయుటయందు ఎల క్రి కల్‌ ఇంజనీరు
తోడ్పడును. ఇక ఉద్దిష్ట ప్రధానోత్నాదన వస్తువగు
యూరియావంటి రాసాయనికపు ఎరువును చౌకగాను,
సమర్భముగాను ఉత్పత్తి చేయుటకును, వతన్మధ్యమున వెలు
వడు ఉపోత్సన్న ములను కూడ సాధ్య మైనంత నైపుణ్య
ముతో వినియోగించుకొనుటకును నిర్దిష్ట సాం శకేతిక పద్ధతి
ఆధారముగ కర్మాగారమును కెమికల్‌ ఇంజనీరు రూప
కల్పన చేయును. ఇటీవల చాడకపు వస్తువులను పొదుపుగ
పెద్ద ఎత్తున తయారు చేయుటకు స్వతశ్చలన పక్రియ (ఆటో
మేషన్‌) అను పేరుతో ఎలక్ట్రానిక్‌ గణిత్రములు వస్తూ
త్ప త్తిరంగమున ప్రవేశించినవి. దీనిని బట్టి రాసాయనికపు
ఎరువుల కర్మాగారపు రూపకల్పనలోను, స్థాపనలోను,
ఉత్ప త్తిలోను అత్య ధికమగు పొదుపును సాధించుటకు ఇంజ
నీరింగునకును, చుక్నా లజీకిని సంబంధించిన అన్ని విధము
లగు సమన్వయిత కృషి అతి ముఖ్యమని మనకు స్పష్టమగు

చున్నది.

ఇందువలన (ప్రాతిపదిక థౌతికశాస్త్రముపై ఆధార
పడిన ఇంజనీరింగు సూ తములను సమాజ[శేయమున కె
విని యోగపరచు [వక్రియకు బక్నాలజీ అను పదము

సివిలు ఇంజనీరింగు

వరర్తించుననుట మనకు స్పష్టమగుచున్నది. రేడియో, బలివి
జన్‌ వంటి వాని ఆవిష్క_రణలవలన ఇంజనీరింగు, బుక్నా
లజీలలో ఎప్పటికప్పుడు నూతన రంగములు ఏర్పడుచున్న వి.
(పకారాంతముగ చెవ్పవలనివచ్చిన, మానవుని భౌతిక
సౌకర్యము కొరకు మరింత సరళముగను, చౌకగను వైజ్ఞా
నిక రంగమున నూతన సృష్టి యో, నూతన ఆవిష్క_రణమో
జరిగిన ఎడల క్రొత్త ఇంజనీరింగు శాఖయో, కొత్త
చక్నాలజీ శాఖయో చిగిర్చినదని పూర్తిగ విశ్వసింవ
వచ్చును. రోదసీ ఇంజనీరింగు, స్వతళ్చలన గణిత్ర
(కంప్యూటర్‌ "బక్నాలజీ) శాస్త్రము, న్యూ క్లియర్‌ ఇంజనీ
రింగు, సైబర్నెటిక్స్‌ వంటివి ఇటీవల అభివృద్ధిచెందిన
ఇంజనీరింగు, బశక్నాలజీ శాఖలు. ఇటీవలి వరకు బక్నా
లజీని వివిధ దేశములు తమ వ్యాపార రసాన్యముగ భావిం
చెడివి. అపుడది అంతర్జాతీయ వాణిజ్య వ్యాపార రంగము
లలో మవాత్తర (పథాన్యమును వహించి ఉండెడిది. తరు
వాత కొంత కాలమునకు యు నె బడ్‌ స్టేట్స్‌, సోవియట్‌
రష్యా, పళ్చిమ జర్మనీ, యునెజుడ్‌ కింగ్‌డమ్‌, ఇటలీ
మొదలగు అభివృద్ధిచెందిన దేశములు తమ వైఖరిని
మార్చుకొని ఆసియా, ఆ|ఫికా, దకిణ అమెరికా ఖండముల
లోని వర్భమాన దేశములకు తమ సాంకేతిక విద్యా పరి
జ్ఞానమును కొన్ని వరతులపై తెలియపరచసాగినవి.
గణిత, భౌతిక, రాసాయనిక, వృత, జంతు, భూ
శాన్రా.ది (ప్రాతిపదిక విజ్ఞాన శా(న్త్రములకు సంబంధించిన
పెక్కు. విజ్ఞానశాఖలు వ్యప్టిగనో లేదా తక్కిన కొన్నింటితో
కలిసి సమష్టిగనో ఇంజనీరింగు - చెక్నాలజీ విద్యలలో
ఏదియో ఒక రంగమున ఏదియో ఒక విధముగ వ్యవవా
రించుట సాధారణముగ కన్పట్టుచున్నది. అటులనే ఇంజనీ
రింగు విజ్ఞానమును, చుక్నాలజీయందు లభ్యమగు అలువు
సుళువుల వరిజ్ఞానమును సమాజమునకు ఉపయోగించు
రీతిలో వినియోగించు పట్టున ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన
తీరు తెన్నులును, సాంఘిక శాస్త్ర విజ్ఞానమును (ప్రముఖ
పాత్రను నిర్వహించుచున్నవి. కొన్ని ముఖ్యమగు ఇంజనీ
రింగు, చెక్నాలజీ శాఖల స్వరూప స్వభావములు తెలిసి
కొనుటకు ఇచ్చట వాని సా రాంశములు స్థూలముగ పొందు
పరుపబడినవి (వివరములకు అకారాదిని చూడనగును),.

సివిలు ఇంజనీరింగు

నివాస యోగ్యములగు భవనములు, ఆనకట్టలు, రోడ్డు,
చెలు మార్గములు, నౌకా శయములు, నౌకలను మర
మృ్మత్తుచేయు కేం[దము (డాకు)లు, పట్టణపు నీటి సరఫరా
వ్యవస్థలు, శానిటరీ ఇంజనీరింగు పనులు, విమానా(శయ

ములు మొదలగునవి నిర్మించుటకు సంబింధించిన సివిలు
ఇంజనీరింగు'పధానమగు ఇంజనీరింగు శాఖలలో ఒక్కటి.
ఒకప్పుడు - పై న వివరించినట్లు - * ఇంజనీరింగు * ద్ర క్యేక
ముగ సైనిక (మిలటరీ) (పయోజనములకు మా(తమే

మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు

ఉర్దేశింపబడి ఉండినది, అందువలన భవనములు, రోడ్డు వంటి
(ప్రజాసౌకర్యముల నిర్మాణమునకు సంబంధించిన ఇంజనీ
రింగు విద్యను వేరుగ సూచించుటకై_ ' సివిలు ఇంజనీరింగు”
అనుమాట శెండు శశాబ్బముల (క్రిందట వాడుకలోనికి
వచ్చినది. (క్రమముగ 19 వ శశాబ్దమున సివిలు ఇంజనీరింగు
నుండి విడివడి మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు, ఎల క్రీకల్‌ ఇంజ
నీరింగు వంటి ప్రశ్యేకశాఖలు రూపుగొనినవి. ఈజిప్టులోని
(పాచీన యుగపు పిరమిడ్‌లు, యునై ఇడ్‌ స్లేట్స్‌లోని
ఆశకాశమునంటు నేటి 102 అంతస్తుల ఎంపైర్‌ స్టేట్‌
భవనము (ఎత్తు 875 మీ), ఆధునిక వాస్తు సూత్రములను
ఆధారముగ రూపొందించిన ఛండీఘడ్‌ నగర నిర్మాణము,
బౌల్డర్‌ డాము (ఎత్తు 218 మీ) వంటి గొప్ప డాములు,
వంజాబ్‌న సింధు ఉవనదిపై నిర్మించిన ఛా(కా (ఎత్తు
222 మీ) డాములు, ఆంధ్రపదేశ్‌ లోని నాగార్జున సాగర్‌
(ఎత్తు 128 మీ) డాము సివిలు ఇంజనీరింగునకు (ప్రసిద్ధ
ఉదాహరణములు. 19 వ శతాబ్బ మున (ఫ్రాన్స్‌లో నిర్మింప
బడిన ఈఫెల్‌ గోపురము (ఎత్తు 295 మీ) ఉక్కు. పనితనపు
నిర్మాణమునకు మహాత్తరమగు తార్మాణము. గణిత,
భౌతిక, రాసాయనిక, భూ శాస్త్రములు మొదలగునవి

సివిలు ఇంజనీరింగునకు ఆధారములగు మౌలిక విజ్ఞాన

శాస్త్రములు. ఇక, సివిలు ఇంజనీరింగులోను [క్రింద
పేర్కొన్నట్లు పెక్కు. ఉపశాఖలు కలవు:
సివిలు అంజనీరింగు
|
| tere wo
—_—_—_—_ న! ష——™—ొ అ———ా Py (73
ymin
x dpa % త 0 8 4 &
ర ల్లో tne eg fF
ప Meg ERE aT
PETTITTE:
% kt e& 2 థి 8 Sg 0
Leos Sate
Bers crs GOUT es
RB 2 Cpe
(ఆ 9 bb 9 ధ ౫
g రో o
జ & 5

ఈ విధముగ మానవుని నివాసమునకు, | పయాణమునకు,
"శాచమునకు తగు వసతులు కలిగించుటయందును, (కాగుట
కును, సేద్యమునకును నీటి వసతులను కలిగించుటయందును
సివిలు ఇంజనీరింగు ఎంతయో ఉపయు క్ష మగుచున్నటుల
సువిదిత మగుచున్నది.

పెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు

ఇంజనీరింగు రంగము వి స్పరించినకొలది-1760 తరువాత
పారిశ్రామిక విప్పవము ఫలితముగ యాంత్రిక చలనముపై
ఆధారపడిన మోటారుశకారు, ఆవిరి ఇంజను, వడుకు మర,
విమానము మొదలగునవి ఆవిష్కురింపబడిన తరువాత.
(పశ్యేక విశిష్టతను ఆర్జించిన మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు
వంటి శాఖలు మూల విద్యనుండి విడివడి ధ్రశేక (పతిపత్తిని
ఆర్జించినవి. యాంత్రిక సాధనములలో కెల్ల ఆర్కి_మీడీ జ్‌
కనుగొన్న తులాదండము, మర దుశ్లే (ఆర్కిమీడియన్‌
స్కూ) (పాచీనతమములు. తరువాత లెక్కకు వచ్చు
వాడు ఇటలీ విజ్ఞాని లియో నార్లో డా విన్చీ(1452_15 19).
ఈతడు విమానము, జలాంతర్గామి మొదలగు వాటికి అను
వగు |[డాయింగులను ఆనాడే ఊహించి సిద్ధపరచెను.
రైళ్ళను లాగు ఆవిరి ఇంజనులును, లారీలను లాగు డీసెల్‌
ఇంజనులును, కార్ల ను, స్కూటర్ల ను నడిపించే అంతర్గహాన
(ఇంటర్నల్‌ కంబళ్చన్‌ ) ఇంజనులును, విమానమును ఆకన
మున శబ్దవేగమున ఎగురునట్లు చేయు “జెట్‌ ఇంజనులును
మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు ఫలితములే.

సేద్యరంగమున వాడుకచేయు పంపులు మొదలై న
వాటి వంటివి కాని, శనూడు లెేత్‌లు,
(డైబ్లులు వంటి యంత వరికరములు కాని మెకానికల్‌

కార్థానాలయందు

4

ఇంజనీరింగునకు సంబంధించినవే, గని పరిశ్రమలో (శకేనులు,
కన్వేయర్‌ బకెట్లు, విద్యుచ్చ క్రితో పనిచేయు |డిల్లులు వంటి
థారీయం[తములు భూమి అట్టడుగున ఉన్న ఖనిజ నిధులను
భూమిపై కి తీసికొనివచ్చుటకు వినియోగింపబడుచున్న వి.
ఆధునిక వ్యవసాయ రంగమున భూమిని సేద్యమునకు
తగినదిగ చేయుటకొరకును, నేలను చదునుచేయుటకును
బుల్‌ డోజరు, దున్నుటకు (టాక్టరు, విత్తనములు విత్తుటకు
మరగొరు (సీడ్‌ డ్రిల్లు), కలుపుతీయు యం|తము, పంట
కోతకు సస్యసం|గావహాకము (కంబై ను), ఫలసాయమును
చక్కబరచు డీ వాల్ల రు, డీ లింటరు, డీ కార్జి శేటరు, ఆయిల్‌
ఎక్స్‌ వెల్లరు మొదలగునవి, నీటిని పైకి తీయు పంపులు,
పంట తెగుళ్లను రూపుమాపుటకు (స్పేయరు వంటి మెకాని
కల్‌ పరికరములు వాడబడుచున్నవి, ఆఫీనులలో వాడు
మైప్‌శరైటర్ల, ఇండ్ల లో వాడు కుట్టుయంతముల వంటి
చిన్న యం త్రములును మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగునకు సంబం
ధించినవే. వా స్పవమునకు ఆధునిక సాంకేతిక (ప్రగతి
ద్వారా ద్రజాసౌకర్యములను సమకూర్చుట యందు
మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు (ప్రముఖ భూమికను నిర్వహించు
చున్నది. మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగులోని సూత భేదములు
శెలిసికొనుటకు | వక్కపుటలోని వట్టిక తోడృడ గలదు:

మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు

|

y-

9 ge—

| |
= § mE 0 లర a
gg * fg A Re
a Porn “Eos
Mo fet s mi 4 2 PB C
eso oe
ral se Tet
a
wrt g WEE ర్త e a డో
సల్‌ & @ లా a
€ a Ne o
8 a 3£ a
రో అ
చక్కగ పని చేయగల యంత్రమును గాని, ఇంజనును

గాని, యంత పరికరములను గాని తయారు చేయుటకు

ఎల కి కల్‌ ఇంజనీరింగు
©

మెకానికల్‌ ఇంజనీరుకు తాను వాడుక చేయు వస్తువుల
స్వభావ ధర్మముల జ్ఞానము బాగుగా ఉండవలయును,
ఉదా: ఎక్కువ వేగముగా తిరుగు లేక్‌ వంటి ఆధునిక
యంత్ర పరికరమును వాడుటకు అతడు అధిక తాప|క్రమ
మును తట్టుకొనగల ఒక విధమైన ప్రశ్యేకమగు ఉక్కు
(పాస్పీడ్‌ స్ట్రీల్‌)ను వాడవలసి ఉండును, ఆ విధముగనే
266 మంది (పయాణీకులను శబ్దవేగమును కూడ మించిన
గంటకు 2,880 కి. షీ. (1800 మై.) వేగముతో పయనించు
సూపర్సానిక్‌ “జెట్‌ విమానమును రూపొందించుటకు తగిన
ఛాతుమిశ్రము కావలయునన్న ధాతుశాస్త్రవే త్త్రయగు
మెటలర్థి కల్‌ ఇంజనీరుపై మెకానికల్‌ ఇంజనీరు ఆధార
పడుట తప్పనిసరి.

ఎలక కల్‌ ఇంజనీరింగు

(ప్రస్తుతము ఒక చేళము సాధించు సాంకేతిక వికసనము
ఆ దేశము ఉత్పత్తి చేయు విద్యుచ్చక్తి వృద్ధికి అనులోమ
— లి ne ©
నిష్ప త్తిలో వర్గిల్లుచుండునని చెప్పునట్లి పరిస్టితి పర్పడినది,
— ధయ (A) ®
అనగా, ఒక దేశపు జీవన ప్రమాణమును లెక్కించుటకు
ఆ దేశమునందలి తలసరి విద్యుచ్చ క్కి వాడుకయే మాన
దండ మగుచున్నదన్నమాట. ఈ విధముగా మానవ జీవి
తమునందలి |ప్రత్యంశమునందును విద్యుచ్చక్తి (ప్రవేశించు
చున్నది. స్నానాగారమున చేరి త్వరితముగ ముఖ
తాౌరమును ముగింప నెంచు గృవాస్థునకునుు, నిముసముల
మీద పిండి రుబ్బకమును పూ ర్హిచేయనెంచు ఇల్లాలికిని ఈ
నాడు (ప్రాయికముగ నవాకరించునది విద్యుచ్చక్తి యే. ఆధు
నిక నాగరకత మానవజాతికి సౌకర్యములు కలిగించుటకు
విద్యుచ్చక్తి ని నమ్మి ఉన్నది; దానిపై ఆధారపడి ఉన్నది.
విద్యుచ్ళ కిని వినియోగించి నేడు స్వతళ్చలన సూ[తముపై
యంత సవోయమున పెద్ద ఎత్తున ఉత్ప త్తిని సాధించుట
(ay — —
వలన సరుకులును, తక్కిన సౌకర్యములును అందరికిని

త్వరగా తక్కువ వ్యయముతో నమ్మకముగ అందజేయ'

వీలగుచున్నది, ఆహార వస్తువులు కుళ్లి చెడిపోకుండ ఉంచు
టకు శీతలీకరణ (కెఫిజరేషన్‌) విధానము ఉపకరించు
చున్నది. పంటచేలకు నీటివనరులు కల్పించుటకును, పాతాళ
గంగను పైకి తెచ్చుటకును, గొట్టపు బావులు, ఫిల్బర్‌
పాయింట్లు మొదలగు వాటిలో విద్యుచ్చక్కిని రైతులు
విరివిగా వాడుచున్నారు, రైలు బండ్లను వేగము గాను,
సమర్థము గాను నడుపుటకు విద్యుచ్చక్తి ఉపయు క్రమగు
చున్నది. ఇంజనులోని వాయువులను జ్యలింప జేయుటకు
అవనరమగు నిప్పురవ్వను సృష్టింపజేయుటలోను, చీక
టిలో కూడ మోటారు కారును నడుపుటకు అవసరమగు

కాంతిని కల్పించుటలోను విద్యుచ్చక్తి యే (ప్రధాన పాత్ర
వహించుచున్నది.

ఆధునిక కర్మాగారమునందు లేతొలు, |డిబ్లలు వంటి
యంతములు విద్యుచ్చక్తి లేని ఎడల ఆగిపోవును, గనుల
నుండి ముడి ఇనుము, నేల బొగ్గు మొదలగు ఖనిజములను
తవ్వి వైకి తీయుటకు విద్యుచ్ళ క్రి వినియోగమగుచున్నది.
అది నూలు వడకి, మన గుడ్డలను నేయుచున్నది. విద్యు
చృక్కి లేని పక్షమున జౌవధములను చౌకగా సిద్ధపరచుట
యును కష్టము.

అతి |పాచీన కాలమున మానవుడు తన జీవిక కోసము,
(పాణరకణ కోనము జరిపిన పోరాటములలో తన కండర
ముల బలమును వినియోగించెడివాడు. తన పనులు నుళు
వుగ జరుపుకొనుటకు (క్రమముగ చిన్న చిన్న పనిముట్లను
అతడు కనిసెకైను. అతడు 18 వ శ తాబ్దమున కండరముల
బలముతో చేయు పెక్కు పనులను నుళువుగచేయుటకు,
కోండర బలము అవనరము లేకుండ చేయుటకు ఆవిరి యంత్ర
మును రూపొందించుకొనెను, ఇప్పుడు పెక్కు. వేల మాన
వుల కండరముల శక్తిని అధిగమించు విద్యుద్యం[తళ క్రిని
పనిగొని మానవుడు తనకు కావలసిన పనులను అవలీలగా
సాధించుకొనుచున్నాడు.

మానవుడు సూవర్సానిక్‌ (శబ్దాతీత) విమాన యాన
మున గాని, రాకెట్‌ ఇంజనీరింగులో వినియోగపడు
నూతన ధాతు మికములను గాని తయారుచేయుటకు
విద్యుచ్చ కిని వినియోగించి అత్యధిక తాప క్రమములను
సిద్ధపరచుకొనెను, మానవజాతిని బానిసతనము నుండియు,
కష్టముల నుండియు విము క్రి చేయుటను బట్టి విద్యుచ్చ కిని
ఒక విధముగ ' సాంఘిక సంశేమకారి' అనియు భావింప

ఎల జ్‌ కల్‌ ఇంజనీరింగు

వచ్చును. నేడు ఆధునిక కర్మాగారమున పనికేయు కార్మి
కుడు వాశానుకూలనము (ఎయిర్‌ కండిషనింగు), శ్రీతలీ
కరణము (కెఫిజరేవన్‌) వంటి పద్ధతులు తన చెప్పు చేత
లలో ఉండగా సుఖకరమగు పరినరములలో పనిచేయు
చున్నాడు. ఈ విధముగా విద్యుచ్భ క్తి మానవునిలోని
ఉత్చాదనా కుళలతను ఇతోధికముగ వృద్ధి పరచినది.

ఒకానొకప్పుడు కాబానాలు జలశకిపె ఆధారపడి
ఉండినవి. తరువాత నేలబొగ్గును ఇంధనముగ ఉపయోగించు
కొని ఆవిరిళ క్తి రంగమున (వ వేశించెను. నీటిని మరగించి,
ఆవిరిని తయారు చేయుటకు నుదూర (పాంతముల నుండి
నేల బొగ్గును కార్థానాలున్న స్థలమునకు తెచ్చి పెద్ద పెద్ద
కొలుములలో శకాల్బుచుండిరి. ఇప్పుడు రామగుండము,
కొ త్రగూడెము వంటి పెద్ద విద్యుకతి ఉత్చాదక యం తములు
దూరమున ఉన్న వందల కొలది కారాలు నడుపుటకు
చాలినంత శ కిని ఉత్స త్తి చేయుచున్నవి.

కార్జానాలలో విద్యుచ్చక్తి

కార్థానాలలో కష్ట సాధ్యములగు పనులను పెక్కింటిని
విద్యుచ్చక్తి నిర్వహించుచున్నది. పోత పోయు యంత్ర
ములు, థాతువును అదిమి ది మెలుగనో, శేకులుగనో చేయు
యంత్రములు, స్వయంచాలక లేత్‌లు, (డైజ్లలు, (కనులు,
వోయిస్ట్స్‌లు, క న్వేయర్లు మొదలగు భారీ యంత్ర. పరికరము
అన్నియును మానవుని సమయమును, శక్తిని పొదుపు
చేయుటకు విద్యుచ్ళకితోనే నడుపబడుచున్నవి.

మోటారు కారు కార్గానాలలో ఒకే ఒక (డిల్లి ంగు
యం|[తము ఒకో దఫాకు ఒక ఇంజను బ్లాకులో చెక్కు
రం|ధములు చేయగలదు. వివిధ యంత భాగములను
అమర్చు పనిలో విద్యుచ్చక్తితో పని చేయు కన్వేయరు
బెల్ట్‌ వస్తూత్స త్తిని త్వరగను, పొదుపుగను నిర్వహించ
గలదు. వర్క్‌._-షాపులలో సరకులను బంగీలు కట్టుటకును,
ఎంచుటకును విద్యుచ్భ క్కి సవనాయమున వపనిశేయు ఫోటో
నెల్‌వంటి ఎలక్ట్రానిక్‌ పరికరములు వాడబడుచున్నవి.
ధాతు భాగములను కోయుటకును, అతికించుటకును విద్యు
చ్చక్తి వాడబడుచున్నది. ధాతుభాగములను విద్యున్మలామా
(ఎలక్ట్‌, 'చ్లేటింగ్‌) చేయుటకును-అనగా, ఇ త్తడిపై (క్రోమి
యమ్‌తో గాని, నికెల్‌ తో గాని పూత పూయుటకును, పలు
చని శేకు పొర అమర్చుట వంటి వనికిని విద్యుచ్ళక్తిని
వాడుచున్నారు., విద్యుచ్చక్తి ని విరివిగా వాడి గనులనుండి
ఖనిజములను తీయుట, ముడి ఖనిజమునుండి ధాతువును
వేరుచేయుట, చక్కబరచుట, మేలురకపు ధాతుమి(ళము

లను తయారుచేయుట వంటివి సంజాళించుచున్నారు.

6

విద్యుచ్చక్తి ని కనిపెట్టిన తరువాత కార్థానా. కార్మికునికి
పయాన తగ్గి, విశ్రాంతి కాలము విరివిగ చేకూరినది.

ఇండ్ల్రయందు విద్యుచ్చకి

ఇండ్లయందు విద్యుచ్ళక్తిని (ప్రధానముగ దీపములకు
వాడుచున్నారు; గాలి ప్రనరించుటకై
లను నడుపుటకును వాడుచున్నారు. వట్టణములందును,
నగరము లందును విద్యుచ్చ కిని ఇండ్ల లోను, ఆఫీసుల
లోను ఎయిర్‌ కండిషనింగ్‌కును, 3, ఫిజరేషన్‌కును విరి
విగా వాడుచున్నారు. గృహిణి కూరగాయలను, గ్రుడ్లను,
పాలను చెడిపోకుండ భ|ద్రపరచుటకు శె ఫిజరేటరు (శీతలీ
కరణ యంత్రమును వాడుచున్నది, చట్నీలు, ఫలరసములు
మొదలగునవి తయారు చేయుపికు “మిక్‌ సర్లు (కలుపు
యంత్రములు) ' వాడబడుచున్నవి. యునై ఇఖడ్‌ స్టేట్స్‌,
టన్‌, జపాన్‌ వంటి అభివృద్ధి చెందిన దేశములలో ఇండ్ల
యందు ఇలివిజన్‌ను చూచి ఆశందించుటకు విద్యుచ్చ క్తిని
వాడుచున్నారు. వస్త్రములను ఇస్త్రీ చేయుటకు ఎల కిక్‌
ఇస్త్రీ సెపైలు వాడుచున్నారు, గుడ్డలు ఉతుకుయం[తము,
స్ట్‌, టోస్ట్రరు వంటి తదితర గృహోేపకరణములకును
విద్యుచ్చ కి ఉపయోగవడుచున్నది.

(పతి వ్య క్తికిని (పవంచగతితో సంబంధమును కలిగించు
రేడియో వా_ర్హల ప్రసారమునకును, వారల |గవాణ
మునకును విద్యుచ్ళ క్తి ఉపకరించుచున్నది. ఎక్కడికి కావల
సిన అక్కడికి తీసికొని పోదగిన శేడియోలు బ్యాటరీల
వల్ల పనిచేయుచున్నవి. చిన్న బ్యాటరీలు వాడు [టాన్సి
స్టార్‌ శేడియో అవతరణతో శేడియో ముందుకన్నను
జనాదరణను ఎక్కువగ పొందినది,

వార్తాపత్రికలు పాఠకులకు అందుటకు విద్యుచ్చక్తి పై
ఆధారపడి ఉన్నవి. విద్యుచ్చ క్తి వలన పనిచేయు బలి పింటర్లు
(ప్రపంచము నాలుగుమూలలనుండి వా_ర్హలు సమీకరించును.
విద్యుచ్భ క్తితో పనిచేయు లై. నోయం[తములు ఆ వార్త
లను అచ్చుకూర్చును, పిదప ఆ వారలను అత్యంత
వేగముతో విద్యుత్సహాయమున నడచు రోటరీయంగత్ర
ములు ముదించును. ఇందువలన ఆవార్లలు చాల తొంద
రగ పాఠకులకు చేరును. సినీమా తయారుశచేయుటయు,
పదర్శించుటయు విద్యుచ్చ క్తితో నడచు యంతముల
వల్ల నే జరుగుచున్నవి. తంతి, అెలిఫోను వా రలను అంద
జేయుటకు విరివిగా విద్యుచ్చ క్తిని వాడుచున్నారు. ఆధు
నిక వైద్యశా(స్త్రమున శేడియాలజీ చికిత్సకును, గాఢ
ఎక్స్‌రే చికిత్సకును విద్యుచ్ళ కిని వినియోగించు
చున్నారు.

సరిగా పంకా

సంభఘముషైె. విద్యుచ్చ క్రి (పథావము ఎంత గాఢముగ
ఉన్నదనగా, ఏ కారణముచేతనై నను కొంత సేపు విద్యు
చృ_క్తి సరఫరా ఆగిపోయినట్లయినచో _ ఆ మధ్య కొన్ని
సంవత్సరముల (క్రిందట న్యూయార్క్‌. నగరమున జరిగి
నట్లును, ఇటీవల 1967లో కోస్తా ఆంధ్రపదేశలో సంభ
వించినట్లును - (ప్రజల నిత్యజీవితము వస్తుతః _స్హంభించి
పోవును. పెక్కు. అంత స్తులభవనములలో లిఫ్టులు పనిచేయక
ఆగిపోయినట్ల యిన జనులు పెక్కు గంటలపాటు కదులు
టకు, మెదలుటకు _ మెట్లను వాడితే తప్ప- అవకాశము
ఉండదు. ఐక్ళరాజ్య నమితి (యు నై జడ్‌ నేషన్స్‌) కేం|ద
కార్యాలయము నెలకొనిన 889 అంతస్తుల ఆకాళసౌధ
ములో. ఇటీవల ఇటువంటిదే సంభవించినది. లిప్టు ఆగిపోవుట
వలన ప్రధాన కార్యదర్శ ఊ థాంట్‌ చేతిలో” మైనపువ త్తి
వెలిగించి పట్టుకొని చారి చూచుకౌనుచు శిరి వ అంతస్తు
నుండి మెట్లు దిగవలసి వచ్చెను!

అద్భ ష్టవశమున ఇంత [ప్రయోజనకారియగు ఈ ళ క్రిని
జనింపజేయుటకు వనరులు సెక్కు. కలవు, ఉ తర ఛారత
దేశమున సింధునది [చూ, ఛా కా-నంగల్‌ ], దడిణ భారత
దేశమున కృష్ణానది చూ, శ్రీవైలం (ప్రాకెక్ట] మొదలగు
గొప్పనదులకు డాములు కట్టి మళ్ళించుకొని వాటి నీటి
నుండి విరివిగ విద్యుదుత్స త్తి చేయబడుచున్నది. ఇటుల
ఉత్ప_త్తియగు దానిని జలవిద్యుచ్భ క్తి (హా(డో - ఎల క్రీ క్‌
వవర్‌ ) అనుచున్నారు. |ప్రశ్యేకముగ నిర్శ్మించిన పెద్ద కొలు
ములలో చేలబొగ్గును గాని, లిగ్నైటు బొగ్గును గాని
కాల్చి నీటినుండి ఆవిరిని పుట్టించి, ఆ ఆవిరిని వెర్ద టర్భయి
నులలో పోనిచ్చుటవలన విద్యుచ్ళ క్కి ఉత్ప_త్తి అగుచున్నది.
దీనిని “ తెర్మల్‌ విద్యుచ్చక్తి ” అనుచున్నారు. ఆంధప దేశ్‌
లోని రామగుండమున, కొ త్తగూడెమున ఉన్న విద్యు
క్కేం[దములు ఈ తెర్మల్‌ వర్గమునకు చెందినవి. ఇటీవల
పరమాణు శ కిని శాంతికాల (పయోజనముల కొరకు విని
యోగించుటకు జరుగుచున్న పరిశోధనలలో ఈ పరమాణు
శక్తిని విద్యుచ్ళక్తిగా మార్చుటకు పద్ధతులు కనుగొనిరి.
ఈ విధముగ ఉత్పత్తి అగు విద్యుచ్చక్తిని పరమాణు
విద్యుచ్చకి అనుచున్నారు. ఇట్టి పరమాణు విద్యుచ్చక్తి
స్థావరములు ఛారత దేశమున మహారాష్ట్ర ములోని తారా
పూర్‌ లోను, రాజస్తాన్‌ లోని కోట అను నగరమునందును,
మదాసులోని కలప్పాకంలోను నిర్భింపబడుచున్న వి.

ఇప్పటి (1968) ధరవరలను బట్టి జల విద్యు కేంద
నిర్మాణమునకు అవసరమగు పెట్టుబడి స్థాపిత కిలో వాట్టుకు
రూ, 1,200 అని శేలినది. దీనిని బట్టి విద్యుదుత్పత్తికి అగు
ఖర్చు యూనిట్‌కు 2 పైసలు. es తెర్మల్‌ కేంద్ర

ఎల క్రీ కల్‌ ఇంజనీరింగు

నిర్మాణమునకు కానలసిన పెట్టుబడి స్థాపిత కిలోవాట్టుకు
రూ. 1,600 నుండి 1,800 మధ్య ఉండును. శెర్మల్‌
కేంద్రమున విద్యుదుత్పత్తి కగు ఖర్చు యూనిటీ కు ర్‌*ల్‌
చైసలు, కాని, పరమాణు విద్యుత్తు విషయమున పెట్టుబడి
ఖర్చు కూడ ఎక్కువయే,

పరమాణు విద్యుక్కేం[ద నిర్మాణమునకు కావలసిన
పెట్టుబడి స్థాపిత కిలోవాట్టుకు రూ. 2200 నుండి రూ.
2,800 మధ్య ఉండును; విద్యుదుత్చ్స త్తి కి అగు ఖర్చు యూని
ట్‌కుర్‌ గాని, 6 గాని వైసలు ఉండును. ఇది అంతయు
75% లోడ్‌ ఫాక్టర్‌ ను ఆధారముగా లెక్క కోట్టబడినది,

విద్యుచ్చ కిని కొద్దిపాటి మొత్స్తములలో - బ్యాటరీలలో
వలె- రాసాయనిక [దవ్యములను ఉపయోగించి తయారు
చేయవచ్చును. టార్చీలలోను, నేడు |టాన్సిస్టార్‌ లలోను,
డ్రె నెల్లులు, మోటారుశకారులోని సెకండరీ సెల్లులు ఇందు
be కొన్ని ఉదావారణములు. రోదసీ పరిళోధనమున ఇటీ
వల విని యోగింపబడు రాకెట్లు, కృతిమ ఉపగవాములు
సౌర బ్యాటరీలను వాడుచున్నవి. రాకెట్లు ఎగురునప్పు
డును, భూమిచుట్టూ పర్మిభ్రమణము చేయునప్పుడును ఈ
సౌర చ్యాటరీలు నూర్యశళ కిని వాటంతట అవి వినియో
గించుకొని పని చేయుచున్నవి.

ఇట్టి విద్యుచ్చక్తి ఉనికిని డీ: పూ, లవ శతాబ్దమున
(గ్రీన్‌ దేశమునందలి మిలెటస్‌ నగరమున నివసించిన 'ేలీజ్‌
[చూ. నం. లీపు, 78] అను నతడు తొలుతగ బయట
పెచ్తిను, కాని, ఈ వృత్తాంతము చాదాపు రెండు సహ
(స్రాబ్దముల వరకును మరుగుననే ఉండినది. 16వ శతాబ్ద
మున ఇంగ్లండులో ఎలిజజెత్‌ - 1 కాలమున గిల్ఫర్థ్‌ అను
శాస్త్రజ్ఞుడు ఈ విషయమును గూర్చి .విశేషముగ శెలిసి
కొనుట సంభవించినది, పిదప 19 వ శశాబ్దమున మరొక
(్రటిష్‌ విజ్ఞాని మైశేల్‌ ఫారడే (మ. 1857) విద్యుచ్ళ క్రిని
ఉత్పత్తి చేయుటకు “డెనమో” (1881) అను సాధనమును
రూపొందించి నిర్మించెను. అతి సామాన్యమగు ఈ ఫారడే
ఇైనమో శెండు శ శతాబ్ద ములలో |క్రమపరిణామమొంది నేటి
మవాత్తరథారీవిద్యుదుత్ప్చాదక యంత్రముగారూపొందినది,

గణిత, భౌతిక, రాసాయనిక శాస్త్రముల వంటి మౌలిక
విజ్ఞాన శాస్త్రముల పై ఎలక్ట్రికల్‌ ఇంజనీరింగు ఆధారపడి
ఉన్నది. సివిలు ఇంజనీరింగు, మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు,
తదితర వినియు క్ర విజ్ఞానశాస్త్రము (అప్లయిడ్‌ సై న్స్‌)లు
విద్యుదుత్ప్చాదక కర్మాగారములను, వివిధ విద్యుద్యం[త్రము
లను నెలకొల్పుటకు తోడ్చడుచున్నవి.
నది విద్యుచ్ళక్కిలో మరొక శాఖ. ఇది ద్వితీయ [ప్రవంచ
యుద్ధము తరువాత పెద్ద పరిశ్రమగా వృద్ధి చెందినది.

ఎల క్టానిక్స్‌ అను
©

కెసికల్‌ ఇంజనీరింగు

ఆధునికి నాగరకత మనుగడకు కారణమైన మరొక
ఇంజనీరింగు శాఖ కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు. చురిలిన్‌, నై లాన్‌
వంటి కృత్రిమ మైన చారములు, సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌, గాజు,
ప్లాస్టిక్‌ వస్తువులు, సబ్బు వగా రా పరిమళ |దవ్యములు,
రంగులు, జౌాషధములు, (క్రిమి సంహారక జావధములు మొద
లై నవన్నియును, వ్యవసాయ సంబంధమగు ముడి వస్తు
వులను గాని, ఖనిజములగు ముడి పదార్థములను గాని
వాడుట వలన ఆధునిక రాసాయనిక సాం కేతిక పద్ధతులతో
చౌకగా తయారగుచున్నవి. ఈ కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు
(పధానముగా రెండు పద్ధ తులకు సంబంధించినది:
1, (పమాణ కార్యములు (యూనిట్‌ ఆవ రేషన్స్‌ ) ఒక
ఖండముగా ఒక దానిని (గ్రహించి దానిపై రాసాయనిక'
చర్యను (ప్రవ ర్తింప జేయుట; 2, (ప్రమాణ (ప్రక్రియలు
(యూనిట్‌ (పానెనెస్‌) = క్వీక ఖండముగా (గ్రహించిన
దానిని డ్రమబద్ధముగ చక్కబిరచుట.

శోషణము, ఘనీభవనము, ఉడక బెట్టుట, ఇగర బజెట్టుట,
వడియగట్టుట, ఒక చేట నుండి మరియొక చోటికి రాసా
యనిక (ద్రవ్యములను గొట్టముల ద్వారా విర జిమ్ముట,
చూర్దీ కరణము, మి( క్రీకరణము, స్వేదనము మొదలగునవి
ప్రమాణ శకార్యములుగా పేరొనబడుచున్నవి. పెటోలి
యమ్‌ నుండియు, కోల్‌ శార్‌ నుండియు వర్ణ |దవ్యములు,
(క్రిమిసంవోరిణులు వంటి రాసాయనిక వస్తువులను తీయు
టకు ఆంశికస్వేదనము అను [ప్రమాణ[ప్ర క్రియను [పయో
గింతురు. ఒక పదార్థము నీటిలో చేరినప్పటికిని కరగి
పోవునవ్పుడు నీటిని పోనిచ్చి తక్కిన వస్తువును శేషింప
జేయుటకు వడపోత (ఫిల్ట రేషన్‌ ) పద్ధతి అనుసరింపబడు
చున్నది. ఈ వడపోసిన నీటిలోనో, [దవ్యముననో కొంత
పదార్థము కరగి ఉన్నట్లయిన దానిని (గ్రహించుటకు
డా ద్రవ్యమును ఇగర బెట్టవలసి ఉండును,

సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ గాని, ప్లాస్టిక్‌లు వంటి రాసాయనిక
వస్తువులను గాని పెద్ద ఎత్తున తయారు చేయవలసి ఉన్న
ప్పుడు, వానికి వాడవలసిన ముడి పదార్థముల నుండి
ఉద్ది ష్ట్ర మగు అంత్య వస్తువును తయారు చేయుటకు క్లిష్ట
రాసాయనిక |ప్ర[కియను (పయోగించుచున్నారు. ఉడా
వారణమునకు కృ[త్రిమముగా రబ్బరును తయారు చేయు
టనే తీసికొందము. (కూడ్‌ ఆయిల్‌ నుండి బుటాడిీన్‌
వంటి రాసాయనిక [దవ్యమును, నేల బొగ్గునుండి తయా
రగు బెన్టీన్‌ నుండి వచ్చు స్ట్రీరిన్‌ను కలిపి ఒకవిధమైన
క్షిప్ర రాసాయనిక (ప్రక్రియకు గురిచేయుదురు. దీనిని

“సోలిమరై జేవన్‌ ’ అందురు. ఇది కూడ ఒక రకమయిన
(పమాణ (ప్రక్రియ (యూనిట్‌ (ప్రానెనెస్‌).

వనస్పతినుండి నబ్బు తయారు చేయుటకై ముడి
పదార్థమును శుద్ధి వరచు సందర్భమున కాస్టిక్‌ సోడాను,
ఇతర రాసాయనిక (ద్రవ్యములను కలుపుచున్నారు. ఈ
గ్రక్రియలో “నబ్బు'తో పాటు * గ్లిసరీన్‌” అను పదా
ర్భము ఉపోత్సన్నము (బై. ప్ర (డ్రాడష్ట )గా లభించుచున్నది.
ఈ గ్లిసరీన్‌ను మరొక సంపూర్ణ వస్తువును సిద్ధపరచుటకు
వాడుదురు లేదా మరొక పరిశ్రమలో ముడిపదార్థ్భముగా
వాడుటకు అమ్మి వేయుదురు. డి సరుకును కుళలతతో
వినియోగించి పారిశామిక వే త్త గరిష్ట లాభమును పొందు
టకు కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు సవాకరించుచున్నది.

రాసాయనిక ద్రవ్యముల ఉత్ప త్రి సెక్కు శతాబ్దము
లుగా జరుగుచున్నను, గత శత సంవత్సరములలో
మాత్రమే - ముఖ్యముగ 20 వ శ తాబ్దమున - ఆ ఉత్ప ర్తి
అపూర్వముగ వృద్ధి అయినది. రాసాయనిక వరిశ్రమకు
జన్మస్థానము ఇంగ్లండు అని పేర్కొనవచ్చును. విజ్ఞాన
ప్రయోగములందు ఫలించిన శ్యాస్త్రగత స్యూశ్రావళిని
రాసాయనిక పర్మిశ్రమయందు విని యోగించుట తో
రాసాయనిక పార్మిశామి కాభివృద్ధి ఇతోధిక మైనది.
ఆర్థిక కారణముల లభించు ముడిసరకులను
బట్టి వాటిని చక్కబరచి ఇతర వస్తు ఉత్పత్తి పరిశ్రమల
యందు వినియోగించుటకుగాను అనేక మధ్యస్థ [దవ్య
ములు తయారు చేయవలసిన అవసరము పర్ప్చోడినది,
ఎప్పటికప్పుడు వస్తు ఉత్ప త్తి ఆర్థిక రంగమునకు ముడివడి
ఉండుటచే రాసాయనిక పరిశ్రమ వర్థిల్లుటకు నిరవధిక
పరిళోధన అత్యవసరమయ్యెను. ఇందుకుగాను రాసా
యనిక పరి|శమ రాసాయనిక పరిశోధనకు పెద్ద ఎత్తున
వెట్టుబడి పెట్టవలసి వచ్చినది. ఒక వైపు లభించు ముడి
సరుకులు, మరొకవై పు మానవ నుఖజీవనమునకు అవసర
మగు వ స్తుజాలము - ఈ రెండు అవధులను ప్రాతిపదికగా
రాసాయనిక పరిళోధన ఎప్పటికప్పుడు తగు పరిళోధనా
ఫలితములను పరిశ్రమలో వినియోగించు రీతిలో సిద్ధపరుప
వలెను. శరాసాయనిక పర్మిశళమ రంగమున పరిశోధన
లేనిచో పరిశ్ర మాభివృద్ధి స్పంభించిపోవును. ఆ కారణము
చేతనే వెలుగు చూచిన ఏదై నా (క్రొత్త (పక్రియ వినియో
గమునకు రాకుండగనే ఒక్కొ_క్కప్పుడు పాతబడిపోవును.
రాసాయనిక పరి శ మాఖివృద్ది కి మూలాధారములు
మూడు : 1. రాసాయనిక శాస్త్రమున జరిగిన (ప్రాతిపదిక

రీత్యా

కృషిని బట్టి [దవ్యమును పరివ ర్హన చేయుటయందును,
అదుపులో పెట్టుటయందు సాధించిన చై పుణి మీదను,
శ్లీష్షమెన అణుసన్వరూపములను కావలసిన రీతిని రూపొం
దించుకొనుటలోను; 2. రాసాయనిక ఇంజనీర్లు లేబరేట
రిలో (పయోగములు చేయగా ఫలించిన పద్ధతులు భారీ
ఎత్తున రాసాయనిక _ పరిశ్రమలయందు వినియోగించు
రీతిలో సనఫలతను పొందుటయందును; కి. రాసాయలిక
పరిశ్రమయందు సిద్ధించిన వస్తూత్స త్తిని సమర్థముగా విక్ర
యించుట యందును, మానవావసరములను దతతతో సమ
కూర్చుట యందును.

యూరప్‌ ఖండమునందును, యునై బడ్‌ స్టే ట్స్‌నందును
గల పరిశోధన సంస్థలు సువ్యవస్థితముగా సాగించుచున్న
పరి శోధనలవల్ల జాషధయోగములు, కృ(తిమ చారములు
-కొం[గొ త్తవి- పెక్కు కనుగొనబడినవి. ఇవి కెమికల్‌ ఇంజ
నీరింగు అభివృద్ధికి దోవాదము ఇచ్చినవి. రాసాయనిక
(ద్రవ్యముల ఉత్ప త్తిళో
ఇంగ్లండు, యునై అడ్‌ స్టేట్స్‌, జపాన్‌ దేశములు తక్కిన
దేశములను అధిగమిం చినవి.

ఒకప్పుడు భారతదేశము నీలిమొక్కల నుండి నీలి
మందును తయారు శేయుటయందు (ప్రపంచ ప్రసిద్ధి కెక్కి
నది, అయినను, రాసాయనిక రీతిలో నీలిమందును తయారు
చేయు పరిశ్రమ మాత్రము ఇటీవలిదే. అద్దకపు రంగులు,
చెయింటింగ్‌ రంగులు, జెొషధములుు, సబ్బులు, సిమెంటు,
మద్యములు, పంచదార, గ్రేలుడు వస్తువులు మొదలగు

పశ్చిమ జర్మనీ, స్విజర్గండ్‌,

బశక్నాలజీ అకగా ఏమి?

నట్టివి కొన్ని ఛారత దేశమున తయారగుచున్నవి. ఇటీవల
సెటోల్‌ శుద్ధి కొర్మాగారములలో ఉపోత్సన్న ములుగ
లభించు వాయు విశేషములను, నాఫాను ఆధారములుగ
(గ్రహించిన రాసాయనిక ఎరువుల ఫ్యాక్టరీలు బొంజాయి
లోను, విశాఖపట్టణములోను, ఇంకను దేశములో ఇతర
చోట్లను యునై ఇడ్‌స్టేట్స్‌ మొదలగు అభివృద్ధి
చెందిన దేశముల సాంశేతిక సవాకారముతో చనెలకొల్చ
బడినవి,

పెట్రోల్‌ శుద్ధి కర్మాగారములయందును, ఉక్కు
ఫ్యాక్ట్స రీలయందును లభించు ఉపోత్సన్నములను వినియో
గించుకొనుటకు కెమికల్‌ పరిశమ అట్టి స్థలములకు
సమీవముననే అభివృద్ధి అగుచున్నది.

భారతచదేశమున |టాంబే, దుర్గాపూర్‌, రూర్‌ కేలా,
నామ్‌రూప్‌ నగర [ప్రాంతములయందును, ఆం|ధ
(ప్రదేశ్లో విశాఖపట్టణమునందును రాసాయనికపరి|శమలు
అభివృద్ధి అగుచున్నవి. కెమికల్‌ ఇంజనీరింగుకు రాసా
యనిక, భౌతిక, గణిత శాస్త్రములు ముఖ్య (పాతిపదికలుగ
ఉపకరించుచున్నవి. కెమికల్‌ ఇంజనీరింగు కర్మాగార ముల
న్వరూప నిర్భయమునకును, నిర్మాణమునకును సివిలు
ఇంజనీరింగు, మెకానికోల్‌ ఇంజనీరింగు, ఎల కి కల్‌ ఇంజ
నీరింగు తోడ్చడుచున్నవి. కర్మాగారములు విశేష సమర్ధ
తతో పనిచేయుటకు స్వతళశ్చలన (ప్రక్రియ, ఉశ్చాదన
ఇంజనీరింగు రంగమున (పవేశించుటవలన ఎల క్రానిక్స్‌కు
(ప్రాముఖ్యము ఏర్పడినది.

టెక్నాలజీ అనగా నీవి f

మనము నిత్యము వాడుకచేయు పంచదార, ద్రతిరోటు
దూర|పాంతములకు త్వరగా చేరుటకై ఉపకరించు మోటారు
కారు, మనము వాడెడు దు స్తులు ఇవన్ని యును చక్నాలజీ
ఫలితములే. చౌకగను, త్వరితముగను మా(తమే కాకుండ
విశ్వసనీయమగు రీతిలో “నైతము మానవులకు సరకులను,
సౌకర్యములను అందించుటకు ఉపకరింఛచు విధముగ ఇంజ
నీరింగునకుకు, తదితర విజ్ఞాన శా(స్త్రములకును సంబంధించి,
విభిన్న శాఖలనుండి సేకరింపబడిన కొన్ని నిర్జిప్ట [ప్రక్రియా
వ్యవహారముల క్రమబద్ధ సమన్వయమునకు ఫలితమగు
అలువు సుళువుల పరిజ్ఞాన మే “చక్నాలజీ” అని సంతి ప్ప
ముగ చెప్పవచ్చును.

ఆధునిక నాగరకతలో - ముఖ్యముగా ఛారత దేశము
వంటి (క యో రాజ్యములలో -పజల వి_స్భృతావసరము
లను పూరించుటలో చుక్నాలజీకి (పథాన భూమిక కలదు,
బక్నాలజీకి మూలాధారము ఇంజనీరింగు. ఇంజనీరింగు

XIl—2

9

నందు మౌలిక విజ్ఞాన శాస్త్రమును ఎట్లు [ప్రయోగించవల
యునో చర్చింపబడును. అట్టి మౌలిక విజ్ఞాన శాస్త్ర విథా
గములు రాసాయనిక, భౌతిక, గణితశ్వాస్త్రముల వంటివని
శెలిసికొనదగును,

మనము ఉత్ప త్రి చేయదలచిన వస్తువు ఆవారపదార్భమో,
జాషధద్రవ్యమో అయినప్పుడు జీవశ్నాస్త్రమునకు' కూడ
ప్రాథాన్యము ఏర్పడును. ఉదా: ఆహారమును చక్క-బరుచు
టకును, భద్రపరచుటకును సూత్షుజీవుల వల్ల కలుగు కిణ్వ
(ప్రక్రియ యొక్క నమ|గజ్బ్జానము ఆవశ్యకము, ఈ [పక్రియ
సూజ్ము జీవశ్యాస్త్రము వైనను, ఎన్‌ జెమాలిజీ పైనను
ఆధారపడిన కిణ్వ [పక్రియ విజ్ఞానము (ఫక్మెన్‌ శేవన్‌ బక్నా
లజీ) వంటి శాఖలలో అధ్యయనము చేయబడుచున్నది.

అందువల్ల “బశక్నాలజీ' అనునది భౌతిక, రాసాయనిక,
జీవ శ్యాస్ర్రములవంటి మౌలిక విజ్ఞాన శ్వాస్త్రముల మీదను,
వ్యవసాయము, వైద్యము, ఇంజనీరింగు శాఖలవంటి విని

చుక్నాలజీ అనగా ఏమి?

యుక్త విజ్ఞాన శాస్త్రముల మీదను ఆధారపడి ఉన్నది.
దీనినిబట్టి ఆ యా విజ్ఞాన (మౌలిక, వినియు కృ) శాస్త్రముల
మధ్య ఒకో విధమగు అవినాభావసంబంధము కలదని స్పష్ట
మగుచున్నది. పారిశ్రామికరంగమున చుక్నాలజీని భౌతిక,
గణిత, రాసాయనిక శాస్త్రముల వంటి మౌలిక శ్వాస్త్రము
లలో నిష్ణాతులైన విజ్ఞానుల కృషితో సమీకరించవలసిన
అవసరము కలదు. అంతేగాక, ఆయా మౌలిక విజ్ఞాన
శ్వాస్త్రరంగములలో జరుగుచుండు అభివృద్ధిని సూత్ము
దృష్టితో గమనించవలసిన అవసరము ఇంజనీరునకును,
"బక్నాల జిస్ట్‌ కును ఎంతయినా కలదు. అనగా, ఎప్పటి
కప్పుడు జరుగుచుండు విజ్ఞానాభివృరద్ధిని (గ్రహించి, విని
యోగవరచుకునే శక్తి ఉన్నప్పుడే "బక్నాలజీ ముంద
డుగు వేయగలదు.

నిర్దిష్ట పరిస్థితులలో ఏవిధమగు బక్నాలజీ తగినట్టిదని
నిర్ణయించుటలో అర్థ శాస్త్రమునకు కూడా (ప్రస క్రి కలదు.
ఉదా: ఉక్కు. ఉత్పత్తిలో ఓపెన్‌ వోర్త్‌ పద్ధతికన్నను లింజ్‌
డోనా విట్ట్‌ (ఎల్‌, డి.) పద్ధతిని భారత దేశము అభిమానించి
నది. ఈ పద్ధతి వల్ల భారత దేశమున దుక్క ఇనుమును చౌక
గాను, హెచ్చుగాను ఉత్పత్తి చేయవచ్చునని ఛావించబడి
నది. సాలుసరి ఉక్కు ఉత్పత్తిలో సమానస్థాయిలో ఉండు
శెండు విధములగు కర్మాగారములలోను 'లింజ్‌డోనా విట్ట్‌”
చశక్నాలజీ పద్ధతిపై కర్మాగారమును “ఓపెన్‌ వోర్‌ ' పద్దతి
కర్మాగారమునకు అగు పెట్టుబడిలో 60% పెట్టుబడితో
నెలకొల్చ్పవచ్చును. దేశమున లభించు సాంకేతిక నె పుణ్యము
కూడ ఏదో ఒక అుక్నాలజీని అభిమానించుట కద్దు.

ఈ విధముగానే ఛారతదేశమున రాసాయనిక ఎరువుల
కర్భ్మాగారముల స్థాపన విషయమున ఒక సందిగ్భావస్థ పొడ
చూపినది. (దవరూపమగు అమోనియాను విదేశ [దవ్యము
విశేషముగా వెచ్చించి దిగుమతి చేసికొని, రాసాయనికపు
ఎరువులను తయారు చేసికొనుటయా లేదా చేశములో
అచ్చటచ్చట ఉన్న పెట్రోల్‌ శుద్ధి కర్మాగారములందు
ఉపోత్సన్న ములుగ-పుమ్కలముగ-లభించు నాఫ్తాను రాసా
యనిక ఎరువులయందు ముడిసరుకుగా ఉప యోగించుటయా
అను మీమాంన ఏర్పడినది. ఈ విధముగా నిర్దిష్ట్రమగు
ఇశక్నాలజీని ఎన్నుకొనుటయందు ఆర్థికశ్యాస్త్రమునకు
కూడ కొద్దిగనో, గొవ్పగనో [పాముఖ్యము ఉన్నదన్న
మాట. యుునె బడ్‌ స్టేట్స్‌, బ్రిటన్‌, పశ్చిమ జర్మనీ,
జపాన్‌, సోవియట్‌ రష్యా దేశములలో ఆధునిక సువ్యవస్థిత
విజ్ఞానశ్వాన్ర్ర పరిశోధనలకు పెద్ద పెద్ద మొత్త ములను ఖర్చు
పెట్టుటవలన వస్తువుల ఉత్పత్తి కిని, సౌకర్యములు కలిగించు
టకును అసంఖ్యాకమైన సాంకేతిక వద్ధతులు కనుగొనబడి

నవి. వానిలో దేనినైనను ఎన్నుకొని ఆచరణమునందు
వెట్టవచ్చును. భారతదేశము -బరిలిన్‌ వంటి కృతిమ
వస్త్రములను రూపొందించుటలో |బిటిష్‌ "బక్నాలజీని
అభిమానించినది; |పెషర్‌ చాయిలరు, [టాన్స్‌ఫార్మరు,
టర్భయిన్‌ వంటి శారి విద్యుత్‌ యం(త్రములను తయారు
చేయుటకు "జెకోస్టోవాకియా నుంచి ఎల క్రి కల్‌ బక్నా
లజీని (గ్రహి._చినది. ఏమైనను ద్రిటన్‌, సోవియట్‌ రష్యా,
పశ్చిమ జర్మనీ, జపాన్‌, నెదర్‌ లండ్స్‌ మొదలగు దేశముల
నుండి [గహించిన విభిన్నములగు సాం కేతిక పద్ధతుల సమ్మేళ
నము వలన ఉక్కు, శాసాయనికపు ఎరువులు, ఎలక్ట్ట్రై
నిక్స్‌ వస్తువులు, పరిమళ |దవ్యములు, మోటారు కారులు,
ఇతర ఇంజనీరింగు పరికరములు ఛారత దేశమున (పభుత్వ
రంగమునను, చ్రై వేటు రంగమునను తయారగుచున్నవి.

ఈ విధముగా మానవుడు బక్నాలజీ సవేోయమున
ఆటవిక మైన ఆదిమదళలో మొదట రాతిని, తరువాత
కోంచును, అటుపిమ్మట ఇనుమును పనిముట్లు చేయుటకు
ఉపయోగించెను. ఈ పనిముట్లు [క్రమముగా - తన కండర
బలమునకు బదులుగా - శక్తిని ఉక్చాదించు నీటిచక్రము,
గాలిమర వంటి సరళ యంత్రసాధనములుగా రూపుగొని
నవి. నేలను దున్నుటకు పశువుల (గుర్రము, ఎద్దు) బలముచే
లాగబిడు నాగలిని సిద్ధము చేసికొనెను.
ఇవన్నియు మానవుని మనుగడకు మా(తమే ఉపకరించినవి
గాని, జీవన ప్రమాణములో ఏమంత _ చెప్పుకొనద గిన
మాశ్చేమియు తీసికొని రాలేదు. 17వ శశాబ్బము తరువాత
విజ్ఞాన (సైన్సు) (ప్రయోగమును ఆధారముగా గొని మాన
వుడు జీవికలో [బహ్మాండ మైన మార్చును తీసికొనివచ్చెను,
ఇట్లు నెను ఆధారముగ - గత నాలుగు శ తాబ్దములుగ-
పరిశ్రమతో తన స్థాయిని పెంచుకొనెను. ఈ పెక్కు
శతాబ్బ ములలోను చక్నాలజీ సహాయమున అతడు అధిక
ఆహారమున కై మవహోశ క్రిమంతములగు నదులను ఇచ్చ
వచ్చినట్లు మళ్చించుకొన గలిగాను; పరమాణు గర్భములోని
అపారళ కిని వాస్తగతము చేసికొనగలి ఇను. మానవునికి
భూమండలముపై కేమమును, భ(దతను |(ప్రసాదించుశే
గాక, జీవితమును సుకరముగ, సౌకర్యములతో గడుపు
శక్తిని కూడ చుక్నాలజీ అభివృద్ధి చేయుచున్నది.

ఈ విధముగ నేటి మానవాళి మేలుజీవనమునకు కారణ
భూతమైన ఇంజనీరింగు - బక్నాలజీకి సంబంధించిన వివిధ
శాఖలు చరిత్ర పూర్వకాలము నుండి నేటికి కాలానుగత
ముగ ఎప్పుడెప్పుడు ఎటుల రూపుగొని [ప్రపంచమున అభి
వృద్ధి చెందినదియు స్థూలముగా పరిచయము చేయుట కై
ఉద్దిష్ట్ర మైన సనమీత దిగువ పొందుపరుప బడినది.

అయిశే,

10

చరిత వూరయుంగము
(క్రీ పూ. 4000 వరకు)

మానవుడు సంఘజీవి. మ'నవచరిత్రను పరిశీలించిన
కొద్ది గనో, గొప్పగనో ఇంజనీరింగు (పస క్రితోనే నాగరకత
వర్శిల్లినట్లు తెలియుచున్నది. వాస్తవమునకు నాగరకత
(ప్రగతికిని, ఇంజనీరింగు వికసనమునకును అనులోమ
సంబంధము కలదని చెప్పవచ్చును. ఆదిలో ఇంజనీరింగు
కార్యకలాపము అంతయు మనుగడకు అవసరమగు చిన్న
పనిముట్లను రూపొందించుటవర కే పరిమితమైనది. ఆది
మానవుడు మిగుల (ప్రమాదకరమగు జీవితమును గడిపెను.
యాదృచ్చికముగా దొరికెడి ఆహారముపై అతడు ఆధార
పడి ఉండెడివాడు. అడవి మృగములు, పతులు, కంద
మూలములు, ఆకులలములు, పండ్లు, కాయలు ఆనాటి
మానవుని ఆహారమునకు ఉపకరించినవి. తన పరిసరము
లలో వడి పెరిగిన నీవార ధాన్యము వంటి గడ్డిగింజలు
కూడ అతనికి ఆహారము అగుచుండెడివి. కాని, ఆ పైరు-
పంటలు అనిశ్చితములు. గాలి తరువాత నీరు [ప్రాణా
ధారము. అందులకై ఆదిమానవులు జీవనదీతీరములందు
ఆవాసములను కల్పించుకొనుచుండిరి. ఎక్కడ జీవనది
కనిపించిన దాని తీరములకు మానవులు గుంపులు గుంపు
లుగా తరలి వెళ్లి నివసించుచుండిరి.

శిలాయుగము

ఆ(ఫికాలోని విక్టోరియా సరస్సు తూర్పు కొసకు 60
కి. మీ, దూరములో రాతి వనిముట్ల రాశిలో లూయీ
ఎస్‌, వి. లీకీ 19569 లో జింజాంతాంపస్‌ శిలాస్ట్రులను
చూచెను. ఈ జింజాం(తాంపస్‌ దాదాపు 17 లకల
వండ్ల |క్రిందటిదని అంచనా వేయబడుటచే మానవుడు పని
ముట్లు వాడుట అప్పటికే [ప్రారంభించి ఉండునని విజ్ఞుల
అభి ప్రాయము. పనిముట్లను ఉపయోగించుట. మానవుని
మేధ యొక్క. విశిష్టత. జంతువులు పనిముట్లను ఉపయో
గించలేవు, ఆదిమానవుడు వాడిన పలురకములై న రాతి
పనిముట్లు కాలక్రమమున వివిధ యుగములలో అతని
చేతులలోనే ఈ' ఉపకరణములు మార్పు చెందిన తీరు
ఆ నాటి మానవుని కృషిని, కౌళలమున అతడు సాధించిన
క్రమాభివృద్ధిని ద్య|ోతకము చేయుచున్నవి. నూతన శిలా
యుగ (పారంభమున మానవుడు తన రాతిపనిముట్ల తో
పాటు కర, ఎముక, దంతములతో పాత్రలను సిద్ధము
చేసికొన గలిగెను. అతడు వస్తువులను నున్నగా మలచి,
పెక్కు పద్ధతులను రూపొందించుకొనెను. అతడు శతాను

ll

తయారుచేసిన వస్తువులకు రంధ్రములు కొట్టి క(ర్ర పిడులు
అమర్చుకొగెను. దీనివలన రెండు, మూడు ఉపకరణ
ములను కలిపి, |కొ త్త ఉపకరణములను సిద్ధపరచుట నేర్చు
కొనెను. అందువలన మనము ఈ యుగమును మాననుడు
వస్తువులను తయారుచేయు కళలో తొలి పాఠములను
నేర్చిన సమయమని రూఢిగా చెప్పవచ్చును. అతడు కుట్టు
టకు సూదిని కనిపెట్టగలిగాను._ చానితో మృగముల
చర్భ్మమునుండి దుస్తులు కుట్టుకొనగలిగాను, శిలాయుగము
ముగియునాటికి అతడు వేటకు ఈ్చులను చేసికొనగరి ఇను.
ఆలిచిప్పలను మలచి, బెజ్జములు వేసి రూపొందించిన ఆభరణ
ములను, దంతపు ముక్కుపుడకను అతడు చేయ నేర్చు
కొనెను. ఈ యుగములోనే నివాసము నిర్మించు కొనుటకు
అతడు చేసిన (ప్రయత్నములు ెలియవచ్చుచున్నవి,
శిలాయుగ మానవుడు భూమిలో పెద్ద పెద్ద బొరియలు
చేసి కర రాటలు నాటి, వానిపై చర్మములను కప్పి తన
తొలి నివాసమును నిర్శించుకొ నెను, చెట్ల ఉవరిభాగములు,
సవాజమగు గువాలు కూడ ఆది మానవుని నివాన స్థలము
లుగా ఉండెను, _సెవీరియాలోను, సోవియట్‌ రష్యా
దఊిణ [పాంతములలోను [తవ్వకములు కొనసాగించి పరి
శోధనలు జరిపినందున అట్టి నివాసములు పెక్కు. కనపడి
నవి. శిలాయుగము చివరి రోజులలో స్థిరమైన నివాస
ములను నిర్శ్మించుకొనుటకు పరిస్థితి అనుకూలించినప్పుడు
అతడు తన పరిమిత సాధన సంప త్రితోనే తనకు ఆనాడు
కావలసిన నూతన పరికరములను, వస్తువులను నిర్మించు
కొనెను. ఈ శిలాయుగమునకు చాల పూర్వమున నే
నిప్పును రగుల్చుట మానవునికి తెలియునని ఇక్క_డ చెప్పుట

చితము. ఆదిమానవునికి శశాబ్దములుగా నిప్పు వేడిని
ఇచ్చుననుట తెలియును. తరువాత అతడు తన గువాను
వేడిగా చేయుట ఎట్లనునది నేర్చుకొ నెను,

ఆదిమానవుడు విత్తులు నాటుటకు భూమిని కరతో
డ్రవ్వ నారంభించినప్పు డే వ్యవసాయమునకు నాందీ (స్తా
వన జరిగినది. తన పరిసర [ప్రకృతిని పరిశీలించుటవలన
అతడు వివిధ ఆహార ధాన్యములను, తదితరముల ఉనికిని
కనుగొనెను. శిలాయుగ మానవుడు చేసికొనిన అతి
(ప్రాచీనమైన నాగలి పూర్తిగ చారుమయము. చెకుముకి
రాళ్ల ముక్కలను కర్ర చటములో బిగించి, అతడు తన
తొలి కొడవలిని కూడ సిద్ధవరచుకొనెను. అతడు గొ(శెలు
మొదలగు పశువులను మచ్చిక చేసికొనిన మీదట నెమ్మదిగా

చరిత్ర పూర్వయుగము
వాటిని మందలుగ అభివృద్ధి చేయుట ఆరంభించెను.
ఇది (కీ. పూ, 5000 పండ్ల నాడు ఆసియాలో ఎచ్చటనో
సంభవించి ఉండునని విజ్ఞుల అభి పాయము. ఆ తరువాత
యూరప్‌ లోని ఆదిమానవుశు మరొక అడుగు ముందుకు
వేసి, తన మచ్చిక జంతువులలో కుక్ళ్క_ను కూడ చేర్చుకుని,
చానిచేత బరువులు లాగించుట మొదలగు పనులు చేయించి
నట్టు తెలియుచున్నది. ఆనాడు గాడిదలనుకూడ వ స్తువు
లను మోసికొని పోవుటకు వాడుచుండుట కనబడు
చున్నది. ఇది భూమిమీద చక్రములు లేకుండ సాగిన
ఆదిమ రవాణా పద్ధతి, కోంకర వేసి సిద్ధపరచిన బాటలు
ఆ కాలమున లేవు. .ఇటీవల మధ్య[పాచ్యములోని
మైగిస్‌ - యభూ(ఫటీన్‌ (పొంతమున నాటి జాటలు వేయు
తీరు బయటపడినది, బాటలు నిర్మించు తీరు రూపుగొని
నంతనే రవాణా సౌకర్యములకు అనువగు చక్రములు
లేని బండి ఒకటి అవతరించినది,

కాలము గడిచిన కొలది దుస్తుల అవసరము, ఉవ
యోగము (గహించిన శిలాయుగ మానవుడు బొొచ్చుతోను,
చర్మముతోను దుస్తులు సిద్ధపరచుకొన సాగెను ఈ
సమయమునకు భారత ఉపఖండమునందరి సింధులోయ
(ప్రాంతమునను, దకిణ అశేవియాయందును నివసించిన
మానవుడు (ప్రత్తి ఉపయోగమును ెలిసికొ నెను. శిలా
యుగ సమాప్తిలో మానవుని 'వానగృవాములలో నూతన
పరిణామ ప్రమాణములు, కొంగొ తృ నెపుణ్యములు కాన
నయ్యెను; గృవాములు పూర్తిగా క(రతోనే నిర్మించుట
సంభవించెను, దీనితోపాటుగనే బుట్టలు అల్లుట, మన్ను
పా(తలు తయారు చేయుట విశేషముగ అభివృద్ధి అయ్యెను.
కుమ్మరిసా 3 (పాచ్యఖండమున ఎక్కడో (మెసపొశేమి
యాలో) కనుగొ నబడి, జన[ప్రచారము పొందెను. కాల్చిన
మన్ను పాత్రలయందు సుళువు బలువులు మానవునికి
శతెలియగనే కుమ్మరిసారె చ|క్రమును విరివిగా ఉపయోగించ
జొచ్చెను, నాటి కుమ్మరిసారె [ప్రయోగములను గురించి
పెక్కు లిఖతాధారములు కూడ కలవు. మానవుడు చక్ర
మును కనుగొన్న తరువాత బరువులు లాగుటకు ఒకో రక
మగు బండిని కూడ నసిద్ధపరచుకొనుట జరిగినది. బుట్టలు
అల్లుట యందలి కుళలత (క్రమముగ బట్టల నేతకు దారి
చూపినది. ఆదిమానవుడు మొదట బల్ల కట్లను, పిదప వడవ
లను తయారు చేసికొనెను. తన పడవ ముందునకు కదలి
పోవుటకు గాలి తోడ్చాటుకె తెరచాపను కలైను, ఆహార
ధాన్యములు పాచ్చుగా పండినప్పుడు వాటిని భ(ద్రపరచు
కొని, కరువు కాటకములయందు గాని, వరదలు వచ్చి
నప్పుడు గాని వాడుకొనవచ్చునని అతడు అనుభవము

వలన |గహింపగలిగెను. నెమ్మదిగా అతడు [పవహించు
చున్న నదులకు మన్నుతో : అడ్డుకట్టలు వేసి, నీటిని నిల్వ
చేసికొని, వంటలకు నీటి వనరులు కల్పించుకొనవచ్చునని
(గ్రహించెను. సంచార జీవితమును, పోడు వ్యవసాయమును
అతడు మానుకొని, [పకృతి శక్తులను తన [ప్రయోజనము
లకు వినియోగించుకొనగల |పాంతములలో స్థిరపడుటకు
(ప్రారంభించెను. అతడు ఆదిమ ఉపకరణములతో అది
వరకు బీడుగా ఉన్న భూములను చదునుచేసి, వ్యవసాయ
'యోగ్యము చేసి, పంటలు పండించి అనుభవింప సాగాను.
ఆదిమానవునికి తగినంత సుఖజీవితము ఏర్పడగ నే, మానవ
జీవితమునకు దైవముపై ఆధారపడుట పరిమిత మైనది.
ఇటుల అనాదికాలమున తొలిసారిగా నివాసములను నిర్మిం
చుట, నదులకు ఆనకట్టలు కట్టుట, భూములకు నీరు పెట్టుట
మొదలగు వాటిని కనుగొని కుళలతను ఆర్జించిన వారినే
మొట్టమొదటి ఇంజనీర్గుగ మనము ఛావింపదగును. ఇందు
లక గణితము ముఖ్యావసర మైనది, గ్రవావాములకు అడ్డు
కట్టలు కట్టుటకు, కాలువలు, బోదెలు త్రవ్వుటలో మన్ను
రాశిని తీయుట్క, వేయుట వంటి పనులకు గణితము అత్య
వసరమయ్యెను, ఇట్టి పనులు చేయించుటకు కార్మికులను
కూడగట్టుకుని, వారిలో బంటా మేస్త్రీలను నియోాగించి,
వారిపై నేటి సూపర్‌ వైజర్‌ లను పోలు పర్యవేకకులను
నియోగించు వ్యవస్థ అవసరమ య్యెను. దీని ఫలితముగ
సంఘమున తరగతి వారీ వ్యవస్థ [చూ. సం. 10-పు. 427 |
ఒకటి రూపుగొని, బట్టలు నేయుటకు, పనిముట్లను సిద్ధ
పరచుటకు, ఇంకను అట్టి పనిముట్లను, పాత్రలను ఇతర
(ప్రాంతముల వారి అవసరముల కె వర్తకము చేయుటకును
ఉపకరించినది. ఈ విధముగ చేతితోకన్న వడిసెలతో ఎగురు
చున్న పకివై బలముగను, దూరమునుండియు రాయి
విసరగలనని కనుగొన్న వాడును తొలుతటి ఇంజనీరు అని
చెప్పవచ్చును. చాణములను, బల్లె ములను, గొడ్డళ్లను
రూపొందించిన వారు కూడ ఆకోవకు చెందినవారలే.
వ్యష్టిగా గాని, సమష్టిగా గాని ఇరుగు పొరుగు శత్రువుల
బారినుండి మానవుడు ఆత్మరక్షణ చేసికొనవలసిన అవస
రము నాడు ఎక్కు_వగా ఉండెడిది,

ఇట్లు ఆదిమానవుడు తన బుద్ధికుళలతను ఉప యోగించి
ఆకలిని తీర్చుటకు ఆవోరము; కట్టుకొనుటకు వస్త్రము;
డ్రూరమృగముల శారినుండి తప్పించుకొనుటకు గృవా
వసతిని కల్చించుకొనుటయే గాక, ఆత్మరకణకు రాతి
ఆయుధములను సిద్ధపరచుకొని [బతుకు తెరువును సాగంచు
చుండెను. (పాథమిక అవసరములు తీఠన పీదప వినోద,
విలాసముల వై పు తన మనస్సును సారించెను.

12

పాచీన యుగము
(కీ. పూ. 3999 - (క్ర. పూ. 525)

ఈజిపు దేశములోని ఒక సమాధిలో ఒక రాగి గుండు
సూది [4 పూ. 4000 నాటిది కాబోలు - కనిపించినది.
బహుశః ఇదియే చరిత్రకు శెలిసిన (పాచీనతమ ధాతు
వస్తువు.

ఆదిమానవుడు ధాతువులను పెక్కురూపములలో నంపా
దించెను. బంగారము కొన్ని విధములగు ఇసుకలలోను,
నదీళయ్యలలోను ముద్దలుగా లభించెడిది. అనలై న రాగి
వెండి, బంగారము మెరయుచుండుట వలనను, సుత్తితో
కొట్టి సులభముగా ఒక రూపమునకు తేగలిగినవి అగుట
వలనను నగలు చేయుటకు అవి (ప శ్యేకించబడినవి. ఏమైనను
ఈ ధాతువులు అన్నియు ఆనాడు చాల అరుదుగానే
ఉండెడివి.

డీ: పూ. 4000 మొదలు డీ: పూ. 525 వరకు మానవ
జాతి చరిత్ర (క్రమ వికనన మొందుటలో ధాతువులు సముచిత
పాత్రను నిర్వహించినవి, ఈ యుగమున మానవునికి తెలిసిన
మొట్టమొదటి ధాతువు రాగి. అందువల్ల (ీ* పూ. 4000
2000 వరకును గల కాలము తా(మయుగముగా సేరొంది
నద కీ పూ. 1400 వరకు ఇనుము మానవునకు తెలియదు
గనుక, తా(మము, తామ మి|శములు ఈ యుగమున
మానవుడు సాధించిన అభ్యుదయమునకు చాల తోడ్ప్చడినవి.
ఈజిపులోని పిరమిడ్‌లు, చాబిలోనియాలోని దేవాలయ
సు సింధు నాగరకతకు చెందిన వారప్పా, మొహెంజొ
చారో నగరములు తా[మయుగమునకు చెందినవే, కాలము
గడిచిన కొలది తా[మముకన్నను గట్టియెన ధాతువు అవ
సరమను భావము (్రబలెను, అంతట అట్టి ధాతువు -
ఇనుము - లభించెను.

'వాస్తవమునకు ఇనుమును కనిపెట్టుటకు ముందు ముఖ్య
ముగ అన్ని ధాతువుల అభివృద్ధి దశలలోను తా(మపు
బక్నాలజీయే కనిపించుచున్నది. కనుక, బంగారము,
వెండి చరిత్రల కన్నను తా[మమునకు సంబంధించిన ధాతు
సాధనాళోధనలకు సంబంధించిన విజ్ఞాన వికసనపు చరిత్ర
ముఖ్యము.

ధాతు విజ్ఞానమున కొలుములు, మూసలు వచ్చిన తరు
వాత నే ఆక్సైడ్‌, కార్బొనేట్‌ రూపములలో ఉన్న ముడి
ఖనిజములనుండి ధాతువును సాధించి పోతపోయుట నుళు
వై నది. ఇదే ధాతు యుగమునకు నిజమగు నాంది అని
చెప్పవచ్చును. తొలుతటి కొలుములు చాల చిన్నవి,
బాణపు ములుకుల వంటి చిన్న సాధనములను తయారు

13

చేసికొనుటకు తగినంత ధాతువును మాతము ఇవి ఇవ్వగలిగి
నట్టివి. మొట్ట మొదటి కొలుముల వ్యానము శి00 మి, మీ.కు
మించలేదు. పోతపోయుటను కని పెట్టినది మెసపో
శేమియాలో (క పూ. లి,500)నే అని సర్వసాధారణముగ
చెప్పుచున్నారు. మూసనలను రెండు, మూడు భాగములుగ
చేయుటవలన పోతపోుటలో సౌల భ్యము ఏర్పడినది.

రాగిని తగరముతో కలిపినప్పుడు ఆ మిశ ధాతువు
రాగి కంచు గట్టిగ ఉండుటను (ప్రాచీనులు (గహించిరి.
ఈ మి శ ధాతువును $ కాంన్యము (కంచు) ' అనిరి, నిజ
మునకు ఆదిమానవుడు ఈ మిశ్రధాతువును కనుగొనుట
కాకతాళీయమే అని అనదగును, తా(మముతో మరియొక
ధాతువు కలిపిన తా(మ్నము మరింత గట్టి పడి “కాంస్యము”
కాగలదన్న పరిజ్ఞానము లేకయే. కొలది తగరముతో
కలిసిన ముడితా[మమును కరిగించినప్పుడు ఈ మి(క ధాతు
వగు కంచు ప్రాచీన మానవునకు సిద్ధించెను. ఆదిమానవుడు
బహుశా ముదురు గోధుమరంగు గనిరాయిని నీలివాక
ఆకుపచ్చరంగున ఉన్న ముడిరాగితోపాటు నిప్పులో వేసి
నప్పుడు గట్టి మిశ్రధాతువగు కంచు ఏర్పడుట అతడు
కనుగొని ఉండవచ్చును. తదుపరి చాలశకాలమునకు
అతని తరువాతి తరముల చారు రాగిని గట్టిపరచిన వస్తువు
అదనముగా చేరిన తగరమే అని శెలిసికొనిరి. ఆ పిదప
మంచి కంచును తయారుచేయుటకు తగరమును తగిన
నిప్పత్తులలో రాగితో శేర్చుచుండుట జరిగినది.

కరగించిన ధాతుమి|శమగు కంచును ఇనుక మూసనలలో
పోయుటవలన కావలసిన ఆకారములను తీర్చిదిద్దుకొనుట
జరీగినది. అందువలన ఆకాలపు మానవుడు ఆకారములను
తీర్చుటకు శాతికన్నను కంచు మెరుగనియు, అది మె తని
రాగికన్నను దృఢ మైనదనియు శెలిసికొనెను. మ

డీ: పూ, 2000 ఏండ్లకు కంచు విరివిగా వాడుకలోనికి
వచ్చినది. తదాదిగ “కాంన్యయుగము” మొదల య్యెనని
చార్నిత్రకులు పరిగణించుచున్నారు. ఈ యుగము |క్రీ, పు*,
1000వరకు కొనసాగినది, ఆ యుగమున రాగి మిగుల విలువ
గల అపురూపమగు ధాతువు. దానిని ముఖ్యముగా యుద్ధము
నకు ఉపయోగపడు ఆయుధములను తయారు చేయుటకు
వినియోగించుచుండిరి. పౌరజీవితమున కంచును (స్త్రీలును,
పురుషులును భూషణాదుల కై అభిమానించిరి. (డీట్‌ లోని
మినోవా తెగచారును, ul లును నౌశకానిర్మాణమునకు
కంచును వాడినట్లు తెలియుచున్నది. ఈజిప్టు వానులును,

_పాచీన యుగము

సుమేరియన్‌ లును తమ దేశమున ఆ ఖనిజనంపద లేనందున
తమ దేశములకు ఆవల ఉన్న ఆసియామైనర్‌ కు యూర ల్‌
పర్వత|[పాంతముల మీదుగా చేరి రాగి౩ అన్వేషణ జరిపిరి.
(కీ వూ. 2000 [పాంతమున ఆసియామైనర్‌లో రాగి,
తగరపు నిధులు పుష్క లముగ దొరికినట్లు చారితక ఆధార
ములు కలవు. కార్పేతియన్‌ వర్వత|శేణి (ప్రాంతమున
కాంస్య ఉత్పత్తి కేందము రూపొందినట్లు తెలియుచున్నది,
స్పెయిన్‌ దేశమునుండి రాగియు, ఇంగ్లండు నెర్భతి
(ప్రాంతమునుండి తగరమును కాంస్య ఉత్పత్తి కేందమునకు
చేరసా7ాను. ఒకప్పుడు భూమార్గము మీదుగనుు ఒకొ_
క్కప్పుడు మధ్యధరాసము[దము మీదుగ-జలమాగ్గమున-ను
ధాతువులను రవాణా చేయుచుండిరి. ఈ ధాతువులను,
తయారైన వస్తువులను తీసికొని వెళ్లునప్పుడు వ్యాపారస్థు
లను దారిలో ఆటవిక జాతులవారు బెదరించి, అడ్డగించు
చుండిరి. అట్టి (ప్రమాదకర పరిస్థితులలో ఆనాడు ఆ
వ్యాపారస్థులకు తమ సరకును భూమిలో గోతులు (త్రవ్వి
దాచిపెట్టుట తప్ప గత్యంతరము కనిపించ లేదు. వాటిని
మరల కనుగొనుటకు ఆ వ్యాపారస్థులు తిరిగి రాలేక
పోయెడివారు. అట్టి నిధుల ఉనికి ఇటీవల పురాతత్వ
వేత్తలు జరిపిన (త్రవ్వకములలో బయటపడినది. ఈ వ్యాపా
రస్థులు యూరపియన్‌లతో కలిసి మెలిసి తిరుగువారు
అగుటవలన యూరపియన్‌లు కంచును తయారుచేయుట
శెలిసికొనగలిగిరి,

రాను రాను రాగి ఖనిజములు లు ప్త మెనప్పుడు కంచు
ఉత్పత్తి దిగజారినది. అట్టి సమయమున ముడి ఇనుమును
కరగించు విధానములో సుళు వెన పద్ధతిని శెలిసికొనుటతో
చౌకయిన ఇనుము రంగములోనికి వచ్చినది. ముడి ఇనుము
వెక్కు_ స్థలములలో లభించుచుండినను, చానిని కరగించు
ప్రక్రియ కొంచెము క్లిష్ట మైనది. అందువలన కంచువలె
ఇనుము [పజాదరణ పొందలేక పోయెను. ముడి ఇనుప
ఖనిజమును కరబొగ్గుతో మేళవించి ఎర్రటి నిప్పులపై కర
గించుచుండిరి. ఇనుమును కరగించుటకు అత్యధిక "తాప
క్రమము గల వేడిమి అవసరము గనుక, ఆ రోజులలో ఇను
మును కరగించుట కష్టమగు పనియే. ఎక్కువ వేడిమి
కొలిమి తిత్తుల సాయము అవసరమయ్యెను. ఈ విధముగా
కరగించిన ఇనుమునందు ఎన్నియో మలిన [ద్రవ్యములు
ఉండెడివి.

ఆదిమానవుడు వాడిన మొట్ట మొదటి ఇనుము ఉల్మా
పాతము వలన పడిన ఇనుమై ఉండును, ఈ ఇనుప ముక్క
లకు ఉపకరణములుగను, ఆయుధములుగను ఉప యోగ
పడగల శక్తి ఉండినది, చరిత్ర - పూర్వయుగములో

మానవుడు ఇనుమును కనుగొనుట కూడ కాక తాళీయమే
కావచ్చును. ఉల్క. ఇనుము కాక, మానవ నిర్మిత మైన
అతి |పాచీన ఇనుప ముక్క డీ. పూ. 8173కి నాటిది ఒకటి
పరిశోధకులకు లభించినది. ఈ ధాతువునకు శ్రువ్పు వట్టు
గుణము ఉండుటవల్ల ఇనుమును ఆదిమానవుడు కనిపెట్టిన
శేదీని ఉజ్జ్ఞాయింపుగనై నను అంచనా వేయుటకు సాజ్యూ
ధారములు లేవు.

అంతకు కొన్ని శతాబ్ద ములకు ముందు ఆసియా
మైనర్‌ ను పాలించిన హిమైట్‌ తెగవారు వెండి ఖనిజమును
గనుల నుండి తీయుటకు (ప్రయత్నించుచుండిరి; ధాతువుల
వ్యాపారము చేయుచుండిరి. హిశైట్‌ల రాజ్యము పతన
మైన తరువాత, ఇనుము కరగించుట అటు పడమరగా
యూరప్‌ ఖండమునకును, ఇటు తూర్పుగ ఛారతదేశమున
కును వ్యాపించినది. యూరప్‌ నకు గాని, భారతదేశము
నకు గాని ఈ ఇనుమును కరగించుటకు సంబంధించిన
జ్ఞానము |క్రీ. పూ. 1000 లో వ్యాపార వర్గము వ్యాపింప
చేసినట్లు చరిత్ర కారులు చెప్పుచున్నారు.

ఇనుమును కరగించుట మొట్టమొదట కనిపెట్టినది
హినైట్‌లు అని, వారు (క్రీ. పూ. 1400 లో దీనిని కను
గొనిరని, వారు దీనిని రెండు శ తాబ్దముల పెటు ఎవరికిని
చెప్పక రవాన్యముగా చదాచిరని చరిత కారులు తెలుపు
చున్నారు.

పెద్ద ఎత్తున ముడి ఇనుపఖనిజమును కరగించుట నూతన
సాం కేతిక పద్ధతులను సాధనములను, ప్రక్రియల పరం
పరను కనుగొని వరిణతిని సాధించుటపై
ఉండెను, ముడి ఇనుపఖనిజమునందు గాంగ్‌” అని వ్యవ
వారింపబడు మలినవడార్థము ఉండుట కద్దు. మొదట ఈ
మలినములను వెడలగొట్టుటకు ఏదైనా ఫ్రక్స్‌ (శకేట)ను
ఉప యోగించవలసి ఉండెను. ముడి ఖనిజమునందు ఇను
కతో కలిసిన గాంగ్‌ వంటి మలినములు ఉన్నప్పుడు
సున్నము వంటి ఫ్లక్స్‌ను ఉపయోగించుట జరుగవలసి
ఉండెను. శకాని, నాటి ముడి ఇనుమును కరగించినవారు
ఫ్లక్స్‌ను వాడకుండుటచే కొన్ని చిక్కులను ఎదురొను
చుండిరి, ఇందువలన కొంత ఇనుము చిప్రైములో కలిసి
పోయెడిది. తదువరి తరములవారు ఆ చిశ్టైములను మరల
కాల్చి మరికొంత ఇనుమును సాధించెడివారు. ముడి ఇనుప
ముద్దలను (ప్రశ్యేకముగ నిర్మింపబడిన కొలుములలో
మరల కాల్చి సమ్మెటలతో అనేకసార్లు కొట్టుటవలన ఆ
ముద్దలలో ఇరుకుకొని ఉన్న చిమ్లెపు ముక్కలు, బొగ్గు,
బూడిద బెటికి పార[దో లెడివారు. అప్పుడు దుక్క_ ఇనుప
ముద్దలు లభించెడివి. కరగిన ఇనుమునకు, కార్బన్‌ వంటి

ఆధారపడి

14

మరొక పదార్థమును (కార్బో జేవన్‌) శేర్చి గుణమును
మార్చుట, చల్లార్చుట, కాక బెట్టుట అను (్రక్రియలు [కమ
ముగా ఒకదాని పిదప ఒకటిగా వాడుకలోనికి వచ్చినట్లు
తెలియుచున్నది. దుక్క_ ఇనుమునకు కర్రబొగ్గును చేర్చి,
కాల్చి, అనేకసార్లు సమ్మెట చేయుటవలన కరబొొగ్గు
నందలి కార్భన్‌ ఇనుముతో చేరి దానికి గట్టిదనము ఇచ్చు
టతో ఉక్కు తయారీ౩ కార్బొ రై జేవన్‌ వాడకము
(ప్రారంభమైనది. నాటి కమ్మరి ఉక్కు శాకబెట్టుటలో
ఉన్న తస్థాయిని అందుకొనలేక పోయెను. ఇందుకు కార
ణము అతనికి తెలిసిన పద్దతులు లోపభూయిష్టములగు
టయే. ఆనాడు ఉక్కు. తయారీకి అతనికి తెలిసిన పర్భతి తగు
మాత్రపు తాప క్రమమువద్ద ఇనుమును కాల్చి నెమ్మదిగా
చల్లార్చుట మాత్రమే. అందువలన లభించు ఉక్కు. సరి
యెన కాకకు రాక కొంత దృఢత్వమును కోలో యెడిది.

ఈజిస్టు వాసులు ఇనుమును కార్భొరె జేషన్‌ పద్ధతికి గురి
చేయుట (డీ పూ. 1200 తరువాతనే జరిగినది. (ీ పూ.
900-700 మధ్య చల్లార్చుటలో వారు వనె.పుణ్యము సంపా
దించిరి. ఈజిపులోని నువియాలో ఇనుమును కరగించుట
(క్రీ. పూ 700 లో ఉన్నట్లు కనిపించుచున్నది. ఈజిప్టు
సరివాద్దులలోని 7రార్‌ అనుచోట గొవ్ప థాతుసాధన
కేంద్రము ఉండినది. ఈ స్థలమున లభించిన (ప్రాచీనములగు
కొలుములు |క్రీ. పూ. 1180 కాలమునాటివని చరిత్ర
కారులు ఛావించుచున్నారు. ఉత్తర ప్రాంతములనుండి
దిగుమతి చేసికొనిన ఇనుప ముద్దలను, కడ్డీలను ఆయుధ
ములు, ఉపకరణములు తయారు చేసికొనుటకు వాడుచుం
డిరి, డీపూ. 14వ శ తాబికి సింధులోయ నాగరకత రూపు
మాసినది. అందువలన |త్రవ్వకములలో బయటపడిన సింధు
లోయ నగరములలో రాగి వస్తువులు మాత్రమే లభించు
చున్నవి. భారత దేశమున తమ సంస్కృతిని, నాగరకతను
(ప్రవేశ పెట్టిన వేదకాలపు ఆర్యులకు ఇనుము తెలియునని
కొందరి అభి పాయము. వారు “రాగిని “లోవోయసము
(ఎరరని ఆయసము)' అనియు, “ఇనుముిను “కృష్ణా
(కార్‌ ష్టా) యనము (నల్లని ఆయసము)” అనియు వ్యవవా
రించిరి, ఈ సమయమునకు చీనీయులు కూడ ఇనుము సంగ
తిని శతెలిసికొనిరి, ఈ నాగరకతలకు-ముఖ్యముగా ఈ జిప్టు
వాసులకును, నుమేరియన్‌ లకును - ఇనుముకన్నను చాల
ముందుగచనే బంగారము, వెండి తెలిసి ఉండెను. వారు ఈ
రెండు ధాతువులను నగలుచేయుటకెై ఉపయోగించుట
వలన, క్రమముగ ఆ ధాతువులకు ఇతరముల కన్న ఎక్కువ
విలువయు, నాణ్యతయు లభించినది. ఈ అమూల్య ధాతువు
లకు సంబంధించిన ధాతుసాధ నా పరిజ్ఞానమున వారు కుళ

15

(పాచీన యుగము

లతను ఆర్డించి, గనిరాళ్లనుండి వాటిని సులభముగ వేరు
పరువ నేర్చిరి.

గట్టిదనము కలిగియు, చౌకగను, విరివిగను లభించు
ఇనుమును కనుగొనుటతో వ్యవసాయమున విప్ప వాత్మక
మగు మార్పు ఆ నాడు కలిగినది, వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు
శెట్టింవయినవి. ఇనుపక|రు నాగలి దుక్కిని సుకరము
చేసినది, అందువలన డకఠినములగు అటవీ[పాంతములు
కూడ సాగులోనికి వచ్చినవి. బాబిలోనియా [వాతలవల్ల ను,
వేదకాలపు ఆర్యుల రచనలవల్బను ఈ నాగరకతల వారికి
కాలువల వాడకమును, మేలైన నీటివనరుల పద్ధతియును
బాగుగా _ెలియునని స్పష్టమగుచున్నది, అంతియే
కాదు వ్యవసాయ ఫలమును అభివృద్ధి చేయుటకు ఎరువుల
వాడకమును గురించియు వేద కాలపు రచనలు పేర్కొను
చున్నవి. వరిసాగు మాత్రమే తెలిసిన చీనీయులు తప్ప
తక్కిన (ప్రాచీన నాగరకతలకు చెందిన వారందరును గోధు
మలనుకూడ పండించుచుండిరి. వెదికార్యులు భారత
దేశపు తూర్పు (పొంతములలో అడుగు పెట్టినప్పుడు వరిని
గురించి శెరిసికొనిరి.

ఉత్పత్తి పెరుగుటతో (గమ విభజన పద్ధతి ఏర్పడి, వివిధ
వర్గములవారు వేర్వేరు కళలలో |ప్రశ్యేక ,నె పుణ్యమును
సంపాదింప ఆరంభించిరి. సమర్ధములును, బలిష్టములును
అగు పరికరములతో వ(డంగము, శిల్పము పరిణతిని సంపా
దించినవి. ఈజిప్టులోని కర్లక్‌ దేవాలయము, అస్సీరియా
రాజుల (ప్రాసాదములు ఆ కాలపు పనితనమునకు ఉత్మాష్ట
మైన ఉదావారణలు. ఎవెదిక ఆర్యుల కాలపు నిర్మాణములు
కాల|పవావామున అంతరించినను, బుగ్వేదమునను తరు
వాతి వైదిక సాహిత్యములోను దుర్గ, (పాసాదముల
నిర్మాణమున అనుసరింపబడిన వాస్తు విధానపు [ప్రసక్తి
కోలదు.

సము ద్రయానము

సము[దయానము చేయగలుగు ఓడలను తొలుతగ
=-తా[మయుగ శాలమున-ఈజిప్టు వాసులు నిర్మింప నేర్చిరి.
కాని, ఇట్టి ఓడలను ఉపయోగించి సము(ద వ్యాపారమును
సాగించిన ఖ్యాతి మాతము ఫొనీషియన్‌ లకు దక్కినది,

ఈజిప్టువాసులు ,నె లునదిలో పయాణముచేయుటకు బల్ల
కట్టు వంటి పడవను వాడిరి. ఇదియే సము|[దయానమునకు
అనువైన ఓడకు మాతృక అయ్యెను. ఈ పడవలను వారు
శెల్లు (వవైరస్‌) మొక్కల మోపులను ఒకటిగా బిగించి
రూపొందించుకొనుచుండిరి (క: పూ, 2500). ఇవి ముందు
భాగమున వంపుగాన్కు ముఖథాగమున వంగినవిగాను

(ప్రాచీన యుగము

ఉండెడివి. లావుపాటి పొట్టి పలకలను కర మేకులతో
బిగించి ఓడలను నిర్మించుట తదుపరి దశ. మహాసము[దము
లలో (ప్రయాణము చేయుటకును, అలల తాకిడిని తట్టు
కొనుటకును వీలుగా ఓడ శెండు అ|గములను ఛారీ
మోకులతో గట్టిగా బిగించుచుండిరి. ఓడలు పెద్ద అలల
తాకిడికి తట్టుకొనుటకు క్రీట్‌లోని మినోవాశెగ (కింది
వెన్ను దూలములకు క [ర చ[టములను, (ప్రక్కలకు కం)
పను వాడి బలమైన ఓడలను తయారు చేసిరి. దీనిని (సిరియా
లోని) ఫొనీషియన్‌లు తమ ఓడల నిర్మాణమున అనుక
రించిరి.

(కోమముగ సముద్ర వ్యాపారమునకు అనువగు పరి
స్థితులు రూపుగొనుట జరిగినది. ఉత్పత్తి హెచ్చుటవల్ల
(ప్రజలకు మరింతగ సులభమైన సౌకర్యములను పొందవలె
నను వాంఛ బియలుదేరినది. ఈ వాంఛవలన (పజలు స్థానిక
ముగా లభించని వస్తువులను అన్య డ్రాంతములనుంచి
సంపాదించుటకు [వయత్నించిరి. ఈ విధముగ వ్యాపారము
(ప్రాచీన నాగరకతల కేంద్రములలో పెద్ద ఎత్తున |పారంభ
మయినది.

సము(దతీర సమీప [ప్రాంతములలో నివసించిన ఆర్యు
లును నము[దవ్యాపారము చేసినట్లు వేదములవల్ల తెలియు
చున్నది. దీనికి (పతిగా చాబిలోనియన్‌లు ఆసియా పశ్చిమ
(పొంతములకును, ఆ్మఫికా ఉత్తర |(ప్రాంతములకును
భూమార్గములను కనుగొని వ్యాపారము కొనసాగించిరి.

తూనికలు కొలమానములు

వాణిజ్య,వ్యాపారములు అభివృద్ధి చెందుటతో నర్వాంగీ
కార యోగ్యమగు, [పామాణికమగు తూనికలు, కొలతలు
అవసరమని |గహించబడినది, (పాచీన చాబిలోనియా
(్రజలలో వ్యవహారమున ఉన్న తూనికల, కొలతల పద్ధతి
పుస్తకములనుండి శెలియవచ్చుచున్నది.
|పామాణిక మైన తూనిక “మాన' అని వ్యవవృతమయ్యె
డిది. వేదసాహిత్యమునను, వేద కాలమునందును వ్యవ
హారమునందు [పామాణికమగు 'మాని అనెడు తూనికను
గురించి (ప్రస్తావము ఉన్నది. అంతేకాక, ఈ నాగరకతలకు
పొడవు. దూరము మొదలగు వాటిని కొలుచుటకు విడి
విడిగా కొలతలు ఉండడివి.

ఈ జిప్టులో తూనికలకు అతి [ప్రాచీనమగు చిత్రరూవ
సాక్యుము అయిదవ రాజవంశమునాటిది (క్రీ. పూ, 2500)
లభించినది. ఇది నగల వ్యాపారులు వాడు '్రాను, ఇటులనే
వివిధ నాగరకతలకు విలకణములగు తూనికలు ఉండెడివి.
ఉదా: నుమేరియన్‌లును, చాబిలోనియన్‌ లును 'నిదలో

వారి వారి

ఉన్న చాతు' ఆకారమున ఉన్న తూనికను, అసీరియన్‌లు
“నక్కి. ఉన్న సింవాము' ఆకారము గల తూనికను వాడు
చుండిరి. సింధులోయ నాగరకతచారును, (కీ పూ. 1500
(ప్రాచీన ఈజిప్టువాసులు ఎక్కువ ఉపయోగకరమగు ఆకృతి
గల తూనికలను వాడుచుండిరి, ఉత్సర భారతమున మెరుగు
పెట్టిన దళసరి ఘన ఆకారపు గట్టి రాతిముక్కంలను,
ఈజిప్టులో అంచులు, కొనలు గుండముగా చెక్కిన చదు
నైన దీర్చ చతుర[స్రాకారపు రాతి బిళ్ళలను వాడుచుండిరి,
ఈ జిప్టులో (కీ పూ. 1450 తరువాత ఆంద మైన, కళాత్మక
మైన తూనిక రాళ్లు చేయుట ఆరంభమయ్యెను. మధ్య
హాచ్య జాతులకు తెలిసిన |పామాణిక మైన ([పాచీనమగు
తూనిక “షెకిల్‌’. ఇట్టి తూనికలు 120 |ూయినులు
(7.78 (గ్రాములు) మొదలు 218 | గౌయినులు (14.18
(గ్రాములు) వరకు ఉండినవి నుమేరియన్‌ల తూనిక
రాళ్లకు “మినా” అని పేరు ఆయతనమును కొలుచు కొల
తలు కూడ నాడు కొన్ని వ్యవహారమున ఉండినవి.

(పాచీన రాసాయనిక శాస్త్రము

ఆతరువాత వేదకాలమున (క* పూ. 1500 నుండి
[కీ పూ. 600 వరకు) బంగారము, వెండి వంటి ధాతువులను
వాటి వాటి ముడి ఖనిజముల ను-డి సాధించు (ప్రక్రియలు
వాడుకలో కలవు. తోలును పదునుశేయుట, కిణ్వ ప్రక్రియ
(ఫర్మంశేషన్‌) ద్వారా మద్యము వంటి |[దవములను
తయారుచేయుట, వ్యస్త్రములకు ఎరుపు, (జాన్‌ రంగులు
వేయుట నాటి విశిష్టత. ఈ కాలమున నే రనవాదవికననము
నకు అంకురార్పణ జరిగినట్లు తెలియుచున్నది.

కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రమున సీనీము, ఇనుము, వెండి
వంటి దాతువుల సాధన్క శోధన |ప్రక్రియల గురించి (ప్రస క్తి
కలదు. బంగారము నాణ్యతను కనుగొను విధానము కూడ
ఆనాడే సిద్ధపర చబడినది. విత్తులనుండి చమురును తీయుట,
మొక్కల నుండి వర్ణ ద్రవ్యములను తయారు చేయుట,
ఓషధులు, ఖనిజములు మొదలగు వాటినుండ జావధ
యోగములు తయారుచేయు ద్రక్రియలు పై
మున ఉదవారించబడినవి.

చరక సంహిత, నుశుత సంహిత వంటి ఆయుర్వేద
(గ్రంథములందు 'వై_ద్యమునందు, శ(స్త్రచికిత్సయందు
నాటికి సాధించిన (ప్రగతిని [పస్తావించిరి. ఖనిజముల నుండి
జెషధ యోగములు సిద్ధపరచి, నాడు వ్యాధి నివారణకు
(పయోగించు తీరుతెన్నులు కూడా విపులీకరించిరి. ఆ
కాలమున కూడా గాజు పూసలు, గాజులు, స్ఫటిక శిలలు,
మెరుగు పెట్టబడి శ్టజు చేయబడిన అలంకారములు గల

అర్థ శాస్ర

16

మృణ్మయ సామ।గి వాడుకలో కలవు. నీలి, పనుపు, అర
పూస, పటిక, అన్న భేది, ఆవుపేడ మున్నగు వాటిని
ఉవ యోగించి వర్లదవ్యములను సాధించగల |ప్ర| క్రియలు
కౌటిల్యుని శాత కాలమునకు ఉన్నత స్థితియందు ఉండెను.

సాణెములు

ఆ నాడు సాధారణముగ వాణిజ్య-వ్యాపారములు వస్తు
వినిమయ పద్ధతిపై జరుగుచుండెడివి. అయినను, [పామాణిక
మైన బరువు, దేవాలయ నామధేయ ముదయు గల వెండి
నాణెములు (క్రీ. పూ. 2000 (ప్రాంతమున ఆసియా మైనర్‌,
మెసపొచేమియా వ్యాపారస్థుల మధ్య క్రమముగ విని
మయసాధనములు అయినవి. ఈ నాణెములు చాకు ఆకార
ముననో లేదా మేక తోలు ఆకారముననో ఉండెడివి, [పతి
వ్యాపార సంఘమునకును సొంత నాణెముల పద్ధతి ఉన్నను,
ఈ యుగము చివరికి గాని నాణెములను ముద్రించుట జరుగ
లేదు, |క్రీ. పూ. 700 లో ఆసియామైనర్‌ రాజు బంగారు,
వెండి మి(శమమైన “ఎల శ్ర్రమ్‌ ' అను నాగామును
ము దించెను. S ఎల క్ట్ట్రమ్‌ ' అనగా తెల్ల బంగారము ' అని
అర్థము. తరువాత వచ్చిన ఆ (ప్రాంతపు మరియొక రాజు
నెస్‌ (క్రీ.పూ. 548 ప= 581) అనువాడు తొలిసారిగ
బంగారు, వెండి నాణెములను విడివిడిగ ముదించెను.

గణితము

వాణిజ్య అ వ్యాపారములు అభివృద్ధి గాంచుటవలన గణిత
మునకు ఆవశ్యకము ఏర్పడినది. ఈ విషయము బాబి
లోనియా, ఈజిప్టు దేశములలో చాగుగా అభివృద్ధి చెంది
నది. నైలునది వరదలు ముంచుకొనివచ్చి, కొన్ని సమయ
ములలో భూమిని ముంచి వేయుటవల్ల ను,మరికొన్ని సమయ
ములలో నదీగతిమారుటవల్ల ను కేత్రగణితము ఉద్భవించిన
దని కొందరి ఛావన. ఈ శేత్ర గణితమువలన ఈజిప్టు
వారు తమ భూముల సరివాద్గులను సులభముగ కొలవ
గలుగుచుండిరి, కారణము ఏమైనప్పటికిని, ఈజిప్టు వారును,
బాబిలోనియన్‌ లును (డీ. పూ. 1800 నాటికే గుణకార
మును, ఛాగహోరమును, భిన్నములను నేర్చుకొని ఉండిరి,
అయిశే, వారు ౪” సున్న విలువను గు ర్లించ లేకపోవుట
వలన లెక్కలలో వారికి చాల చిక్కులు ఏర్పడుచుండెను.
నేటి దశాంశ పద్ధతికి భిన్నముగాను, 80 ని (ప్రాతివదికగాను
తీసికొని, ఒక అంకెల పద్ధతిని వారు రూపొందించుకొని
అనుసరించిరి. ఇప్పటికిని వీని వరిశిష్టరూపము కోణమును,
కాలమును కొలుచుటకు వాడుకలో ఉన్నది. జాబిలోనియా
ఇంజనీర్లు శేఖాపటములను కూడ వాడుచుండి నటుల

XI—3

హపాచీన యుగము

దృష్టాంతము కలదు, గూడియా పాలకుడు తన ఒడిలో ఒక
స్కేలు పెట్టుకొని ఉన్నట్లు చితింపబడినది, ఈ స్కేలు
సమానముగ విభ జింపబడినది. చాబిలోనియా నగరముల
శిథిలావశేషములందు నేటికినీ కానవచ్చు నిర్మాణ
సామగిని బట్టి వారికి గల సాంకేతిక పరిజ్ఞానము రూఢి
అగుచున్నది. నేటి ఇరాన్‌ దేశములో ఇటీవల బయలుపడిన
(ప్రాచీన శిథిలావ శేషములందు నాడు ఉపయోగించిన
ఇటుకల మీద నెబ్యుకడ్‌ నేజర్‌ చివ్నాములు శకానవచ్చు
చున్నవి.

కాలగణనము

మాసమునకు రోజులు 29 గాని, కి0 గాని చంద్రగతినిబట్టి
మారుచు ఉండెడివి, కొన్నాళ్ళకు వచ్చు వ్యత్యాసమును
ఆయా సంవత్సరములకు అప్పుడప్పుడు ఒకొ్మక్కు మాస
మును “అధికమాసము'గ కలుపుచుండెడివారు. Uo
సంవత్సరములందు మొదటి మాసమునందు 29 రోజులు,
చెండవమాసమునందు శి0 రోజులు, ఇటుల బేసి సంఖ్యా
మాసములలో 29 రోజులును, నరి సంఖ్యా మాసములలో
80 రోజులును ఉండెడివి. అయితే, దీని ఫలితముగ (గీక్‌
సంవత్సరమునకు శిళ4 రోజులు మా(తమే. అనగా ఇది
సౌర సంవత్సర మునకు 113 రోజులు తక్కువ, ఈ వ్యత్యాస
మును పూరించుటకు [పతి రెండవ ఏట ఒక అధికమాసన
మును కలుపుచుండెడివారు. [పతి ఏడెనిమిది ఏండ్లకు ఒక
సారి ఈ అధికమాసమును మానుచుండెడివారు.

రోమన్‌ పంచాంగము వీటికంచ గందరగోళ మైనది.
(ప్రాచీన రోమన్‌ పంచాంగమునందు ఉచదావారించిన సంవ
త్సరమును పది మాసములుగ విభజించిరి. వీరు కూడ
చం|[దగతిని బట్టియే మాసములను నిర్హయించిరి. కొన్నాళ్ల
తరువాత పదిమాసముల లెక్కను పం|డెండు మాసములకు
సెంచిరి. రోమ్‌ నగరమును వ్యవస్థాపించిన సంవత్సర
మునే (క పూ, 7క్‌కి) ఆది సంవత్సరముగ స్వీకరించి,
రోమన్‌ పంచాంగమును వాడుకలోనికి తెచ్చిరి, రోమన్‌
పంచాంగమున 80 రోజులు కలవి 5 మాసములును, 29
రోజులు కలవి 6 మాసములును, 28 రోజులు కొలది ఒక
మాసము కలవు. రోమన్‌ సంవత్సరమునకు
మొత్తము రోజులు 862, రెండు సంవత్సరములకు ఒక
సారి అధిక మాసమును పాటించెడివారు; దీని ఫలితముగ
875 - 878 రోజులు కూడ డఓఉండెడివి,
డీ: పూ. 46 లో జూలియస్‌ సీజర్‌ రోమన్‌ పంచాంగ
మును పరిష్కరించి శాసించెను 86కు రోజులు గల
పంచాంగము “జూలియస్‌ పుచాంగము' అని అనబడును,

అనగా,

ఆ ఏడాదిలో

17

(హపాచీన యుగము

ఈజిష్టువారు మొదట శకి6ర రోజులు గల సంవత్సరమును
లెక్కకట్టిరి. అయిశే, ¥ దినము ఏశేట తక్కువ పడుట
వలన ఆ పద్ధతి సెక్కు తప్పు లెక్క లకు చారితీసినది. కాని,
అటు చాబిలోనియన్‌లు చం[దగతిని అనుసరించి లెక్కకట్టి
సంవత్సరమును 12 చాం|ద మానపు మాసములుగ విభ
జించిరి. చంద సంచారమండలమును 860 భాగములుగ
విభజించినవారు వీకే, వీరు తమ లెక్కలకు 60 ని | పాతిపదిక
సంఖ్యగా |గ్రహించిరి. ఈ 60 యే తరువాతి కాలమున
గంటలు, నిముషములు, సెకనులు, డిగ్రీలు మొదలగువాటికి
(ాతివదిక మానముగ అమలులోనికి వచ్చినది, అం శేకాక,
కుజ, బుధ, గురు శుక్ర, శనిగ్రవాముల జఉనికిని మొట్ట
మొదట కనుగొని, వాటి గతిని గురించి కచ్చితమైన
లెక్కలు కట్టినవారును శాబిలోనియన్‌ జోోతిశ్వే త్త లే.

వేదకాలపు ఆర్యులలో గణిత, ఖగోళ శాస్త్రములు
పరాకాషను అందుకొన్నవి. వీరు సంవత్సరమును 860
Rus, 12 నెలలుగా విభజించిరి. 18 నెలలు సంవ
త్సరమని కొన్ని చోట్ల ఉన్న |పస్తావము, చాం[దమాన
సంవత్సరములోని వ్యత్యాసమును లెక్కగట్టి సౌరమాన
ముతో దానిని సరిసమానముగ చేయుటకు ఉద్దేశింప
బడినది. ఈ పద్ధతి అథర్వ వేదమున నిర్వచింపబడినది. ఆ
కాలపు చీనీయులును తమ మాస, సంవత్సర వరిగణనమున
చాం[దమానమునే అనుసరించిరి.

నగర వాస్తు నిర్మాణ విద్య

(పాచీనులగు ఈ జిప్టు వారిలో సమర్గులగు ఇంజనీర్లు
ఉండియుందురనుటను వారి వివిధ నిర్భాణావ శేషములు
రుజువొనర్చుచున్నవి. క్రీ. పూ. శి200 వరకు ఈజిప్టు
రాజులను, కులీనులను “మస్తబా' అను పేరుగల ఒక రక
మైన ఇటుకలతో నిర్మించిన సమాధు (గోరీ) లలో ఖన
నము చేయుచుండిరి. |క్రీ. పూ. 2700 నాటికి ఇటుకలకు
మారు రాళ్ళతో సమాధి కట్టడముల నిర్మాణము [ప్రారంభ
మయ్యిను. అతి [పాచీనమగు పిరమిడ్‌ శై రోకు దక్షిణ
ముగ ఉన్న “సక్కరాలో జోనర్‌ రాజు సమాధికొరకు
నిర్మింపబడినది, దినిని జోసర్‌ శాజు ఆస్థానమందున్న
వాస్తుస పతి (శిల్పి) ఇంహోె తెప్‌ నిర్భించెను. (స్త్రీ ముఖ
మును, సింపా శరీరమునుగల యాళి (సృింక్స్‌) అనబడు
మవో శిల్పములును, పిరమిడ్‌ లును ఆకాలమున వెలసినవి.
వీటిని నిర్శించుటకు కావలసిన రాళ్ళను నుదూర [ప్రాంత
ములనుండి తీసికొని వచ్చుటకు తగిన మార్గములను అన్వే
షించిన నిపుణుడే వీనిని నిర్మించి ఉండును, ఈ నిర్మాణ
ములో ఉపయోగించిన శిలలు చక్కగ మలచబడినవి.

18

ఆదిలో మెట్లున్న పిరమిడొలను నిర్మించిరి. ఈ మెట్టు
మొత్తము మీద ఆరు వరుసలు. ఈ పిరమిడ్‌ చుట్టు పెద్ద
(ప్రాకార కుడ్యము ఉండెడిది. పిరమిడ్‌ లోపల మరణించిన
రాజుకు ఉత్తర [క్రియలు జరుపుటకు ఉపకరించు ఆలయము
ఉండెడిది. నేడు మౌలిక యం|తమొలుగా పరిగణింపబడు
ఆరింటిలోను (తులాదండము, చక్రము, ఇరును, వాలు
బల్ల, కత్తి, స్కూ, వెడ్ట్‌) ఈజిప్టి యన్‌లకు శెలిసినవి
తులాదండము, 'వాలుబల్ల, వెడ్ట్‌, చక్రము. ఇవి ఈ జిప్టు
వారి నిర్మాణము ఉన్నతస్థాయి అందుకొనుటకు ఉపకరించి
నవి. పెద్ద పెద్ద (గ్రానైట్‌ గండశిలలను నాడు పిరమిడ్‌
నిర్భాణమునందు ఉపయోగించిరి. గండశిల ఉన్న చోట
చుట్టు పనిచేయుటకు వీలుగా మార్గమును ఏర్పరచుకొని,
ఆ రాతికంటు కఠినమైన రాతి పని ముట్టను ఉపయోగించి
గండశిలను కావలసిన తీరులో మలచుచుండిరి. ఈ
రీతిగా సుమారు 15 టన్నీల బరువు గల గండశిలలను
కూడ సంస్కరించి, కట్టడ నిర్మాణము నందు ఉపయో
గించుచుండిరి, ఈ పనులను సాధించవలెనన్న అంగ
బలము పెద్ద సంఖ్యలో కావలసి ఉండెను. ఒక పెద్ద
పిరమిడ్‌ నిర్మించుటకు ఆ నాడు ఒక లశమంది 20
పండ్ల పాటు ఏకధాటిగా (డ్రమించవలని ఉండెను, ఇంత
పెద్ద శ్రామిక బలమునకు తిండి, బట్ట మొదలగు జీవితా
వసరములను కల్పించి, నిర్వహించుటలో ఈ జిప్టు వారు కడు
సమర్థులుగా ద్రసిద్ధి కెక్కి రి. వాస్తుస్థవతులు ఊహించిన
రూపకల్పన గల పిరమిడ్‌ నిర్మాణమునకు మొదట
(డాయింగువేసి, దాని నిర్భ్మాణమును రూపొందించుటలో
నాటి నిర్మాతలు కడు సమర్థులు, ఉదా: ఒక సెద్ద పిర
మిడ్‌ పీఠము చతుర[స్రాకారములో ఉండును. ఒకొక్క
భుజము నిడివి 280 మీటరులు; ఇంత నిడివిగల భుజమును
రూపొందించుటలో 25 మిల్లీ మీటరుల లోపుననే లక్క
తప్పినది., అశ్లే కోణముల లెక్కలలో కూడ కొద్ది మినిట్ల
వ్యత్యాసము కలదు. వైగా ఇంత పెద్ద నిర్మాణమున
చొచ్చుకొని ఉండు శిలా సోపానములు నిర్మించుట కష్ట
సాధ్యమని గమనింపదగినది. పిరమిడ్‌ ల' నిర్భ్మాణమునందు
ఇంత పెద్ద పెద్ద గండశిలను సరియెన స్థలమునందు ఉంచు
టకు ఎట్టి పద్ధతులను ఉవయోగించి, లేవనెత్తిరో నేటికిని
వింతగనే ఉన్నది. వారు పిరమిడ్‌ చుట్టు వాలుగ ఇనుక
పోసి, మలచిన గండశిలను పెకి ఎక్కించుచుండిరి. కార్నాల్డ్‌
వద్ద గల వామాన్‌ దేవుని ఆలయ నిర్భాణమునందు
మరొక పద్ధతి ఉపయోగించినట్లు తెలియుచున్నది. 21 మీట
రుల నిడివి గలిగి, 8 మీటరుల వ్యాసనముగల రాతి స్తంభ
ములు ఈ దేవాలయ నిర్మాణమునందు ఉపయోగించిరి.

దాదాపు 170 టన్నీల బరువు గల రాతి దూలములను
వాటి పైకి లేవనెత్తి ఉంచుటకు ఒక ప్రత్యేక పద్ధతిని
అనుసరించినట్లు ఇప్పటి ఇంజనీర్లు ఛావించుచున్నారు.
రాతి స్తంభముల మధ్యన గల ఖాళీస్థలమును ఇసుకతో
నింపి, వాలు తలమును ఏర్పరచి, దానిపై. భార మైన రాతి
దులములను మానవ బలమును ఉపయోగించి పెకి
ఆోయుచు, స్తంభముల మీద పెట్టుచుండిరి, తరువాత
ఇసుకను తోడి వేయుచుండిరి.

వివిధ ధాతువులను టంకము వేయుట (సోల్డరింగ్‌ ),
వెల్లింగ్‌, రివెటింగ్‌, (ేజింగ్‌ చేయుట వంటి యాం| తిక
నైపుణ్యము |క్రీ. పూ. 2500 కు ముందుగనే మెసపోశేమి
యాలో వ్యా ప్రియందు ఉన్నటుల “ఉర్‌ ” సమాధులను
బట్టి తెలియుచున్నది.

భారత డద్వీపకల్పమున కీ పూ. 8750 - 2000
మధ్య వెలసిన సింధు నాగఠకత పేరొనదగినది.

సింధునదీ తీరమునందు జరిగిన [త్రవ్వకములలో, భారత
దేశమునకు వాయవ్యమున ఉన్న మొహెంజొదారో,
వారప్పా (ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌ లోని భాగములు) (ప్రాంత
ములలో బయటపడిన (ప్రాచీన నగరములందు పట్టణ
నిర్మాణ ద్రణాళికలు అత్యు త్తమస్థాయిని అందుకొనినవి,
ఇటీవలి త్రవ్వకములను బట్టి (ప స్తుత ఛారత దేశమునందలి
(ప్రాంతములగు అలంగీర్‌ పూర్‌, లోశతాల్‌ మున్నగు
(ప్రాంతములలో కూడ అట్టి నగరములు వెలసినట్లు తెలియు
చున్నది, ఇప్పటివలె భూగర్భపు మురుగునీటి కాలువల
పద్ధతి నై తము ఆ నగరములలో ఏర్పడి ఉండుట గమనార్ల
మగు విషయము. (ప్రతి ఇంటికిని ఆవరణ లోవలనే (పశ్యేక
మగు పారిశుద్ధగపు ఏర్పాట్లు ఉండెను. కొలనుల [పక్కన
స్నానాగారములు (పజోవయోగమునకై_ విడిగా నిర్మింప
బడి ఉండెను, ఇట్టి పట్టణ నిర్మాణ ప్రణాళికయే ఒకటి
డ్రీట్‌ ద్వీవములోని [ప్రాచీన నగరముల త్రవ్వకములలో
బయట పడినది.

పంటనీటి వనరులు

మై(గిస్‌ నది తీరమున లేదా యభూఫటీస్‌ తీరమున
నివసించు చాబిలోనియా పౌరుడో; యాంగ్‌సీ నదీతీర మున,
హాొయాంగ్‌వో నదీతీరమున నివసించు చీనాపౌరుడో;
నై_లునదీతీరమున నివసించు ఈజిప్పుపౌరుడో, సింధునదీ
తీరమున, -కాచేరీ నదీతీరమున నివసించు భారతీయుడో
లేదా మరొకదేశములోని ఏదో నదీతీరమున నివసించు
మనుజుడో_వీరిలో ఎవరో ఒకడు నదికి కొంత దూర
ములో ఉన్న తన చేనికి (వర్కి గోధుమ, మొక్కజొన్న నది

(ప్రాచీన యుగము
నుంచి కాలువగుండా పంటనీటివనరులు కల్పించి, (ప్రపంచ
మున మొట్ట మొదటి పంటనీటి వనరులు కల్పించిన వాడై.
ఉండును, అతడెవడు ? ఎప్పుడు అటుల చేసెను? అను
విషయముల గురించిన సమాచారము మనకు ఏమియు
తెలియ వచ్చుటలేదు. కాని, ఆ (ప్రాచీన నాగరకతలలో
అన్నింట పంటనీటి పారుదలను గురించిన పరిజ్ఞానము
కలదనుటకు ఆనాటి వివిధ సాహిత్యములందు ఆధారములు
కలవు, ఆనాటి పంటనీటి వనరులు, నీటి పారుదల తీరు
శెన్నులు మొదలగు వాటిని గురించి ఆ సాహిత్యము
లందు ఎడనెడ కాననగు [పస కుల పర్యాలోకనము ఈనా
డును కుతూవాలము 'రేకె త్తించుచున్నది.

యభూఫటీస్‌ లోయలోను, మై గిన్‌ లోయలోను కెండు
వెద్ద వంట నీటి కాలువల శిథిలములు కనిపించినవి. వీటిలో
ఒకటి న|హోన్‌ కాలువ. దీనిని ఇప్పుడు డొ:త్త కాలువలతో
కలిపి వేసిరి. ఈ కాలువ 9 మొదలు 15 మీ. వరకు లోతుగా
ఉండినదని, వెడల్పు 121 మీ, అని తెలియుచున్నది. |క్రీ,పూ.
2800 లో మెనపొశేమియాలో శాబిళోనియా రాజు
వామ్ముర వీచే [ప్రవ్తితమైన ధర్మశ్యాస్త్రమున ఒక నియ
మము ఇట్ల్టుండెను. “ఎవనైనను తన సొంత పొలమునకు
నీరు కట్టుటకు పంటకాలువలను శెరచినప్పుడు, అతని
నిర్ణ త్యుమువలన ఆనీరు పొరుగువాని పొలమును ముంచే త్తి
పాడుచేసిన ఎడల ఆ పొరుగువాని పొలమున చామాషపాన
పండు పంటవిలువను పరిహారముగా ఇవ్వవలయును.”

అసీరియాను డీ పూ. 2000 (ప్రాంతమున పాలించిన
నెమిరయిమ్స్‌ రాణి సమాధిపై (క్రింది లేఖనము కలదు,
“మవానరదిని నేను నా ఇష్ట పకారము లొంగదిీసికొని,
పూర్వము నీరులేక, ఊవరముగాను, నిర్భనముగాను ఉన్న
భూములకు పంటనీరు పారించుటకు నా సర్వశ క్తులను విని
యోగించితిని

చీనాలో పంటనీటివనరులు కల్పించుట అతి ప్రాచీన
కాలమునుండియు ఉన్నట్లు-పనుపునది డెల్టా పాంతములో
(ప్రాచీన కాలమునుండి యే అభివృద్ధి ఉండుటను బట్టి -
గుర్తింపనగుచున్నది.

ఈ జిష్టులో మొట్ట మొదటి రాజవంశపు మొదటి ఫారో
మెనెస్‌ రాజు డీ. పూ, శి000లో నైలునది నుండి పంట
నీటిని పారించుటలో ేసిన్‌ పద్ధతిని (ప్రవేళపెళ్టెను. ఈ
పద్ద్ధతియే కొన్ని మార్పులతో, చేర్పులతో నేటికిని ఈ జిప్టు
వ్యవసాయరంగమున (ప్రథాన పా(త్రను వహించుచున్నది,
(కీ పూ.2000 లో నై లునదీ జలములను దాదాపు 20
కి మీ. పొడవు కాలువలద్వారా మోరిస్‌ జలాశయమునకు
మళ్చించిరి. వరదల సమయమున వచ్చు అదనపు నీరును ఈ

19

(డ్రాచీన యుగము
జలాశయమున నిల్వ చేసెడివారు. అనావృష్టి సమయము
లలో ఈ పంటనీటిని పరిసర భూములకు వదలెడివారు.
కీ. పూ. 974 - 945 లో ఈ జిప్టులో “పంటినీటి వనరుల
ప్రధానాధికారి” అను అధికారి ఒకడు ఉన్నట్లు నిదర్శన
ములు ఉన్నవి. డైకుల, కాలువల నిర్యాణమునందు నాటి
ఈజిస్టు వారు [పసిద్దిగాంచిరి. 80 కి, మీ. నిడివికల డై కులు
నిర్మించుటకు గాను కాంటాక్టు నొకదానిని ఇంజనీరింగు
పనులు చేయు కాం[టాక్టరుకు ఇచ్చినట్లు ఇటీవల వెలు
వడిన (పైచీన లిఖతా ధారములలో కలదు. ఎర సముద
మును మధ్యధరా సముద్రమునకు కలుపుచు ఈజిప్టు ఇంజ
నీర్ణు కాలువను నిర్మించినట్లు తెలియుచున్నది. ఇది ఆ
తరువాత ఒక వేయిసంవత్సరముల వరకు మనగలిగి,
ఉప యోగపడినది. కాని, కాలక్రమేణ మేట వేయుటవలన
ఆ కాలువ నిరుపయోగ మైనది.

పంట నీటి వనరుల పద్ధతికిని, అభివృద్ధికిని భారత దేశము
ఆలవాలమని చెప్పుటకు చారి తక ఆధారములు కలవు.
ఆర్యుల అతి [పాలీన పవిత్ర (గ్రంథములగు వేదములలో
జీవనదులకు అడ్డుకట్ట (డాము)ల, కాలువల, చావుల,
చెరువులను గురించి (ప్రస్తావనలు అసంఖ్యాకముగ ఉన్నవి.
అథర్వ వేదమున నదులనుండి శకాలువలు శ్రన్వు పద్ధతి
వర్థింవబడినది. నది ఆవు వంటిదని, కాలువ దూడవంటిదని
సామ్యము కూడ కలదు. కొత్త కాలువ ముఖస్థలమున
బెంగారు శేకును ఉంచెడివారని, చానిమీద నీలలోహిత
తంతువులు కట్టిన కప్పను కూర్చుండ బెట్టువారని “కెళిక
సూూత్రమున చెప్పబడినది. పిదప కప్పను నాచుతో కప్పి
నీరు వదలెడివారు, డీ. పూ, 800 |పాంతమునకు చెందిన
విష్ణుగుప్త కెటిల్యుడు వేశ్వేరు సందర్భములలో ఆనకట్ట
లను, కాలువలను గురించి (వానిన దానినిబట్టి అంతకు
ముందెన్నడో అవి ఉండినట్లు తెలియుచున్నది. ఉత్త రావథ
మున (ీ: పూ. రీ వ శతాబ్దములో గంగానది పరీవాహా
(ప్రాంతమును పంటనీటివనరులను
కల్పించుటకు యత్నించిరన టకు చారిత్రక ఆధారములు
కలవు, భారత దేశమున పంటనీటి వనరులు పుష్కలముగా
క్రలవనియు, అందువలన దేశము సన్యశ్యామలమై ఏడాదికి
రెండు పంటలు పండుచున్నవనియు చం[దగుప్త ఆస్థానము
నకు (|క్రీ, పూ. 800) వచ్చిన (గ్రీక్‌ రాయ శారి మెగస్తనీస్‌
తన (గంథమున (ప్రస్తావించిన చానినిబట్టి మనకు విదితమగు

పాలించిన గాజులు

చున్నది.

ఇరాన్‌ లో కంతల (సొరంగముల) పద్ధతితో పరిసర
పర్వతములనుండి నీటిని గురుత్వాకర్షణ పద్ధతి చ్వారా
భూములకు పారించుట, 2500 సంవత్సరములకు ముందు

ఆ చేశమును పాలించిన డరయనస్‌ కాలమున ఉన్న'ళ్లే
నేటికిని ఉన్నది [చూ. పు. లి4].

(పచార సాధనములు

జ్ఞానమును వ్యాపింప జేయుటలో లిసి | పధానసాధనము
అమెను. ఈజిప్టులో వాడిన అతి (ప్రాచీనమగు లిపి చిత్ర
లిపి, కీనికే హయర్‌ గ్లిఫిక్స్‌ అందురు. ఇది క్రమముగ
ప్రజాదరణ పొంది అందరకు అందుబి"టులో ఉండునట్లు
పరిణతి చెందినది. ఈ పరిణతి చెందిన లిపినే “డమాటిక్‌
లిపి' అని వ్యవవారించిరి. అయినను, అప్పటి ఈజిప్టు [ప్రభు
త్వము వాయర్‌ గ్లిఫిక్స్‌ (చిత్రలిపి) నే అభిమానించి,
(పోత్సహించుట వలన డ౭మోటిక్‌ లిపి అంతగా అభివృద్ధి
కాలేదు. అంతేకాక, ఈజిపు పరిసరములలో ఉన్న దేశ
ములు ఏవియును ఈ లిపిని అభిమానించలేదు. దీనికి (ప్రతిగా
చబాబిలోనియాలో వెలసిన వాయర్‌ గ్లిఫిక్స్‌ (చిత్ర) లిపి
క్యూనిఫారమ్‌ అను కీల లిపిగా మారి, విిరుగు దేశముల
వారిని ఆక ర్థించినది. డమోటిక్‌లిపికన్న క్యూనిఫారమ్‌
లిపి తేలిక అయినది అగుటచే హిశుట్‌ లు, మిశ్తాణీలు, ఎలా
మైట్‌లు మొద లై నవారు అభిమానించిరి. వీరు పచ్చి మన్ను
పలకల పె క[ర పుడకలతో _్రాయుచుండిరి. తరువాత ఆ
పలకలను ఎండ బెట్టుచుండిరి. రొ సెట్టా [చూ.నం.1 -పు.810]
మన్ను పలకల రూపములో ఆ (వాతలు భద్రపరుపబడి
నేటికిని లభించుచున్నవి. గణితమునందును అప్పటికి తెలిసిన
సాం కేతిక విషయములను ముందు తరములవారికి అందించు
టకు ఇట్టి లిఖితాధారములలో చనాఃటి విజ్ఞాలు పొందుపరచి
ఉంచిరి. నేటికిని ఇది చదువుటకు స్పష్ట్రముగ ఉన్నది.
(క్రీ. పూ. 1800 వరకు కీలలిపి సర్వాంగీకృతమగు లిపిగా
ఉండెను. ఈ లిపి ధ్వనిస్వరసంవాదిని కాకపోవుటచేత
దీనికి స్వస్తి చెప్పవలసిన ఫరిస్టి తి ఏర్పడినది; 22 విభిన్న
ధ్వనులు గల మరొక లిపి క్యూనిఫొరమ్‌ లిపిని (త్రోసి
రాజన్నది. ఈ క్రొత్త లిపిని సిద్ధపరచి అమలులోనికి
శెచ్చినవారు ఫొనీషియన్‌లు. మరొక 500 ఏండ్ల పిదప
(కీ పూ. 900) ఫొానీషియన్‌ లిపినుండి మరొక (క్రొత్త
లిపి - అరామిక్‌ లిపి - ఉత్పన్న మైనది. ఈ అరామిక్‌ లిపిని
డీ: పూ, 600 ప్రాంతములో పారసీక చక్రవర్తులు అభి
మానించి పోషించిరి. క్రమముగా ఈ అరామిక్‌ లిపి వేరు
తన్ని సింధునది పళ్చిమ తీరమునకును వ్యాపించెను. తదుపరి
కొంతకాలమునకు ఫొనీషియా లిపియే (గీక్‌, హిబూ లిపు
లకు మాతృక అయ్యెను. చెలునదిలోయ ప్రాంతములో
ఒక రకపు శెల్లుగడ్డి పోచను మధ్యగా చీల్చగా కాగితమును
పోలు ప పైరస్‌ లభించెడిది. ఇది (వ్రాయుటకు అనువుగా

20

ఉండెడిది. ఆసియామైనర్‌ లో వలు |పాంతములలో జంతు
చర్శములనుండి లభించెడు పార్చిమెంట్‌ తోలును |గంథ
ములను లిఖించుటకు ఉపయోగించెడి వారు,
ములు, దారుఫలకములు కూడ ఆ నాటి లేఖన పరికర
ములుగ చెదురు మదురుగ వాడుచుండిరి.

సింధు నాగరకశా లిపియు చ్చిత్రలిపి నుండియే జనించి
నదా? లేదా దానికి వాయర్‌ గీ ఫిక్స్‌(చిత్ర) లిపి ఆధారమా
అను విషయమున వాదోపవాదములు పెక్కు కలవు.
సింధులిపి ధ్వనిసంవాదముపై రూపొందినదని కొందరు
చెప్పుదురు. కాని, ఈ విషయమున కచ్చితమైన నిర్ణయము
చేయుట సాధ్యము కాని పని, సింధునాగరకత మరుగై నది
మొదలు డీ: పూ. 500 వరకు ఛారతదేశమున లిపి
వదియు వాడుకలో లేదనియు, పాఠ [పవచనములన్నీయు
ఒకరినుండి మరియొకరికి మౌఖికముగానే జరుగుచుండె
ననియు పలువురు పాశ్చాత్య నిపుణుల అభి ప్రాయము,

శిలాఫలక

అప్పటినుండి (క్రీ. పూ. 500) ధ్వనిసంవాదము పె
ఏర్పడిన (శ్రాహ్మీలిపి ఛారతదేశమున వాడుకలో

ఉన్నట్లు ఆ యుగమునకు సంబంధించిన శాసనాది చారి[తక
ఆధారములను బట్టి తెలియుచున్నది. |జ్రాహ్మీలిపి ఫొనీ
షియా లిపి (ప్రభావమున ఏర్పడిన లిపి అనియును కొందరి
అభి ప్రాయము. అయితే, ఈ అభి పాయములు సమర్థనీయ
ములు కావు, ఎందుకనగా, ఫొనీషియా లిపి వలన ఏర్పడిన
bs, హి(బూ లిపులలో 26 ధ్వనులు మాత్రమే ఉన్నవి.
(్రాహ్మీ లిపియందు 46 ధ్వనులు ఉన్నవి. అంతేకాక,
(క్రీ పూ. 1000 లో సంకలితమైనట్లు విశ్వసింపబడు
“(డ్రాహ్మణము'లందు అక్షరముల వర్ల మాల (పస్తావన
కలదు. ఈ విధముగ పుట్టుక విషయమున అభిప్రాయ భేద
మునకు కారణమగు డ్రాహ్మీలిపి భారత దేశమున ఒక
ఉర్హూభావకు మినవో చాలవరకు అన్ని భాషల లిపులకును,
బర్మా, శతాయిలాండ్‌, సిలోన్‌ భాషల లిపులకును మాతృక
యైనది [చూ, లిపి నరిణామము-సం, 4. పు. 1056; నిళశ్వ
సాహితి - పు. 769]. పెన పేర్కొనిన కాలమందంతటను
చీనాలో లిపి స్వభావ స్వరూపములలో చిత్రలిపిగానే
ఉండినది గాని, ధ్వని సంవాదిని కాలేదు.

చక్రము

సింధు నాగరకతలో - అందును |క్రీ. పూ. 2000 చాటి
వారప్పా చనాగరకతలో - శకటముల (క్రింది భాగముల
నమూనా బొమ్మలు పెక్కు. లభించుచున్నవి. ఈ శకట
ములకు చక్రములు, ఇరునులు కలవు. సమానాంతరముగ
ఉండు శెండు వంక క[రల పె అడ్డముగ రెండు మొదలు

(ప్రాచీన యుగము

ఆరు క[రలను బిగించుటవలన బండి పరము నిర్మితమ య్యెడిది.
ఈ అడ్డకర్రల |కిందుగ బిగింపబడియో లేదా శకట
పూర్వాంగమునకు అతికించబడి యో బండి నొగ ఉండెడిది,
ఇరు[పక్కల ఉన్న పరపు నిలువులలో ఎదురెదురుగా
రెండు మూడు రంధ్రములు ఉండెడివి. వానిలో బహుశః
వసిక[రలు చెక్కుచుండెడి వారనియు, వీని మధ్యను
మేదర అల్ల కపు బండి జల్ల ను అమశ్చెడి వారనియు తోచు
చున్నది. ఇరు.వెపు పరపు నిలువుల నడిమిభాగములందు
ఒకొక రం|ధము ఎదుశెదురుగ ఉండుటను చూడగ, వీని
నుండి ఇరుసులోనికి కగ్రమేకులను దించెడివారని భావించు
టకు అవకాశము కలదు, (కీ పూ. 1000 లో చీనాలో
జంతువులు లాగు శకటములు ఉండియుండునని తోచు
చున్నది. ఒకప్పుడు చీనాకు చెందియుండియు, |[వస్తుతము
సోవియట్‌ రష్యాలో ఛాగమగు శాల్ముక్‌ స్టైప్పీ (ప్రాంత
మున దొరికిన చి త్రలిపిని బట్టి ఈ విషయము (గహింపదగి
ఉన్నది. మెసపొశళేమియా వంటి ప్రాచీన దేశములలో
డీ: పూ. 2500 [పాంతపు కంచు మొదలగు ధాతువుల పె
చెక్కిన చిత్రముల ద్వారా చక్రములు గల శకటములు ఆ
నాడు వాడుకలో ఉన్నట్లు తెలియుచున్నది.

వ(డ్రంగము

మానవుడు వ[డంగపుపని చేయుట అతి పాచీన కాలము
నుండి యే (ప్రారంభ మైనది. (కీ. పూ. 2500 నాడు మెస
పొశుమియాలోని ఉర్‌ సమాధులలో కర వెడి లు, వీణాలు,
బాకులపిక్లు మొదలై న వస్తువులు లభించినవి.
యాలో (క్రీ పూ.-7వ శతాబ్దము నాటి ఎముకలు పొదిగిన
కర పనితనముగల ముక్కలు (త్రవ్వకములలో బయట
పడినవి. డీ పూ. 14471420 నాటి అమెనోతప్‌-11
కాలపు చారు అలంకరణ పేటిక లభించినది. ఇది స్తూపాకా
రమై వలుచని నల్బచేవముక్కలు తొలిచి పొదగబడి
ఉన్నది. తుతెన్‌ ఖామెన్‌ (కీ, పూ. 1850) పిరమిడ్‌లోని
కర్ర సామ్మగియందు ఏనుగు దంతము, నల్బ చేవ పొదగ
బడినవి. ఆ కాలమున వ|డంగమునందు రాగిపనిముట్లు
వాడుచుండిరి.

ఆర్మీని

బాటలు
చక్రములు గల వావానములు వచ్చువరకును ఉపరి
తలము చదునుచేసి, చక్కబరచిన చాటలు లేవు. చీనాలో
చౌవంశపు రాజుల కాలమున (+ పూ. 1100) ఒకవిధ మైన
రోడ్లపద్ధతి అమలునందు ఉండెను,
నినివే నగరమునకు పోవునట్టి రాతి పరువుడు మార్గ
మునకు సంబంధించిన శిథిలములు ఇటీవల బయటనడినవి,

21

(్రాచీన యుగము

రామి సెస్‌ -1 రాజు సిరియానరివాద్దు వెంబడిని ఒక కొండను
తొలిచి సొరంగపు బాటను వేయించినట్లు తెలియుచున్నది.
అయిశే, ఆ నాడు సవాజముగా లభించు ఆస్ఫాల్ట్‌ వంటి
దానిని వినియోగించి జాటల నిర్మించినటుల కొన్ని ఆధార
ములు కలవు. కాని, దానిని చాటల నిర్భాణమునందు
ఉప యోగించుట తగ్గించి వేయబడినది. ఈ పద్ధతి మరల
19 వ శతా బ్లమునుండియు వాడకమునకు వచ్చినది.

పింగాణీ పరిశ్రమ

గ్లేజుచేయబడిన చిన్న వస్తువులను తయారుచేయుట
డీ: పూ. 4000 నుండియును ఉన్నది. విడిగా గాజువస్తువు
లను తయారుచేయుట ఈజిప్టులోను, మెనపొకేమియా
లోను దాదాపు (క్రీ. పూ. 2500 నుండి (ప్రారంభ మైనట్లు
ఛావించుచున్నారు. తరువాత వేయి సంవత్సరములకు
తొలిసారిగా గాజు పా[తలు తయారు చేయబడినవి.

ఈజిప్టులో 18 వ రాజవంశ కాలమున (క్రీ, పూ. 1500
-1800) పింగాణీ పరి శ్రమయందు వాడుకచేసిన తాషక్రమ
స్థాయి 1100° ని మించి ఎన్నడును అందుకొనలేదు, అది
గాలిబుడగలను లేకుండా చేయుటకు తగినంతటిది కాదు.
ఇందువలన గాజు తేటగ లేక మసకగ ఉండినది. ఆనాడు
గాజు. [ప్రధానముగ సోడియమ్‌, కాల్సియమ్‌-సిలి కేట్‌
మిశ్రమముతో తయార య్యెడిది.

సింధు నాగరకశతా కాలమునాటి కళాకెశళలములను
చాటు అనేక దృష్టాంతములు మొహెంజొచారో, వారప్పా
మున్నగు |ప్రాంతములలోని [త్రవ్వకములలో బయలు
పడినవి. ముఖ్యముగా జాడీలు, గాజులు, పూసలు, గ్లేజు
చేయబడిన సీళ్టు, ఆట వస్తువులు మున్నగు మృణ్మయ
సామ(గి తయారీలోని నై_పుణ్యము; రాగి, కంచు వంటి
ఛాతువులతో పోతపోసిన వంట పాత్రలు, పనిముట్లు,
ఆయుధములు, ఆభరణములు, చిన్న బొమ్మ విగవాములు
తయారు చేతలోని సొంపు, భవన నిర్యాణము నందు
ఉపయోగవడుటశకై ఒక విధమైన సిమెంటు గచ్చు వాడుక
లోని నిపుణుత, లాపిస్‌ జులీ, టార్‌ క్వాయిస్‌, శిలాస్ఫటి
కము, సున్నపురాయి, సబ్బురాయి, హపామశుట్‌ పలక,
జాస్పర్‌ వంటి ఖనిజముల వాటమిలోని ఆధిక్యము ఆనాటి
నాగరకతా వై భవములో వీటి (ప్రస క్రి ఎక్కువగా కన్పట్టు
చున్నది.

థారతదేశమున పింగాణీ వర్మిశ్రమ 5,000 పండ్ల
క్రితమే అభివృద్ధి చెందినది. మొహెంజొడారో, వారప్పా
(|వస్తుత పాకిస్తాన్‌ లోనివి) వంటి సింధు నాగరకశా
కేం దములలో శిథిలావశేషములుగా లభించిన పెంకు

ముక్కలు, పాత్ర సామ్మగి నాటి పింగాణీ పరిశ్రమకు
దృష్టాంతము, అప్పటికే మృణ్మయ పాత్రను నై గనిగ్యము
(గ్లేజు)చేయు కళ నాటి భారతీయులకు తెలియును. పూర్వ
కాలమునాటి సమాధులలో పింగాణీతో చేయబడిన చిన్న
చిన్న బొమ్మలు - కోతి, కుక్క, పడి, ఎద్దు, బండి మున్నగు
వాటి (ప్రతిరూపములు-ఉండుటనుబట్టి అప్పటికే పింగాణీ
కళయందు థారకీయులు సిద్ధవాస్తులై నట్లు శెలియు
చున్నది. చ రాకోటా మన్నుతో తయారై న గాజులు,
పాత్రలు ఇప్పటి ఉ త్తర[పదేశ్‌ [ప్రాంతమున తయారగు
చుండెడివి. ఆ ఎరటి పాత్రలమీద నలుపు చిత్రములు
చి త్రింపబడుటయే వాటి విశిష్టత.

శుంగవంశపు కాలమున ఇురాకోటా మన్నుతో చేయ
బడిన హిందూ, బౌద్ధ విగవాములు చరిత |ప్రసిద్ధములు.
కాశ్మీర్‌ దేశమున బయటపడిన క్రీ. శ, 5 వ శశాబ్దమున
వాడిన నై_గనిగ్యము గల పెంకులు నాటి పింగాణీ కళా
విశిష్టతను చాటుచున్నది.

సెనిక విజానము
= Sy

మానవుడు ఇనుపధాతువు ఉపయోగమును కనిపెట్టు
టతో యుద్ధకళ ముందంజవేసినది; మరి ఏ ఇతర రంగ
మందును ఇనుము వాడుక ఇంతగా కానరాదు. మొట్ట
మొదట ఇనుమువాడుకను శెలిసికొనిన హిశైట్‌లు ఈజిప్టు
రాజులకు ఎదురు తిరిగి, పోరాడి వారి రాజ్యములను ఏలిరి,
వీరిని అనుసరించి అసీరియన్‌లు కూడ ఇనుమును వాడుక
చేసి, ప్రబల శ క్రిమంతులై అనేక రాజ్యములను కొల్లగొట్టి,
వకచ్ళతాధిపత్యము వహించిరి. ఇనువ కవచము, ఖడ్గము,
ఖేటకము, గద మొదలగు ఆయుధములను వాడుటవలన
వారు పెక్కు. రాజ్యములను అణచివేయ గరిగిరి. అంతే
కాక, వీరు యుద్ద్ధకళలోను అపూర్వమగు (ప్రగతిని పడసిరి.
వారి సైనికులు ఒకరి పక్కన ఒకరు ఇనుప డాలులతో
తమను మరగు పరచుకొని, ఇనుప కవచములు ధరించి,
ఇనుప గోడ కదలినటుల ఒక్కుమ్మడిగా పురోగమించుచు
శ[తువులపవై పడెడివారు.

ఛారత దేశ మున ఆర్యులు తమతోపాటు శెచ్చిన ఆక్విక
దళముతోపాటు ఇనుప ఆయుధములను వాడి నాటి ఆదిమ
జాతులను లొంగదీసికొనిరి, వారు (ప్రయోగించిన “పుర
చరిష్ణు' అనుమాట బహుశః అసీరియన్‌ ల ఇనుప గోడలకు
చాలదగ్గరిది కావచ్చును. శాని, “పుర చరిష్టు'అనునది (ప్రస్తు
తము యుద్ధములో వాడబడు 'ట్యాంక్‌ ' వంటిదని, దానిలో
కూర్చొని సైనికులు శత్రువులపై బాణములు వదలెడి
చారని కొందరు చర|త్ర కారులు అభి పాయవడుచున్నార్భు

22

మధ్య యుగము

(1క*

(డీ: పూ. 524 నుండి (కీ. శ, 1760 వరకుగల సమయ
మును మనము _సౌకర్యమున కె “మధ్యయుగము” అని
వింగడించుకొన వచ్చును. ఈ యుగములో పెక్కు. మవో
సా[మాజ్యములు వెలసి ఉన్నత స్థాయిని అందుకొని చివరికి
వతన మైనవి. గీక్‌ నగరరాజ్యము (|కీ. పూ. కవ శశాల్ది),
నసానియన్‌ సా(మాజ్యము (కీ. శ. 224-641), రోమన్‌
సా[మాజ్యము (|క్రీ. శ, 895-627) వీటిలో పేర్కొన
దగినవి, ఈ యుగముననే “ఇంజనీరింగు అనుపదము
మొదట వ్యవవోరములోనికి వచ్చినట్లు విజ్ఞులు, చెప్పుదురు.
(క్రీ. శ. 200 (ప్రాంతములో గ్రంథస్థ్రమై న చరిత్రలో “ఇంజి
నియమ్‌” అను ఒక సాధనమును గూర్చి (పస్తావన కలదు.
ఇది కోటవంటి రతణస్థ అలముపై దాడికి ఉపయోగించు
వరికరము. ఒక వెయ్యి పండ్ల 4 తరుబాత ఈ సాధనమును
వనిచేయించువానిని “ఇంజినియేటర్‌' అనిరి. ఈపదమే
కాలానుగుణముగ ఇంజనీరు" అయినట్లు తెలియుచున్నది.
ఈ యుగమున గీకొలు, రోమన్‌ లు నాటి వాస్తు శిల్ప విద్య
లను (పోత్సహించి, పరాకాష్టను అందుకొనునట్లు చేసిరి.
ఇందు రోమన్‌లు మిగిలినవారికన్న మిన్న. ఆలిగ్జాండర్‌
మరణించిన నూశేండ్లలోపుననే రోమ్‌ తూర్పు మధ్యధరా
(ప్రాంత దేశములను జయించి లో గొనినది. ఇట్టి వాటిలో
(గ్రీస్‌ కూడ చేరినది, మరొకి రెండు శ తాబ్బి ములలో రోమ్‌
నాగరక (ప్రపంచమునకు వకచ్చశతాధి పత్యము వహించినది.
గ్రీక్‌లు సంపాదించిన శాస్త్రీయ సిద్ధాంతములకు రూపము
కల్పించి, (పయోజనాత్మ్శకముగ రూపొందించినవారు
రోమన్‌ లే, యుద్ధమునకు అవసరమగు యం|త్రసామగిని,
(ప్రజల సుఖజీవనమునకు అవసరమగు ఇతర నిర్మాణము
లను సాధించుటలో వీరు ముందడుగు వేసిరి. ఆర్కి మీడీజ్‌
(1కీ. పూ, 212 మ.) పెక్కు యాం|తిక సాధనములను సిద్ధ
పరచెను. తరువాత పవిత్ర రోమన్‌ సా(మాజ్యమువంటి
మతరాజ్యములు అనేకములు వెలసి, కొంత కాలము అభ్యు
దయ మొంది, కడకు అంతరించినవి. ఈ యుగమున చర్చికి-
మశాధి కారులకు - విశేషమగు అధికారము ఉండుటవలన
సంకుచిత సిద్ధాంతములను అధిగమించి శాస్త్ర
విజ్ఞానముల అభివృద్ధికీ చేటు లేకపోయినది. అందుచేత
సాంకేతిక విజ్ఞానము ఎంత మా(తమును అభివృద్ధి చెంద
లేదు. కోపర్నికస్‌ (మ. 1ర4లి) విజ్ఞాన భావములచే [ప్రభా
వితుడయిన ద్రూనో (మ, 1600) మత ఛాందసుల ఆ(గవో

వారి

పూ. 524.

(క్రీ శ. 1760)

వేశములకు గురియె మరణమునకు పాలు కావలసి వచ్చెను
రోజర్‌ బేకన్‌ (?మ. 1294), అతని గురువు రాబర్ట్‌ (గాన్‌
ఇన్ట్రీ (మ. 1258ి) చొరవచేసి, యూనివర్సిటీలయందు
భౌతిక, రాసాయనిక, గణిత కా స్త్రములవంటి శాస్త్రములు
పాఠ్యవిషయములుగ [ప వేళ పెట్టిరి. 7లీలియో (మ, 1642)
ఆకాళమునందుండు నకతాది ఖగోళములను పరిశీలించు
టకు అనువై న దూరదర్శిని (బలిస్కోప్‌) అను నూతన
సాధనమును నిర్మించెను. అంతటితో అది వరకున్న చర్చి,
తత్సంబంధ మైన ఛాందస అధి పాయముల కారణముగా
వర్పడిన దుస్థితినుండి బయటపడి |ప్రగతిమార్గమును అనున
రించుటకు నాందీ [ప్రస్తావన జరిగాను. లైబ్నిట్ట్‌ (మ. 1716)
సాం కేతిక శాస్త్ర (ప్రగతికి అవసరమైన గణితమును సిద్ధపర
చగ, అది న్యూటన్‌ చేసిన శా(స్త్రీయకృషికి దోవాద కారి
అయ్యెను. ఈ తరములో రాబర్జ్‌ బోయిల్‌, (్రిస్రియన్‌
మాగాన్ట్‌, రాబర్జ్‌ హుక్‌ మున్నగు శాస్త్రకారులు ఆయా
శాస్త్ర విషయములలో మౌలిక పరిశోధనలు కావించి,
ముందు తరముల వారికి (ప యోజనాత్మకమగు పరిశోధనా
ఫలితములను అందింప గలిగిరి. భౌతిక, రాసాయనిక రంగ
మున వాయువుల ఆయతన, (పేషముల పరస్పర సంబంధ
మును గూర్చి మౌలిక సూత్రములను (ప్ర యోగాత్మ్శకముగా
రూపొందించిన వారిలో గణుతికెక్కిన విజ్ఞాని రాబర్ట్‌
బోయిల్‌ [చూ. నరం లి=పు 514]. తరువాత కొన్నాళ్లకు
న్యూటన్‌ (మ. 1727) గురుశ్వాకర్షణ సిద్ధాంతమును
(పవచించుటతో మశాధిపతుల ఛాందసవాదము పూర్తిగ
నేలమళ్టీమై, వ్రగతిశీలమైన వై జ్ఞానికమార్గము నిల
దొక్కుకొని (క్రమముగా వేరుతన్నెను. (ప్రజ్ఞాశీలునై న
మేధావులకు సదవకాశము పా ప్తించి, వారు తమ ఉప

తో ఉపయోగకరములగు పెక్కు. విధముల నూతన
యంత, తంత్ర సాధనములను నిర్మింప జొచ్చిరి. డీని ఫలిత
ముగ 1760 [పాంతములో చరిత్రలో అంతకు ముందు
కని విని ఎరుగనంతగా డొశ్తకాౌత్త పరిశ్రమలు ఉదయించి
నవి. ఈ ఘట్టమున కే “పారిశ్రామిక విప్పవము” అని విజ్ఞులు
సేరిడిరి. ఇది అంతయు మానవజాతికి ఆరోగ్య ఐశ్వర్య
భోగథాగ్యాది సౌకర్యములను ఒనగూర్చుటకు (ప్రబల
దోవాదశకారి అయినది. ఇదే సమయమున మహోమేథావి
యగు లియొనార్డో డా వినీ (మ. 1519) ఇటలీ చేళమున
అద్వితీయ పాండితీ[వకర్ష చూపించి, అనేక నూతన సాధన

23

మధ్య యుగము
ముల నిర్మాణమునకు శారజభూతుడయ్యను. ఇంతవరకు
జరిగిన చరిత్రలో సాధించిన విజయమంతయు కార్మిక
శకి మీదనే ఆధారపడినది. చెదురు మదురుగా శానిసలు
చిన్న చిన్న యంత సాధనములు ఉప యోగించినను
కార్భిక శ కిదే పై పైచేయి. కాని, 16, 17 శ తాబ్బ ములలో
sha పునరుజ్జీవన ఉద్యమ ఫలితముగా తానిసత్వమునకు
స్వస్తి సి చెప్పవలసిన అగత్యము వర్పడెను. చానితో బానిస
లకు బదులు శక్తి ఆధారములను వెతకవలసి వచ్చెను. ఈ
పరిస్థితులను |ప్రాతిపదికగ గొని ఇంజను వంటి యంత్ర
సాధనములు ఆవిర్భవించి, [కీమముగా వికసన మొందెను.

దీనికి (పతిగా యూరప్‌న ఈ యుగమున విజ్ఞాన
శాస్త్రము విపరీతముగా అభివృద్ధిచెంచెను. విజ్ఞాన (ప్రగతి
యందు సాధించిన [పతిఫలము మరొక నూతన సమన్యను
ఉత్పన్న ము చేసినది. ఈ సమస్యాపరిపా-రమున సంఘము
నకు సహాయభూతమైన పెక్కు. ఆవివ్యరణములు ఇతర
రంగములందు జరుపబడినవి, ఈ విధముగ [కమముగా,
నిదానముగా విజ్ఞానళా(స్త్రజ్ఞానము అభివృద్ధి చెందినది, సంఘ
మును సుసంపన్నము చేసిన ఈ ఆవిమ్మ్కరణములకు మూల
కారణము యూరప్‌ నందు విలసిల్లు జిజ్ఞాస యే అని గట్టిగా
చెప్పవచ్చును. ఈ ఆవిమ్కరణముల వలన ఫలితములు
పొందిన (శ్రీమంతులు, వ్యాపారస్థులు, రాజులు ఇంకను
లాభములు సంపాదించుటకె విజ్ఞాన శా(స్త్ర పరిశోధన
విషయమున [ప్రజలను మరింతగ (పోత్సహించిరి, ఈ విధ
ముగ వరస్పర సంబంధము కల విజ్ఞాన శాస్త్ర విషయ
ములు థారీ ఉత్ప త్రితో బాటు ఉద్భవించినవి.

వస్తూత్స త్తి రంగమున మానవుడు మునుపటి యుగము
లందు ఎచ్చటను కని విని ఎరుగని ఆశ్చర్యకరమగు నై పుణ్య
మును 1522 తరువాత సంపాదించగలిగాను. ఈ అభివృద్ధి
ప్రధానముగా పశ్చిమయూరప్‌ లో సంభవించి, (క్రమముగా
తక్కిన [ప్రపంచమున ఇతర ప్రాంతములకు (పాశెను.
వస్తూత్పత్తి నైపుణ్యము (ప్రాచీన నాగరకతలలో భారత
దేశమువంటి చేశములయందు వర్ణ వ్యవస్థ [చూ. నం. 10-
పు. 666] ను ఆ;శ్రయించియు, తక్కిన (ప్రాచ్య దేశము
లలో వృత్తి సంఘములను అవలంబనముగ (గహించియు
పరంపరాగతముగ మనినవి. ఈ దేశములు అన్నింటిలోను
అనాదిగా వచ్చుచున్న పరికరములే పరిశ్రమలో వాడ
బడుచు, చెప్పుకొనదగిన అభివృద్ధి పమియును లేక
ఉండెను. (ప్రజలు నిరంతరము సాంఘిక, రాజకీయ కల్లోల
ములను ఎదురొ-నుచుండుటవలన వస్తూత్పత్తి కుశల తాభఖి
వృద్ధియందు ఉదాసీన భావమును వారు అవలంబించుట దీనికి
(పథాన కారణము. దీనివల్ల వారు తమ సాధన సామ।గిని

అభివృద్ధి పరచుకొనుటకు అవకాశము గాని, [పోశ్సా
వాము గాని లేకుండెను. (ప్రాచ్యదేశములందు ఈ పరిస్థితులు
సాధారణముగ ఇట్టున్నను, నెమ్మదిగ నడచుచున్న కాల
చక్రమును అభ్యుదయము వైపునకు మరల్చి (పజలలో
జ్ఞానపిపానను వృద్ధిశేసిన అపూర్వ వ్యక్తులు కొందరు
అడవ దడప జన్మించుటయు జరిగినది. విజ్ఞానమును విని
యోగమునకు తెచ్చుటకు (ఫెంచి విప్ట్రవ సమయము ఉతమ
మయిన అవకాశమును కల్పించినరి. డిడో (1718—84),
డె(లాంబర్‌ అనువారల కృషిఫలితముగ విజ్ఞాన [ప్రచార
సాధకముగ ఎన్‌ సెక్లోపిడీ (విజ్ఞానసర్వస్వము) 175172
మధ్య వెలుగు చూచినది. చానితో మతఛాందసాభి ప్రాయ
ములు వేళ్ల తోనవా పెకళించబడి (ప్రజలు కన్నులు శతెరచిరి.
అటువంటివారిలో ఛారతదేశమున అంబర్‌ రాజగు
సవాయ్‌ జయసింహుడు (1886 అ 1784) మిగుల గొప్ప
వాడుగ ప్రసిద్ధి చెందెను. అతడు భారత దేశమున కొన్ని
(ప్రధాన నగరములలో వేధశాలలు నెలకొల్పి ఖగోళశ్యాస్త్ర
నిపుణులను నియమించెను. విదేశములలోని విజ్ఞానాది
శాస్త్రముల పద్ధతులను, అభివృద్ధిని అధ్యయనము చేయు
టకు పెక్కుమంది విద్వాంసులను విదేశములకు పంపెను,

జయసింహుడు నిర్మించిన నగరములును ఒక విశిష్ట
నగర [ప్రణాళికా పద్ధతిని నిర్శింపబడినవి. ఉదా: పయవూర్‌.
(జల మనన్సులలో' విజ్ఞానశాస్త్ర పరిళోధనవాంఛను, జిజ్ఞా
సను పెంపొందించుటకు ఆయన చేసిన (ప యత్న ములు
ఆయన పరిపాలనలో కొంతవరకు ఫలించినవి. ఏమైనను,
అభ్యుదయావకాళశములను అన్ని విధముల నాశనము
చేయు నిరాశావహదృ్భక్పథముతో కొట్టుమిట్టాడు చున్న
ఆ కాలపు (ప్రజలలో తన (పశ్యేకతను, విశిష్టతను అతడు
నిరూపించుకొ నెను.

స్పెయిన్‌ వారు మెక్సికోలో అడుగు పెట్టి నప్పుడు
(1519) అజ్‌శెక్‌ నాగరకత [చూ. నం. 10 . పు పు, 587]
అత్యుచ్చదళలో ఉండెను. చేతిపనులందు కుళశలురగు
వారు పలువురు ఆ నాడు అజ్‌ బక్‌ ప్రజలందు ఉండిరి.
తయారు చేసిన వస్తువులను సుమార భూములకు తీసికొని
పోయి, అమ్మి, బం గారము కెచ్చు సాహాసికులగు వ్యాపారస్థు
లును ఉండిరి. ఈసనంఘమున వ్యవసాయ దారులు భూములను
దున్నుచుండిరి, సంఘ యాజమాన్యము నాయకుల చేతిలో
ఉండెను వారే మశాధి కారులుగను వ్యవవారించుచుండిరి,
అజ్‌'బక్‌ సంఘమువారు మాయా తెగవారివలె మహో
శిల్చులై నప్పటికిని, వారికి ఇనుము గాని, ఇత్తడి వంటి
మి(శ ధాతువులు గాని తెలియవు. అందువలన వారు రాతి
తోనే పరికరములు చేసికొనిరి. రాతినుండి ముఖము చూచు

24

కొను అద్దములను, కారపు కత్తులవంటి సున్నితపు సాధన
ములను మలచి వారు తమ చై_పుణ్యమును ద్రదర్శించిరి.
వీరికి రాగి, బంగారముల విలువయును, ఉప యోగమును
శతెలియును.ద&ిణ అ మెరికాలోని ఇన్‌ కా నాగరకత [చూ.
సం. 10-పు. 428 | అజ్‌ ఇుక్‌ నాగరకతకు సమశకాలిక మైనది:
ఇది సపెరూదేశమున వర్థిల్లినది. వారి సా[మాజ్యము
తూర్పున ఆండీస్‌ పర్వతములనుండి పడమట
మహాసము[ద తీరమునకును, ఉత్తర - దక&ిణములందు
ఆరైంటీనా సరివాద్దులు మొదలుగ చిలీ వరకును వ్యాపించి
ఉండెను. వీరు పెద్ద పెద్ద తటాకములను నిర్మించి, అడ్డు
కట్ట లు కట్టి, పంట నీటివనరులు కల్పించి, నేద్యము చేయు
చుండిరి, వారి యందు మన్ను పాతల నిర్మాణము, నేత
పని అత్యున్నత |(ప్రమాణములను అందుకొనెను, వారికి
లిపి లేకపోయినను శ్రాడుకు వేయు వివిధములగు ముడుల
వలన తమ ఛావములను ెలుపుచుండిరి. ఈ విధముగ
వారు పుస్తకములను, వంచాంగములను కూడ సిద్ధపర చిరి.

(గీన్‌లో జరిగిన సాం కేతికాభివృద్ధి కి ఆధారములు
ఈ జిప్టు నుండియు, ఇతర (ప్రాచ్య దేశముల నుండియు
(గహింపబడినవి. ఈ జిప్ణువాసులు భవననిర్మాణమునందును,
కాలువలు (తవ్వి, పంటనీరు కల్పించుటయందును ప్రగతిని
సాధించుటయే గాక, పొరుగున ఉన్న మధ్యధరా] పాంత
చేశములతో 'వాణిజ్యమును సలిపిరి. నాడు (ీట్‌ దివిలో
మహోన్నతమైన మినోవా (ఈజియన్‌) నాగరకత వెలసి,
అభివృద్ధి చెందినది. వీరు ఈ జిప్టుచాసుల నుండి శరాతిపనిని
(గ్రహించి, వారి వాస్తు నిర్మాణమునందు కాల్చిన ఇటుక
చేగురు పనిని (ఇగ్రాకోటా) కలిపిరి. సుమారు |కీ. పూ,
1000 పండ్లకు పూర్వమే ఈ నాగరకత పతనమై, (గీన్‌లో
అంతర్భాగమైన మైసీనియా నాగరకతలో చేరినది. (గీస్‌లో
మరొక భాగమైన ఏశెన్స్‌, స్పార్టాదేశములు మైసీనియా
నుండి సాం శేతిక విజ్ఞానమును (గ్రహించి, అభివృద్ధిని సాధిం
చినవి. గన్‌ అనేక చిన్న చిన్న దీవుల సమూవాము అగు
టచే, అనేక నగర రాజ్యములుగ వెలసినది, మొదటి
నుండియు నగరములను రూపకల్పన చేయుట, తగినరవాణా
సదుపాయములను సమకూర్చుట, మంచినీటిని సరఫరా
చేయుట వంటి పట్టణ నిర్వవాణ సమస్యలను వారు అత్య
ద్భుతమైన నై పుణ్యముతో పరిష్కరించిరి. అంగబలమును,
సాధన సంపత్తిని సమన్వయ పరచుటలో నాటి (గీక్‌ ఇంజ
నీర్లు కొన్ని సాంకేతిక సం[పదాయములకు ఒరవడి పెట్టిరి.
తరువాత చాల కాలమువరకు అవి మనగలిగినవి.

అయిశే, నాడు శానిసలశేత నే
హించ వలయున నే పట్టుదల (గీక్‌ లందు (బలి ఉండెను.

XI1—4

పసిఫిక్‌

పనులన్నియు నిర్వ

25

మధ్య యుగము
దీని ఫలితముగ' నాటి ua చార్శనికుల అఖి|పాయములకు
విలువ లేకపోయినరది. దార్శనిక భావములను ప్రయోగ
రిత్యా పరికీలించుటకును కూడ నాటి (ప్రజా వాతావర
ణము అంతగ అనుకూలముగ లేదు. |ప్రకృతి ప్రవర్తన
కొన్ని [ప్రాతిపదిక స్ఫూత్రములలో ఇమడ్చవచ్చునన్నది
(కలు విజ్ఞాన [ప్రపంచమునకు పెట్టిన భిక. గణితము
నందును, ఇతర విజ్ఞాన శ్యాస్త్రములయందును UI దార్భని
కులు అత్యుత్తమమైన దార్శనిక ఛావ వరంపరలను
అందించినప్పటికిని, వాస్తవ జీవితమున వాటికి అంతగా
విలువ లేకపోయినది. (డీ: పూ. 4వ శ తాబ్దమున జీవించిన
పసిద చార్చనికవేత పేటో విజాన శా(న్మము మెదడు
Ut > 3 — ౧ (= sy)
నకు కసరత్తు వంటిదే గాని, దానిని (పయోజనాత్మకముగ
నియోగించి పాడుచేయకూడదని పేర్కొనెను. తన
ఉపజ్ఞను ఉవయోగించి మర దుకై (ఆర్కిమీడియన్‌

(Sa టు
(నస్మూ), కప్పీ, వంపు మొదలగు సాధనములను నిర్మించిన
ఆర్మి_మీడిజ్‌ కూడ విజ్ఞాన శాస్త్రమును © యోజనాత్మక
ముగ విని యోగించినందుకు పశ్చాత్తాప పడెనట, |గీక్‌
విజ్ఞానులలో |ప్రసిద్ధి చెందిన హీరో రియాక్ల న్‌ టర్భయిన్‌ను
(a > "S
రూపొందించిన వారిలో మొదటివాడు,
పంచాంగము

పోప్‌ 7గ8-X111 16ళ తాబ్దమునఅహ్నటికిఉన్న పంచాంగ
మును సవరించి, గురువారము, అక్టోబరు 4$,1582 ను
శుక్రవారము అక్టోబరు 15,1582 గ వరిష్కరించి శాసించెను
[చూ పు. 17]. ఆ తరువాత వచ్చు శతవర్ష ములు 1600,
1700, 1800, 1900, 2000 లలో 400 చే ఛాగింపబడి
నప్పుడే (1600-2000) అధిక (లీప్‌ ) సంవత్సరములుగా
గు రింపవలయునని శాసించెను,. అదిగాక, మామూలు
సంవత్సరములు కూడ ఇదివరకు వలెనే 4-చేత ఛాగింప
బడి నప్పుడే లీప్‌ సంవత్సరములుగ |గహించవలయునని
కూడ (రైగరీ నిర్భయమున కలదు.

గణితము

ఈ యుగమున |క్రీ. పూ. 2వ శతాబ్దిలో భారత దేశము
విజ్ఞాన (ప్రపంచమునకు పెట్టిన భిక శూన్యాంకము ‘O°’
[చూ. సం. 9- పు. 577]. గణితమున శూన్యాంక |ప్రాదు
ర్భావము విజ్ఞాన (ప్రగతికి తోడ్చడెను.

గురుశ్వాక'ర్ణణ నియములను (ప్రవచించిన న్యూటన్‌
గణితమున 'కలనము (శకాలిక్యూలస్‌ )' అను మౌలికశ్యాన్త్ర
మును |ప్రవేళ పెట్టి, దాని వికసమునకు తోడ్చడెను, అప్పటి
నుండియు కలనశా(స్త్రము క్రమముగ అభివృద్ధిచెంది, ఇంజ
నీరింగు విక సనమునకు దోవాద కారి అయ్యను,అది ఇప్సటి కిని

మధ్య యుగము

ఇంజనీరింగులో ముఖ్య పాత వహించుచున్నది. అంతకు
ముంచే 1600 [పాంతములో నేపియర్‌ గణితమున లాగర
దమ్‌ను ([పవేళ పెట్టగ, దానిని మరింత అభివృద్ధిపరచినవాశు
టిగ్స్‌. దీనిని చివరకు 1622లో ఆట్‌ రెడ్‌ ఇప్పటి స్లైడ్‌
రులకు మాతృ్ఫకను రూపొందించుటలో విని యోగించెను.

భారతీయ విజ్ఞానము

తం తయుగము (క: శ, 700 - 1800) అనబడు
కాలమున రనయోగములు సిద్ధపరచి, అనేక విధములైన
వ్యాధులను నివారించుటకు వినియోగించిరి. నల్బ మందు,
శకేలోమిల్‌ వంటి జాషధములు కూడ నాడు వాడుకలో
ఉన్నవి. ఆనాడు సుఖవ్యాధుల నివారణకు ఒక చెట్టు
గింజను వాడెడివారు [చూ. వ(స్త్రపరిశ్రమ-పు. 27].

అరబ్బుల విజ్ఞానము
ల్ల

అరబ్బులు వివిధ విజ్ఞాన శాస్త్రములను అభివృద్ది చేసి,
Ca >
వాటి వ్యా పికి కృషి చేసినను, వీనికి జనకులని చెప్పబడు
(కలు, భారతీయులు, చీనీయులు ఈ యుగమున చెప్పు
కొనదగినంత అభివృద్ధిని సాధించ లేదు. రాసాయనిక
శ్వాన్ర్రమునందు అరబ్బులు ముమ్మరముగ కృషిచేసి,
సెక్కు. రాసాయనిక (ప్రక్రియలను దప్రయోగాత్శకముగ
సాధించిరి. పంచదారను శుద్ధిచేయుటకు అనువగు ప్రక్రి
యను, సబ్బును తయారుచేయుట, అత్తరు వంటి వరిమళ
ద్రవ్యములను స్వేదన (పక్రియ చ్వారా సాధించుట వంటి
పెక్కు_ |ద్రయోజనాత్మక (ప్రడ్రియలు అరబ్బు విజ్ఞానులు
సాధించి పెట్టిరి. (గీక్‌ నంస్కృతి బెజాంటియమ్‌ రాజుల
పోషణమున U1 నుండి ఇతర దేశములకు వ్యాపించెను.
గిక్‌ తత్ఫవే తలు అనాదిగా వచుచున్న విజాన శాన
ములను భ|ద్రపరచుటకు కృషిచేసిరే కాని, వాని పురోగతిని
(పోత్సహించుటకు (ప్రయత్నింప లేదు. బై జాంటియమ్‌
రాబులు కళలను మా(తమే పోషించిరి. కాని, UI విజ్ఞాన
ఇ స్తాభివృద్ధిక తోడ్చ్పడ లేదు. అయినను వీరు పట్టుపరి|శ్రమ
పుట్టుపూర్వో త్రరములను చీనాతో ఉన్న వ్యాపార సంబం
ధము వలన నేర్చుకొని, తక్కిన [ప్రపంచమునకు అంద
చేసిరి, అయితే, 12, 18 శ తాబ్దములలో వండితులు
అరబ్బు విజ్ఞాన (గంథములను అనువదించుటకు పూనిక
వహించిన పిమ్మటనే విజ్ఞానమునకు ఒకస్థాయి చేకూరినది,

చీనా విజానము
దః

భారతదేశముతో పోల్సి చూచిన చాటి చీనాలో
సాంకేతిక రంగమున జరిగిన అభివృద్ధి మెరుగని
చెప్పవచ్చును. దీనికి కొంతవరకు అక్కడ ద్రభుత్వములో

చాల

26

తరుచు మార్పులు లేకపోవుటయు, చాల కాలము వరకును
చేశమంతయును ఒశే [పభుత్వ పాలనలో ఉండుటయు
కారణములని అనవచ్చును. చీనీయులు ము[దణ మొదలై న
పెక్కు. నూతనాంశములను కనిపెట్టి ర. మంగోల్‌ రాజులు
1279లో వెకింగ్‌ కోటలో గొప్ప నకత్ర వేధశాలను నెల
కొల్ప్చి, పరిళోధనకై_ ఇత్తడితో చేసిన నాజూకైన యం|త
పరికరములను సిద్ధవరచిరి. నౌ కాయానమున చీనీయులు
నంపాదించిన అనుభవము, అభివృద్ధి నిరుపమానమైనవి.
వారు తమ నౌకల వెనుకభాగమున చుక్కాని అమర్చి,
పెద్ద నౌకలను కూడ తమ ఇచ్చవచ్చినట్లు |త్రిప్పగలిగి ఉండిరి,
నావికుల దిక్సూచి (కంపాస్‌ )ని నిర్శించిన ఘనత కూడ
చీనీయుల చే అని కొందరు చరిత్రకారులు అభి పాయ
పడుచున్నారు. దిక్సూచిని అరబ్బులే కనుగొనిరని కొందరు
అభి పాయ భేదమును |పకటించినను, ఉ త్ర ర-ద &ిణములను
సూచించు అయస్కాంత ధర్మమును మొదట సూచించిన
వారు చీనీయులేనని అనుటలో సందేవామునకు తావు
లేదు. ఏది ఎటులున్నను దిక్సూచి అవతరించిన మరు
కణమునుండి అది నౌకాయానమునందు అంతకుముందున్న
ఇబ్బందులను తొలిగించి, మహానము[దములను చాటుటకు
దోవాదకారి అయ్యెను.

నౌకాయానము

ఖగోళశాస్త్ర భివృద్ధి నౌకాయానమును సులభము చేసి
నది. నౌకాయానము వలన నూతన విషయములను కను
గొనుటకు అవకాశము కలిగినది, ఉత్తర యూరప్‌ దేళ
ముల ఉనికిని తొలుత స్పష్ట ముగ చెప్పగలిగిన వాడు (గీక్‌
ఖగోళశాన్ర్రజ్ఞుడు పితియస్‌, ఎవశై నను ఉత్తరము వైపు
తరలి వెళ్ళిన ఎడల (ధువ నక[తము ఒక పద్ధతిలో వెపెకి
వెళ్ళునని ఇతడు కనిపెకైను, పలువురు సావాసికులై న
నావికులు ఈ ఖగోళజ్ఞాన సవాయముతోనే నుదూర
భూములకు వెళ్లిరి, భారతీయులు |క్రీ, శ. 200లోశనే గొప్ప
నావికులుగ విఖ్యాతిని పొందిరి. వలువురు భారతీయ నావి
కులు సము[దమున దారితప్పి జర్మనీ తీరములకు చేరినట్లు
కూడ ఆ కాలపు రోమన్‌ చరిత్రలో పేర్కొనబడినది,

ఈ యుగవురాజులు గంభీర సముదముల మీద నౌకా
యానమును (పోత్సహించిరి. రాజులే న్వయముగా చొరవ
తీసికొని నౌకలను నిర్శించిరి. భారత దేశ మున మౌర్య
_్రభుత్వము తమ నౌకలను వ్యాపారస్థులకు అద్దెకిచ్చు
చుండెను. భారతీయులు నౌకానిర్భాణమున నిరుపమాన
మగు చె_పుణ్యమును సంపాదించిరి, వారు నౌకలను తెడ్డు
లేకుండ కేవలము తెరచావలతోనే నడుపుట నేర్చుకొనికి,

2క0 టన్నీల (ప్రమాణము గల సౌకలు ఆనాడు నిర్భింప
బడినవి, ఈ శాఖ పర్యవేక్షణకు ఆ కాలమున పాటలీ
పుత్రమున (పశ్యేకమగు సంఘము ఒకటి ఉండెనని మెగ స్త
నీస్‌ (_్రాశతలను బట్టి తెలియుచున్నది. హిప్పాలస్‌ బుతు
పవనముల గతిని అధ్యయనముచేని, నౌకాయానమునకు
వాని నవోయమును పొందు మార్గమును నూచించినది
మొదబు- భారత, యూరప్‌ దేశముల మధ్య - సము[ద
తీరము వెంబడి గాక, గంభీర సము(దముల మీదుగా
వ్యాపారము (ప్రారంభ మైనది. వ్యాపారము చీనా, భారత
దేశముల మధ్యనే కాక, భారత దేశమునకును, సుదూర
రోమన్‌ పళ్చిమ భూములకును మధ్య విరివిగ సాగాను.
రోమన్‌ సామ్రాజ్యపు న్వర్గయుగమున (క. శ, 200)
ఒక రోమన్‌ పౌరుడు (్రానిన “పెరిప్టస్‌ మారిస్‌ ఎరి(శే
(అరుణ సము(ద యా(త)' అను [గంథమున ఈ నావికులకు
ఎర సము[దము, అశేవియా సింధు శాఖ, భారత పశ్చిమ

తీరము, ఆ(ఫికా తూర్పు తీరములలోని ముఖ్యమగు ఓడ,

శేవులును, ఆ [పాంతములలో లభించు వస్తువులును, వ్యాపా
రము సాగించుటకు కలుపు భూ మారగ్గములును కరతలా
మలకములని (వ్రాయబడినది. కాలువ రవాగా పద్ధతి
యందు, నౌకా(శయ నిర్మాణమునందు ఈ యుగపు చివర
భాగమున ముందంజ వేయుట జరిగినది. దేశమున కాలు
వల వంటి నీటి మార్గముల ద్వారా ఒకచోటి నుండి మరి
యొక చోటికి పోవుటకు వీలుగా రవాణా సౌకర్యములు
సనమకూర్చబడినవి. 14 వ శతాబ్దమున హాోలండ్‌లో కాలు
వలకు లాకు” వద్ధతి ప్రవేశ పెట్ట బడినది. 17వ శ శతాబ్దము
నాటికి ఇటలీ, ఫాన్స్‌, ఇంగ్లండు దేశములలో పెక్కు. కి. మీ.
నిడివి గల కాలువ నీటిమార్గములు ఉన్నట్లు తెలియుచున్నది.
చైలు మార్గము రాకముందు దేశాంతర్గత రవాణాకు ఈ
కాలువలే ముఖ్య సాధనములు.

వస్త్ర పరిశ్రమ

చేనేత కళ గృవావృత్తులలో ఒకటిగా అభివృద్ధి చెందినది,
నారవట్టు (లినెన్‌) వస్త్రముల నేతలో ఈజిప్టు చేరు
పొందెను. అశ్లే నూలువ స్త్రముల నేతలో ఛారతదేళ
మును, పట్టువ(స్ర్రముల నేతలో చీనాయును పేరు (ప్రఖ్యా
తులు సంపాదించినవి. (పాచీన నేతగాండు నేతకు వాడిన
వరికరములు ఆతి సరళమైనవి, అయినను, వారి పని
తనము గొప్పది. (గీక్‌ దేశస్థులు మేలురకపు ఉన్నిగుడ్డల
నేతకు పేరు బడసిరి. రోమన్‌లు యూరప్‌న వస్త్ర పరి
గ్రమలో అభివృద్ధి చెందిన మేలైన వద్ధతులను |ప్రవేళ
పెట్టిరి, కార్భానాలలో వస్ర్రములను నేయు పద్ధతి మొట్ట

27

మధ్య యుగము
మొదట ఇటలీలో మధ్యయుగమున వర్పడెను,. యూరప్‌
ఖండమునందంతటను విలువగల ఇంగ్లీషు ముడి ఉన్నిని ఈ
ఇటలీ కార్థానాలు దిగుమతి చేసికొనుచుండెను, ఉన్నిని
వడకుట్నకె సిద్ధము చేయుటకొరకు ముడి ఉన్నిని చిక్కు
తీయుట, దువ్వి సరిదిదుట, విల్లుతో కొటి దుమ్ము దులు
(a) ౧ (A)
పుట మొదలగు పద్ధతులు అనుసరింప బడుచుండెను,
హోన్‌ వంశ పరిపాలనా కాలమున (క- పూ. 200 -
డీ. శ, 220) పట్టు గుడ్డల విషయమున చీనా (పసిద్ది చెంది
టబ G ((
నది. పట్టు ఉత్పత్తి చేయు పద్ధతులను చీనీయులు చాల
కాలము వరకును రవాన్యముగ ఉంచిరి. పట్టు నేత పరి
(శ్రమ మధ్యధరా నము(దపు తూర్పు తీర సముదములలో
(ఈజిప్టు, గోరియా, పౌలస్తీనా దేశములలో) |క్రీ. శ,
లి వ శతాబ్దమునను, _పరిష్యా, కాన్‌ స్థాంటినోపుల్‌
(ప్రాంతములలో 4 వ శతాబ్ద మునను అభివృద్ధి చెందెను.
ఆసియా మీదుగా యూరప్‌ ఖండమునకు ముడిపవట్టును,
తయానశైన పట్టుగుడ్డలను రవాణాచేయు “పాత పట్టు
రవాచారి” ఆ కాలమున చాల (ప్రసిద్ధి బడసినది.
కీ. శ, ర్‌=7 శతాబ్బ ముల మధ్య పరిప్యా, సిరియా,
కాన్‌ స్థాంటినోపుల్‌ , ఆలిగ్గాం[డియా మున్నగు దేశముల
లోని కేం దములు పట్టు వరిశ్రమకు (ప్రసిద్ధి గాంచినవి.
డీ శ. రర్‌2ి నాటికి పట్టు పురుగులను పెంచి వాటినుండి
పట్టు దారమును తీయు విధానమును జన్టీ నియన్‌లు సంగ
హించి, జెజాంటియమ్‌ రాజ్యములో పట్టు పరిశ్రమను
(పోత్సహించిరి. కాన్‌ స్టాంటినోపులొను నాటి జస్ట్రీనియన్‌
చక్రవర్తి పపంచ వట్టు విపణి కేంద్రముగా తీర్చిదిద్దెను.
దానితో అంతకు ముందు పట్టుకు (సిద్ధి కెక్కిన సిరియా
రాజ్యమున ఈ పరిశ్రమ దెబ్బతిని క్రమముగా శీణించినది,
అది లగాయితు థై జాంటియమ్‌ రాజ్యము 18 వ శశా
బ్రము వరకు క్రైస్తవ [ప్రపంచమునకు అంతటికిని పట్టు
0 \€¥ — బ
బట్టలను సప్పయి చేసినట్లు చర్చి గాథలనుబట్టి తెలియు
(A) ౧m ౧m (A)
చున్నది. వట్టును ఆ రోజులలో కై స్తవ దేవస్థానములలో
బ $7 -— ®
బలి పీఠములను కప్పు (ప్రశ్యేక పట్టు వ్యస్త్రముగ వాడుక
చేయుట ఆ నాటినుండి వచ్చిన సం[పదాయము. ఇతర
మధ్య (ప్రాచ్య రాజ్యములు కూడ కాన్‌ స్టాంటినోపుల్‌
నుండి పటు నేత పద్దతులను సం గహించి, అభివృద్ధి చేసి
(1) (a) ©
కొనినవి. పదవ శశాబ్బ (ప్రాంతమున అబ్బానైడ్‌ రాజుల
కాలమున ఇస్థ్లామ్‌ల పట్టునేత వరాశకాష్ష నందుకొనినది.
సెలుక్‌ తుర్కుల కాలమున (11-18 శతాబ్దములు)
జ ప లి
“ 2] “ “« పెటి Ja
పట్టు పరిశ్రమలో (క్రొత్త పద్ధతులను (వేళ పెట్టి ర. ఇట
ఈజిప్టు చేశములలో పట్టు పరిశ్రమ అభివృద్ధి వ్యాపార
ఫ్రాయిని అందుకొనినది. స్పెయిన్‌ చేశీయులు సము(ద

మధ్య యుగము
యానమునందు (ప్రసిద్ధిగాంచి ఉండుటనుబట్ట, పట్టువరిశ్రమ
ఆ దేశమున కూడ |ప్రాకినది. ఫ్రాన్స్‌ దేశమున 17 వ
శతాబ్దము నాటికి గాని పట్టు పరిశ్రమ నిలదొక్కుకొన
లేదు. తూర్పున చీనా, జపాన్‌ దేశములలో వట్టు పర్మిశ్రమ
అనాదినుండి సం|ప్రదాయముగ సనంతరించిన పరిశ్రమ.
ఛారత దేశమున కూడ పట్టు పరిశ్రమ కడు (ప్రాచీన మైనది.
టసార్‌, ముగా, ఎరీ అను దేశవాళీ పట్టు పురుగులను
ఆధారముగా గొని భారతీయులు వట్టు పరిశ్రమను అధి
వృద్ధి చేసికొనిరి. చీనా నుండి “చీనా పట్టు'అను చేర పట్టు
చారమును దిగుమతి చేసికొని, ఛారతదేశమున నేయు
చుండెడివారు, రివ శ తాబ్దమునుండి (గథిత మైన ఆధార
ములను బట్టి 17 వ శశాబ్దమునకు ముందు భారత దేళ
మున బొొంబిక్స్‌ మోరి పట్టు సాగు కానరాదు. అయితే,
అప్పటి నుండి విదేశ వ్యాపారస్థులు ఈ పట్టు పురుగుల
పెంపకమును పోషించి, అభివృద్ధి చేసిరి. 6వ శతాబ్ది నాడు
అజంతా కుడ్య చితములలో కాననగు కిమ్‌ఖాబ్‌ పట్టు
వ్యన్ర్రము, 12 వ శతాబ్ది నాటి పట్‌లా అనబడు పెళ్ళి
చీర విదేశీ పట్టును దిగుమతి చేసికొని, దేశీయ నేతగాం[డు
చేసిరి. మరల ఆపట్టు వ్యన్ర్రము ఆగ్నేయ ఆసియా
జేశములకు దుస్తుల తయారీ నిమిత్రమయి ఎగుమతి అగు
చుండెడిది. భారతదేశమును మొగలలు పరిపాలించిన
కాలమున వట్టు - ఉన్ని, పత్తి - పట్టు కలగలపు నేత
హి[మూ, జమావరు, అ|మూ అను వ్యస్త్రములుగ (దసిద్ధి
గాంచినవి. అడే కాలమున భారతీయ పట్టు వస్త్రముల
నేతపై వరిష్యా బాణీ (ప్రభావము ఎక్కువయినది. గంగా
నదీ లోయ (ప్రాంతము - ముఖ్యముగ బనారను (కాశీ),
గుజరాతు, మైసూరు, ఒరిస్సా - భారతీయ పట్టు పరి
గ్రమకు కేంద్రములు. (ప్రత్తి వ్యస్ర్రము విషయమున
తూర్పు చేశములే పక్చిమ చేశములవారి వస్తాావసరము
అను తీర్చుట అనాదినుండి వచ్చుచున్న సంప్రదాయము,
అతి ప్రాచీన కాలము నుండియు నాగరక (ప్రపంచమునకు
(పత్తి నూలువ స్ర్రములు సప్పయి చేయుటలో భారతదేశము
(ప్రసిద్ధి కెక్కినది. డక్కను మజ్జి నులు వంటి సన్నని మల్లు
బట్టను నేయు నై_పుణి భారతీయులు గడించిరి. అయితే,
18 వ శతాబ్ద మున లూయీ పాల్‌, జాన్‌ వ్యాట్‌ అను
బ్రిటిషు విజ్ఞానులు వడుకు యంత్రమును నిద్ధపరచినా, అది
ఆదిలో అంతగా వని చేయలేకపోయినప్పటికిని ఇంగ్లండు
లోని బర్భింగ్‌ పామ్‌, నార్తాంష్టన్‌ (పాంతములలో (ప్రపంచ
మున మొదటి నూలు మిల్లులు నెలకొనుటకు 1741-42
మధ్య చారితీసినది. వోర్‌ (గీవ్స్‌ సిద్ధపరచిన స్పిన్నింగ్‌ జన్నీ
యిం్మత్రము నేతగానికి వరపసాదమువలె |ప్రా ప్పించుటతో

ఉత్పత్తి అధికమయ్యెను. అప్పటినుండి నూలు వడకుటను
మరింత సరళము చేయుటకు తీ(వ కృషి జరిగాను. 1750
(ప్రాంతములో జాన్‌ కే అనువాడు ఎగిరెడునాడె (వెయింగ్‌
షటిల్‌ )ను రూపొందించి, 175కి లో సపేబంటును
పొందెను. వోర్‌ |గీవ్స్‌ నిర్మించిన జెన్నీ పేక - వడుకుటకు
మ్మాతమే పరిమిత మైనది. అయితే, 1769 (ప్రాంతమున
ఆర్కశరైట్‌ వడుకు చ[టమును సిద్ధపరుచుటతో పడుగు-
వడుటకు సుసాధ్యమగుట యే గాక, చానిని ఆధారముగ
(కొత్తగా ఫ్యాక్ట రీ వ్యవస్థ నెలకొనినది. దీనితో భారతీయ
చేనేత పరిశ్రమ మిల్లుపోటిీకి తట్టుకొన లేక శీణింపసాగినది,

ఖని పరిశ్రమ

ఆనాటి Ei పరిశ్రమలలో (వథాన స్థానము ఖని పరి
శ్రమది. సుఖవిలాసాకాంతకలు ఎక్కువ అగుటవలన వ[జ
ములు మొదలగు విలాస వస్తువులకు గిరాకీ పెరిగి, వజ
ములను |తవ్వి తీయు పరిశ్రమ అభివృద్ధి చెందెను.

(గ్రీస్‌లో ఖని పరిశ్రమ డీ: పూ. 500 నాటికి
పురోగమించి ఉండెను. ఖని వరిిశమలో తుపాకీ మందు
వాడుట క్రీ, శ, 800లో చీనాలో మొద ఖై 1కి వ శశా
బిలో యూరప్‌న గోచరమైనది. (గీక్‌లు ఖని ఖనన
పద్ధతులలో పురోగమించుట సిహెరీ లోను, ఏతశెన్స్‌
సమీపమునందలి లారియోన్‌ లోని సీసపు గనుల |త్రవ్వక
మునను కానవచ్చుచున్నది. తరువాత ఈ గనులు పెక్కు
శతాబ్ద ముల వరకు (ప్రసిద్ధిలో ఉన్నట్లు నిదర్శ్భనములు
కలవు, వెండి జాడలు గల 7ాలీనా అను సీసపు ఖనిజము
(లెడ్‌ సల్ఫేట్‌ ) ను వారు గనులనుండి [త్రవ్వి తీయుచుండిరి.
అందువలన ఆ గనులు వెండి గనులని పేరు పొందెను
(క్రీ. పూ. 6వ శశాబ్బ ము). వారికి సరాసరిని టన్నీ ముడి
ఖనిజము నుండి సుమారు 13 కిలో (గ్రాముల ధాతువు
లభించుచుండను.

గనుల (త్రవ్వకమున (గీకలు దీర్భ చతురస్రాకారపు
గోతులు [తవ్వుచుండిరి. ఆ గోతులు కచ్చితముగా ఒకే
ఆకార పరిణామములతో ఉండెడివి, చాల లోతైన గొయ్యి
నీటి చట్టు వరకును |త్రవ్వబడుచుండెను. ఖనిజము లభించు
మండలములలో అంచెలంచెలుగా సోపానములు కట్టి దెంపు
చుండిరి (. పూ, 4వ శాలి ప్రాంతము). వారు ఉవ
యోగించిన పనిముట్టు చేత ఇనుముతో తయారైన
సమ్మెట, కర్ర పిడి కల శాణము, ఉలి, మేకు మొదలగునవి.
us గని కార్మికుడు దిపమును కూడ వాడుచుండెను.

ఉత్తర (గ్రీస్‌లో ఖని పరిశ్రమకు డీ పూ. 4 వశశతా
బ్రము (ప్రథమార్థమున (పౌథాన్యము లభించినది. ఎపిరస్‌ లో

చాల

28

లభించిన డెమాస్టన్‌ నాణెము మీద గని కార్శీకుని శాణ
మును, ధాతు గుళికయు చి తింపబడి ఉండుటవలన పై వివ
యము రుజువైనది. గనులు (త్రవ్వుట మొదట చానిసలతో
[ప్రారంభ మైనది. క్రమముగా నిపుణులగు కార్మికులు జాని
సల స్థానమును ఆక్రమించుకొనిరి.

గనులు [త్రవ్వుట అతి (ప్రాచీన కాలము నుండియే భారత
దేశము, ఆగ్నేయ ఆసియా మొదలగు (ప్రాచ్య[పాంతముల
లోను అలవాటులో ఉండి ఉండును. కాని, ఈ (ాంత
ములలోని గనిపరి శమయందు ఎట్టి విధానమును అనున
రించిరో చెప్పుటకు వీలైన నిదర్శనములు కానరావు.

సు పసిద్ధమగు జో కిమ్‌ - స్టాల్‌ గనుల కేం[దము నమీప
మున నివసించిన అ|గికోలా (1494-1555) గనులు |తవ్వుట
కును, ధాతుసాధన శాస్త్రమునకు సంబంధించిన కొన్ని
అంశములను లిఖతము చేసెను. మధ్యయుగపు గని |తవ్వక
ములలో లాగుడు యంత్రములు, గాలి సంచార యంత్ర
ములు, నిచ్చెనలు వాడకములో ఉన్నట్లు అతని [వాతల
వలన తెలియుచున్నది. గనులనుండి ముడిధాతువుల రాశిని
చెకి లాగుటకు లాగుడు యంత్రములను 'వాడుచుండిరి.
గనులలోనికి గాలి పారుటకు గాలి సంచార యంత్రములను
గనుల ముఖమునందుంచి, గనులలోనికి గాలిని పారించు
చుండిరి. గని కార్మికులు నిచ్చెనల చ్వారా గనులలోనికి
రాకపోకలను జరిపిరి,

'స్లైవీల్‌, గిర్‌ చక్రములుగల విండ్‌లాస్‌ అను బరువులు
ఎత్తు యంత్రములను గనుల నుండి వెలుపలికి ముడి ఖనిజ
ములను లాగుటకు వాడుచుండిరి, ఈ యంత్రములు గుర
ముల సహాయమున వనిచేయుచుండెను. గనులలో ఊరు
నీటిని తోడివేయుటకు బొక్కెనలు వాడు చుండిరి. నీటిని
పీల్చి పెకి పంపుచేయుటకు పీల్చుడు (సక్షన్‌) వంపులు
తరువాత వాడుకలోనికి వచ్చెను. అగికోలా తన |[గంథ
మున ఏడు విధములగు పీల్పుడు పంపులను పేర్కొ_నెను,

ధాతుసాధన శాస్త్రము

భారత దేశమున (ప్రాచీన సమాధులలో పురాతత్వ
శాస్త్రవేత్తలు జరిపిన పరిళోధనవల్ల కత్తులు, చాకులుు
పారలు మొదలగు పరికరములను చేయుటకు ఇనుమును
పాచీనులు వాడినట్లు తెలియ వచ్చినది. ఆ కాలము నాటికి
ధాతువులను శుద్ధిచేయు పద్ధతులు శెలిసి ఉన్నట్లు తెలియు
చున్నది. ఢిల్లీ సమీపమున ఉన్న ఇనుప _స్పంభము ఆ
కాలమునకు చెంరిన దే. |పాచీన ఛారతీయులు ధాతుశుద్ధి
విషయమున సాధించిన సంపూర్ణతకు = ఈ _స్పంభము
నిదర్శనము. ఈ _స్పంభముమీద పెక్కు. శాసనములు

మధ్య యుగము
ఉన్నవి. ఈ శాననములలో ఒకటి (క్రీ, శ. క, 4 శ తాబ్దముల
నాటి గు_ప్హలిపిలో ఉన్నది. ఈ స్పంథభము చాలవరకు పరి
శుద్ధమగు ఇనుముతో చేయబడినది, దీని వ్యాసము 410 మి:
మ ఎత్తు 7 మీటర్లు, బరువు 8 టన్నీలు. ఇటువంటి ఇనువ
_స్లంభమును పోత పోయుటకు కొన్ని శశాబ్బ ములు
ముందుగనే ఛారతీయ నాగరకత ఇనుమును తయారు
చేయు కళలో ఆరిశకేరి ఉండునని మనము నిస్సం దేవాముగ
చెప్పవచ్చును. సుపసిద్ధమగు డెమాన్కనస్‌ కత్తులు కూడ
భారతదేశమున కరగించిన ఇనుముతోనే తయారై,
ఈ జిప్టు విపణిలో అమ్మబడినవని చరి[తకారులు ఛావించు
చున్నారు.
ఉక్కును తయారుచేయు కళ, ఉక్కును గట్టివరచుట
మొదలగునవి 8000 పండ్ల క్రితము (గన్‌లో అలవాటులో
ఉండెనని _పరిళోధనవల్ల తెలియవచ్చినది. దీనిని బట్టి
ఉక్కు. తయారీ అతి (ప్రాచీన మైనది కాదని, ఉక్కు. ఇటీ
వలనే సాధించిన ధాతు మి(శమని తెలియుచున్నది.
హోమర్‌ కవి కూడ తన కావ్యమున ఉక్కును పేర్కొ_నెను,
ద&ిణ భారతదేశము నందును, ఆఫీ కాయందును నివ
సించిన (పాచీన జాతుల వారు ఇనుము ఉనికిని పలుమారు
కనుగొనుట నంభవించి ఉండును. కాలక్రమేణ వారు ఈ
ముడి ఇనుమును పోతపోయుటకు ఒక మీటరు ఎత్తుగల
_స్హ్వంభాకార మేన మన్ను పాత్రలను మూసలుగా వాడుట
నేర్చిరి. ఈ మూసల అడుగున రం|ధ్రములు ఉండెడివి, వారు
తమ కొలుములను కొండల (పక్కన నిర్మించు కొనుచుండిరి.
ఈ కొలుములలో నిప్పు మండుటకు పరిళుద్ధమగు ముడి
ఇనుమును, ఆంతనెట్‌ బొగ్గును కలిపి వాడుచుండిరి.
తరువాత ఆం;తనై ట్‌ బొగ్గుకు మారు మామూలు కర
బొగ్గును వాడ దొడగిరి. బొగ్గులు అంటుకొనిన తరువాత
కొలిమిలో గాలి బాగుగ ఆడునట్టు చేయుచుండిరి. బొగ్గు
పూర్తిగా కాలిపోయిన తరువాత కొలిమిని పగులగొట్టి
ముడి ఇనుములోని మన్ను, దుమ్ము, బొగ్గు బూడిద కలిసి
తయారై న చిష్టెముతో తెల్లగా కనిపించు వేడి ఇనుప
ముద్దను కొలిమినుండి వెలికి తీసి, స మ్మెటలతో కొట్టి,
చీష్టైమును, ఇతర పదార్థములను తొలిగించి, కావలసిన
రూపమును ఇచ్చుచుండిరి. ఇది నిజముగా తయాలై న
మెత్తని ఇనుము. దీనిలో శకార్భన్‌ చాల కొద్దిగను,
చిశ్టైము కూడ చాల కొద్దిగను ఉండెడివి, తరువాత దీనిని
కొలిమిలో పెట్టి, కొలిమి తిత్తులతో వినరుగా ఊది,
ఎక్కువ వేడితో కాచి, మరింత గట్టిపరచుచుండిరి.
చీనీయులు ఎత్తయిన కొలుములకు తగిన తిత్తులను
సిద్ధ పరచినట్టును, ఇనుమును కరగించి పోత పోయు - ఇను

29

మధ్య యుగము

మును కార్భొరై జేషన్‌ చేయు-కళలో పరిణతిని సంపా
దించినట్లును తెలియుచున్నది. ఇట్లు చేయుటవలన ఇనుము
ద్రవరూపమున లభించెడిది. ఆ [ద్రవరూపపు ఇనుమును
ఇనుక మూసనల సహాయమున కోరిన ఆకారములలో పోత
పోయుచుండిరి.

బాగుగా తయాశైన చేత ఇనుపకడ్డీలను జాడీలలో
బొగ్గు మధ్యన పెట్టి, రోజుల తరబడి వేడిచేసినప్పుడు కాక
తాళీయముగా ఉక్కూ ఏర్పడి ఉండును. ఇనుము తుప్పు
పట్టకుండా నివారించుట కే ఈ పద్ధతి ఆరంభ మైనను, మరింత
గట్టిగను, బలముగను అగుటకు బొగ్గులోని కార్భన్‌ను తగి
నంతగ ఇనుము (గ్రహించుట సంభవించినది. ఆ విధముగ
తయారై న ఉక్కు. ఇనుముకన్నను అన్ని విధములా
మెరుగుగా ఉండెను. దానితో తయారైన పనిముట్లు,
ఆయుధములు చాల కాలము మన్నిక కలిగి ఉండెను.
అంతేకాక, ఆడఉక్కు గట్టితనమునందును, బలమునందును
మేలుగా ఉండెను, కాని, వ్యయసాధ్యము, విలంబ సాధ్యము
అగుటవలన దీని ఉత్పత్తి నాడు పరిమితము చేయబడినది.

కుష్‌ దేశము (పస్తుతము నుడాన్‌ లోని భాగము)
లోని మేరో నగరమునందలి ఇనువగనులు (ఇనుప కొలు
ములు) ఇనువ గని వరి శ్రమలో ఆఫికా (ప్రజలు సాధించిన
మవాత్తర పురోగతికి తార్మాణము. వీరి నాగరకత పె
ఈజిప్టు (ప్రభావము కలదు, ఈ |పజలు ఇనుము కరగించు
టకు వాడిన పెక్కు. కొలుములు మేరో నగర వరిసరపు
తవ్వకములలో వెలువడినట్లు సైస్‌ (సియస్‌ ) అను దేశా
న్వేషకుడు తన |గంథమున లిఖితముచేసి ఉన్నాడు,

మధ్య యుగములో ఇనుముతో తయారగు వస్తువుల
(ప్రమాణ పరిణామములు తప్పనిసరిగా కొన్ని అవధులకు
లోబడి ఉండెడివి. కమ్మరి ఇనుమును చరచగల శక్తి,
ఇనుమును కరగించు కొలిమిలో ఒక పర్యాయమునకు
'వాడదగు ఇనుము శాతము-_అనునవి ఈ అవధులను నిర్గ
యించెడివి. ఒక కొలిమి ఒక దఫాకు మామూలుగా శి2
కిలో [గాముల ఇనుమును తయారు చేయుచుండెడిది. 1250
తరువాత జలళకితో తొలిసారిగా కొలిమి స మెటలను
పనిచేయించుట (ప్రారంభమైన పిదప, కమ్మరులు పెద్ద పెద్ద
పరికరములను తయారుచేయ గలిగిరి. కాని, అప్పుడును,
1825 |పాంతమున తొలిసారిగా ఇనుప ఫిరంగులు తయారు
చేయుటకు పూనుకొనినపుడును అందులకై తయారైన
ఇనుప పలకలను, ఇనువబద్దెలతో_క ర పీ పాల పలక
లను ఇనుపబర్దెలలో బిగించినట్లు-బిగించి తయారుచేయుట
మా(తమే సాధ్య మైనది. దుక్క ఇనుమును కని పెట్టుటతో
“పాచ్చుబరువుగల ఇనుప ద్రవమును కరగించు కొలుముల

30

నుండి నిర్దిష్టా కారముతో తయారుచేసిన అచ్చులలోనికి సరా
సరి పోతపోయుట సాధ్య మైనది. దినిఫలితముగా 1400
ప్రాంతమునకు యూరప్‌ లో ఇనుప తుపాకులు తయారు
చేయబడినవి. తుపాకీమందు కని పెట్టుట, తుపాకీలకు,
ఫిరంగులకు ఇనుమును ఉపయోగించుట విరివిగా సాగినది.
దినిఫలితముగ యుద్ధ విద్యయందు [బవ్మోండమైన మార్పు
వచ్చినది, 14ర0 నుండి పోత ఇనుమును విశేషముగా
వాడసాగిరి. తరువాత 400 పండ్లలోను పోత ఇనుము పెద్ద
వస్తువులను తయారుచేయుటకు చాల తగినట్టిదిగ పరిగణింవ
బడినది,

ఇనుము ఉత్పత్తి 16 వ, 17 వ శతాబ్దములలో అభివృద్ధి
చెందెను, దుక్క ఇనుములో హెచ్చుభాగమును కమ్మరము
కొరకు చేత ఇనుముగా మార్చివేయు ఈ పరిశ్రమలో
ఉపయోగించుటకు బొగ్గు విపరీతముగా కావలసి ఉండెను.
అందువలన (టిటన్‌ లో కలప అంతయు తరిగిపోవుచుండెను.
1710లో అ(బవోమ్‌ డర్భీ అనువాడు బొగ్గుకు మారు
కోక్‌ను వాడి ఇనుమును కరగించి, ఇంధన సమస్యను
చాల వరకు వరిష్కరించెను. తత్సలితముగా బ్రిటిష్‌ దుక్క-
ఇనుము పరిశ్రమ 18వ శతాబ్ద మున త్వరితముగా అభివృద్ధి
పొందినది.

మొగల్‌ కాలమున రాగి, సీసము, తగరము వంటి
ధాతువులు వాడి విదిరీసామ(గి తయారు చేసెడివారు.
రాగి పొత్రలకు తగరము ఉపయోగించి కళాయి పూయు
(ప్రక్రియ మొగల్‌ కాలము నుండే (ప్రారంభమైనది. ఈ
కాలముననే రూపొందింవబడి చేత ఇనుములో తయారై న
పెద్ద పెద్ద తుపాకులు జగన్నాధ్‌ (పూరి), కోణార్క
దేవాలయములలో ఇప్పటికిని కలవు, తుపాకులు, ఫిరం
గులు పోతపోయు పద్ధతులను నాడు మొగల్‌్లు సిద్ధపర
చిన ఫలితముగా తుపాకీ మందును తయారుచేయు పరి|శమ
భారత దేశమున అభివృద్ధి అయినది, పరిమళ సబ్బులు,
అ తరులు మున్నగు విలాన ద్రవ్యముల తయారీ కూడ
మొగల్‌్లల కాలముననే వర్థిల్లి నవి. మొగల్‌్లు కాగితపు
పరి శ మాభివృద్ధికి తోడ్పడినట్లు తెలియుచున్నది.

నాణెములు

సముదాంతరముల పె నౌకల _ప్రయాణము, వ్యాపా
రము అభివృద్ధి చెందుటతో మారకపు సాధనములుగా నాణె
ముల అవసరము ఏర్పడినది. విలువగల ధాతువులు మారక
మునకు సాధనములన్న విషయమును ప్రాచీన నాగరకతలు
అన్నియు అంగీక్షట్టించినవి. ఈ విలువగల ధాతువులు నాగణెౌ
ముల రూవమును ధరించుట తొలిసారిగా లిడియాదేశమున

జరిగినది. లిడియా పారసీక సా|[మాజ్యము (క్రిందికి వచ్చిన
తరువాత ఆ నాణెములు పారసీక సామాజ్యమంతట చెలా
మణీ చేయబడినవి. (గస్‌లో డరయన్‌ -1 (దుర్యూవ) రాజూ
|కీ. వూ. 500 లో నాణెములను చెలామణీ చేసెను. రోమ్‌లో
డీ. పూ. 888 లో నాణెములు వాడకమునకు వచ్చినవి.
ఛారత దేశ మున మౌర్యవంశమునకు చాల మునుపే
“నిష్కము’”లు అనబడు బంగారు ముక్క-లు వాడుకలో ఉండె
డివి. మనుస్మృతిలో (క్రీ. పూ. 200) 568. 56 (గ్రాముల
బరువుగల ధరణి అను వెండి నాణెపు (ప్రస్తావన కలదు.
ఆ విధముగానే “కార్హాపణము” అను వేరును ఆ కాలమున
ద&ిణాపథమున కొన్ని బంగారు వెండి నాణెములకును
చవాడుచుండిరి. ఈ నాగాములు సామాన్యముగా 164. 6
(గ్రాముల బరువు ఉండెడివి, “కాకినీ అను పేరుగల చిన్న
రాగి నాణెములును అప్పుడు వాడుకలో ఉండెను. ఒకే
బరువు గల బంగారు, వెండి నాగాములను ఆ కాలమున
10: 1నిష్పత్తిలో విలువ కట్టుచుండిరి, నాణెములను
ముదించుట్క వాడకము పెరిగిన కొలది “పెట్టుబడి” అవ
సరము ఏర్పడినది. డీ: పూ. 400 కు పూర్వుడని చరిత్ర
కారులు అంగీకరించిన పాణిని వాణిజ్యమునకు కావలసిన
ధనమును సమకూర్చు వారిని ఒక ప్రశ్యేక వర్గముగ
పేరొనెను,

సివిలు ఇంజనీరింగు

ఈ యుగమున మానవజీవితము నుఖ, సంతోవ
ములతో ఉండుటకు విజ్ఞానశ్యాస్త్రపు అన్ని రంగము
లందును కృషి, (ప్రయత్నములు జరిగినను, పట్టణ నిర్మాణ
(ప్రణాళిక (ప్రత్యేకముగా పేరొనదగినది. పెద్ద పెద్ద భవన
ముల నిర్మాణమును - ముఖ్యముగా ఈజిప్టులో - చాలవరకు
అన్ని మధ్యయుగ (ప్రాచీన) నాగరకత లు నిర్వహించినవి.
వశెన్స్‌ను నిర్మించిన |గీక్‌లు, పారా లేదా పెర్సిపోలిస్‌
నగరమును నిర్మించిన పారసీకులును తమ భవన నిర్మాణ
విజ్ఞానమున తమ పూర్వులకు ఎంతయో బుణపడి ఉండిరి,
ఈ జిప్లు లోని మహోన్నత స్తంభములు (గ్రక్ల, పారసీకుల
చేతులలో కశళావిలసితములు అయ్యెను. స్తంభముల
నిర్మాణమునకు రోమన్‌లు తమ పనివాని తనముచే ఒక
నూతన శోభను కల్పించిరి. ఈ విధముగా వాస్తుశాస్త్ర
మున నూతన అధ్యాయము |పారంభ మైనది. అగస్ట్రస్‌
చక్రవర్తి (కీ: శ, 14) రోమ్‌ నగరము ప్రపంచమునందలి
సమకాలిక రాజధానులలో మిగుల జనాదరణను పొందు
టై సుందరములగు భవనములను నిర్మించెను. రోమ్‌
నగరములోని “ఇటుక ఇండ్లను చలువరాతి ఇండ్లుగ మార్చి

3l

మధ్య యుగము
వేసితిినని అతడు సగర్వముగ చెప్పుకొన్నట్లు తెలియు
చున్నది. కాంక్రీట్‌ భవనములను మొదట నిర్శించినవారు
రోమన్‌ లే అని నిపుణులు పలువురు చెప్పుచున్నారు. చలువ
రాయి దొరకనందున రోమన్‌లు కాం|కీట్‌ ను కనిపెట్టవలసి
వచ్చినదను అభిపాయము పై వాదమును బలపరచు
చున్నది. వీరు విశాలమగు నథాంగణము (వోలు)లను
నిర్శించుటలో నిపుణులు. ఇవి “చాసిలికాస్‌' అని సిద్ధి
పొందినవి, [వజలు హౌచ్చుమంది సమావేశము కాగల
న్యాయస్థానములకు ఇవి ఉద్దేశింపబడినవి. రోమన్‌ వాస్తు
కళ వెభవోపేతమగు ఉన్నతిని అందుకొన్నదనుటకు
రోమన్‌ “కలోసియమ్‌ (క్రీడాంగణము)” ఒక తార్మాణము
[చూ. న. 10-ప్పు, 824]. ఇటుక కట్ట డములలో ఆర్చిలను
బోలు పలు ఆది స్వరూపములు ఈ కాలమున నిర్శితము
చౌనవి. నీటి (పవావామునకు అడ్డుకట్టలుగా కట్టి న జల
నిర్భాణములందు ఈ ఆర్చీ స్వరూపములు కూడ కాన
వచ్చుచున్నవి. జన సమ్మర్షముగ ఉన్న పట్టణ [ప్రాంతము
లకు మంచినీటిని కొనివచ్చు కాలువల నిర్భ్మాణమునందును,
పట్ట ణమునందలి మురుగు నీటిని, వర్షపు నీటిని తీసికొని
పోవు కాలువల నిర్మాణమునందును రూపకల్పన చేయు
టలో ఈ కాలమున అభివృద్ధి కానవచ్చుచున్నది.
ఛారత దేళమున పట్టణ నిర్మాణ రీతియును, వాస్తు
విజ్ఞానమును సింధుతీర నాగరకతా యుగమున ఆశ్చర్యకర
మగు ఉన్నతిని, తదనంతరపు మౌర్యయుగమున పరా
కాష్ట్రను అందుకొనినను, ఈ రెండింటి మధ్యకాలపు అభి
వృద్ధిని గురించి పమియును శతెలియవచ్చుటలేదు. రాతి
నిర్మాణములు మౌర్యయుగము నుండియే అభివృద్ధి చెందిన
వని పలువురు చర్నిత్రవరిశోధకులు భావించుచున్నారు.
అంతకు ముందు నిర్మాణములు క(ర్రవి అగుటవలన అగ్ని
_ప్రమాదమున గాని, శీతవాశతాది (పకృతి పరిస్థితులకు
గురియె గాని నశించి ఉండును. అందువలన మౌర్య యుగ
మునకు దారితీసిన వాస్తుకళాభివృద్ధిని చారిత్రకముగా పరి
శీలించుటకు మార్గము లేకపోయినది.
మౌర్య వాస్తుకళ స్తంభముల నిర్మాణ పద్ధతిపై ఆధార
పడినందున మిగుల ఖ్యాతి కెక్కి_నది. 700 పండ్ల తరువాత
భారత దేశమునకు వచ్చిన చీనా యాతికుడగు ఫాహి
యాన్‌ పాటలీ పుత్రము (నేటి పాట్నా) లోని అళోక
చక్రవర్తి ప్రాసాదమును చూచి, అది దేవతతులు నిర్మించి
న_డై ఉండవలెనని, దేవతలు తప్ప మరొకరు నిర్మింవలేరని,
మానవ మాత్రులకు అసాధ్యమని వాఖ్య చేసెను. అశోకుడు
84 వేల స్తూపములు నిర్మించినట్లు తెలియుచున్నది. జౌద్ధ
సాహిత్య (గంథమగు “దివ్యావదానము'న అశోకుడు

మధ్య యుగము
నిర్మించిన స్తూవములు కొండలంత ఎత్తుగ ఉండెనని
వర్గ్ణించిరి. ఏమైనప్పటికిని, సాంచీలోని మవాస్తూప రూప
కల్పనమునకు చాధ్యుడు అశోకుడు అనుటలో సందే
వాము లేదు. ఇదిగాక, అశోకుని కాలపు శిల్ప సంస్కృతి
వర్తమాన వాస్తు పద్ధతిలో మహా సంకోభమును కలిగించి
నది, ఉత్తరమున బర్హూ తొలోని శిల్పసంపద, ఆంధ్ర [పచేశ్‌న
కృష్ణానది లోయలోని అమరావతి, నాగార్జునకొండ శిల్ప
వాస్తు కళాఖండములు ఈ అపూర్వ పద్ధతికి నిదర్భనములు.

ఇస్థామిక యుగమున అన్ని ముస్టి మ్‌ బేశములు వాస్తు
కళలో నూతన పద్ధతిని రూపొందించుకొని డానిని అనుస
రించియే పెక్కు మసీదులను నిర్శించినవి. గోపురములు,
వాని స్తంభములు, కోమానులు (ఆర్బీలు) ఈ నూతన వాస్తు
పద్ధతికి (పత్యేక లకతణములు. చై జాంటియమ్‌, పారసీక
వద్ధతుల కలయిక వలన అరబ్బు వాస్తు కళ ఉద్భవించినదని
పలువురి అధి పాయము. ఆకృతులను చితించుట ఇస్తా
మిక మతసంపదాయములరీశ్యా నిషిద్ధమగుటవలన
ముస్టిమ్‌ శిల్పులు ఈ కట్టడముల గోపురములపై శకేఖా
చిత్రములను, కురాన్‌ షరీఫ్‌ సూక్తులను అత్యద్భుతమగు
చాతుర్యముతో చెక్కి_ర.

చీనాలో చీన్‌వంశ పరిపాలనా శకాలమున పిహ్‌
హ్వాంగ్‌ -టీ చక్రవర్తి (క్రీ. పూ. 249 లో మహాకుడ్య
మును నిర్మించెను. మవోకుడ్యమున సమానాంతరముగ
శెండు గోడలు కలవు. ఒక్కొక్క. గోడ పీఠమున 1.80 మీ.
వెడల్పుగలిగి, 7.5 మీ. ఎత్తు ఉన్నది, రెండు గోడలు మధ్య
ఖాళీస్థలము మన్నుతో కప్పిరి. గోడను నిర్మించుటకు
ఆనాడు చీనా దేశములో నిర్భంధించిన ఖై దీలనందరినీ
కార్మికులుగా వినియోగించినట్లు తెలియుచున్నది. గోడ
నిర్మాణమగుసరికి నుమారు నాలుగు లక్షలమంది మరణిం
చికి, సా(మాజ్యమున ఉన్న శకారాగారములన్నీ ఖాళీ
అయినవి. [ప్రపంచమున దీనియంత పొడవుగల గోడ
మరొకటి లేదు. ఇది పచ్చసము[దతీరములోని షాన్‌
హైక్వాన్‌ పట్టణము మొదలు పడమట కాన్ఫూ రాష్ట్రము
వరకును 2, 500 కి.మీ. పైగా వ్యాపించి ఉన్నది. మధ్య
ఆసియా నుంచి వచ్చు హూణుల (శార్తారుల) దండ
యాత్రలనుంచి దేశమును రకించుటకు నిర్మించినది ఇది.
14 వ శతాబ్దమున దీనిని అత్యధికమగు రకణమున.ె.
కొన్ని చోట్ల మరల కట్టిరి.

భవన నిర్మాణము

డీ: పూర్‌ వ శతాబ్దమునకు (క్‌లు భవన నిర్మాణ
మున సామాన్యమగు రాయిని, సున్నపు రాయిని, చలువ

32

రాయిని వాడిరి; కలపను కూడ వాడిరి. గస్‌లో శాపీ పని
చేయువారు బాస్ఫీలో సూర్యమందిర నిర్మాణమున పరికర
ములను కలుపుటకు, బిగించుటకు ధాతు సంబంధమైన మడత
బందులను వాడిరి. ఏతెన్స్‌లోని పార్టెనన్‌ మందిరమునకు
సెంకుల కప్పు ఉండెను.

నై_మ్స్‌ సమీపమున కమానులతో కట్టిన జలవాహిక
(అక్విడెక్ట్‌) లో ఇటుకను, కాం|క్రీట్‌ను చాడిరి. ఇది
డీ శ, మొదటి శశాబ్దమున కట్టబడినది, గిస్‌ రోమన్‌
సా[మాజ్యమున భాగమైనప్పుడు, (గ్రీక్‌ భవన నిర్మాణ
వద్ధతులు రోమన్‌ నిర్మాణ రీతిని గాఢముగ లోగొన్నమవి,
రోమన్‌లు నిర్మాణ కారణములతో గాక, అలంకార
దృష్టితో రోమన్‌ల స్తంభములు, ద్వారోర్భ్వ కాష్ట్రము
వంటి నిర్మాణ పద్ధతిని అనుకరించిరి. కలప చ[టము గల
భవనములను వాడిరి, మూడు అతుకులున్న దూలములను
(+ శ, క శశతాబ్బ ము) వాడిరి, భారమును ఎత్తి
పట్టుకొను సూత్రము (|[టన్సింగ్‌)ను అనుసరించిరి.

యూరప్‌ న భవన నిర్మాణ కార్యక్రమము 11 వ శతా
బ్రము |పాంతమున ముమ్మరముగ సాగాను. (ఫాన్స్‌లోను,
తక్కిన యూరప్‌ చేశములయందును 1కి వ శతాబ్ది వరకు
రోమన్‌ పద్ధతి భవనములే (ప్రబలముగ నిర్భితము లై నవి,
వెలుపల విశేషముగా శిల్ప సంపద, లోపల గదులు, శారీ
గోడలు, చిన్న కిటికీలు, తెరుచుటకు వీలైన కలప కప్పు,
మధ్య[పదేశములోను, ఇరు([పక్కలను విలువంపుగా కట్టిన
సరంవీలు మొద లెనవి ఆ భవన లతణము. 12 వ శశాలి
తరువాత గాతిక్‌ విలువంపు సరంధీలతో నిట్ట నిలువుగా
నిర్శితములయిన చర్చీలు విశేషముగ ఆదరింపబడినవి.
పారిస్‌లోను, శాంటర్‌ బరీలోను ఉన్న ఇట్టి చర్చీలు
(1174) గణనీయమగు కోట్టడములు,

దక్షిణ భారత దేశమున మవోబలిపురములోని కొండలను
తొలిచి నిక్మించిన దేవాలయములు, ఛారత దేశమున ఉన్న
తక్కిన హిందూ దేవాలయములు నిలువుగా, ఎత్తుగా ఉన్న
విమాన సం[పదాయమును అభివృద్ధి చేసికొనినవి. తగు
మార్పులతో ఉండు ఈ విమానపు పద్ధతి నిర్మాణములు
చీనా, జపాన్‌ దేశములలో (పచురముగా వ్యా ప్రిలోనికి
వచ్చినవి.

(ీ- శ. 4 వ శతాబ్దమున నిర్శించినదని ఛావించబడు
చున్న ఆంధ పదేక్లోని చేజెర్ల (గుంటూరు జిల్లా)
యందలి కపోతేశ్వర ఆలయము తిరుచినాపల్లి, కాంచీ
పురములలోని “గజవృష్ట' దేవాలయములవలె నిర్శింపబడి
నది. దీనిలో స్తంభములు విశేషముగా కలవు. వై కప్పు
లను రాతి బండలతో కప్పిరి. ఈ విధముగానే కాకతీయుల

కాలమున - 12 వ శశతాబ్దమున - పాలంపేట, వరంగల్లు
లలో దేవాలయములు నిర్శింపబడినవి.

వానుమకొండయందు 11 _ 14 శశాబ్బముల మధ్యన
నిర్మిత మైనదని ఛావింవబడు రుద్రేశ్వర దేవాలయము
కాకతీయ వాన్లు విశిష్ట లక్షణముగ సంథావితమగు స్తంభ
శిల్పము. అందు ఆ శిల్పపు విశిష్ట లక్షణములు పెక్కు.
కన్పట్టుచున్నవి. ఈ స్తంభము ఒక పీఠముపైన అమర్చ
బడి ఉన్నది, ఈ స్తంభములోని అధోభాగము శిల్పాలంక్ళ
తము; ఊర్థ ప్రభాగము దీర్భ చతుర[స్రాకార ముఖములు
మా(త్రము కలిగి ఉన్నది, స్తంభము మధ్య ఛాగమునను,
కంఠభాగమునను, స్తంభా[గమునను చక్కని శిల్పములు
చెక్కబడినవి. కృష్ణ దేవరాయలు (ద్రవిడ శిల్బ సం[పదాయ
మును అనుసరించి 16 వ శతాబ్దమున ఇటుకలు, రాయి
మొదలగు వానిని ఉప యోగించి రెండంతస్తుల (ప్రాసాదము
లను నిర్మించెను, చం దగిరిలోని మహాల్‌ లను వాంపీ
లోని పద్మ మవాొల్‌ను ఉదావారణముగా వేర్కొన
వచ్చును. అతడు దేవాలయములకు గోపురములను,
మంటపములను, విమానములను నిర్మించెను.

ఉత్తర భారత దేశమున మొగల్‌ సా[మాజ్యము అరబ్బీ
(సాశ్చెనిక్‌) (ప్రభావము గల సుందరమగు వాస్తుకళను
(ప్రవేశ పెట్టినది, ఇందు గోపురములకును, సన్నని శిఖర
ములకును ఎక్కువ ఆదరణ ఉండెడిది, సుమారు 72 మీ,
ఎత్తుగల కుతుబ్‌ మినార్‌ అను నుందర నిర్యాణమును ఢిల్లీ
సమీపమున పదమూడవ శతాబ్దిలో కుతుబ్‌ వంశీయులు
కట్టించిరి, 16వ శతాబ్దము మధ్యభాగమున ఆగ్రా సమీప
మున నిర్మిత మైన - అకృ్ళర్‌ తాశ్క్మాలిక రాజధాని - ఫశే
పూర్‌ సిక్రీ ఎర్రరాతి నిర్మాణములకు (పసిద్ధిపొందినది,
ఫతేపూర్‌ సి|క్రీలోని పంచమవాల్‌, దివాన్‌ -ఇ- ఖాస్‌
భవనములు రాతి స్తంభములు ఆండగ నిర్భితము లె నవి.

పాజవోన్‌ చక్రవర్తి ఆ(గాలో తన నతి ముంశాణజ్‌
బేగమ్‌ సమాధిపై 1681 పాంతమున తెల్ల చలువరాతితో
నిర్మించిన తాజ్‌మవాల్‌ను చిన్న చిన్న గోపురములతో
సుందరముగ తీర్చి దిద్ది రి. దీని ప్రధాన వాసు శిల్చి ఉస్తాద్‌
ఈసా మధ్య [ప్రాచ్యమునుండి వచ్చినవాడు, తాజ్‌మవాల్‌
మీది అంద మైన చెక్కడపు పనులలో [ఫెంచి శిల్సి ఆస్టిన్‌ డ
బోర్దేకు కూడ పాత్ర కలదని చెప్పుదురు, ఇదే కాలమున
వికసనము చెందిన గోపుర (డోమ్‌) నిర్మాణము పేర్కొన
దగినది, దడ&ిణాపథమున వీజపూర్‌ లో గోల్‌ గుంబజ్‌
గోపురము ఒక మహాత్తర నిర్మాణము. ధ్వని స్మూత్ర
గర్భితమగు అనేక విశేషములు ఆ గోవుర నిర్మాణము
నందు వినియోగ మైనవి.

XI-—5

మధ్య యుగము

రోడ్లు

(ప్రాచీన సామాజ్య యుగమున వాణిజ్యము భూ
మార్గముల మూలముననే విశేషముగ జరిగినది. చీనా భూ
మార్గముల మూలమున నే పట్టు వస్త్రముల, పట్టు చార
ముల వ్యాపారమును రోమ్‌తో సాగించెను. ఈ విధముగ నే
దక&ిణ భారత వ్యాపారులు భూ మార్గమున నే రోమ్‌ నగర
మునకు సుగంధ [ద్రవ్యములను ఎగుమతి చేయుచుండిరి.
పలువురు పారసీక రాజులు, రోమన్‌లు ఈ భూమార్ల ముల
రక్షణకు ద్రశ్యేక గ్రద్ద వహించిరి. అశోక చక్రవర్తి తన
సామాజ్యపు పూర్వ_-వశళ్చిమ సీమాపాంతములను కలుపు
రవాదారిని, తన సా(మాజ్యములో నగరములు అన్నిం
టిని కలుపు చాటలను వేయించెను. ఈ విధముగా వాణిజ్య
మునకు వలనుగ చక్కని చాటల వసతి వర్పరుపబడెను,
అళోకచ|క్రవ ర్తి ఈ బాటల పొడువునను ప్రయాణీకులకు
విశ్రాంతి గృవాములు నెలకొల్పెను; వివిధ స్థలముల
దూరమును చూపు పలకలను కూడ వేయించెను, రోమన్‌
చక్రవర్తులు తమ రాజ్యమున నే చాదాపు లత ' కిలో
మీటరుల మొత్తపు నిడివి గల బాటలు వేయించినట్లు చరిత్ర
కారులు చెప్పుచున్నారు. ఈ కాలముననే చీనాలో షిహ్‌-
వ్వాంగ్‌-టీ చక్రవర్తి జాటలకు మారుగా 'బండ్డు నడుచుటకు
మంచి జాడలు వేయించి, ఆ బండ్ల ఇరునుల [ప్రమాణము
మొదలైన వానిని కూడ నిర్ధారించెను,

చీనాలో షిహ్‌ వ్య్వాంగ్‌-టీ (క. పూ247) చక్రవర్తి
బాటల నిర్మాణమునకు ఖ్యాతిని గాంచెను. అప్పటి చీనా
రాచచాటల నిడివి చాదాపు కి,200 కి, మీ.; ఆ బాటలు
విశాలముగ ఉండెడివి. చాటలలో రాతిబండలు పరచబడి
ఉండెడివి. ఈ రాచచాటలను కలుపు చిన్న చిన్న జాటలును
ఉండెడివి. నదులను వంతెనలవె గాని, వడవలమీద గాని
దాటుచుండిరి. చీనాలో చాటలను అన్నిటిని బుద్ధిపూర్వక
ముగ వంకరగ వేయుచుండిరి. భూశాది దుష్ట్ర గవాముల
పీడా నివారణకు ఈ విధముగ చేయుట మంచిదని నాటి
ప్రభువులు విశ్వసించిరి; దుష్ట గ్రవాములు సరళ రేఖలో నే
పయనించుననియు, వంపు తిరిగి వయనింపవనియు వారి
నమ్మకము.

పరిష్యాూ డీ. పూ, 6వ శశాబ్దమునశే చీనానుండి ముడి
పట్టును దిగుమతి చేసికొనుచుండెను. చీనా వ్యాపారస్థులు
ఆఫ్‌ ఘనిస్తాన్‌ లోని కాందవోర్‌ మీదుగ పరిష్యాకు వెళ్లు
చుండిరి. పాశ్చాత్య (పయాణీకులును పరిప్యాతో వ్యాపార
సంబంధములను కలిగి ఉండిరి. ఆ వ్యాపార (ప్రాముఖ్య
మును బట్టి యే వారు పయనించిన మార్గమునకు “లాపిస్‌

33

మధ్య యుగము
లాజులై. (ఇందనీల)” మార్గమను వేరు వ్యా ప్తిలోనికి
వచ్చెను. డీ పూ. మొదటి శశాబ్ద మున తనా రోమ్‌
దేశముల మధ్య వాణిజ్యము విశేషముగ సాగినది. (ప్రాచీన
(పపంచమున గొప్పబాటల నిర్భ్మాతలు రోమన్‌లు. ఆఫికా
లోని కా -క్టేజ్‌ చేశ వాసులనుండి రోమన్‌ లు బాటలు వేయు
నేర్పును [గ్రహించిరి. కా్రేజ్‌ సా(మాజ్యము స్పెయిన్‌
వరకును వ్యాపించి ఉన్నందున మంచి జాటల పద్ధతి అవసర
ముగ ఉండెను, రోమన్‌ సా(మాజ్యము అత్యుచ్చస్టి తిలో
ఉండినప్పుడు రాజధానినుండి రాజ్యమునందలి మారు
మూల [పాంతములను కలుపు బాటలు 2,88,000 క. మీ,
వైగా ఉండినవి. ఈ చాటలు ఇటు తూర్పున యూ ఫటీస్‌
నదివరకును, అటు పళ్చిమమున (ఫ్రాన్స్‌, |బిటన్‌ దేశముల
వరకును విస్తరించినవి. రోమన్‌ ఇంజనీర్లు రోడ్ల నిర్మా
ణమునంచే కాక, (ప్రవావాములపై వంశతెనలను నిర్మించుట
లోను, జలవాహికలు (అక్విడెక్ట్‌) నిర్శించుటయందును
(ద్రసిద్ధికెక్కిరి. స్థంభములమై కర వంశతెనలను నిర్మించుట
రోమన్‌ చేతు నిర్మాణమున (ప్రథమ భుట్టము, (రెన్‌ నదికి
అడ్డముగ 420 మీటరుల నిడివి గల క|ర వంతెన ఒకటి
ఉన్నట్లు జూలియన్‌ సీజర్‌ (క్రీ. పూ. 5 లో పేర్కొన్న
(గంథస్థ విషయమును బట్టి తెలియుచున్నది. కరకు
మారుగ రాయిని ఉపయోగించుటకు ఉప్మక్రమించుటతో
రోమన్‌ ఇంజనీర్లు వంతెనల నిర్మాణమున అసమాన
నైపుణ్యమును (ప్రదర్శించిరి. వీటిలో కొన్నిటిని ఇప్పటికిని
చూడవచ్చును. (ఫ్రాన్స్‌లో నిమిన్‌ సమీపమున ఉన్న పోన్‌
డూ గార్డ్‌ అను నిర్మాణము మిక్కిలి |ప్రసిద్ధికెక్కినది. దీని
నిడివి 270మీ., ఎత్తు 45 మీ.; ఈ నిర్మాణమున రోడ్డు మార్గ
ముతోచాటు జలవాహికలు కూడ కలవు, పోజలానా అను
ఒక విధమైన సిమెంటు వదార్థ మును వీరు సిద్ధపరచి ఉప
యోగించిరి, దీనిని రాతికట్ట డములో గానుగ సున్నముగ
ఉపయోగించిరి. ఎటస్కన్‌ల నుండి |గహించిన ఆర్చి
నిర్మాణము రోమన్‌ నిరాణ్మమునందు స్థానము సంపాదించు
కొని (ప్రసిద్ధి కెక్కినది.

రోమన్‌ సామాజ్య వతనానంతరము (క్రీ. శ. రవ
శ ఆాబ్దము)న యూరప్‌ ఖండమున కొన్ని శ తాబ్ద్బముల
వరకు (క్రొ _త్తబాటలను నిర్మించిన వారు లేరు. రోమన్‌ల
తరువాత తొలిసారిగ 1764లో చాటలువేయుటను (ఫాన్స్‌
దేశమున పీర్‌ (బుసాగాట్‌ పునరుద్ధరించెను. ఇతడు
బహుశా రోమన్‌ ల చాటల నిర్మాణ పద్ధతిని అనుకరించి
ఉండును. _్రబైసా7ెట్‌ చాటలకు రాతిదిమ్మల పునాదులను
వేసి, మన్నును పైన పరపుగ పోయించెను. మరుసటి తర
మున జాన్‌ మెకాడెమ్‌ (జ. 1756) నూతన పద్ధతిలో

34

బాటలను వేయుట (పారంభథించెను. ఆ పద్ధతియే నేటికిని
వాడుకలో ఉన్నది,

పంటనీటి వనరులు

చీనా దేశములో వంటనీటి వనరులశకై (క్రీ శ. 700లో
ఒక శాలువ నిర్మిత మైనది. ఇదియే సా[మాజ్యకుల్య
(ఇంపీరియల్‌ కాలువ) అని అర్థమొసగు పేరున చీనీయు
లందు (వసిద్ధి కాంచినది. ఈ కాలువ పొడవు దాదాపు
1,200 8. మీ.; ఇది పంటలకు సేద్యపు నీటిని సరఫరా
చేయుటయే గాక, నౌకల (పయాణమునకును అనుకూల
మైనదిగా (ప్రసిద్ధి శెందినది.

రోమన్‌లు డీ శ, 100 నాటికే పంటనీటి వనరులు
కల్పించుట ఆచరణలో పెట్టిరి, రోమన్‌ ఆర్థిక వ్యవస్థయందు
పంటనీటి వనరులకు పాథాన్యము అత్యధికము. ఈ విష
యము ర్‌, 6 శ తాబ్దములలో (గథితమైన న్నుసుసిద్ధ జస్ట్టీని
యన్‌ స్మృతి పంటనీటివనరుల విషయమై తీసికొనవలసిన
గ్రోద్ధను చేర్కొనుటను బట్టి విశదమగుచున్నది, పొలము
లకును, తోటలకును పంటనీటిని పారించుటకు రోమన్‌లు
వాడుచుండిన జల వాహిక (అక్వి డెక్ట్‌ )లు అప్పటి వారి బుద్ధి
కుళలతకు నిదర్భనములుగా ఇప్పటికిని నిలచి ఉన్నవి.

మెక్సికో, పెరూ దేశములలో తొలిసారిగా (ప్రవేశించిన
స్పెయిన్‌ వారు పంటనీటి పారుదలకు అత్యంత వి_స్హృతము
లగు ఏర్పాట్లు శకావించిరి, ఆ తరువాత అవి పెక్కు తర
ముల వరకును వాడుకలో ఉండెను.

ఛారత దేశమును ఏలిన అశోకుడు మొదలగు చారి
కాలమున ఆ యా రాజులు పంటనీటి చెరువులను (తవ్వించి
నట్టు కొన్ని చారిత్ర కాధారములు కలవు. కావేరి నీటిని
అదుపులో ఉంచవలెనను భావము fe శ, మొదటి శతాబ్ద
మున పొడమినదని చెప్పవచ్చును. అప్పటి చోళరాజు -
కరికాలచోళుడు తన రాజ్యమున పంటనీటివనరులను,
వ్యవసాయమును అభివృద్ధి పరచుటయందు (శ్రద్ధ వహించి,
కావేరీ తీర [పొంతమును వరదలనుండి రషించుటకు సంక
ల్పించెను. తిరుచినాపల్సి కి 16 8. మీ. దూరమున శావెరీ
డెల్టాపాంతమునకు ఎగువన కట్టిన పెద్ద ఆనకట్ట అప్పటి
నిర్మాణ నె._పుణ్యమును తెలుపుచున్నది. కల్ల ఇ (రాతి ఆన
కట్ట )అని వ్యవవారింపబడుచున్న ఈ ఆనకట్ట క్రీ.శ, రెండవ
శ తాబ్ద మున నిర్మింపబడినట్లు చెప్పుచున్నారు. కావేరి నది
వరద నీటిని (క్రిరంగద్వీవము కొనయందున్న కొల్లడ
మున కలుపుటకు ఈ ఆనకట్ట ఉర్దేశింపబడినది, ఈ ఆనకట్ట కు
దాదాపు 80 కి, మీ. ఎగువన (శ్రీరంగ ద్వీప ముఖస్థల
మున అఖండ కావేరి, కొల్లడము, కావేరి పాయలుగ

చీలిపోయి, వరదనీరు కొల్పడమున |పవహీంచుటవ లన
కావేరి పాయలు డెల్టా [పాంతమునకు పంట నీటివనరులు
కల్పించు పాటి నీటితో (ప్రవహించుచున్నవి. ఇక్కడ నుండి
కొల్ల డము కావేరి కన్న దిగువ మట్టములో తిన్నగా సము
[ద్రము వె పుకు పారుటతో కాలక్రమమున లోతైన కాలువ
ఏర్పడినది, అందువలన కావేరీ నది పూడిపోవుట జరుగు
చున్నది. దీని ఫలితముగా డెల్డాలోని సేద్యము దెబ్బ
తినుచున్నది [చూ. ఫు. - ర్‌4ీ].

ఇప్పటి ఆం[ధపచేళశ్‌ లోని తెలంగాణా |పాంతమును
12 వ శ తాబ్బ ములో పరిపాలించిన శకాకతీయరాజులు
రామప్ప, లక్నవరం, పాఖాల వంటి పెద్ద పెద్ద సరస్సు
లను నిర్మించి సేద్యపు నీటి వసతులను కల్పించిరి.

దక&ిణ భారత దేశమును 15, 16 శ తాబ్దములలో ఏలిన
విజయనగర రాజులు అనేకములగు వంటనీటి వనరులను
కల్పించిరి. అందులో వేరొనడగినవి: కంభం, కనిగిరి
జలాశయములు, అనంతపురం చెరువు, బుక్కురాయ
సముద్రము, నంద్యాల చెరువు మొదలగునవి. ఇవిగాక,
తుంగభ|చ్రా నదికి అడ్డు కట్టలు, ఆనకట్టలు కట్టి, సేద్యపు
నీటిని అందించి, రాయలసీమలో ఆ నాడు కరువు, కాటక
ములు లేకుండ వారు చేసిరి,

పాజహోన్‌ ఉత్పగువుపై సిక్కుల మహాశ్నేత్రమగు
అమృతసర్‌ నకును లాహోర్‌ నగరమునకును నిరంతరము
నీటి సరఫరా నిమితము నవాబ్‌ ఆలీ మర్టాన్‌ ఖాన్‌
1688 లో [తవ్విన చరితాత్మకమగు వాస్టీ కాలువయునుు,
14 వ శశాబ్బ మున హిస్సార్‌ లోని రాజ |పాసాదములకు
నీటిసరఫరా నిమిత్తము ఫిరోజ్‌షా నిర్మింప జేసిన పడమటి
యమున కాలువయును చారిత్రక ప్రసిద్ధి వహించినవి.
వీనిలో రెండవది కొంతకాలమునకు పాడుపడి పోగా
1568 లో అక్సర్‌ చక్రవర్తి దీనిని పునరుద్ధరించి, చాగు
పరచెను.

పరి(శ్ర మలు

పింగాణీ పరిశ్రమ : ఒక (ప్రాచీన uu పాత్రపై
చితింపబడిన కుమ్మరి సాశెను బట్టి, ఆ (ప్రాచీనకాలము
ననే కుండల పరిశ్రమలో కుమ్మరి సారె (ప్రాముఖ్యము
గు ర్తింపబడినటుల విదితమగుచున్నది. అయి శే, ఆ కుమ్మరి
సారె కశకాల్నితొక్కుడు వలన తిరుగునది కాక, చేతితో
శ్రివ్పునట్టి దిగానే చ్చత్రితమైనది. (క్రీ. పూ. ల వ శతాబ్ద
మున మృణ్మయపా(త్రలను ఆవములో కాల్చి, ఆక్సీకరింప
చేసి, పిదప ఆక్సీవారింవ చేసి, మరల ఆక్సీకరించుటలో
పా(త్రలకు మెరుగు వచ్చెడిది. 6వ శతాబ్ద మున ఎటస్క న్‌

35

మధ్య యుగము

జాతీ వారు మూసలను ఉపయోగించిరి. రోమన్‌ల
యుగమున - (క్రీ, శ. (ప్రారంభమున - నమూనాలు చేయు
వరికరములను వాడుచుండిరి.

పింగాణీ పనితనము 1కి వ శ తాబ్బ ము తరువాత పశ్చిమ,
ఆగ్నేయ ఆసియాలయందు అభివృద్ధి చెందినది. చీనా
(9 వ శశాబ్బము) గొప్ప పనితనముతో తయారుచేసిన
పింగాణీ వస్తువులు ముస్టి మ్‌ల ద్వారా యూరప్‌లో
వ్యాపించినవి. ఇటలీలో శకారలితో (డ్రొక్కి పనిచేయు
చక్రము తొలుతగ వాడబడెను (1550). ఈ యుగము
ననే గాజును తయారు చేయుటయందు (పశ్యేక పద్ధతులు
రాసాయనిక విజ్ఞానులు కని పెట్టిరి, గాజుకళయందు
సాధించిన (ప్రగతికి దృష్టాంతములు ఇప్పటికిని యూరప్‌ లో
మధ్యయుగములో నిర్మించిన భవనముల కిటికీలకు అమర్చి
ఉండుట గమనార్హము.

గాజు పరిశ్రమ: భారత దేశమున 17వ శతాబ్ది
(పాంతమున ఎనామిల్‌ గాజు, అత్తరు నీసాల తయారీ
జోరుగా సాగినది. నేటి ఉత్తర[పదేళ్‌ (ప్రాంతమున పలు
చోట్ల ముఖ్యముగా ఫిరోజాబాద్‌ లో తరత రాలుగ
గాజుల తయారు సం[పదాయముగ జరుగుచుండుట గమ
నింపదగిన విషయము.

కాగితపు పరిశ్రమ : అరబ్బులు వివిధ రంగములలో
సాధించిన అభివృద్ధులలో ఒక ముఖ్యమైన . విషయము
కాగితము (పేపరు). పేపరును తయారు చేయుటను
చీనాలో (క్రీ. శ. 105 లోనే కనిపెట్టి నప్పటికినీ 600 ఏండ్ల
వరకు అది అతి రవాస్యముగ చాచబడినది. |క్రీ. శ. 700
(ప్రాంతమున ఒక జౌద్ధభికువు ఈ రవాస్యమును జపాన్‌కు
తీసికొని వెళ్లైను. ఈ రవాస్యము పాశళ్ళాత్య [ప్రపంచమునకు
అరబ్బుల మూలమున వ్యాపించెను. క్రీ, శ. 751 లో
సామర్కండ్‌లో చీనీయులకును, అరబ్బులకును జరిగిన
పోరాటమున అరబ్బులు పలువురు చీనీయులను బంది
లుగా పట్టుకొనిరి, వీరిలో కాగితమును తయారుచేయుట
యందు నిపుణులు కొందరు ఉండిరి. ఆ బందీల చ్వారా
కాగితపు నిర్మాణ రవాస్యమును గ్రహించి, డీ శ, 798
(ప్రాంతమున అరబ్బులు జాగ్గాదులోను, దాని పరిసరము
లందును కాగితములను అధికముగా ఉత్ప త్తి చేయగలిగిరి.
ఈ పరిశ్రమ నెమ్మదిగా మవామ్మదియ సంస్కృతితో చాటు
సిరియా, ఈజిప్టు, మొరాకో దేశములకు (పాకినది, ఈ
స్థలమునుండి స్పెయిన్‌ గుండా పడమటి యూరప్‌ దేశము
లకు 12 వ శ తాబ్రిలో వ్యాపించినది,

భారతీయులు చీనా నుండి తిరిగి వచ్చిన బౌద్ద నన్యా
సుల మూలమున 7వ శతాబ్దిలో నే కాగితములు తయారు

మధ్య యుగము
చేయుటను శెలిసికొనినప్పటికిని దీనికి ఎక్కువ ప్రాధా
న్యము ఇవ్వలేదు. చానికి మారు అనాదిగా అలవాటున
ఉన్న తాళప|తములు, భూర్డ పత్రములు మొదలగు వాని
యందే (వ్రాయుచుండిరి. 15 వ శశాద్ది లో కాశ్రీర్‌ రాజు
జయిన్‌ - అల్‌ = అద్దిన్‌ తన రాజధానిలో కాగితపు వరి
గ్రమను స్థాపించెను. ఈ విధముగ ఈ పరిశ్రమ భారత
డేశము అంతట వ్యాపించుటకు అతడు తోడ్చడెను,
ఛారత దేశమున కీ: శ. 1000 లో కాగితపు పరి[శమ
వర్థిల్లి నది. (గామసీమలందు చె_త్తనుండి పటిక (ఆలమ్‌)ను
తయారుచేసి, బట్టలకు రంగు వేయుటలో వాడినట్లు తెలియు
చున్నది, చలువ చేసిన వస్త్రములు, రంగులు వేసిన బెట్టలు
ఛారత దేశము నుండి విదేశములకు కొన్ని శతాబ్దము
లుగా ఎగుమతి అగుచున్నవి. అయిశే, మధ్య యుగము
నాటికి పరిశ్రమ రాజకీయ కారణముగ కీణించినట్లు
తెలియుచున్నది.

ఈ యుగమునందే లియొనార్డో డా విన్బీ(1452-1519)
జన్మించెను. ఆయన మేథా పాండిత్యములు అపూర్వములు.
ఆయన కళలు, విజ్ఞానశా(న్ర్రము, శారీరకశ్యాస్త్రము, గణిత
శాన్ర్రములలో అఖండుడు; అంతియేకాదు, వాస్తు శిల్ప
మునను అందెవేసిన చేయి. ఆయన విమర్శ నాత్మకముగా
చేసిన పరిశీలనలు (గంథములుగా (గథితమ్ములెనవి. ఈ
(గ్రంథములు ఆతని సమకాలీన పండితులను విభ్రాంతి పరచి
నవి, ఆయనకు మెకానిక్స్‌ వంటి యాంత్రిక విషయమున
గల పరిజ్ఞానము అసామాన్యము. ఆయన అత్యంత (ప్రారంభ
దశలోనే పెక్కు (ప్రయోగములతోను, పరిశీలనలతోను
లెక్కలు గట్టి మానవుడు ఒకనాడు ఆకాశమున ఎగరగల
డని జోన్యము చెప్పెను. డా వినీ అభ్నిపాయములు
అన్నియు సమకశకాలీనులకు ఆశ్చర్యజనకములగు ఊవో
మా(త్రములుగ కనుపట్టినను, తరువాతి శ తాబ్బ ములలో
వాస్తవములుగా పరిణమించి, ఒక విధముగా వైజ్ఞానిక
భావనలో విప్లవము శెచ్చి 'పారి|శ్రామిక విప్ప వము” రూపు
గొనుటకు అవకాశము ఇచ్చినవి [చూ. పు, కి].

ము(దణ పరిిశమ : ఈ యుగము చివరకు ముదణ
పరి|శ్రమ విద్యావ్యాప్తికి మవాత్తరముగ తోడ్పడినది.
చీనాలో (పుటలను)ము|ద్రించుట అనాది కాలమునుండియు
ఉండెను, అట్టి ముద్రిత పుస్తకము తొలిసారిగా (కీ. శ
868లో ్రచురిత మైనది. మనము కోరిన విధమున వివిధ
మగు అక్షరములను కూర్చి (కంపోస్‌ చేసి) ముదించుట
1041 లోనే జరిగినది. ఈ పద్ధతి యూరప్‌ ఖండమునకు

ఎటు చేశెన ' తెలియదు. కాని యూరప్‌ లో తొలిసారిగా
వు స్తకర. ము(దించుట జర్మనీలోని మెయిన్‌ జ్‌ నగరమున

36

1456 న జరిగినది. అట్లు ముదింపబడిన [గంథము జై విలు.
దీనిని ముద్రించిన వాడు జాన్‌ గూ న్‌ బర్డ్‌ (18985.-
14685). ఈ విధముగా ముద్రణ పరిశ్రమ _డ్రమముగా
యూరప్‌లో నిలదొక్కుకుని, వ్యాపించి, జ్ఞానన్యా పికి
మిగుల దోవాదశకారి అయ్యెను [చూ. సం 1. పు-108].

మెకానిక్స్‌

చైన పేర్కొన్న విషయములే కాక, ఈ యుగమున
ప్రకృతిని, చాని రవాన్యములను పరికీలించుట కూడ మాన
వునికి ఆస కిని కలిగించినవి. ఆవిరికిగల శ కిని సుమారు 2000
పండ్ల క్రితము ఆలిగ్గాండ్రియాలో ఉన్న విజ్ఞాని హీరో కను
గొనెను, శుద్ధమగు విజ్ఞానశ్వా స్త్రజ్ఞానమును సంపాదించుట
ఈ యుగపు (ప్రజల వాంఛ గనుక, చారు దానికి ప్రయోజ
నాత్మకమగు (ప్రాతిపదికను కల్పించి, వినియోగించుటకు
ప్రయత్నించ లేదు. శాబిలోనియాలోని విజ్ఞానులు
కనుగొన్న గడియారమే పెద్ద మార్పులు పమియు లేక
(ప్రపంచమున చాల కాలము వాడుకలో ఉండెను. ఛాయా
ఘటిక (గ్నామెన్‌) ఆనాడు కనుగొనబడినను, అది
అంతగా ఉపయాగమునకు రాలేదు [చూ సం. 9-పు.179|.
ఈ యుగమున వాడబడిన నూతన యంత సామగగిః సెట్‌ -
స్క్వేర్‌ లు, కొలిమితిత్తులు, నీటిశ క్రిచే నడుపబడు పిండి
మరలు, పోతపోయుటకు అవసరమైన మూసలు మొదలగు
నవి. యం|త్రనిర్మాణమున చీనీయులు చాల పాచీన కాలము
నుండియే పురోగిమించినను, వారు కని పెట్టిన నూత నాంశ
ములను తదితరులు ఎవరును గు_ర్డించ లేదు. ఈ యుగమున
గు[రము, నీటి చక్రము, గాలిమర శక్తిని ఉత్ప త్తిచేయు
ఆధారములుగా పనిచేసినవి. ఇందు గాలిమర, నీటి చక్రము
అంతకు ముందే పారసీకులకు శెలిసినప్పటికిని, ఈ యుగ
మున ఈ సాధనములు మరల ఆవిష్క_రింపబడి వినియోగము
లోనికి వచ్చినవి.

ఇనువ శిర సాణము, కవచము (రివ శ శాద్దీ), &వణి
(మిసిలీ) ఆయుధములు (14వ శతాబ్ది) ఈ యుగమున
యూరప్‌ లో వాడబడినవి. చేతివిల్లు (హోండ్‌ (క్రాస్‌ జాం
మీట నొక్కిన బాణములు విసరువిల్లు) 16 వ శశాబ్దము
వరకును చాల వాడుకలో ఉండెను, గుయిడో - డా-వి?
వనో (మ. 1850)అను ఇటలీ విజ్ఞాని చే కనుగొనబడి, సులభ
ముగా చేతితో తీసికొని పోదగిన _వేలాడు వంతెనయు,
కదిలింపదగిన గోపురము (మోవబుల్‌ టవర్‌ )ను వాడుక
యందు ఉండెను. గాలి సహాయమున పనిచేయు యుద్ధ
శకటమును కూడ ఆయన కనుగొనెను, మందుగుండు సవో
యముతో పనిచేయు మారణాయుధములు యూరప్‌ లో

(14 వ శశాబ్బ ము) శ్రీఘముగా అభివృద్ధి చెందినవి. ఈ
విధముగ తుపాకీమందు యుద్ధరంగమున (వవేశించగనే
వడి సెలవంటి ముట్టడియం[తముల వాడకము తగ్గిపోయెను,

పారిశ్రామిక విప్లవము - ఆ తరువాత
(ైంచి ఇంజనీరు వాన్‌ బాన్‌ (మ. 1707) వ్యూవా నిర్మా

ణపు నూతన పద్ధతులను కనుగొని, ముట్టడి కలావపు
పద్ధతులను లోవరహితముగా తీర్చి దిద్దెను,

వారిశ్రామిక విస్థ్గవము - ఆ తరువాత

యూరప్‌ చేశములలో జనాథా ఎక్కు వగుటవలన
కలిగిన గొప్ప మార్పులు అన్ని వర్గముల ప్రజల చై నందిన
జీవితములలోను నూతన పరిణామములు కలిగించినవి.
పారిశ్రామిక శ క్కికి నూతన ఆలవాలమును కలిగించిన ఆవిరి
యంతము మానవజాతి చరితలో గొప్ప రాజకీయసంకోభ
మును శెచ్చునంతటి అపూూర్యమగు పరిణామమును కలి
గించినది. జేమ్స్‌ వాట్‌, రిచర్డ్‌ ఆర్కరైట్‌ వంటి నూతన
ఆవిష్కర్తలను చారితక [ప్రాధాన్యమున వర్డ్స్‌వర్త్‌ వంటి
కవులతోను, నెపోలియన్‌ వంటి రాజనీతిజ్ఞాలతోను పోల్చ
వచ్చును. ఈ విధముగా ఏర్పడిన పారిశ్రామిక విప్ణవమునకు
ద్రిటన్‌ జన్మస్థానము.,

ఈ మవాత్తర పారిశ్రామిక పరిణామ పరంపర ఫలానా
కారణము వలన ఏర్పడినదని వర్ణించుట సాధ్యముశకాదు,
అయినప్పటికి 18వ శతాబ్దము ప్రారంభమున రూపుగొనిన
రెండు ముఖ్యమగు సంఘటనలు ఇందులకు కొంతవరకు
(ప్రాతిపదికలుగ వ్యవవారించినవని చెప్పవచ్చును. వీనిలో
మొదటిది: చేశ, విదేశ వ్యాపారములు త్వరగా అభివృద్ధి
చెందుట; దీనివలన పొదుపు, పెట్టుబడి అభివృద్ధి చెందుట,
వ్య క్కి గతమగు వ్యాపారవ్యవవోరమునకు ఎల్లెడల-అందును
ముఖ్యముగ బటన్‌ న[పోత్సావాము లభించుట. రెండ
వది: 18వ శతాబ్ది ప్రారంభమున బొగ్గు వాడుక ఎక్కు
వగుటవలన, ఇంగ్లండులోని అడవులు డ్రమముగా
మాయము శకాజోచ్చినవి, తగిన ఇంధనము దొరుకుటయే
కరువయ్యెను. వంట చెరుకునకు [ప్రత్యామ్నాయమగు
ఇంధనము అవసరమయ్యెను, ఇది బొగ్గు పరిశమలో
నూతన సాంకేతిక అభివృద్ధికి చారికీసినది. ఇనుమును
కరగించుటకు కర్ర బొగ్గుకు మారు నేల బొగ్గును వాడుట
అధికమయ్యెను.,

పారిశ్రామిక విష్థవపు (ప్రారంభదశలో నేలబొగ్గు,
ఇనుము |ప్రముఖములగు ముడిసరకులుగ ఉపకరించినవి.
ఇవి లేకపోయినచేో జవుళీనేతవంటి పరిశ్రమలకు వనికి
వచ్చు ఆవిరి ఇంజను గాని, పట్టాలమీద రై లుబండిని
లాగు చలు ఇంజను గాని సమకూడివికావు. అందు
వలన దేశమునందలి ఇనుము, నేలబొగ్గు లభించు
(ప్రాంతములకు అత్యంత |పాముఖ్యము కలిగాను. బ్లాక్‌
కం(టీ, చెఫీల్డ్‌ వంటి (క్రొత్త పారిశ్రామిక (ప్రాంతములు

37

మానవుల మనుగడకు పూర్తిగా (కొత్త పరిసరములను
సెంపొందించెను,

అప్పటి వరకు కర్ర, నీరు, గాలి అను మూడు మూల
వ సువుల నవోయమున నే వరిిశమలు అభివృద్ధి చెందినవి.
అప్పటి నుండియు నేలబొెగ్గు, ఇనుము పై మూటిని [త్రోసి
రాజని స్థిరముగా నిలదొక్కు.కొన్నవి. అయితే, 1867లో
ఎల క్రిక్‌ మోటారులు, జన శేటరులు పనిచేయు సూత్ర
ములు కనుగొనుటతో ఏర్పడిన ద్వితీయ పార్మిశ్రామిక
విప్ప వములో విద్యుచ్చక్తి, తేలిక మి శ ధాతువులు,
ప్లాస్టిక్‌లు మొదలయినవి ఇనుమును, నేలబొగ్గును కూడ
(గోసిరాజన్నవి,

తాము (కొత్తగా కని పెట్టిన వస్తువులను, యం|తము
లను (పజోప యోగమునకు వినియోగించిన వ్యాపారస్థులు
ఈ యుగమున నూతన ఆవిష్కర్శలకు |(పోశ్సావాము
కలిగించి తోడ్చడిరి, కుశా|గ్రబుద్ధికి పేరొంది చొరవగలిగిన
మాత్యూ జౌల్టన్‌ అను వ్యాపారితో కలియుట వలన
మా(త్రమే సాంకేతిక విషయ ప్రవీణుడునుు మవో మేధా
వియు అగు జేమ్స్‌ వాట్‌ 18 వ శతాబ్బమున అత్యంత
ముఖ్యమగు పారిశ్రామిక సంస్థ అగు “సోవహో ఇంజనీరింగు
వర్క్‌ను బర్భింగ్‌ హాోమ్‌లో నెలకొల్ప గలి7ాను.

నూతన యం|త్రములను కనుగొన్న వ్యక్తి కొన్ని సమ
యములలో పేద కార్మికుల ఆగవామునకు గురియగు
చుండెను. ఉదా ; వడుకు జెన్నీ (యం తము)ని కనుగొన్న
హార్‌ (గీవ్స్‌ను ఆగహించిన మూక అతనిపై దండెత్తి,
అతని యం|తమును ధ్వంసము చేయుటకు (ప్రయత్నించిరి,
అందువలన ఆ కాలమున ఉత్ప త్తి దారులు అట్టి ముట్టడులు
తమ ఫ్యాక్టరీల పై జరుగకుండ జా(గతృ పడవలసి వచ్చెను,

నేలబోెగ్గు, ఇనుము ఉత్త్పం_త్తియందు త్వరితగతిలో
జరిగిన పరివర్హనలు మరికొన్ని జతర పరివ ర్హనలకును
దారి తీసెను, 15 వ శ తాబ్దమున పింగాణీ, జవుళీ వంటి
ఇతర పరిశ్రమలు కూడ త్వరితగతిని అభివృద్ధి చెందినవి,
జోనయ్య వెడ్ట్‌వుడ్‌ 1754 లో ఆకుపచ్చరకపు మన్ను
పాత్రలు చేయు పద్ధతిని కనుగొ నెను, ఈ పాత్రలు గాజువలె
నున్నగాను, మెరయుచును ఉండెడివి, ఇవి [పజల . చైనం
దిన జీవనముళోని అలవాట్లను తీవముగ మార్చివేసి, కల
వారికిని, లేనివారికిని మధ్య గల అంతరమును తగ్గి ంచుటకు

పారిశామీక వీప్ప్టవము - ఆతరువాత

తోడ్చడెను. 18 వ శతాబ్బ ము _పారంభమున సామాన్య
([వజలు పెద్ద పెద్ద కొయ్యపశ్లాములలో భోజనము చేయు
చుండిరి, (శ్రీమంతులు మేజా బల్ల లను పింగాణీ పాత్రలను
వాడుచుండిరి, పారిశ్రామిక విప్టవము పార్మిశ్రామికులకు
కొత్స యంతములను, నూతన సాం కేతిక విషయములను
సమకూర్చినటులనే కొనుగోలుదారులకు నూతన వస్తు
జాలమును కూడ సమకూగ్చెను.,

ఈ సందర్భమున విశేషముగ ఆశ్చర్యమును గొల్పు
నది వృసన్త్రపరిశ్రమ. (పత్తి పరిశ్రమ నూతన పరివర్శనలకు
లోనెనది. 1788 లో “కే” అనువాడు ఎగిరెడు నాడెను
కనుగొన్న తరువాత నేతపరిిశళమలో గొప్ప అభివృద్ధి
ఏర్పడెను. ఎగిరెడు నాడ వలన నేతపనివారు త్వరగా
నేయుటకును, ఎక్కువ వెడల్పుగల గుడ్డలను నేయుటకును
వీలయ్యెను. నేత త్వరగా జరుగుటవల్ల నూలు వడకు
వారు తగినంత నూలు సరఫరా చేయలేకపోవు పరిస్థితి ఏర్ప
డినది. నేత పనివారు నూలు దొరుకుటలేదని ఆందోశన
చేయసాగిరి. ఈ అవసరమును తీర్చుట ౩ 1780లో వడుకు
యంత్రమును కని పెట్టిరి. 1764 లో వార్‌గీవ్స్‌ తాను
రూపొందించిన వడుకుయంతము (స్పిన్నింగ్‌ జెన్నీ) ను
సేబంటు చేసికొనెను. తరువాత “ఆర్కరెట్‌ వాటర్‌
గ్రేమ్‌', 'గ్రాంప్టన్‌ మ్యూల్‌' అను వడుకు యంత్రములు
అవతరించెను. వడుకు యం[తముల ఆవిష్కరణము వలన
నేత యంతములను రూపొందించవలసివచ్చెను. కార్ట్‌ రైట్‌
అనునతడు నీటి శక్తిచే వనిచేయు మరమగ్గములను కని
సెళ్టైను; తదానువంగికముగా ఆవిరి శ కిని మొదట నూలు
వస్త్రముల పరిశ్రమకును, తదనంతరము ఉన్ని బట్టల పరి
_గ్రమకును వాడుట సంభవించెను. నూలు వ(స్త్రములకు
విస్తృతమగు గిరాకీ ఏర్పడెను. ఈ అవసరమును తీర్చుటకు
నూతన యంత్రములు తోడ్చడెను. వ్యాపారస్థుడగు ఆర్క_
వెట్‌ [చూ] ఫ్యాక్టరీ వద్ధతిని తొలుతగ నిర్వహించి,
నూతన యంత్రములను (ప్రవేశ పెళ్టైను,

పారిశామిక వ్యవస్థలో ఫ్యాక్టరీ పద్ధతి అభివృద్ధి చెందిన
ఫలితముగ నూతన సాంఘిక సమస్యలు తల ఎత్త జొచ్చెను,
ఫ్యాక్టరీలలో అమలునందుండు నియమములను అనుసరించి
కార్మికులు వేళతప్పక రావలసి ఉండెను; వారు ఒకరి సర
సన ఒకరు-టబీదా సాదా వ్యత్యాసము లేకుండ-పని చేయ
వలసి ఉండెను, అంతవరకు ఎవరికి వారు సొంత పనిముట్లు
గలిగి, ఎవరికి కావలసిన ముడిసరుకును వారు సంపాదించు
కొని ఏదో ఒక కుటీర పరిశ్రమయందు నిమగ్నమై ఉన్న
సం(పదాయ పద్ధతికి భిన్నముగ ఫ్యాక్టరీ వ్యవస్థ యందు
వారు పనిచేయవలసివచ్చెను. ఫ్యాక్ట్స రీలోని యంత పరికర

38

ములను ఉపయోగించి, (వతి రోజు ఎక్కువ గంటలు పని
చేసి ఫ్యాక్టరీ యజమానికి కార్మికుడు ఎక్కువ లాభములు
చేకూర్చవలసిన పరిస్థి తి ఏర్పడెను. శాని, ఫ్యాక్టరీ సంస్క
రణములు అవసరమని సమర్థించిన ఒకానొకరు చెప్పినట్లు
“దురాశాపరుడగు యజమాని చేతిలో ఉన్న ఆవిరి ఇంజను
నుండి అధిక లాభములను గుంజుటకు కార్మికుడు ఒక ఉప
కరణముగ మాతమే ఉప యోగించెడి వాడు. ఇట్టు గుంజు
టలో వృద్ధులనక, యువకులనక వారి కాయకష్టమును
యజమాని దుర్వినియోగ పరశచెడువాడు.” నెపోలియన్‌ తో
యుద్ధము తరువాత (1815) ఫ్యాక్టరీ వ్యవస్థ చాల తొంద
రగ మూరుడే కాబ్టయులపాట్లు అభివృద్ధి చెందెను. ఫ్యాక్టరీ
వ్యవస్థ *ఘాభివృర్ధియు, త్వరిత వి స్తరణమును పెక్కు.
దువృలితములకు చారి తీసెను, జాతీయ ఫ్యాక్టరీ నిబంధనా
వళిని ఒకదానిని రూపొందించుటతో ఫ్యాక్టరీ వ్యవస్థలో గల
అవ్యవస్థత పరివారింపబడినది. కార్మికుల (శేయన్సుకొర 3
ఈ నియమావళి అంతటంతట విపులతర వ్యా ప్తిని, కాలాను
సరణముగ మేలి మార్పులను కొన్నింటిని సంతరించు
కొనినది [చూ. నం. ల్‌ - పు. 450].

కాని, ఈ ఫ్యాక్టరీలు దేశములోని (ప్రతి (ప్రాంతము
నందును నెలకొనుటకు చాల కాలము పట్టినది. మొట్ట
మొదట ఈ ఫ్యాక్టరీలు (ప్రధానముగా వస్తోత్సత్తి
కేందములగు ఇంగ్ల ండు ఉత్తరపు జిల్లాలలో మ్మాతమే
నెలకొల్పబడినవి.

ఫ్యాక్టరీ వ్యవస్థ వలన శకార్శ్మికులందరును ఒక చోట
జేరి, కలసి మెలసి పనిచేయు ఆవశ్యకము కలిగినది. ఈ
సాన్ని హిత్యము ఒకో ఫ్యాక్టరీ కార్మికుల మధ్యనే కాదు;
రవాణా విధానమున కలిగిన మార్చువలన
(ప్రపంచ (ప్రజలందును కాలక్రమమున సాధ్య మైనది.
తొలుత రోడ్డ మూలమునను, వలనను
అత్యల్ప వేగముగ పయనించిన మానవుడు కాల క్రమ
మున రెళ్లను, ఆవిరి నౌకలను యాన సాధనములుగ
గ్రహించి వేగముగ దూర[పదేశములకు వయనించుటను
నేశ్చెను. ఇందువలన, పారి| శామిక విప్పవపు జన్మస్థానమగు
ఇంగ్గండున తొలుతగను, తరువాత విజ్ఞాన వ్యాప్తి వలన,
కాలక్రమమున |ప్రపంచమునందు అంతటను వేశక్వేరు
(ప్రాంతముల (ప్రజల మధ్య దూర తాభావము అంతరించిన ది.
ఆవిరి ఇంజనును కని పెట్టుటవలన ద్రకృతి శక్తులపై (్రజలకు
ఏర్పడినట్లు, పద్ధతుల
మార్పుల వల్లను కాల దేశములను అతి క్రమించగల శక్తి
పర్పడెను, దూరదేశ (పయాణములు నులభతరములు
అయ్యను, సము|దములును, ఖండములును సుళువుగా

విస్త లశ

కాలువల

విస్త ఎ్రేతాధి కారము రవాణా

దాటుటకు వసతులు సర్పడెను. తత్భలితముగ వరిశ్ర
మయు, వాణిజ్యమును [ప్రవంచ వ్యా ప్తి ని పొందినవి.

జాన్‌ మాటిఫ్‌, ఇల్‌ ఫోర్ట్‌, మెకాడెమ్‌ అనువారలు
డ్టొ_క్త పద్దతిన రోడ్డు నిక్మించిరి. దినిఫలితముగా స్వారి
(న్టేజ్‌కోచ్‌, (ప్రయాణము సులభతరమయ్యెను.
ఇందువలన, రైల్వేయుగము |ప్రారంభింపకమును పే,
దూర[పయాణములు చేయుటకు ఈ కొత్త రోడ్లు
మిగుల ఉపకరించినవి. రోడ్ల అభివృద్ధికి ముందు జల
మార్గములు అభివృద్ధి చెందినవి;
ఎంతయో తగ్గుటకు కారణమగు కాలువలను నిర్శించుటలో
వ్యాపారస్థులు కృషి చేసిరి, రోడ్డ వల్లను, జలమార్గముల
అభివృద్ధివల్ల ను కలిగిన (ప్రయోజనములు రైలు దారులు
పడుట వలన అతిశళయించినవి, స్టాక్‌ టన్‌, డార్లింగ్‌టన్‌
చై_లుదారి 1825 లోను, మాంచెస్టర్‌ నుండి లివర్‌ పూల్‌
నగరమునకు శై లుదారి తరువాత 5 ఏండ్లకును ఏర్పాట
య్యెను. రైళ్లు ఇంగ్ల ండునకు చేసిన మేలును పొగ యోడలు
(పవంచమునకు చేసెను. అట్లాంటిక్‌ సముదము మీదుగా
తొలి ఆవిరియోడ [ప్రయాణము 1619లో జరిగను, లండను
నుండి కలకత్తాకు తొలి ఆవిరియోడ (ప్రయాణము తరువాత
కొన్ని సంవత్సరములకు జరిగాను, సరకులను, ముడి
పదార్థములను స్వేచృగాను, చౌకగాను (ప్రపంచములోని
ఒక |పాంతమునుండి మరియొక [ప్రాంతమునకు_అన్ని
పాంతములకును_పంపుటకు వీలుకలిగెను. ఈ విధముగ
(ప్రపంచము త్వరితముగా ఏకైక విశాల విపణి కాదొడ ను.

స్థానిక విపణి (ప్రపంచ విపణిగా మారుట పారిశ్రామిక
విప్ట్లవపు అతి ముఖ్య దీర్భ కాలిక ఫలితములకు కారణ
భూతమయ్యెను,. విపణులు వి స్హరించుటవలన దేశము
లును, (ప్రజలును పరస్పరము ఎక్కువగా తెలిసికొన గలిగెరి,
ఆహోారవస్తువుల కొరకును, ముడివస్తువుల కొరకును,
తయారైన వస్తువుల కొరకును పూర్వముకన్న మిన్నగ
వివిధదచేశములు వరన్పరము ఆధారపడవలసి వచ్చినవి.
ఇట్టి ప్రపంచ. విసృత ఆర్థికవ్యవస్థ రూపొందుటలో
(పపంచడేళ ములు పలు వివాదములకును, ఆందోళనల
కును తప్పనిసరిగ లోనుకావలని వచ్చినది. నిరుద|ోగమును,
ఆర్థికమాంద్యమును పూర్వ్ణమువలె గాక స్థానిక సమ
న్యలుగనో, జాతీయ సమస్యలుగనో, అంతర్జాతీయ
సమస్యలుగనో మారినవి, దీనివలన (పభుత్వములు వాణి
జ్యపు ఒడంబడికలు వంటి సమస్యలపై పరస్పరము మిగుల
కలహింపవలసి వచ్చినది.

మానవ సంఘమున ఇట్లు రూపుగొనిన పారిశ్రామిక
మానవ జాలిచే వరిమ్మ్యరింపబడవలసిన పెక్కు

బండి

రవాగా ఖర్చులు

వ్యవస్థ

39

పారిశ్రామిక విప్లవము - ఆ తరువాత

నూతన సమస్యలను ఒకవై పున లేవదియుచునే (క్రమముగ
మరొక వెపున మానవజాతి సుఖజీవనమునకు అనేక
విజయములను సాధించి పెన్టైను. మానవ వృాదయములను
ద్రవింకపజేయు నూతన సమన్యలును పారి శామిక వ్యవస్థ
రూపుగొను వేళ ఉదయించినవి. అయిశే, మానవుడు ఆ
సమస్యలను ఎదుర్కొని ఎప్పటికవ్పుడు పరిష్కరించు
కొనుచు వచ్చెను, అట్టి నమన్యలలో పేర్కొన దగినవి:
ఫ్యాక్టరీ పొగతో కూడి జనసమ్మర్ణ ముతో (కికిోరిని ఉండు
పట్టణ సమస్య; (స్త్రీలను, బాలలను రోజంతా ఎక్కువ నేపు
ఫ్యాక్టరీలలో వనిచేయించుట. వంటివి, ఈ దుర్వ రవస్థను
తీవముగ విమర్శించి, ఎదురొనుట జరుగుచున్నను, ఆ
దుర్వ రవస్థయందలి పలు సమస్యల పూర్తి వరిప్మారము
గాని, వాని దుష్ఫలితములను పూర్తిగ అంతరింవ జేయుట
గాని ఇప్పటికి సాధ్యవపడకున్నది.

పారిశ్రామిక విప్పవ విజయములను లెక్కించు సందర్భ
మున, (ప్రతి తరమును చరిత్రను విభిన్న దృష్టితో చూచుట
వలన ఎల్లప్పుడును అభిపాయ భేదములకు తావు ఉండుట
సవాజము, పారిశ్రామిక విజయములను పరిగణించు పట్టున
నేడు మనము అనుభవించు నైలాన్‌ వస్త్రములు మొదలు
మోటారు కార్గవరకును గల భోగవస్తువులను, సౌకర్యము
లను పేరొనుట సంభవమే, శాని, ఈ విజయముల
సాధనకై [పపంచ [పజ పోగొట్టుకొనిన సంవదకూడ కొంత
కలదు. ఇట్టి విజయముల సాధనములకు నెలవులగు ఇమ్‌
చెడ్‌ పూరు వంటి వానియందు అంతకు పూర్వము ఉండిన
సస్యశ్యామలత నేడు మనము కలికమునకై న కనుగొన
జాలముకదా! అటులే థారీ ఎత్తున వస్తువుల ఉత్స త్తి జరుగు
ఈ పారిశామిక యుగమునకు పూర్వమున కుటీర పరి
గ్రమను ఆలంబనముగ గొని ఉత్ప _్తిని సాధించిన చేతివని
వాని విజయగర్వయుత ముఖభంగిమ నేడు మనము ఎంత
యత్నించినను చు"డజాలము కదా! పారిశ్రామిక విజయ
ముల లెక్కించు పట్టున ఈ నష్టముల విలువను సైతము
మనము లెక్కగొొనవలని ఉన్నది.

ఇంగ్లండులో పార్మిశామిక విప్లవము మూలమున అన్ని
పాశ్చాత్య చేశములందు - అందును ముఖ్యముగ యూరప్‌
ఖండ చేళములందు_బవహ్మోండమయిన పరిణామములు
సంఘటిల్లి నవి. జర్మనీ, |ఫాన్స్‌, ఇటలీ మొదలగు దేశము
లును పారి శ్రామికాభివృద్ధిని వినియోగించుకొని శ్రీఘ్ర
గతిలో అభివృద్ధిని సాధించినవి.

పారి శామిక రంగమున సత్వరముగ మార్పులను సాధిం
చిన తొలిదేశము ఇంగ్లండు. 19వ శశాబ్దము మధ్య
వరకును ఇతరదేశముల కన్నిటికన్నను అది అ[గగామిగా

పారిశ్రామిక విప్ప వము - ఆ తరువాత

ఉండెను.19ివ శశాల్లి చివరి మూడు దశాబ ములలో జర్మనీ,
యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌ కేశములు పారిశ్రామిక విప్ప్లవమునకు
లోనై నవి, 20వ శశాబ్ద్బమున సోవియట్‌ రప్యూ |వ్రణా
శి కాబద్ధమగు అనేక పంచవర్ష ప్రణాళికలను అమలు
జరిపి దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను సువ్యవస్థీకరించి, అనేకము లై న
ఛారీపరిశ్రమలను నెలకొల్పి, యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌తో సమ
ముగ పారిశ్రామిక స్థాయిని అందుకొన గలిగినది, అదే
సమయమున స్విజర్లండ్‌, బెల్లి యమ్‌, తక్కిన చిన్న యూర ప్‌
చేశములు శ్రీ ఘగతిలో పారిశ్రామిక శకేందములుగ
మారినవి. యూరప్‌ వెలుపల ఉన్న దేశములలో కొన్ని
విరివిగా యంతములను, విద్యుచ్చక్తి ని ఉత్ప త్తిచేసి, వ్యవ
సాయముషపె తక్కువగా ఆధారవడుటకు (పయత్నించినవి.
ఆసియాలో పారి|శామిక విష్ణ వమునకు తొలుతగ లోనైన
చేశము జపాన్‌. మెయ్‌జిీ (ముత్సుహిటో) పునస్థాపన
(1868) నాటినుండి జపాన్‌ లో పారి శామి కాభ్యుదయము
ఇతోధికముగ అభివృద్ధి అయినది,

పారిశ్రామిక విప్ప వము వలన 19వ శతాబ్దమున కలిగిన
గొప్ప పరిణామములలో కెనడా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజీ
లండ్‌ వంటి ఆవోరమును పండించు దేశములు పంటలను
ఇనుమడింప జేయుటను ఒకటిగా లెక్కింపదగును. పారి
(శామిక చేశములు ఫ్యాక్ట రీలలో సరకులను తయారు
శేయుటయందే నిమగ్నమై ఉండుటవలన వాటికి తమ
వాడకమునకు కావలసిన ఆహారధాన్యములను పండించు
టకు కావలసిన తీరికయు, స్థలమును, జనమును లేకుండెను.
అందువలన ఆ దేశములు ఆవారపదార్గములను ఆస్టేలియా
వంటి నూతన దేశములనుండి కొనుటకు ఆరంభించెను,
అందువలన ఆ నూతన దేశములు అధికాధికముగా ఆహార
ధాన్యములు పండించుటయందే నిమగ్నములు అయ్యెను.
ఈ విధముగా వస్తువుల, ఆవోరధాన్యముల వినిమయము
ఇటీవలివరకు అత్యంత |ప్రముఖత వహించినది. కాని, ఆ
కొత్త డేశములును త్వరలో పెద్ద పెద్ద వరి శ్రమలను అధి
వృద్ధి చేసికొనినవి,

ద్వితీయ ప్రపంచ యుగ్జానంతరము సుసంపన్న పారి
|శామిక దేశముల వై ఖరిలో ఒక |క్రొ:త్త మార్పు సంభ
టిల్లి నది, ఈ దేశములు సాంకేతిక పరిజ్ఞానము కావలసిన
దేశములకు నిర్దిష్టమగు వ్యాపార నియమనిబంధనలతో
తమ సాంకేతిక పరిజ్ఞానమును తెలుపుటకు పూనుకొనెను.
ఈ విధముగ భారత దేశమును, ఆఫికా, లాటిన్‌ అమెరికా
లోని పలు దేశములును తమ పారిశ్రామిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో
పెద్ద మార్పులు చేయుటకు ఈ సాంకేతిక పరిజ్ఞానమును
వినియోగించుకొనుచున్నవి, 1949 తరువాత కమ్యూనిస్ట్‌

40

చీనా పెద్ద ఎత్తున పారిశ్రామిక విప్ప వమును |ప్రారంభించి,
తదనుగుణముగ సోవియట్‌ రష్యా నుండి సాంకేతిక పరి
జ్ఞానమును (గహించెను.

(థిటిష్‌ కామన్వెల్త్‌ దేశముల పోశ్సావామున ఏర్ప
డిన కొలంబో (ప్రణాళిక, అంతర్జాతీయ అభివృద్ధికై
యు నై బడ్‌ స్టేట్స్‌ నియమించిన సంస్థ, ఐక్యరాజ్య నమితి
సంస్థకు సంబంధించిన సాం శేతిక సనహాయ సంఘ (వశ్యేక
నిధి ఏ భూ హీ అభివృద్ధి కార్యక్రమము (యు, ఎక్‌,
డి. పి) వంటి పథకముల ద్వారా యునై పడ్‌ స్టేట్స్‌,
(ఫ్రాన్స్‌ మొదలైన అభివృద్ధి దేశములు మెక్సికో, మధ్య
(ప్రాశ్యము, ఆసియా, ఆఫికా వంటి వెనుకబడిన దేశము
లకు ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానము నిరంతరాయముగ
అందుటకు (పశ్యేక సాం శకేతిక సహాయ కార్యక్రమము
లను ఏచ్చాటు చేసినవి.

సోవియట్‌ రప్యా వెనుకబడిన దేశముల అభివృద్ధి
కొరకు సుశికిత నై పుణ్యమును, పెట్టుబడి యం[తములను
అంద జేయుచున్నది. ఈ సవోయము మూలమున వివిధ
వర్భమాన దేశములు యంతములను సమర్థతతో నిర్వ
హించుటకు తగిన సాంకేతిక శికణమును పొందుచున్న వి,

పారి శామిక విప్పవము ఇంకను సాగుచునే ఉన్నది. అది
పూర్వము కన్న ఎక్కువ వేగముతో ముందంజ వేయు
చున్నది. (క్రొత్త పనులను చేయుటకు గాని, పాత పనులనే
కొత్త పద్ధతిలో నిర్వహించుటకు గాని (క్రొత్త పరికరము
లను కనిపెట్టుట సదా జరుగుచునే ఉండుటవలన ఈ ద్రుత
గతి సాధ్యమగుచున్నది; ఇ్రటులే కొంగొత్త రీతుల శక్త
లను కనుగొనబడుచున్నవి. వాటిలో అతి నవీన మైనది పర
మాణు శ క్రి. ఇందులకు తోడుగ ఉత్పత్తి బక్నాల జీయందు
నూతనముగ స్వతశ్చలన |ప్రక్రియ (ఆటోమేవన్‌ ) అనునది
శావు కల్ప్చించుకొనినది. క్లిష్ట గణిత (నైబశ్నెటిక్స్‌)
స్ఫూతముల పై ఇది ఆధారపడి ఉన్నది. ఈ (ప్రక్రియవలన
థారీ యెత్తున సరకులను ఉత్ప త్తి చేయుట సులభసాధ్య మై,
తద్ద్వారా అధిక సంఖ్యాక (పజానీకము తక్కువ వ్యయ
ముతో ఎక్కువ సుఖజీవితమును గడుపుటకును, |శేయో
రాజ్య లత్యుసాధనకును మార్గము వర్చడినది. ఇది ఇకమీద
రూపొందగల నూతన సమాజముపై మవాత్తరమగు
సాంఘిక పరిణామమును కలిగించగలదు.

భారతదేశము స్వాతంత్యమును ఆర్జించిన పిదప
(1947) వరి శమాథివృద్ధికి ఒక కార్య క్రమమును
రూపొందించినది. 1951 మొదలుకొని (ప్రభుత్వము నియ
మించిన యోజన సమితి (ప్లానింగ్‌ కమిషన్‌) అను (ప్రణా
?ికా సంఘము వరుసగా పంచవర్ష (ప్రణాళికలను సిద్ధ

వరచుచున్నది. ఆ|పణాళిక అమలు పరుపబడి కొత్తగా
ఛారివరిశమలు, లఘు వరిశమలు అంతటంతట స్థాపించ
బడుచున్నవి. అభివృద్ధి చెందిన దేశములు థారత

మెశకానికల్‌' ఇంజనీరింగు

దేశపు (వణాళి కాబద్ధమగు [పయత్న ములకు తోడ్పడు
టక ముందుకు వచ్చి సాంశేతిక సలవా సవాకారములతో
చేయూత నిచ్చుచున్నవి.

సెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు

ఆదిమానవుడు తన కాయకప్టములను సులభతరము
చేసికొనుటకుగాను చేసిన కృషి ఫలితమే యంగతము. ఈ
(పయత్నములో తన బలము కంచును, జంతుబలము కం చును
ఎక్కువ శక్తిని సాధించుటకు మానవుడు యత్నించెను.
లియోనార్లో డా విన్నీ (జ, 1452) తన భావనలందు సమ
శకాలీనులను అధిగమించి పురోగమించిన గొప్ప మెకాని
కల్‌ ఇంజనీరు. అతడు విమానముల, జలాంత ర్లాముల
చిత్రములను సిద్ధపరచుటయే గాక, నేటి ఇంజనీర్లు వాడు
చున్న సెక్కు. యంతములను, పద్ధతులను ఊహించెను.
మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు 1రి వ శతాబ్ద మున - పారి
_్రామిక విప్ప వమున - ఆవిరి యంత్రము కనుగొన్న తరు
వాత సివిలు ఇంజనీరింగు నుండి వేరైనది. ఈ శాఖలో
మొట్టమొదట కనుగొనబడిన యంతములు : “కకష
కొన్న మగ్గపు నాడ (1788), సోర్‌ (గివ్స్‌ (1768)
వడుకు. యంతము (స్పిన్నింగ్‌ జెన్నీ) ప్రధానముగా
వస్తోత్సత్తి పరిశ్రమలశకే సంబంధించినవి. 1769 లో వాట్‌
కని పెట్టిన ఆవిరి ఇంజను మానవుని దృక్పథము నే పూర్తిగా
మార్చివేసెను. ఇంజనీరుకు క[ర్రకన్నను ధాతువు (ప్రధాన
మగు వస్తువు అయ్యెను, ఆవిరి శక్తి మానవుని కొరకు
చై ల్వే ఇంజనులను, నౌకలను నడుపుట మాత్రమే శాక,
వానిని నిర్మించు యంగతపరికరములను కూడ పనిశచేయించ
గలిగి, అంతకు ముందు కని విని ఎరుగని శక్తి సంచయ
మును (ప్రసాదించెను. ఆవిరి ఇంజను ఇచ్చు శ క్రికి తట్టుకొన
గల గట్టి వస్తువుల అవసరము పర్చడెను. అందువలన
మెకానికల్‌ ఇంజనీర్లు ఈ సమస్యలను వరిమ్కరించుటకు
మార్గములు అన్వేషింపవలసి వచ్చెను. ఈ సమస్యవలన
వాట్‌ చే నిర్మింపబడిన ఆవిరి ఇంజను అభివృద్ధి 5 ఏండ్లు
వెనుకబడవలసివచ్చెను. ఎందుకనగా, సిలెండర్లకు సరిగా,
కచ్చితముగా రం|ధములు వేయు యంత్రములు ఆ నాడు
లేకపోయెను. ఫిరంగులకు చిల్లులు వేయుటకు జాన్‌
విల్కిన్‌ నన్‌ ఒక యంతమును 1744 లో నిర్మించిన తరు
వాత అది వాట్‌ కు కూడ ఉప యోగించెను.

నూతన యంత్రములను రూపొందించుటలో _్రామా
(జ. 1748) 1802 లో విఖ్యాతిని ఆర్జించెను. హానీ
మాడ్స్‌లే (జ, 1771) ధాతువులతో పనిచేయుటకు వీలుగా
ఒక సరిక్రొత్త యంతవరికరముల రూపమును కల్పించెను.

XI1-6

41

నేడు కార్థానాలలో ఉపయోగించు లేక్‌ పరికరము, ధాతు
వులతో పనిచేయు పరికరము, రం|ధములు వేయు పరి
కరము మున్నగువాటి ఆది స్వరూపము ఆనాడు మాడ్స్‌లే
రూపొందించినవే, |కొత్సగా కనుగొన్న (పతి సాధనము
ప్రశ్యేకమగు అవసరమును తీర్చునదిగా రూపొందించబడెను.
మాడ్స్‌లే 1797లో (న్మూ మరలను కోయు లేక్‌ పరికర
మును కనిపెనును, దాని సహాయమున (రామా పైా(ా
లిక్‌ యం(తమును రూపొందించెను. లియోనార్గో డా
విన్బీ అంతకుముందు 800 పండ్ల డ్రతము ఊహించిన యంత
ములు ఈ విధముగా కడకు రూవవంతములై కన్పట్టినవి,
విట్‌ వర్త్‌ (జ. 1808) కచ్చితమగు కొలతలు ెలుపు
(ైసీషన్‌ ఇంజనీరింగునకు పునాది వేసెను. ఇంతవరకు
రెండడుగుల కొలతబద్దతో నే కొలతలు కొలుచుచుండిరి.
అయితే, మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు వ్యవస్థలో రూపొందు
చున్న (క్రొత్త (క్రొత్త యం|త్రపరికరముల విషయములో
ఇది పనికిరాక పోయెను, వాట్‌ తొలుతటి ఆవిరి యంత
మును తయారు చేయుటలో ధాతు శేకులను అమర్చుటకు
మందమును చూచుటలో పాత నాగాము మందమును
(పమాణముగ ఉంచుకొని సంతృ్భ ప్రిపడెను, కాని, అధిక
(పేషముగల ఆవిరియంత్రములు అవతరించుటతోను, మెకా
నికల్‌ ఇంజనీరింగు అభివృద్ధి అగుటవలనను అంగుళమున
సహా[స్రాంళపు కొలతలును అవసరము అయ్యెను. అయిశే,
ఆ కచ్చితమైన (ప్రమాణములను కొలుచుటకు సాధన
ములు ఆశకాలమున లేకుండెను. విట్‌వర్స్‌ 1880 లో
మొదటి వాస్త వమగు చిత్రిక పరికరమును నిర్శించెను.
జౌల్‌టన్‌, వాట్‌, ((బవితిక్‌ (హై (పెషర్‌ ఆవిరి
యంత్రపు ఆవిష్కర్త), (బూనెల్‌, నాన్మిత్‌ (ఆవిరి సమ్మె
టలను నిర్మించిన వ్య క్తి), మరి కొందరు తమ యుగమును
విష్ణ వాత్మకముగ చేయుటవలన, 1810 నాటికి మెకానికల్‌
ఇంజనీరింగులో అవనరమగు ప్రథాన పరికరముల-ఇంజను
లతో పనిచేయు లేక్‌లు, రం|ధములు చేయు యంత్రములు,
చిత్రిక యం|తములు, స్టాటర్లు, మిల్లర్లు, చేవర్దు, (డ్రిల్లింగు
యం|తములవంటి ఇనువ పనికి అవసరమగువాని - మూల
మున అతి సూక్మపు మేరవరకు పనిచేయ వీలెనది.
పార్మిశ్రామిక అభివృద్ధి మరునటి దశ ఉత్ప తిని పెచ్చు
చేయు పద్ధతులందు గ్రోద్ధచూ పెను. యంత పరికరములను

మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు

తయారు చేసికొనుటకు మేలిమి వచార్థములను, దృఢత్వము
గల ధాతువులను రూపొందించుకొనవలసి వచ్చినది. దీనికి
మేలి ఉక్కు విశేషముగా శకావలసి వచ్చెను. బెస్సెమర్‌'
1856 లో ఉక్కు. తయారీలో ఒక నూతన పద్ధతిని (ప్రవేశ
పెట్టి, దానికి పేచంటును సంపాదించెను. దీనితో యంత
పరికరములకు అవసరమైన మేలిమి ఉక్కు_ తయారై నది.
ఇట్లు ఉక్కు తయారుచేయునప్పుడు టంగ్‌స్ట్రన్‌ చేర్చుటవలన
ఫలించిన ఉక్కుకు (ప్రత్యేక భౌతిక ధర్మములు ఉన్నట్టు
మ్యు షెట్‌ 1986లో కనుగొ నెను. వీనిఫలితముగా ఎక్కువ
వేగమును సహించగల పనిముట్లకు ఉపయోగపడు (ప్రత్యేక
మైన ఉక్కును ఇఖుయిలర్‌, వైట్‌ అనువారు (1900)
రూపొందించుటకు అవకాశము కలిగను.

అంతకు ముందు 1రివ, 19 వ శతాబ్ద ములలో తెలియని
అనేక నూతన శక్తి సామర్థ గములను 20౦0వ శతా బ్రములో
ఇంజనీరు తన వశము చేసికొన గలి7ను. ఇప్పుడు మెకాని
కల్‌ ఇంజనీరుకు ఆవిరి ఇంజనుతో మాత్రమే గాక, ఎలక్ట్రీ
కల్‌ మోటారు, ఇంటర్నల్‌ కంబశ్చన్‌ ఇంజను, స్ట్రీమ్‌ టర్భ
యిన్‌, గ్యాస్‌ టర్భయిన్‌, నీటి టర్భయిన్‌ , తదితరములగు
శక్తి ఉత్పాదక సాధనములతో సంబంధము ఉన్నది, రాను
రాను యంతములు మానవుని (ప్రస క్తి లేకయే స్వయముగ
న్వతశ్చలితములు గా పనిశేయు మార్గములు కనుగొన
బడినవి, యునైఇుడ్‌ స్టేట్స్‌లో ఎలక్ట్రానిక్స్‌ చాడ
కముతో ఫ్యాక్టరీ చానియంతట అదియే_మానవుని
(పన క్తి లేక యే__పని చేయు వద్ధతి ఇటీవల రూంపొండింప
బడినది.

ఇట్లు ఎప్పటి కప్పుడు మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు శేత్ర
ములో వెలయుచున్న నూతన నిర్భాణములకు అవసరమగు
(ప్రశ్యేక భౌతిక ధర్మము గల మిశ్ర ధాతువుల వంటి పదార్థ
ములు లభింపనందున కొత్త సమస్యలు సదా తల ఎత్తుచునే
ఉన్నవి. జెట్‌ ఇంజనును విజిల్‌ కనుగొన్న ప్పుడు టర్భయిన్‌
చ్లేడులకు తగిన బల మైన (ప్రశ్యేకమగు మి ధాతువులు
లభించువరకు వేచి ఉండవలసి వచ్చెను. జెట్‌ ఇంజనులో

(ప్రధాన భాగమైన టర్భయిన్‌ బ్లేడులు ఆకారమువలననుు,

కచ్చితమగు కొలతలు మొదలగు వానివలనను నూతన
సమస్యలను ఉత్పన్నము చేయుటవలన వీనిని తయారు
చేయుటయందును, వర్యవేకణ చేయుటయందును మేలు
పద్ధతులను కనుగొనుటకు విజ్ఞానవేత్తలు నిరంతరము కృషి
శేయుచునే ఉన్నారు. సోవియట్‌ రష్యూలోను, యునై_
బడ్‌ స్రేట్స్‌లోను రూపొందుచున్న రోదసీ ఇంజనీరింగులో
ఏర్పడిన సమస్యలు కూడ పరిప్కారమును అపేషించు
చున్నవి.

42

ఇంజనులు వాని అభివృద్ధి

పలువురు పూర్వ పరిశోధకుల పరిశోధనలను పనిగొని
తదనంతర కాలపు (ప్రతిభావంతుల విభిన్న ([పయోజనము
లకు ఉపయోగపడు రకరకముల ఇంజనులు కనుగొనుట
పారిశ్రామిక విప్ప వమున కన్పట్టు (ప్రముఖ లతణము.
ఇ్రింజనుల అభివృద్ధి పారిశ్రామిక విప్పవమునకు (ప్రబల మైన
మూలాధారము. ఇటులే పారిశ్రామిక విప్లవము ఇంజనుల
విషయమై మరింత సమర్థతతోను, త్వరితముగను పరిశీలన,
పరిశోధనలు జరుపుటకు అవకాశములు కలిగించినది.
బ్రింజనులకు జన్మస్థానము ఇంగ్లండు అని చెప్పవచ్చును.

పాపిన్‌ అను (్రైంచి విజ్ఞాని 1680 (ప్రాంతములో ఒక
ఆవిరి యం[త్రమును నిర్మించెను. సిలిండర్‌ లోనికి ఆవిరిని
(ప్రవేశ పెట్టి చల్లబరచు సూత్రము ఆధారముగ పాపిన్‌
తన ఆవిరి ఇంజనును రూపొందించెను. చల్చబరుచుట వల్ల
ఏర్పడిన శూన్యప్రదేశమువలన ముషలకము (పిస్టన్‌)
సిలిండరులో కదల గలిగాను. ఇట్లు ఆవిరినుండి యంత్ర
శక్తిని పొందుటలో పాపిన్‌ సఫలుడ య్యెను. అయితే,
ఇంజను స్వరూపము పూర్తి కాకమునుపే పాపిన్‌ మరణ
మునకు గురికాగా న్యూకోమెన్‌ ఆ ప్రాతిపదికను అందు
కొని తన ఆవిరి ఇంజనును నిక్శ్మించగలిగాను. డార్జ్‌ మౌత్‌
నివాసియు, ఇనుప సరుకుల వ్యాపారముచేయు కమ్మరియు
అగు న్యూకో మెన్‌ (1668-1729) అనువాడు పెక్కు.
సంవత్సరముల కష్పసాధ్యమగు [ప్రయోగ పరీక్షల తరువాత
తొలి ఆవిరి ఇంజనును జయ|పదముగా 1705 లో రూపొం
దించెను. 16వ శ తాబ్దమున ఇంగ్లండులో గనుల పరిశమ
ఉరకల - పరుగుల మీద అభివృద్ధి చెందినప్పుడు ఈ ఇంజను
అందులకు ఎంతయో తోడ్చడినది. 1720 తరువాత ఈ ఇంజ
నులను కార్నిష్‌ తగరపుగనులలో చాడిరి, 1769 నాటికి
57 న్యూకో మెన్‌ ఇంజనులను న్యూకాసిల్‌ (పాంతము
నందలి నేలబొగ్గు గనులలో నీటిని తోడివేయుటకు
వాడిరి, న్యూకో మెన్‌ ఇంజనులు నడుపుటకు ఇంధనము
విశేషముగా కావలసి వచ్చుటవలన ఆ ఇంజనులను పని
చేయించుట అత్యంత వ్యయ జనకమ య్యెను. ఆ ఇ3జనుల
లోని అసమర్థతకు పథధానమగు ఈ కారణమును కనుగొన్న
వాడు జేమ్స్‌ వాట్‌. పైగా, అప్పటికి ఇంజనుల విడిభాగ
ములను శేయుటకు ఉపయోగించు ధాతువుల ఘటక
సామర్థ్యమును గురించి శెలిసిన విషయములు బహు
తక్కువ

న్యూ కోమెన్‌ ఇంజనులో నిప్పు వేడికి నీరు వేడెక్కి
ఆవిరిగా మారును, ఈ ఆవిరిలోని ఉష్థ్రము కొంత సిలిండరును

వేడి చేయుటకు వినియుకృమగును. మిగిలిన చానిలో
కొంత భాగము ఉద్దేశిత కార్యమున కె ఉపయోగపడును;
ఇక శేషించిన దానిని చన్నీరు వారించును. ఈ చన్నీరు
ఆవిరికి దవరూపము కలిగించుటకు ఉపకరించును. ఈ
చన్నీ రే సిలిండరును నై తము చల్లబరచి, తద్ద్వారా అందలి
వేడిని నెతము వారించుచున్నది. ఈ విధముగా ఆవిరిలోని
శ క్రియందు ఒక స్వల్పాంళము మాత్రమే ఉద్దేశిత కార్య
మునకు ఉపకరించు శక్తిగ మారి పనిచేయ పనికివచ్చు
చున్నది. అందువలన వేడిమి చాలవరకు వ్యర్థమగుచున్నది.
సిలిండరుతో సంబంధములేని మరొక (పశ్యేక పాత్రలో ఆవి
రిని ద్రవరూప మొందశేసినచే ఆనీరు సదా చల్లగా
ఉండగలదనియు, సిలిండరును, పిస్ట నును ఎల్ల ప్పుడు వేడిగా
ఉండగలవనియు వాట్‌ |గహించెను. వాట్‌ తన ఇంజనుకు
1776 లో పేబంటును పొందెను. స్థూలముగా ఇదియే
యం|త్రళ క్తి యుగమునకు (ప్రారంభమని చెప్పవచ్చును.
దీనివల్ల ఆవిరి దవరూప మొందుటవలన చల్లబడిన సిలిండ
రును మరల వేడిచేయుటకు [పతి ఆవృత్తిలోను వ్యర్థ
మగుచున్న ఉపఫ్థ్ఫమును వ్యర్థముకాకుండ పొదుపుచేయు
అవకాశము కలిగినది,

అంతట న్యూకోమెన్‌ ఇంజనుల కన్నను చౌకగా తయా
రగు వాట్‌ ఇంజనులు థారీగా నీరు తోడివేయుట అవసర
మైన చోట్ల (బొగ్గు గనులలో తప్ప) ఇంగ్లండు అంతట
నెలకొల్పబడెను, చౌకెన బొగ్గు తుక్కు వాడు చోట్ల
మా(త్రము న్యూకో మెన్‌ ఇంజనుల వాడకము ఉండెను,
కార్నిష్‌ తగరపు గనులలో ఊట నీటివలన గనులే మునిగి
పోవు (ప్రమాదము ఏర్పడినప్పుడు అతి వ్యయజనకములగు
న్యూకో మెన్‌ ఇంజనులకన్న మిన్నగ వాట్‌ _ఇంజనులు
ఆ గనులకు బాగుగ ఉపకరించినవి. 1800 కి కార్న్‌ వాల్‌లో
40 వాట్‌ ఇంజనులు పనిచేయు చుండినవి, ఈ ఇంజను
లను గాలి కొలుముల తిత్తులను ఊదుటకును వాడుచుండిరి.
ఈ ఇంజనులు మొదట తోడుటకును, అటు నిటు ముందు
వెనుకలకు సంచలించుటకు సంబంధమున్న పరిపూరక వ్యవ
వోరములకును వాడుచుండిరి. అయితే, వాట్‌ 1781 లో
తన ఇంజనులను చక్ర భ్రమణము గల యంతములను పని
చేయించుటకు వాడెను. ఎక్కడెక్కడ శక్తి ఉపయోగము
ఉండునో అక్కడక్కడ తన ఇంజనును వాట్‌ ఉపయోగపడు
నట్లు చేసెను. గనులలో నీటిని తోడి వేయు పంపులకు శక్తి
నిచ్చునవిగ వాట్‌ ఇంజనులు ఆదిలో వాడబడుటచే ఈ
ఇంజనుల శ క్తిని గురముల శ క్రి (హార్స్‌పవర్‌ )తో పోల్చుట
పరిపాటి అయ్యను. దీనికి కారణము అంతకు ముందు
గనులలోని నీటిని తోడివేయుటకు గుర్రములను వాడు

43

మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు

టయే, తరువాత జౌల్టన్‌ అనువాడు వాట్‌తో కలిసి
హార్స్‌ పవర్‌ను ప్రమాణీకరించెను. ఒక వోర్స్‌ పవర్‌
88,000 అడుగు పౌండ్లు 1 నిముషమునకు సమానము, ఈ
వర్షీ కరణ వాట్‌ తన ఇంజనులను అమ్మ జూపుటకు బాగుగా
తోడ్స్పడెను. నాడు జౌల్ట న్‌, వాట్‌ అనువారు [వమాణీ
కరించిన వార్స్‌ పవర్‌ విలువ నేటికిని వాడుకలో ఉన్నది.

పెద్ద ఎత్తున శక్తి కావలసిన (పతి పరిశ్రమకును 19 వ
శతాబ్బ మున ఆవిరిని ఉపయోగించుచుండిరి. లంకా మర్‌
(ప్రాంతము (ప్రత్తి వర్మిశ్రమకు |పసిద్ధి, వరినర |[పాంతము
లందు పారుచున్న నెల యేళ్లు ఆధారముగానీటినుండి ఉత్పత్తి
అగు శక్తిని వినియోగించుకొని 1800 నాటికి 64 నూలు
మిల్లులు పనిచేయుచుండినవి. 1850 లో పరిస్థితులు మారి
11,000 వోర్‌్‌పవర్‌ గల నీటి శక్తికి మారుగా 17000
హోర్స్‌వవర్‌ గల ఆవిరి వాడకము జరిగను, ఈ లోగా
_బివితిక్‌ మొదలగు విజ్ఞానులు అప్పటిలో అలువుగా లేక
భారీగా ఉండిన వాట్‌ ఇంజనును హెచ్చు వేగము, హెచ్చు
ఒత్తిడిగల నేటి చక్కని ఇంజనుగా రూపొందించుటకు
యత్న ములను సాగించిరి®. ఈ విధముగ మార్చబడిన ఇంజ
నులు రవాణా పరిశమయందు చాల ఉప యోగపడినవి,
యునై బడ్‌ గ్లేట్స్‌లోని నదులలో 1815 నాటికి ఆవిరి
యంత్రముతో నడుపబడు నౌకలు వాడుకలోనికి వచ్చి
నవి, 1940 తరువాత ఆవిరి యం(తము సవహాయమున
నముదమున నౌకాయానము మొదలైనది, 1రవ శతా
బ్దము చివర ఆవిరితో నడచు కెలు ఇంజనులను గురించిన
పరిశోధనలు పెక్కు. జరిగాను. 1880 తరువాత ఆవిరితో
నడచు కైళ్ళు దేశములో రవాణాకు |ప్రధానమయ్యెను,

ఆవిరిని ఉపయోగించి మువలకము (పిస్ట్రను)ను ముందు
నకు, వెనుకకును కదలించి, ఆ ముందు వెనుకల కదలికను
ఉప యోగించి వంపుటిరుసు మూలమున చక్రగతిని కలి
గించుటలో ఇబ్బందులు గలవని తద్‌జ్ఞాలు వాట్‌ కాలము
ననే గుర్తించిరి. దీనికి పరిష్కార మార్గముగ ఆవిరి నసవోయ
మున నేరుగా చక్రగతిని కలిగించవచ్చునని |గ్రహించిరి.
తగిన ఇంజనీరింగు సామగగి, ఇంజనీరింగు పద్ధతులు, విశేష
ముగ అభివృద్ధి చెందనిదే ఆవిరి టర్భయిన్‌ను నిర్మించుట
కష్ట సాధ్యము, అందువలన 1రి4ఓ4 కు గాని జాగుగా పని
చేయు టర్భయిన్‌ను సిద్ధపరచుట సాధ్యము కాలేదు,
1884 లో చార్లెస్‌ పార్ఫన్‌ మొట్టమొదటి టర్భయిన్‌ను
సిద్ధపరచి, విజయవంతముగ పని చేయించెను. ఇది విద్యు
చృక్తిని ఉత్పత్తి చేయుటకు తొలిసారిగా వాడబడెను,
1912 నాటికి 25,000 కిలోవాట్ల (దాదాపు 88,000
హార్స్‌పవర్‌ ) టర్భో-జన రేటర్లు నిర్శితముల య్యెను. మవా

మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు

త్రమ దకతగల బృవాత్సరిమాణపు టర్భయిన్‌ లను ఉప
యోగింవగలుగు మరొక పరిశ్రమయగు నౌకాయానము
'వై పునకు అంతట తన దృష్టిని పార్బ్సన్‌ మరలించెను.
పార్బన్‌ నిర్మితమగు టర్భయిన్‌ తో నడుపబడిన తొలుతటి
లాంచి - “టర్‌ వినియా” అనునది - 1897 న జరిగిన నౌకా
వరివీక్షణ యందు (ప్రదర్శిత మైనప్పుడు పేతకులు సంభ
మాళ్చర్యములకు లోనై_ర. అప్పటిలో అత్యంత వేగవం
తము లని పేరొందిన డిస్ట్రాయరు నౌకల వేగమును
ఎంతయో అధిగమించి ఆ లాంచి పయనించగలిగినది.

పరిపూరక ఆవిరి ఇంజను, స్ట్రీమ్‌ టర్భయిన్‌ అను
రెండును కూడ ఉష్పమును ఒశేచోట వినియోగించును,
బాయిలర్‌ లో ఆవిరి ఉత్పత్తి అగును. అట్లు ఉత్పతి
అయిన ఆవిరి మరొకచోట - అనగా సిలిండరులో గాని,
టర్భయిన్‌ లో గాని - (పయోజనశకారియగు పని జరుపుటకు
వినియోగింపబడును. ఈ పద్ధతి కన్నను నేరుగా సిలిండరు
లోనే ఇంధన దవాన (క్రియ జరిగిన మరింత దక్షత చేకూరు
ననుటను ఇంజనీర్లు (గహించిరి. ఈ నిధముగా అంతర్జవొన
ఇంజను (ఇంటర్నల్‌ కంబళ్చన్‌ ఇంజను )ను గురించి
భావన కలిగను. డచ్చి విజ్ఞాని హైగాన్ట్‌ 1680 లోనే
సిలిండరులో తుపాకీమందు [పేలుట వలన శక్తిని ఉత్చా
దించు ఇంజనును నిర్మించుటకు (ప్రయత్నించెను. కాని,
ఇంటర్నల్‌ కంబళ్చన్‌ ఇంజనును (లోపలే ఇంధనము శాలి
పనిచేయు ఇంజను) తయారుచేయు సమస్యలు ఆవిరి
యం(తము సమస్యల కన్నను మిక్కిలి క్షి ష్టమైనవి గనుక,
విజయవంతమగు స్ట్రీమ్‌ ఇంజనును రూపొందించుటకే మరి
కొంత కాలము విని యోగింపబడెను.

ఇంటర్నల్‌ కంబశ్చన్‌ ఇంజనును తయారు చేయవలె
నను భావము 168వ శశాబ్దము చివర తిరిగి తల ఎ త్తినది,
1812 తరువాత విరివిగా వాడుతున్న కోల్‌ గ్యాస్‌ దీనికి
ఆదర్భ[పాయమగు ఇంధనముగా ఏర్పడెను. కాని, 18608
గాని గ్యాస్‌ ఇంజను ఏర్పడలేదు. (ఫైంచి ఇంజనీరు లోనో
యిర్‌ వ్యాపారరీ త్యా విజయవంతమగు తొలి గ్యాస్‌
ఇంజనును 1860లో సిద్ధపరచెను. ర్‌ ఏండ్ల లోపున 400
గ్యాస్‌ ఇంజనులు అతని స్వదేశ మున వాడకమునకు వచ్చెను,
రెండు ఏండ్లకు తరువాత మరియొక |'ఫెంచి ఇంజనీరు
బు డి రోచెస్‌ నాలుగు దెబ్బల (ఫోర్‌ స్ట్రోక్‌) ఇంజనును
కనిపెళ్టైను. జర్మనీ చేళస్థుడగు ఒట్టో చాని మూల
భావనను ఉపయోగించి 1876 లో సై లెంట్‌ ఇంజనును
సిద్ధపరచెను [చూ, పు 46].

గ్యాస్‌ ఇంజను వలన (ప్రయోజన మేమనగా, దానిని
చిన్నచిన్న ఛాగములుగ తయారుచేయుటకు వీలుండుట.

అందువలన ఆవిరిని వాడుటకు అవకాశములేని
పరిశ్రమలకు ఇది ఉప యోగించెను, కాని, 1900లో విదుగ్ధే
చృక్తి విరివిగా వాడకమునకు వచ్చిన తరువాత ముందు
కన్నను అనుకూలమగు చిన్న ఎత్తు పవర్‌ ఇంజనులను సమ
కూర్చుటవలన గ్యాస్‌ ఇంజను క్రమముగా మరు.
పోయెను, ఇది అంతకన్నను మిక్కిలి సమర్గమగు పెట్రోల్‌
ఇంజనును తయారుశేయుటకు చారి చూపెను. వెటోల్‌
ఇంజను అనునది (దవరూపమగు ఇంధనమును వాడి,
దానిని ఆవిరిగా మార్చుటకు కొద్దిఫొటి మార్పులు చేయ
బడిన గ్యాస్‌ ఇంజను వంటిదే.

యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌లోని పెన్సిల్వేనియాలో పెటోలి
యమ్‌ ఉనికి 18కరిలో కనుగొెనబడినది. దీనివలన పెట్రోల్‌
ఇంజనులు తయారుచేయుటకు (పయత్నములు జరిగినవి.
ఈ [ప్రయత్నముల ఫలితముగా 1884లో -డాన్లుర్‌ అను
వాడు పెట్రోల్‌ ఇంజనును సిద్ధపర చెను. దీనివలన వావాన
ముల ద్వారా రవాణా సౌకర్యములయందు పెద్ద మార్పు
వచ్చినది. ఆ ఫలితములు మోటారు కారు, అంతకన్నను
ముఖ్యమగు విమానము వాడుకలోనికి వచ్చుటకు ముఖ్య
కారణమయ్యను,

చిక్కని తైలమును చాడు మొట్ట మొదటి డీసెల్‌
ఇంజను 1892లో రూపొంది, పేబంటు చేయబడినప్పటికిని,
చెక్కు ఏండ్లవరకు అది అంతగా వాడకములోనికి రాలేదు.
పెట్రోల్‌ ఇంజనును మార్చి మార్చి చిక్కని నూనెలను
వాడుచు చివరకు సమర్థముగా పనిచేయు డీసెల్‌ ఇంజనుగా
తయారు చేసిరి. ఇట్టి ఇంజను ఎంత మడ్డి నూనెలనై నను
వాడుకచేసి, వనిచేయుటయే గాక, రంపపు పొడివంటి చిల్హర
మల్లర ఇంధనములను కూడ వాడుకొనును. ఆవిరి ఇంజను
కన్న సమర్ధము, అల్ప వ్యయ సాధ్యము అగు ఇంటర్నల్‌
కంబశ్చన్‌ ఇంజను నౌకలను నడుపుటకు మిగుల ప్రయో
జన కరమని రూఢి అయ్యెను, 1980 8 ఆవిరి శక్తి కన్నను
డీసెల్‌ శక్తివలన హెొచ్చుబరువు తీసికొని పోగల నౌకలను
నడుపుట సాధ్యమయ్యను.

ఇంటర్నల్‌ కంబశళ్చన్‌ ఇంజనులలో అశ్యాధునికమగు
పరిణామము గ్యాస్‌ టర్భయిను. ఇది ఇంధన జ్వలనము
వలన ఉత్ప త్రి అగు వేడి గ్యాస్‌ ల వలన తిరుగు టర్భయిను.
గ్యాన్‌ టర్భయిన్‌ సమర్థముగా పనిచేయ వలయునన్న
అత్యధిక తావ క్రమమున పనిచేయవలెను. అయితే, అత్యుష్ణ
ములలోను తీవముగా పరిభ్రమించు నప్పుడు కూడ టర్భ
యిన్‌ బ్రేడులు వంకరబోకుండ ఉండు రీతిగ చానిని నిర్మింప
సాయపడు ధాతువులను కనుగొనుట పెద్ద చిక్క య్యెను.
అయినను మొత్తము మీద గ్యాస్‌ టర్భయిన్‌ ఆవిరి టర్భ

పెక్కు_

44

యిన్‌ కన్నను తక్కువ దతత కలది. అందువలన దానిని
నడువుటకు వ్యయము అధికము; కాని, దాని నిర్మాణ
మునకు అగు ఖర్చు చాల తక్కువ; అంశేకాదు, ఆ
యం|(తము చాల శేలికగ సైతము ఉండును. దానిని ఒక్క
తణములో ఆపి, తణములో మరల నడిఫించవచ్చును.
ఆవిరి టర్భయిన్‌ అట్లుకాదు; చాలసేపు, నడిపిననే తప్ప
కలిసిరాదు. ఈ పత్యేకత వల్లనే దీనిని కొన్ని విశిష్ట
(పయోజనములకు - ఉదా: శై_ల్వే ఇంజన్‌ పవర్‌ యూని
ట్లకు, జెట్‌ విమానపు ఇంజనులోని (పథాన భాగమునకు -
వాడుచున్నారు. ఇక మీద విమానచోదనమున రాకెట్‌
(ప్రోపల్షన్‌ (ప్రధానమగుచున్నది, (ప్రస్తుతము మాత్రము
ఆచరణాత్శకమగు కొన్ని చిక్కులు ఉండుట వలన దీని
వాడకము శేక్‌ఆఫ్‌ (నేలమీద నుండి పైకి ఎగురుటకు
ఉటంకించుటకు)కును, అత్యధిక వేగమున పార్ట్స్‌ బరస్టులకును
మాత్రమే పరిమిత మైనది.

ఇక మీదట మనశళ క్య్యాధారములలో (ప యోజనకరమగు
మరొకటి పరమాణుశళ క్రి కావచ్చును. కాని, ఇది సన్నిహిత
భవిష్యత్తులో (క్రొ త్తరకపు ఇంజనులను రూపొందించు
అవకాశము కన్చించుట లేదు. అట్టి భవిష్యత్తులో
రూపొందు నది బహుశా ఆవిరి టర్భయిన్‌ కావచ్చును.
దీనిలో బొగ్గును, నూనెను జ్వలింపజేసి తత్సాహాయ్య
మున ఆవిరిని సిద్ధపరచుటకు మారుగ పరమాణు పేర్పుడు
నుండి ఫలించిన వేడిమితో ఆవిరి తయారుకాగలదు,

మోటారుకారు పరిణామ రీతి

ఇంజను అవతరణముతో [చూ. పు. 41] చానిని అనేక
విధములుగా చాడుటకు అన్వేషణయును (ప్రారంభ
మయ్యెను. ఆ దినములలో తయారుచేసిన వస్తువులను
మార్కెట్‌కు త్వరగా తీసికొని వెళ్లుట అవసరమని |శ్రామి
కులు గుర్తించిరి. అందువలన రవాణా వ్యవస్థయందు
ఇంజను (్రముఖస్థానమును ఆర్డి ంచినది. వెక్కురకములై న
ఇంజనులను వాడుకచేసి, భిన్న విధముల వాహనములు
వాడుకలోనికి రాదొడగినవి.

రోడ్డు మీద నడచిన మొట్ట మొదటి స్వయంచాలక
శకటమునకు రూపురేఖలు తీర్చి నిర్మించిన వాడు కుగ్నాట్‌
అను (ఫైెంచి ఇంజనీరు, అతడు 1769లో పారిస్‌ నగరమున
ఆవిరితో నడుచు బండిని రూపొందించెను. అది మూడు
చక్రముల బండి; ఇద్దరు ప్రయాణీకులు కూర్చొనదగి
ఉండెను, గంటకు చాదాపు 7 కి.మీ. చానివేగము. ఒకసారి
జనింప జేయు ఆవిరి 15 నిముషములు నడచుటకు మాత్రమే
సరిపోవుటచే, (ప్రతి 156 నిమువషములకు బండి ఆగిపోవలసి

45

మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు
వచ్చెడిది. 1784 లో కోల్‌ గ్యాస్‌ దీపములు కని పెట్టిన
విలియన్‌ ముర్లకొ కు, 1801 లో రైల్వేలకు ఆవిరి ఇంజను
లను రూపుదీర్చిన కారన్‌ వాల్‌ వ్యా స్తవ్యుడగు _చెవితిక్‌కు
కూడ మోటారుకారు అభివృద్ధిలో భాగము కలదు.
1808 లో (ైైవితిక్‌ నిర్శితమగు ఆవిరి ఇంజను గల శైలు
బండి తొలిసారిగా గుర్రపు బగ్గీకన్నను వేగముగా పయ
నించెను. తరువాత ఇది కాంబోర్న్‌ నుంచి ప్లిమత్‌ వరకు
144 క. మీ, (పయాణము చేసెను, దీని ఇంజను నిలువు
(వర్జికల్‌ )గా ఉండక, అడ్డము (వోరిజాంటల్‌ )గ ఉండెను.
(్రైైవితిక్‌కు శకటముల వేగమును మార్చుటకు గేర్‌
బాక్సును అమర్చవలెనను అభి పొయము గలిగినట్లు తోచు
చున్నది.

ఈ చోదన శక్తిని సాధారణపు రోడ్ల్డవై నడుచు బండ్ల
కును వ_ర్హింప జేయవచ్చునా అనుటను అపుడు కొందరు
సందేహించిరి. ఒక బండి నిలబడిన చోటునుండి క దలినప్పుడు
చక్రములు భూమిని గాడీచేయకుండా తిరగవ లెనని గోల్డ్‌
వర్త్‌ గుర్నేకి తోచెను. అందువలన చకములకు మారు
ముందుకు తోయునట్టి సాధనముల - మెకానిల్‌ లెగ్‌ల -
తోను ప్రయోగములు చేసెను, 1825 లో ఇటువంటి ఆవిరి
బండిని ఒకదానిని తయారుచేసెను. ఇది నిజమునకు కొండల
మీదికి కూడ నడచెను. 1828లో అతడు ఈ శకటమున
లండను నుండి చాత్‌కు ప్రయాణము చేచెను. 1829 లో
రీడింగ్‌ డవిజస్‌, మాల్‌ పామ్‌ మీదుగా గుర్రములు లాగు
“టపాబండి” కన్న ఎక్కువ వేగముతో ఇది (ప్రయాణము
చేసెను. ఈ బండిలో 18 మంది ప్రయాణీకులు కూర్చుండ
గలిగిరి, దీనికి పొగగొట్ట ములు బండి వెనుక అమర్చబడినవి.
అందు క[రబొొగ్గును, కోకును మా(త మే వాడుటవలన
వీని నుండి పొగ వెలువడదని గుక్నే నమ్మబలికెను. అందు
బండి వెనుకభాగమున ఆవిరి ఉత్ప ర్తి అయి, అడుగు
భాగమున ఉన్న బండిని నడుపు పిస్టన్‌ లకు చేరుకొనును. ఈ
బండి యొక్క. చాయిలర్‌ లోని గొట్టముల అమరిక,
విలియమ్‌ హౌ(నీ జేమ్స్‌ అను ఇంజనీరు సిద్ధపరచిన
ట్యూబ్యులర్‌- స్కూతమును అనుసరించి జరిగినది. చాని
(పకారము అందలి నలుబది గొట్ట ములును గురపు నాడా
రీతిగ అమర్చబడినవి, గుక్నే చివరి దశలో కర్షకులు అతని
శకటమును తీవముగా నిరసించిరి. ఈ యం త్రములను
చూచి తమ పశువులు భయ థాంతులగుచున్న వని వారు
విమర్శించిరి. ఆ ఛారీ ఆవిరి యంతములు బాటను
చీల్చివేయుచున్నవని ఆశేపించిరి.

ఈలోగా పలువురు ఇంజనీర్లు గుర్నే బండివంటి ఆవిరి
బండ్లను తయారు చేయు టకు (పయత్నించిరి. ఈ విషయమున

మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు
కొంతమేర విజయము సాధించిన కొందరిలో ట్యూబ్యులర్‌
బాయిలర్‌ ను కనిపెట్టిన విలియమ్‌ హానీ జేమ్స్‌ ఒకడు.
అతడు మూడు టన్నీల బరువుగల బండిని తయారు
చేసెను. దీనిని నడుపుటకు శెండు సిలిండరుల
నును అమశ్చెను. దీనిని మొదట ఎప్పింగ్‌ అడవులలోని
రోడ్డలో నడిపి పరితచేసిన మీదట పట్టణములో (పవేళ
పె్టైను. ఇది వదునై దుగురు (ప్రయాణీకులతో గంటకు
చాదాపు 20 కి, మీ. వేగమున పోగలిగాను. 1827 లో
లండను వ్యా _స్ప్వవ్యుడగు వాల్టర్‌ హోకాక్‌ ఆవిరితో నడచు
బస్సునకు పేబంటు తీసికొనెను. అతడు నిద్ధపర చిన రెండవ
ఆవిరి బండికి “ఇన్‌ ఫెంట్‌' అని పేరు వెళ్లెను. అతడు
నిర్మించిన వేరొక ఆవిరిబండి “*ఆటోప్సీ' అనునది 18కికిలో
(క్రోమము తప్పక [ప్రయాణములు సాగించినది. ఈ యంత్ర
ములలో మొదట అతడు వంపు టిరునుగుండా చక్రములకు
(ప్రత్యత చోదకశళశ క్రి పద్ధతిని ఉపయోగించెను. పిదప
శృంఖలిత చోదక శక్తి (చైను డ్రైవ్‌) ని అనున
రించెను,

కాని గణనీయమగు ఈ తొలుతటి అభివృద్ధిని తీవ్రమగు
ప్రతిఘటన ఎదురొనినది. తమ బాడుగ పైసలకు గుళ్నే
అడ్డు తగలుచుండెనని ఆందోళనపడి కినుక'జెందిన జట్కా.
గుర్రపు బండ్ల వారి మాటలు నమ్మిన |పజలు గుక్నే వె
రాళ్లు విసరిరి, భూస్వాములు అతనికి తోడ్చడ రై ర. గుక్నే
కృషిని దెబ్బ తీయుటకుగాను 1882లో 54 బిల్లులు
పార్ల మెంటులో ప్రతిపాదింపబడెను. అవి నూతన శకట
ములపై భరింవ వీలుపడని ఛారీ పన్నులను విధించుటకు
అధికారము ఇచ్చెను. అప్పటికే చాల పలుకుబడిని ఆర్జించిన
చై.ల్వే కంపెనీలు లోకోమోటివ్‌ చట్టమును [పవేళశ పెట్టించి
(1865), ఘనవిజయమును సాధించెను. ఈ చట్టము డ్రకా
రము శక్తితో నడచు బండ్లు గంటకు 6కి, మీ. వేగమును
మించరాదనియు, పగలై నచో ఒకవ్యక్తి ఎర జెండాతోను,
రా|తయిన ఎరదీపముతోను ఆ శకటము ముందు నడువ
వలయుననియు నిర్భ యమ య్యను.

కాని, ఆ సమయమున ఇంగ్ల ౦డు మినవోగా తక్కిన
యూరప్‌ ఖండమున ఇంటర్నల్‌ కంబళ్ళ్చన్‌ ఇంజను
కీవముగా అభివృద్ధి చెందుచుండెను. జర్మనీ విజ్ఞాన వే త్త
నికోలస్‌ ఒట్టో 1876లో గ్యాస్‌ ఇంజనును లోపరహిత
ముగా చేయుటను ఈ కార్య|క్రమమున తొలిచర్యగ భావింప
వచ్చును, అతడు నాలుగు చెబ్బల ఆవృ త్తి క్రియ (ఫోర్‌ స్ట్రోక్‌
సైకిల్‌ ఆపరేషన్‌) ను ప్రవేశ పెళ్టెను. ఈ న్మూత్రముగే
నేటికిని పెటోల్‌, డీనెల్‌ ఇంజనులు అనుసరించుచున్నవి.
ఒట్టో వద్ద పనిచేసిన ఉద్యోగి ఒకడు ఈ ఇంజనును రోడ్డుపై

ఇంజ

46

నడుచు శకటమునకు అమర్చి, విజయమును సాధించెను.
ఇతని పేరు గోట్ల బ్‌ డామ్లర్‌. (వస్తుతము కెన్‌ (ట్రీలో తయా
రగు స్నుపసిద్ధమగు కార్లకు ఇతని సి పెట్ట బడినది. ఇతని
ఇంజనుకై చిన్న నమూనా ఒకటి 1864లో తయారు
చేయబడినది. 1886లో ఈ ఇంజను పెట్రోల్‌ ఆవిరిని వాడి,
నై.కలును ముందుకు నడువ గలిగినది.

జర్మనీలోని మాన్‌ హీమ్‌ వా _స్హవ్యుడగు బెంజ్‌ ఈ రంగ
మున మరిక అడుగు ముందుకు వెశ్లైను. ఇతడు 1885 లో
ఇద్దరు (ప్రయాణము చేయగల మూడుచక్రముల బండిని
నిర్మించెను. దీని ఇంజను ఒక సిలిండరు గలది. దీనిళక్తి
ముప్పావు హార్స్‌ పవర్‌. ఈలఇంజనునకు కార్బొరేటర్‌
నుండి జ్వలనశీల మిశ్రమము లభించెడిది.

డాన్లుర్‌ 1896 లో కవెన్‌ [టీలో ఒక కారు ఫ్యాక్టరీని
స్థాపించెను. తరువాత ఈ వట్టణము, లండను నగరము
మోటారుకారు పరిశ్రమకు రెండు (ప్రధాన కేం[దములై
అసంఖ్యాకముగా కార్లను ఉత్స త్తి చేయదొడగినవి. వీనిలో
చాలవరకు ఇద్దరు మాత్రమే కూర్చొన గల చిన్న కార్లు.
వీనికి కవ్పులు లేవు; స్ప్రింగులు కూడ బలమైనవి కావు. సీట్ల
క్రంద ఇంజను అమర్చబడి ఉండెను, వీని చక్రముల ఆకులు
కర్రతోనో, ఇనుప ఊచలతోనో చేయబడి ఉండెను. ఈ చక్ర
ములు చ[క్రములకు వెలుపలగా అదిమినట్టు బ్లాక్‌ (ేకుతో
గాని లేదా (టాన్స్‌మిషన్‌ కు అమర్చిన (డ్రమ్ముకు అదిమి
పట్టు వ్యోండ్‌ (్రేకుతోగాని ఆగుచుండెను. ప్రశ్యేకమగు
గవాజ్‌లు లేనందున మోటారు (పయాణీకులు ఇంధన
మును, విడి మైర్హను వెంట తీసికొని వెళ్లవలసి ఉండెను,

ప్రామాణికమగు ఆకారన్వరూపములను, ఒక నిర్దుష్ట
రూపమును 1900కు మోటారుకారు పొందగలిగెను.
కారునకు పురోథాగమున బోనెట్‌ క్రింద సెక్కు. సిలిండ
రుల ఇంజనును అమర్చి వేగమును మార్చుటకు లీవర్‌
ఉన్న గేర్‌ చాక్స్‌తో చోదనళ కి (డ్రైవ్‌ను) ఇంజనునుండి
చక్రములకు చేర్చ బడుచుండెను. గేర్‌కు గొలునును,
గ్రాకెట్లను వాడుటకు మారుగ కోణములను కలుపు
జెవెల్‌ గేర్‌ను వాడుట అలవాటయ్యెను. ఈ కాలమున
(పారంభ మైన బిటిష్‌ కార్ల కంపెనీలలో ముఖ్యమైనవి
వాంబర్‌, రిలే, లెగోండా, సనన్‌ నీమ్‌, స్విఫ్స్‌ , నేపియర్‌,
సింగర్‌ సంస్థలు. అంతట (ఫ్రాన్స్‌లో శేన్యో కంపెనీ, జర్మ
నీలో ఓపెల్‌ కంపెనీ స్థాపించబడినవి. నాడు యునై బడ్‌
స్టేట్స్‌లోను మోటారుకార్ల పరిశ్రమలు స్థాపించబడినవి.
యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌లో కార్లకంపెనీ స్థాపకులలో అ|గేస
రుడు హౌీ ఫోర్ట్‌, కారులకు వాడునట్టి శుద్ధిచేయబడిన
వెటోలియమ్‌నకు పెట్రోల్‌ అనుమాట 1885 (ప్రాంత

A gasmenre sl], PRE R2EROQaBR ® 7161
¢ glee pa ponerse sgogg see 0 5081 Y

Aotaw ge moe ఇ౫గ9ఆ RRRAmSR TR HER Gpqanoe
o— —_0o 9)
age xonsye pe Senlce Bee sa fora seg note
o Wee మ్‌
RONEN rE Gg gen gat SNR SPER EN

Blank Page

మున “సారము” అని అర్థ మొసగు (ఫైంచి భాపాపదము
నుండి వాడుకకు వచ్చెను.

ఈ నాడు అత్యంత |ప్రసిద్ధిని పొందిన కంపెనీలగు
స్టాండర్డ్‌, వాక్స్‌ వోల్‌, థోరీ హై(శార్ట్స్‌, ఫోర్డ్‌ వంటి
వ్యాపార సంస్థలు 1908 లో నెలకొల్చ్పబడినవి, అయినను,
(ప్రథమ |ప్రపంచయుద్ధము వరకును మోటారు [ప్రయాణము
ధనవంతుల విలాస యా(తగనే ఉండెను. శకాని, ఆ కాల
ముననే పలువురు కార్ల నిర్మాతలు శేలికగాను, (జా
సామాన్యమునకు అందుబాటులో ఉండునవిగాను ఉండు
కార్లను తయారుశచేయుటకై ఆలోచనలను మొదలిడిరి.
1911 లో రోవర్‌ కంపెనీ రెండు సీట్లు ఉండి, ఆరు వోర్స్‌
పవర్‌ శకి గలిగిన శేలిక కార్లను (ప్రవేశ పెను. ఇవి
శేలికెన తొలి కార్లలో కొన్ని. అంతకు ముందు కొన్ని
కంపెనీలు తీగాచ|క్రములు, చైన్‌ డ్రైవు, టిల్లరు అను పరి
కరములు గలిగి, ముందరి ఒంటి చక్రముచే నడుపబడు
సైకిల్‌ కార్లను తయారు చేయుటలో (పయోగములను
సాగించిరి. ఫ్యాక్టరీ పద్ధతులు అభివృద్ధి అయిన కొలదియు,
ఉత్పత్తి పెొచ్చిన కొలదియు చౌకయిన కార్లను తయారు
చేయుట సాధ్యమయ్యెను, వీటిలో చాలా వ్యా ప్తి చెందిన
1909 లో తొలిసారిగా తయారైన
మోడల్‌ టి. ఫోర్డ్‌. 1927కు యునై అడ్‌ స్టేట్స్‌
లోను, ఇంగ్ల ండులోను గల మోటారు కంపెనీలు ఇట్టి
వానిని కోటిన్నర కార్లను తయారుచేసి సప్ప్హయి చేసినవి,

డ్రథమ (ప్రపంచయుద్ధము తరువాత మోటారుకార్డు
తయారికి పూర్వముకన్న మిన్నగ (పోత్సావాము కలిగాను.
కర చ|క్రములకు మారు ఉక్కు చక్రములు అమరెను,
కారు చటమును డిందికి దించుటవలనను, గాలితో
నింపిన రబ్బరు ట్యూబు మైర్లను వాడుటవలనను, కారు
ఆకారమునందును పెద్ద మార్పు వచ్చెను. 1920 లో కప్పు
లేని కార్గకును, కప్పు ముందు, వెనుక భాగములు విడి
విడిగా ఉన్న కార్లకును మారుగ అందముగ తీర్చిదిద్దిన
కప్పులున్న కార్లు వచ్చెను. _్రేకులను నాలుగు చక్రముల
కును అమర్చుటవలన సమర్గముగను, బలముగను ఆ |బేకులు
పనిచేయ. గలిగినవి. (ఛేక్‌ లీవర్‌ పై డ్రెవరు ఒశ్తిడి
మాత్రమేకాక, యంత శ క్రినికూడ విని యోగించుసెర్య్వో”
పద్ధతి(న్వతహాగా దిద్దుజాటు అగుట)ని కూడ వాడుచుండిరి.
కార్ల న్నిటికినీ నర్వసామాన్యముగ ఉండెడు విడిభాగములు
(్రమాణీకరింపబడినవి. ఇంతటితో చిన్న చిన్న యంగత
భాగములను నిర్శించువారు కూడ మోటారుకారుల తయా
రిలో పాల్గొనుటకు అవకాశము కలిగినది. బరువు తగ్గు
టయే కాక, అనేకములెన మార్పులు _చేయుటవల్ల

కారు బహుశా

47

మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు

మోటారుకారు (ప్రయాణము మరింత సులభ సాధ్య
మయ్యెను. మోటారు కారులకు లోగడకన్న పెక్కు
సిలిండరులు గల ఇంజనులను వాడుట పరిపాటి అయినది;
ఈ సిలిండరుల సంఖ్య తరుచు నాలుగు,

కారు చక్రములు ఉన్న అడుగు చటమును మొదట
తయారుచేసి పిదప పై భాగమును, ఇతర భాగములను
తయారుచేయు పాత వద్ధతులు త్వరగా మరునై పోయినవి.
[కింది చ[టమును, చె థాగమునందు గల విడి విడ భాగ
ములను వేరువేరుగా ద్రశ్యేక యంత పరికరములను
(ప్రయోగించి, ఒకసారిగ విరివిగ తయారుచేయ వీలయ్యెను.
ఇదివరకు నట్లు, బోల్ట్‌ లు పెట్టి ఛానిస్‌ ను చాడీకి బిగించు
టకు బదులుగా (వెస్‌ చేయబడిన విడిభాగములను వెల్డ్‌
చేయుట లేదా రివిట్‌ చేయుటతో మోటారు శకారుల
నిర్మాణము మరింత సులభ సాధ్య్వమయ్యను.

కార్ల ఉత్ప త్తి ఎక్కువ అయిన కొలది కొత్త భావ '
ములును, డిజై నులును అభివృద్ధి అయ్యెను. ఆటోమేటిక్‌
గేర్‌ చాక్సొలు, సెమి-ఆటోమేటిక్‌ గేర్‌ జాక్స్‌లు, (టాన్స్‌
మిషనులు, శక్తి నవోయముతో పనిచేయు స్ట్రీ రింగులు
మొదలై న (క్రొత్త (క్రొత్త సాధనములు ఉపయోగించుట
సాధ్యమయ్యెను. యూరప్‌ ఖండమున శారు ముందు
భాగమున ఉన్న ఇంజను, వెనుక చక్రములను నడుపు పద్ధతి
గల కార్లు తయారు చేయుటయందు సాఫల్యము చేకూ
రను, సామాన్య (ప్రథాన సూ తముల నుండి హెచ్చుగా
వైదొలగని గొప్ప మార్పులు జరిగెను. ఒక కన్వేయర్‌
జెల్ట్‌ (ఏటవాలు పట్టి మీద నరకులను చేరచేవేసే పద్ధతి)
మీదనే విడిభాగములను కూర్చి పెద్ద ఎత్తున శార్గను
తయారుచేయు పద్ధతులు సిద్ధపరచిరి., ఉత్పత్తికి సంబం
ధించిన సాం కేతిక శాస్త్రములలో అత్యాధునిక పద్ధతులను-
స్వత శ్చలన పద్ధతుల వంటి వాటిని - వినియోగించి ఒక
ఇంజను భాగమునకు ఏకకాలమునందే తక్కిన పెక్కు
భాగములు అమర్చబడుచుండుట చుక్నాలజీ ప్రభావము
వలన సాధ్యమయినది. అ

స్వాతం త్యానంతరము భారత (ప్రభుత్వము ఇంగ్ల ండు
మొదలగు గేశములనుండి మోటారుకారులను తయారు
చేయు విజ్ఞానమును (గహించెను. ఇంగ్లండు నుంచి
సంపాదించిన సాంకేతిక వరి జ్ఞానము తో స్టాండర్డ్‌
మోటారుకార్లు, లేల్యాండు (ట్రక్కులు మున్నగు వాటిని
మచాసులో నిర్శించుటకును, ఇటలీ నుండి తెలిసికొనిన
విజ్ఞానముతో బొంబాయి నగరమునందు ఫియట్‌ కార్లను
తయారుచేయుటకును పూనుకొనచెను. యునై "బడ్‌ స్టేట్స్‌
నుండి జీపులు తయారు చేయుటయు, పశ్చిమ జర్మనీ

సివిలు ఇంజనీరింగు

నుండి బెంజ్‌ వంటి (టక్కు. కార్లు తయారుచేయు పరిజ్ఞాన

మును (గ్రహించెను. వీనికి తోడు మోటారు సైకి

ళ్ళను, స్కూటర్ణను, వెడ్డను ఇంగ్లండు, (ఫ్రాన్స్‌,

ఇటలీ, జెకోసోవాకియా, జపాన్‌ మొదలగు దేశముల
౧m

నుండి (గహించిన తెక్నాలజీతో భారతదేశము ఉత్ప శ్తి

చేయుచున్నది. అయినను, దుర్గాపూర్‌ లోని కేంద మెకా
నికల్‌ ఇంజనీరింగు పరిశోధక సంస్థ నూటికి నూరుపాళ్లు
భారతదేశమున తయాశైన థాగములతో ఛథారతీయ
మగు రూపురేఖలతో ఒక స్కూటరు నమూనాను సిద్ధి
వరచినది (1967).

సినిలు ఇంజనీరింగు

ఆధునిక యుగమునందు సివిలు ఇంజనీరింగు గొప్ప
పురోగతిని సాధించినది. 1760 లో మొదలిడిన పారి
(్రామిక విస్థ వమును, జలమార్గములు సమర్థముగా అభి
వృద్ధి అగుటయును ఈ పురోగతికి (పోదిచేసినవి. ఆర్థర్‌
కాటన్‌ వంటి (సిద్ధ ఇంజనీరులు [చూ. సం. 4ఓ&- పు, 750]
నీటి వనరుల రంగమునను, జాన్‌ మెకాడ౭ెమ్‌ వంటి వారు
రవాచారుల రంగమునను, తామస్‌ ఇల్‌ ఫోర్ట్‌ వంటివారు
వంతెనల విషయమునను, ఇసాం (బూ నెల్‌ వంటివారు
రైల్వే నిర్మాణ రంగమునను భన విజయములను
సాధించిరి,

ఈ యుగమున నానాట పెరుగుచున్న వ్యవసాయ,
పారి (శ్రామిక అవసరములను తీర్చుపట్టున, అతి త్వరిత వేగ
మున పురోగమించు నాగరకతతోపాటుగ జత కుదిరి సివిలు
ఇంజనీరింగును మవోవేగమున పురోగమింవవలసివచ్చెను.
ఆవిరి ఇంజనుతో తొలి రై_లుబండి ఇంగ్లండులో 1825 న
స్టాక్‌ టన్‌ ఇ డార్లింగ్‌ టన్‌ మధ్య వపయనించెను. మొట్ట
మొదటి రైలు మార్గములలో 1891 లో పూర్తి అయిన
కెనడియన్‌ పసిఫిక్‌ రై లునూర్గము (4,676 కి. మీ, పొడ
వును, యూశేషియాలో 1904 లో పూర్తి అయిన
|టాన్స్‌ - నైవీరియన్‌ రైలు మార్గములు (6,554 కి. మీ.
పొడవు)ను (ప్రశ్యేకముగా సేరొనదగినవి, భారతదేశ
మున తొలుతటి శరై లుమార్గము పశ్చిమ |పొంతమున
బొంజచాయినుండి ఠాణా పట్ట ణమునకు పర్పశడెను (1రక్‌కి).
ఆంగధ్రవదేశలో తోలి రైలుమార్లము 1887 సంవత్సర
మున శేణిగుంట, తిరుపతి, పాకాల పట్టణములను
కలుపుచు వర్పడెను.

పోర్‌లాండ్‌ సిమెంటును 1రి4ర5్‌ లో కనుగొనుటతోను,
కాంక్రీట్‌ ను తయారుచేయు పద్ధతులలో రి ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌
కాం కీటు పద్ధతులు కనుగొనుటతోను భవన నిర్మాణ రీతి
నూతన యుగములో అడుగిడెను. ఇనుప చటములతో
నిర్మించు పద్ధతి ఆకాశ సెధముల నిర్మాణమును నుసా
ధ్యము చేసెను, న్యూయార్‌ , నందలి
ఎంపైర్‌ స్టేట్‌ భవనము (1929) ఆ రంగమున సాధించిన
ఘన విజయమునకు నిదర్శనము, భూకంపములకు తట్టు

102 అంతస్తుల

48

కొను భవనముల నిర్మాణము కూడ ఈ యుగమున జరిగి
నది. ఈ సందర్భమున |ఫౌాంక్‌ లాయిడ్‌ రైట్‌ అను (ప్రసిద్ధ
వాస్తు సవతి జపాన్‌ లో రూపొందించిన భూకంప ఢాలటేీని
తట్టుకొనగల ఇంపీరియల్‌ హోటల్‌ పేర్కొనదగినది.

ఈ భవన నిర్మాణముతో పాటు పట్టణ నిర్మాణ రీతియు,
వాస్తు విధానమును ఆధునిక నాగరకత యందలి సౌందర్య
భావనకునుు, అవసరములకును అనుగుణమగు రీతిలో అభి
వృద్ధిని సాధించినవి, బారన్‌ జారి వౌస్‌మన్‌ పారిస్‌
నగరమును 1858 - 1870 మధ్య కాలమున (ప్రణాళికా
బద్ధముగా ఆధునిక నగరముగ అభివృద్ధిచేసెను, భారత '
దేశమున 1912 - 1929 పండ్ల మధ్యశకాలమున కర్‌
అను ిటివ్‌ వాస్తు శిల్పి భారతదేశ రాజధాని అగు
న్యూఢిల్లీ నగరమును |(ప్రణాళికాబద్ధ ముగా తీర్చిదిద్దెను,
ఆధునిక భారత దేశమున లీకార్భ్ఫూకే రూపొందించిన
చండిగఢ్‌ నగరము పట్టణ[ప్రణాళి కారంగమున
గణ్యమైన విజయము (1950 (ప్రాంతము).

ఈ యుగమున నీటివనరుల రంగమునను సివిలు ఇంజ
నీరింగు మహోభ్యుదయమును సాధించెను. పెరుగుచున్న
జనసంఖ్య ఆకలిని తీర్చుటకు కావలసిన ఆవోరధాన్యములను
అధికముగా పండించుటకును, మానవజాతి [ప్రయోజ
మున కె నీటిని నిల్వచేసి, వినియోగించుటకును నదులకు
ఆనకట్టలు, బరాజులు కట్టబడినవి. ఈ యుగము మొదటి
భాగమున ఈజిప్టులో వెలునదీ తీర (పాంతములందు పంట
నీటి వనరులును, భారత దేశమున గంగానదీ కాలువలును,
పంజూబ్‌ లోని పంటనీటివనరులును ఘనవిజయములు. ఆర్థర్‌
కాటన్‌ కృష్ణా - గోదావరినదులపై ఆనకట్టలు కట్ట వలయు
నని యోచనచేసి, గోదావరిపై ఆనకట్టను కట్ట గలిగాను,
తరువాత కాటన్‌ యోచించిన వథకమును పురస్కరించు
కొని కెప్టెన్‌ ఆర్‌ కృష్ణానదిపై ఆనకట్టను కట్టించుటతో
[చూ. పు. ర్‌ఫ్‌] నాటి తెలుగుదేశపు తూర్పు కోస్తా ఛారత
దేశమునకు నిజమగు ధాన్యాగారముగ _రూపొంచెను,
డాములు కట్టుట వలన నదీజలములను నిల్వచేయుటకును,
వానిని (ప్రణాళికాబద్ధముగా వ్యవ సాయమునకు వాడుట
కును, జలవిద్యుచ్చ కిని ఉత్పత్తి చేయుటకును సౌకర్య

అ ua

వ శ తాబ్దమున నిర్మిత మైన మహా
ట్‌ ల్‌). వేలకొద్ది జనము ఆ నాడు
డ ఇటుకలను తయారుచేసి 7.62 మీ, 25)

అకు_డిక
%
గోడలను నిర్మించి వాటి మధ్యస్థలమును

ఎత్తుగల జంట
బంక మన్నుతో నింపిరి.
నిర్మించిరని పతీతి

™

దీనిని ఆ నాడు శై.దీలు

బై f జాపి అ లు q vt .
ఈజిప్టులోని గిజాపిరమిడ్‌లు వీటిల్‌ కుడిపక్కన

ఉన్నది మిక్కిలి ఎత్తయినది (144 మీ.). దీని పేరు

చియాప్స్‌, ఎడమ (ప్రక్కన ఉన్నది చిన్నది. 122 మీ,

ఎత్తుగల ఈ పిరమిడ్‌ సేకు మెసిరినోస్‌, మధ్యది
140 మీ. ఎత్తు గలది. డీని పేరు చెపేన్‌

Blank Page

ములు కలిగెను [చూ. వు.50]. భారతదేశ స్వాతం|త్య
మునకు పూర్వమున దేశములోని వివిధ నదుల పైనను,
డెల్ఫా ([పాంతములలోను |బిటిష్‌ [వభుత్వము అనేకమైన
పంటనీటి వనరులు కల్పించినది. ఖడక్‌ వసల (మహో
రాష్ట్ర), పెరియార్‌ (మడాను), చిన్నలాయడ్‌ డాములు
(మహారాష్ట్ర) 19 వ శతాబ్ద ములో నే రూపుగొనినవి.
ఇటువంటి పెద్ద పెద్ద రాతికట్టుడు (మేననరీ) డాముల
నిర్మాణములో భారతీయ ఇంజనీర్లు పాల్గొని పంటనీటి
వనరులను నిర్శ్మించుటయందు మంచి అనుభవము గడిం
చిరి, మెట్టూరు (మడాను), కృష్ణ రాజసాగరు (మైసూరు)
డాములు (1920 - 1980) (ప్రపంచములో ఎత్తయిన
మేననరీ డాములుగా |ప్రసిద్ధిపొందినవి [చూ. రిజర్వాయు
రుల యుగము - పు. 56].

ఛారత దేశమున కావేరీనదిపె కట్టిన మెట్టూరు డాము
1986లో పూ ర్తిఅయినది. యూరప్‌ ఖండములోని శాములు
అన్నింట ఎత్తయిన డాము ఇటలీలోని వాజోంట్‌ డాము
రెండు వంపులతో కూడిన (డబుల్‌ కర్వేచర్‌) ఆర్స్‌
డాము నిర్మాణములలో పేరొ_నదగినది. దీని ఎత్తు 256
మీటరులు. స్విజర్ల ండ్‌లో (గురుశ్వాకర్చ ణ స్తూతమును
అనుసరించి కట్టిన) (గాండ్‌ డిక్యెన్సీ డాము యూరప్‌ లోని
డాములలో ఎత్తయినది. దీని ఎత్తు 290 మీ.; నబజ్‌
నదివె భా(కాడాము (222 మీ.), ఆం[ధ[పదేశ్‌ లోని
కృష్ణానదిపె నాగార్జున సాగరుడాము (128 మీ.) ఆధునిక
కాలమున భారతదేశపు ఇంజనీర్లు సాధించిన ఘనవిజయ
ములు [చూ పు. 50].

.విద్యుచ్చ క్కి ఆవశ్యకతలను తీర్చుటకును, విద్యుచ్చ కి ని
ఉత్ప త్తి చేయుటకును క్రమబద్ధముగా జల విద్యుత్‌ ఉత్ప త్తి
పద్ధతి అమలు పరచబడెను, భారతదేశములోని మొట్ట
మొదటి జల విద్యుత్‌ కేం[దములు డార్జిలింగ్‌, శివ
సము[దము (మైసూరు) శకేందములు. మాచ్‌ఖండ్‌
(ప్రాకెష్ట, ఎగువ సీలేరు (ప్రాజెక్టు, 1968 నాటికి నిర్మాణ
ములో ఉన్న (శ్రీశైలము (ప్రాజెక్టు ఆంధ (పదేక్లో
పేరొనదగు జల విద్యుత్‌ కేం దములు.

రాకపోకల సౌకర్యములు ఎక్కువ అయిన కొలది
నౌకాయానము శ్రీ|ఘగతిని అభివృద్ధిచెందినది. 197 క. మీ,
పొడవుగల సూయజ్‌ కాలువ నిర్మాణమునకు ((ఫైెంచి
ఇంజనీరు ఫెర్డి నాండ్‌ డి. లెస్సెప్స్‌ డిజైనులు సిద్ధపరచి
1869లో పూర్తిచేసెను. 20 వ శతాబ్దము ఆరంభమున
పూర్తి అయిన పనామాశకాలువయు నౌకాయానరంగమున
పేర్కొన దగినది, యునై "బడ్‌ స్టేట్స్‌, కెనడా చేశములను
కలుపుచు ఇటీవల 1959 లో పూర్తి చేయబడిన సెయింట్‌

XII1-7

సివిలు ఇంజనీరింగు

లాశెన్స్‌ సము ద మార్గము ఈ అంతర్జాతీయ నౌకయాన
రంగమున మవా త్తరమగు విజయము.

సివిలు ఇంజనీరింగులో (పథాన శాఖ అగు “వంతెన
లను పేర్కొననిదే సివిలు ఇరిజనీరింగు సమీత పూర్తికాదు.
ఈ యుగమునందలి మొట్ట మొదటి వంతెనలలో శేమ్స్‌
నదివె అండను నగరమున కట్టిన వంతెనను పేర్కొన
వలయును. నౌకల రాకపోకల అవసరము కోసము
బాస్క్మూూల్‌ (ఒకవైపు నుండి పైకి ఎత్తు) వంతెనలు, లిఫ్ట్‌
వంతెనలు ఈయుగమున వాడుకకు వచ్చెను. వంతెనల
రూపు రేఖల కల్పనలలో కొ త్తవద్ధతులు అవలంబింపబడుట
వలనను, నిర్భ్మాణరీతియందు ఆధునిక పద్ధతులను గహిం
చుట వలనను వంతెనల నిర్భాణమున మహాదభివృద్ధి
సాధింపబడెను. యునై ఒడ్‌ స్లేట్స్‌లోని శాన్‌ (ఫ్రాన్సిస్కో.
అభఖాతపు వంతెన, గోల్డన్‌ గేట్‌ వంతెన, ఛారత దేశమున
హుగ్గీనదివై హౌరావంశతెన మొదలగునవి (ప్రపంచ |ప్రసి
ద్ధములగు వంతెనలు. ద్రీస్రైస్‌డ్‌ కాంక్రీట్‌ ను కోనుగొనుట
వంతెనల నిర్భ్మాణమున ఒక ముఖ్యమైన ఘట్టము. థారత .
దేశములోని రై ల్వే వంతెనలలో సోన్‌వంశెన అన్నిటి
కన్న పెద్దది; దీనిపొడువు 8,060 మీటరులు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కు
సంబంధించినంత వరకు ఈ శతాబ్ద గడ్రారంభమున నిర్మిం
చిన గోదావరి రై ల్వేవంతెన పేర్కొనదగినది. దీనిపొడవు
2, 768 మీటరులు.

సోవియట్‌ రష్యా ఇటీవల పై(డాలిక్‌ ఇంజనీరింగున
ఉపకరించు ఒక (త్రవ్వుయం|తము (సక్షన్‌ |ఢైడ్ట్‌)ను కని
పెట్టినది. ఇది కనివిని ఎరుగని అపూర్వమగు నిర్మాణోప
కరణము, ఇది గంటకు శ8ి00 మీటరుల వెడల్పు, 18 మీటరుల
లోతు గల కాలువలను (త్రవ్వును. నేడు మనము డాములు,
కందకములు, కాలువ లాకులు చాల పెద్ద వానిని శ్రవ్వు
టకు మందుగుండు మొదలగునవి వాడుచున్నాము. వాటిని
ఈ సక్షన్‌ (డెడ్ట్‌ యంత్రము |త్రోసిరాజనినది.

జపాన్‌లో హోొక్కయిడో_హాాెన్లూ అను శెండు
ద్వీపములను కలుపుటకు నీటిలో శేలియాడు సొరంగ
మును నిర్మించుటకు పథకములు నిద్ధపరుపబడినవి. ఈ
ప్రాంతము అంతయును నిరంతరము అగ్ని పర్వతముల
విస్ఫోటనము జరుగు నట్టిది, కనుక, 25 కి. మీ. పొడవు
సొరంగము నీటిలో 20 మీటరుల లోతున శేలియాడు
చుండును. దీనిని ఇనుప తీగెలతోను, వంగునట్టి ఇనువ
కమ్ములతోను నీటి అడుగున లంగరు వేయుదురు. ఎట్టి
భూకంపమునై నను ఇది తట్టుకొనును. ఒకొక్క. సమయ
మున ఈ తేలియాడు సొరంగములు శెండు అంతసులు
గలివిగా ఉండును, &

49

(పపంచమున పంటనసిటి వనరులు

నీటి వనరులను కల్పించు పద్ధతి పాశ్చాత్య దేశములలో
కన్నను (ప్రాశ్యదేశములలో (ప్రముఖముగా అభివృద్ధి
చెందినది [చూ పు. 19]. [కింది పట్టిక (ప్రపంచమునందు
నీటివనరులు హెచ్చుగా ఉన్న దేశములను తెలుపును.
నీటి వసతికల |పాంతము
(1986)

లతల లక్షల
ఎరములలో హౌశ్టేరులలో

EE A)

చేశము

చీనా 770.00 812.8
భారత దేశము 602.00 248.6 *
యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌ 877.09 152.5
సోవియట్‌ రష్యా 815.01 127.5
పాకిస్తాన్‌ 265.20 107.2
జపాన్‌ 77.50 81.4
యునై "బడ్‌ ఆరబ్‌ రిపబ్లిక్‌ 67.8 27.4
ఇటలీ 66.00 28.7
(ఫాన్స్‌ 61.50 24.9
ఆర్టెంటీనా 27.20 11.0
ఆస్టేలియా 19.15 TT
కెనడా 12.00 4.8

సోవియట్‌ రష్యా: వి_సృతమగు (పకృతి సంవద కలిగి
ఉన్నప్పటికినీ సోవియట్‌ రష్యా 1917 అక్లోబరు విస్థవ
మునకు పూర్వము వరకు వెనుకబడిన వ్యవసాయ డేళ
ముగా ఉండెను. అంతర్యుద్ధానంతరము జెరావ్‌ షాన్‌
నదిమీద పెర్‌ వోమే డామును కట్టుట, గాంగీ డార్గోనీ
పంటనీటి వ్యవస్థ నిర్మాణములతో బాటు ఇదివరకున్న
నీటివనరుల పరిస్థితిని మెరుగుపరచుట జరిగాను. ఉష్బెక్‌
స్తాన్‌లో యున్‌ కాలువలును, జార్జియాలో అలాజాన్‌
పంటనీటి కాలువలును, మరికొన్ని నీటివనరులును కూడ
నిర్మించిరి. 1929 తరువాత ఉచ్బెక్‌ స్తాన్‌లో సావే, నాశ్చే,
షఖుద్‌ ; తాజిక్‌ స్తాన్‌లో వక్‌ష్‌; కిర్లి జియాలో “చూ”?
నదిపై చుమిష్‌ డాము మొదలగు పెక్కు. వంటనీటి
వనరుల సౌకర్యములు (క్రొత్తగా కల్పించిరి,

యుశ్భానంతర సంవత్సరములలో జెరావ్‌ షాన్‌ నదిమీద
కట్టా_కుర్గ న్‌ జలాశయము పూ ర్హికేయబడెను. ఉ్బెక్‌
స్తాన్‌ లోని ఆమూ-దర్యా నదిపై మరొక జలాశయము
1946 నాటికి పూ _ర్లిచేసిరి. సిర్‌ందర్యా, "జెరావ్‌ షాన్‌,

* 1966 నాటికి ఈ సంఖ్య 878.1 అతల హౌన్టేరులకు ెరిగినది.

50

ఆమూ-దర్యా తీర పాంతమున మరొక గొప్ప జలాశయ
నిర్భాణమునకు వథకములు సిద్ధవరుపబడినవి.

పాకిస్తాన్‌ : దిగువ చీనాబ్‌ కాలువ సుమారు 12,88,182
హౌన్టేరులకు నిరంతరము పంటనీటి వసతిని కల్పించు
చున్నది. పెద్ద కాలువ, చానిశాఖల నిడివి 724 కి. మీ. దీని
పిల్ల కాలువల మొతృపు నిడివి 4,025 క. మీ. ఈ కాలువ
ముఖస్థ లమున 1100 కుూూసెక్కు_ల నీరు సరఫరా అగు
వసతి కలదు; 2. దిగువ జీలమ్‌ కాలువ 4000 క్యూ సెక్కు.ల
నీరు సరఫరాచేయగల ముఖస్థల వసతి కలిగి 5,05,862
పాేరులకు నీటి వనరులు కల్పించుచున్నది; లి. (1) ఎగువ
చీనాబ్‌ కాలువ, (1) దిగువ బడీ-దో-అబ్‌ , (111) ఎగువ జీలమ్‌
కాలవ, ఈ మూడు శకాలువలు కలసి దాదాపు 80,000
క్యూనెక్కుల నీటిని సరఫరాచేయుచు 18ి,కిర్‌,477 హౌక్టో
రుల భూమికి నీటి వనరులు కల్పించుచున్నవి; 4. నమ్లెజ్‌
లోయ (పాశెక్టలో నాలుగు బరాజులు నిర్మింపబడినవి. పీని
వల్ల 25,09,078 పౌక్టేరులకు నీటి పారుదల జరుగు
చున్నది; 5. వావేలీ కాలువ [ప్రాశెక్టు. ఈ (పాశెక్టు (క్రింద
5,26,097 హౌ్టేరులకు నీటివనరులు ఉన్నవి; 6. సీంధులోని
నుక్కూర్‌ బరాజు [ప్రవంచములోని బరాజులు అన్నింటి
లోను పెద్దదిగా [పసిద్ధి చెందినది. ఇది 81,16,118 హౌక్టేరు
లకు నీటి సౌకర్యములను కలిగించుచున్నది; 7. సింధునది పై.
ఛాల్‌ (పా కెష్ట 1946 లో పూ_ర్తి అయినది.

ఇటీవల(1961)భారత-పాకిస్తాన్‌ చేశముల మధ్య జరిగిన
సింధుజలముల బడంబడిక |పకారము పాకిస్తాన్‌ సింధు,
జీలమ్‌, చీనాబ్‌ నదుల నీటిని, భారత దేశము రావి, సైజ్‌,
బియాస్‌ నదుల నీటిని నిరాటంకముగా వాడుకొన వలయు
నని నిర్ణయ మైనది. సింధు,జీలమ్‌, చీనాబ్‌ వంటి పక్చిమ నదు
లపై జలాశయములు,బ రాజులు, లంకె కాలువలు మొదలగు
వి_స్హృ తశాభివృద్ధి కార్యక్రమములను పాకిస్తాన్‌ (ప్రారంభించ
నున్నది [చూ. అకారాది - అంతర్జాతీయ నదీజలములు,
ఒడంబడికలు ].

యునైటెడ్‌ స్టేట్స్‌: ప్రపంచమున నీటివనరులు కల దేళ
ములలో ఇది మూడవది, యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌లో నవీనపద్ధ
తిని వంటనీటి వనరుల కల్పన 1847లో [పారంభ మైనది, ఆ
వత్సరమున ఆ దేశపు పడమటి (పాంతమునకు వలస
పోయినవారు ఉటాహ్‌ ఎడారులను చేరి, తమ జీవిక
కోసము ఒక చిన్న వాగును మళ్ళించుకొని, బెంగాళాదుంపలు
పండించుకొని మన గలిగిరి. 1900 నుండి ఫెడరల్‌ [వభు
త్వము భూమిని నేద్యయోగ్యము చేయుటకు పెక్కు

(zr61)
(,039) * ‘(8L17) *G g9z'T rae
“౧౫ శంక బంటు] ఇ్ఞాంరీ్రర శౌల్లజ ఒ్వంధ్రండిక్ర

a M"_S Fy
PPR GRY GSP SRE mo

19, 5 E

(ప్రణాళికలను (పారంభించెను, 1910 క పళ్చిమ రాష్ట్ర)
ములలో _ 56,65,660 హౌక్టేరుల భూమికి పంటనీటి
వనరులు కల్పింపబడినవి.

భూములను వ్యవసాయ యోగ్యము చేయుటకొరకై_
యునై_చడ్‌ సేట్స్‌నందు “యు. ఎస్‌. బ్యూరో ఆప్‌ రిక్ట
మేషన్‌ 'అను సంస 1902లో స్థాపింపబడెను, ప్రపంచమున
చాల పెద్ద విగ పేరొందిన పెక్కు. పంటనీటి వనరులను
ఇది నిర్మించెను. వెద్ద జలాశ యములు, కొండలను చాటు
టకు కాలువ మళ్ళింపు పథకములు మొదలగు పెక్కు.
(పాశెప్టలను ఆయా నదీతీరమండలముల వారీగా నిర్భిం
చుట లక్యుముగా ఉంచుకొని, పక్చిమ రాష్ట్రములలో
చేక్షరింపబడు జలమునంతటిని వినియోగపరచు వీలుండు
నంత దనుక, అందలి నీటివసతుల సమ।గాభివృద్ధిని సాధించు
టకు (ప్రాతిపదికగ పరిశీలనలను జరిపి, ప్రణాళికలను ఈ
బ్యూరో తయారుచేసినది. (ప్రముఖములగు నదీ జలముల
|పాశెక్టలలో |క్రిందివాటిని పేర్కొన వచ్చును:

కొలరాడో నదీలోయ (ప్రణాలిక : ఈ నదీ తీర మండల
మున హూవర్‌ డాము నిర్మాణము అతి ముఖ్యమగు బహు
శార్థ సాధక పథకము. దీని వలన తుదకు ఆరిజోనా,
శకారిఫోర్నియా రాష్ట్ర ములలో 4,04,490 పాక్టేరులకు
పైగా పంటనీటి పారుదల సాధ్యపడగలదు,

కొలంబియా లొయ (ప్రణాళిక : ఈ |పాంతమున అతి
(పథానమగు (ప్రాజెక్టు (గ్రాండ్‌ కాలీడాము ప్రాజెక్ట్‌.
కొలంబియా నదీలోయలోని అనావృష్టి భూములకు
-సుమారు 4,04,490 పాక్టేరులకు-నీరు లభించును.

సెంట్రల్‌ వ్యాలీ (పాజెక్టు (మధ్యలోయ ప్రణాళిక) :
ఈ |పొంతమున పాస్టాడాము, థ్రియాంట్‌ డాము మొద
లగు వాటిని నిర్మించిరి.

భారత దేశమున పంటనీటి వనరులు

ముస్ఫోరీ రివర్‌ బేసిన్‌(ముస్ఫోరీ నదిలోయ (ప్రాంతము):
ఇది పూర్తిగ అభివృద్ధి అయినప్పుడు 20,88,919 హౌ ,క్టేరుల
మెట్ట భూమికి నేద్యపు నీరు ప్రవహించగలదు.

చేశమునందలి నదిజలములను నీటి పారుదల, నీటి సర
వరదల నిరోధము, విద్యుదుత్పత్తి మొదలగు
బహుళ (పయోజనములకు గరిష్ట వమాణమున వినియో
గించుకొనుటకు సమగ, సమన్వయిత నదీ తీర మండలాను
సారి (ప్రణాళికను అభివృద్ధి చేయుటయందు యునై బడ్‌
నేట్స్‌ అ(గగామిగ పేరుపొందినది.

చీనా: అతి పాచీన కాలమునుండియు చీనాయందు
పంటనీటివనరులు కల్పించుట అలవాటులో ఉన్నది,
చీనాలో పౌెచ్చుథాగము మిత మైన ఉపోన్ల మండల [పొంత
మున శేరియుండి, ఏటా 250 మి. మీ. మొదలు 2,000
మి. మీ. వరకు వర్శపాతమును కలిగి ఉన్నది; భూమి
సారవంతము. ఎల్లో, హువాయీ, యాంగ్‌ట్సీ అను
మూడు (ప్రధాన నదుల తీరమున సాగుకు యోగ్యమగు
భూమియంతయు సాగుచేయబడుచున్నది [చూ. పు. లి4].

పూర్వము చిన్నవియు, మధ్యరక మైనవియు అగు వంట
నీటి వనరులు నిర్మింపబడినవి, కాని, 1951 నుండి నీటి
నిల్వ క బృహత్తర కార్య|కమములు |[పౌరంభింపబడినవి,
వీనివలన 86,82,679 పా్టేరుల నేల అదనముగ సాగు
నకు వచ్చినది. చీనాలో నిర్మింపబడిన పెద్ద పంటనీటి
కాలువ ఉత్తర కియాంగ్సీ కాలువ. ఇది 25,000 కూన
క్కుల నీరు పారించుటకును, 16,60,224 పహౌ్టేరుల
భూమికి పంటనీటి వనరులు కల్పించుటకును ఉద్దిష్ట్ర మైనది.
ఏమైనను చీనాలో మొత్తము నీటి పారుదల వసతిగల నేల
విస్తీర్ణము లి12.8 లక్షల హౌశ్టేరులు; ఇది చీనాలో
మొత్తము సాగగు నేలలో 28% అని అంచనా కట్టబడినది.

ఫరా,

భారతదేశమున పంటనీటి వనరులు

భారత దేశమున విస్తృతములగు పంటనీటి వసతుల
ఏర్పాటు కలదు, నిజమునకు దీనికి సాటి (ప్రపంచమున
లేదని చెప్పనగును, పంటనీటి వనరుల ఏర్పాటు ఛథారత
దేశమునకు |ప్రాచీనకాలమునుండి వచ్చుచున్న సంప
చాయము.

ఛారత దేశమున (ప్రాచీనులు సాధించిన పంటనీటి వన
రుల అభివృద్ధిని గురించి ఇదివర కే (ప్రస్తావింపబడినది
[చూ. పు. శిర]. కాని, ముఖ్యముగా గడచిన వంద పండ్లుగా
(ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యవమున ఛారీ నీటివనరుల కార్య|క్రమములు
కొనసాగి, వి స్తత [ప్రాంతములకు నీటి సౌకర్యములు కలిగి
నవి, కడచిన _శశతాబ్దమునందలి వంటనీటివనరుల అధి

51

వృద్ధి వివరములను వరిశీలించుటకు ముందు దేశమున నీటి
వనరుల వి స్తరణము, అనిశ్చిత జలాధారముల వ్యవస్ఫీ కర
ణము మొదలగు అభివృద్ధి పథకములు నానాట ఎట్టు కొన
సాగినవో తెలిసికొందము. ఈ పథకములో ముఖ్య మైనవి
ఇవి: 2, పంజాబ్‌ కాలువలు;
8. తూర్పు యమునా కాలువలు; 4. కావేరి డెల్ఫా కాలు

1. గంగానదీ కాలువలు;

వలు; ర్‌. గోదావరీ డెల్టా కాలువలు; 6, కృష్టా డెల్టా
కాలువలు.
కంపెనీయుగమున జలాధారముల అభివృద్ధి

కడచిన శశతాబ్దమున పంటనీటివనరుల కల్పన ఒక
విజ్ఞాన శాస్త్రముగా స్థిరపడుటకు తమ కృషిమూలమున
Ey థి

భారత దేశమున పంటనీటి వనరులు

సాయపడిన గొప్ప ఇరిగేషన్‌ ఇంజనీరులలో ఉత్తర భారత
దేశమున (పోలీ కాట్లీ, ద&ణాపథమున ఆర్థర్‌ కాటన్‌
వలె విశేష గౌరవపాతులు మరి ఉండరని పెక్కుమంది
అభిపాయపడుచున్నారు.

కాట్లీ తన యౌవన దశలో 16889, డిసెంబరు నెలలో
గంగానదీ తీరము వెంబడిని గర్వుము కేసర్‌ నుండి గంగా
నది హిమాల యోపత్యక[పాంతములనుండి మెదానము
లలో [ప్రవేశించు వారిద్వార య్మాగశ్రాస్థలమువరకు కాలి
నడకన పయనించెను. ఈ యా|తలో అతడు సన్యాసుల
వలె దండకొమండలములు ధరించక, భూమిని సర్వే చేయు
తియొడోశైట్‌ సరంజామా చేత బట్టుకొని బయలుదేరెను,
శాస్త్రీయ విజ్ఞానమునకు సంబంధించినంతవరకు ఇంత
దూరము కాట్లీ ఒక అజ్ఞఃత భూమియందు ఒంటరిగా పయ
నించెనని ఛావించదగును. ఎందులకన, ఆ పరిసర భూమి
యొక్క స్థల రీతిని గురించి మ్యాపులు అదివరళో ఎవ
రును సిద్ధప రచ లేదు; నీటివవావా పరిమితియు కొ లువబడ
లేదు. కాట్లీ అంతకు పూర్వమున తూర్పు యమున కాలువ
అభివృద్ధి కార్య|క్రమమున 14 పండ్లు గడిపినట్టి వాడు. ఈ
అనుభవము అతనికి గంగానదీ కాలువ నిర్మాణమునకు
పూనుకొనుటకు మవాత్తరమగు ఆత్మవిశ్వాసము కలి
గించినది, గంగానదీ కాలువను తెచ్చుటకు సోలానీ [పవావా
గర్భమునకు అడ్డముగా అతడు కట్టిన జలవాహిక (అక్వి
డెక్ట్‌) అతని [పత్యుత్పన్నతను చాటుచున్నది. ఈ విషయ
మున అతడు సాధించిన ఘన విజయమును ఎవరును కాదన
జాలరు. తన తరువాతి వారు శా(స్త్రీయమగు ఇంజనీరింగు
నైపుణ్యమున తనను మించిన చాతుర్యముతో నూతన
నిర్మాణములు చేయుటకు అనువగు [పాతిపదికను కాట్ట్లీ
సిద్ధపర చెను.

దకిణ భారతదేశము ఆర్థర్‌ కాటన్‌ వంటి విఖ్యాతు
డగు [ప్రభుత్వపు ఇంజనీరును పొందుట ఒక గొప్ప అద్భ
ఫ్లము. ఆర్థర్‌ కాటన్‌ ద&ిణ భారత దేశమునందలి డెల్టా
పథకములను స్థిరమగు పునాదులపె తీర్చిదిద్దెను. అంతటి
మవాత్తరమగు పురోగతిని సాధించిన ఏకైక వ్యక్తి గాని,
పంటనీటి వనరుల కల్పనకు సంబంధించిన విజ్ఞానమునకు
శాశ్యతమగు (్రాతిపదికను వేసిన మహో వ్యక్తిగాని,
. విజ్ఞూన భవిష్యత్తునకు అంతగా ఆధారపడగల విషయ
సామగిని సమకూర్చిన ఏకైక వ్యక్తిగాని ఆయన వినా
మరొకరు లేరని ఆర్థర్‌ కాటన్‌ విషయమున చెప్పవచ్చును,
ఆయన |(వాసినది తక్కువే అయినను, ఆయన జీవితమును,
చేసిన ఘన కార్యములను విశదముగా ఆయన కుమా శె
హోోేప్‌ సతి సర్‌ ఆక్టర్‌ కాటన్‌ చరిత్ర” అను అర్థమొనగు

చేరు గల ఇంగ్లీ షు (గ్రంథమున తెలిపెను ఆయన ద&ిణ
భారత దేశమందంతటను పెక్కు కాలువలను నిర్మించుట
యందు సాధించిన విజయములు నేటికిని ఆశ్చర్యకరములు
గను, (పశంసా పా|తములుగను ఉన్నవి. గోదావరీ నదీ
గర్భమున శతారసిల్లు ఒకవిధమగు మన్నులో ఆనకట్టలు కట్టు
టకు అడుగున రాతిపొర లేక పునాదులు (వెరిమియబుల్‌
ఫౌండేషన్‌) కృంగిపోవుచుండెను. కాటన్‌ కు ముందు ఇట్టి
(వశ్యేక పరిస్థితిని పరిశీలించిన ఇంజనీరు లేకపోయెను,
ఆయన నిర్మాణములకు మూలాధారములగు సిద్ధాంత
ములు నేడు కాలదోషమునకు లోనె ఆధునిక పద్ధతికి అను
గుణములుగా లేవనుట నిజమే; అయినను తనకు శెలిసిన
దానిని దృఢనిశ్న్చయముతో కార్యాచరణలోనికి తెచ్చుట
యందు కాటన్‌ పండితుని మేధాశక్తి అనన్య సాధ్యమగు
రీతిలో పరిఢవిల్లి నదనుటలో సందేవాముళేదు. పంటనీటి
వనరులు కల్పించుటయందు అతనికి గల గ్రోర్ణాన కులు అత
నిని సంపూర్ణముగ లోగొని, నీటిపారుదల విజ్ఞానమునకు
సంబంధించిన పెక్కు. ఇంజనీరింగు, వ్యవసాయ సమస్యలకు
సత్వర పరిప్మార మార్గమును కనుగొన అతనికి సాయ
పడినవి. నేటికిని ఆంధ్ర నై తాంగము కాటన్‌ ను అపర
భగీరథుడని కొనియాడుచున్నది.

గంగానదీ కాలువ: కాట్లీ ఊహించి నిర్మించిన గంగా
నడీ కాలువ చిరస్మరణీయమై శేటికిని (ప్రపంచములోని
ఎక్కువ పొడవగు కాలువలలో ఒకటిగా స్థానము సంపా
దించుకొనినది. గంగానది హిమవన్న గమునుండి మైదానము
నకు దెగి వచ్చుటలో తొలిఘట్టమగు వారిద్వారము వద్ద
నుండి ఈ గంగ శకాలువకు నీరు సరఫరా అగును. ఈ
కాలువ నిర్మాణ కార్యక్రమము 1842 లో పారంభమై
కాలువకు నీరు 1861 _ 62 లో వదలబడెను. ఈ కాలువ
నిర్మాణ సమయమున ఆఫ్‌ ఘనిస్తాన్‌ కును, ద్రిటన్‌కును
యుద్ధము జరుగుట వలన ఎన్ని యో విఘ్నములు కలిగెను.
వాటిని అన్నిటిని అతిక్రమించిన మీదట కాట్లీ ఈ కాలువ
[తవ్వకమునకు తుది రూపమును ఇవ్వగలిగాను. శాని,
ఆ తరువాతి కాలమున ఆ కాలువకు ఎన్నియో చేర్పులు,
మార్పులు జరి ను, (

ఇప్పటి శాశ్వతమగు హెడ్‌ వర్క్‌ నిర్మించుటకు ముందు
మొదటి రోజులలో పెద్ద పెద్ద బర్ఫువెన శాళ్ళను వేని
నింపిన కొయ్యతొట్లను నదికి అడ్డముగా వరుసగా
తాత్మాలికమగు ఆనకట్టవలె పేర్చి, కాలువలోనికి నీరు
దవహించునట్లు చేయుచుండిరి. ఈ శాలువ మొదటి
82 కి.మీ. వరకు మిట్టపల్ల ముల ఒరగడ్ల్డపు భూమిగుండా
(ప్రవహించును, ఆ (ప్రాంతమున కట్టిన కొన్ని కట్టడములు

52

ఇరిగేషన్‌ ఇంజనీరింగునకు చెందిన గొప్ప సావాస
కార్యములుగ పరిగణింపబడినవి. వానిలో ప త్యేకముగా
పేరొనదగినది సోలానీ అక్విడెక్ట్‌. ఈ అక్విడెక్ట్‌
15 మీటరుల విరళత గల 15 కమాను (ఆర్బీ) ల మీద
నిర్శింపబడినది. ఇందలి జలమార్గ ము 49 పెటరుల వెడల్పు,
8 మీటరుల లోతు గలిగి ఉండునటుల రూపౌొందింపబడి
నది. అక్వి జక్ట్‌కు ఉభయపార్భ్వములందును కలిసిమొ త్తము
మీద చాదాపు శశ్ణి కి, మీ, పొడవుగల కరకట్ట ఒకటి
10 మీటరుల ఎత్తుగల సోలానీ లోయలో నిర్మిత మైనది.

పిదప, 18758 లో దిగువ గంగకాలువ నలోరా వద్ద
గంగకు కట్టిన ఆనకట్ట వలన నిర్మింపబడినది. _ ఎగువ
గంగకాలువ రెండు శాఖల చివరలును దీనిలో కలియు
చున్నవి. ఎగువ గంగ కాలువకు మరి మూడు (క్రొత్త
శాఖలు [తవ్వబడినవి, ఎగువ కాలువ 5,26,097 హౌన్టీరు
లకు పెగా భూమిక్కి దిగువ గంగ కాలువ 4,04,690
హేక్టేరులకు పైగా భూమికి పంటనీటిని సరఫరా చేయు
చున్నవి.

పంజాబ్‌ కాలువలు: నాటి అవిభక్ష భారత దేశమున
పంజాబ్‌ న పంటనీటి అభివృద్ధి మవాత్త రముగ సాగినది,
౪ రాష్ట్ర మున ప్రవహించు ర్‌ నదులు సింధు, జీలమ్‌,
చీనాబ్‌, శావీ, సశ్లుజ్‌ అను వానివలననే పంజాబ్‌
అను పేరు ఆ రాష్ట్రమునకు వచ్చినది. వీనిలో సెజ్‌
నది తక్కిన చానికన్నను హెచ్చుగా మైదానమునందే
(ప్రవహించుచున్నది. వండలి మన్ను గల [ప్రాంతములు
విశేషముగా ఉండుట పంజాబ్‌ థౌతికస్వరూవమున
ఇందు నాలుగింట మూడు వంతుల
నేల నీరు చక్కగా పారుటకు వాటముగా ఉన్నది. సాలీనా
వర్హ పాతము ఉపపర్వత పొంతమున $కళిక్‌ మి.మీ. మొదలు
888 మి.మీ., లాహోరు మైదానములో శ81 ము.మీ,
మొదలు 08 మి,మీ., ముల్తాన్‌ పరిసరములలో 127 మి,
మీ. కన్న తక్కువగను ఉండును. ఇటుల పంటనీటి
వనరులు సాధ్యములును, ఆవశ్యకములును అగు పంజాబ్‌
లోని అత్యధిక భాగమున వర్ష పాతము దాదాపు 804 మి
స్స్‌ మాత్రమే. ఇందు చాలభాగము జూలె — నెవ్టెంబరు
మధ్య [ప్రాంతముల నడుమ వర్షించును. ఇటుల వర్ణ
పాతము సక్రమముగా లేకపోవుటవలన, ఆ వర్షమునెతము
తక్కువగా ఉండుటమాా[తమే గాక, ఏదియో ఒక అల్చ్బ
వ్యవధిలో పడుట వలన ఆయకట్టకు (ప్రయోజనము
ఏమియు కలుగుట లేదు. పంజాబ్‌లో మవాత్సరమగు
కాలువల వ్యవస్థకు ఆధారములగు హిమనదులే లేకపోయిన
ఎడల ఆ రాష్ట్రీమున సేద్యము చేయుట కష్ట సాధ్యము.

(పథాన లక్షణము.

భారత దేశమున పంటనీటి వనరులు

ఇవిగాక, కొన్ని ప్రాచీన కాలపు జలాధార ములును
1850 నాటికి చెక్కుచెదరక ఉండినవి, వీనిలో యమున,
సింధు, దిగువ చీనాబ్‌ నదులకు చెందిన వెల్లువ కాలువ
లును, రావి నది నుండి [తవ్వబడి, చారిత్రక ద్రసిద్ధిని
వహించిన హాస్ట్రీ కాలువయుశకు _ప్రముఖములు. ఈ విధ
ముగ కొట్టకొలుత [తవ్వబడినది పడమటి యమున కాలువ;
తర్వాతది రావీ నదినుండి (తవ్విన బారీ-దో-అబ్‌ కాలువ
(1850 - 59). సుజొనుండి 1872లో నర్‌ హింద్‌
కాలువను (తవ్విరి. దిగువ చీనాబ్‌ కాలువ 1902 లోను,
దిగువ జీలమ్‌ కాలువ 1905 లోను నిర్మాణము పూర్తి
పిదప వీటిని ఎగువ చీనాబ్‌, ఎగువ జీలమ్‌,
దిగువ చారీ-దో-అబ్‌ కాలువలతో కలుపుటవలన ఒక జల
మండలము ఏర్పడి, రావి, జీలమ్‌, చీనాబ్‌ అను మూడు
నదుల జలాధారములు ఏకమగుటవలన వేరువేరు లోయల
లోని మాగాణములకు (ప్రయోజనము కలిగినది, సశ్లజ్‌
లోయ కాలువలను 1987 - 88 లో పొడిగించుట, వావేలీ,
రంగపూర్‌ కాలువలను 1942 _ 48 లో నిర్మించుట పంజాబ్‌
అభివృద్ధిని ఇనుమడింప చేసినది.

ఏడాది పొడుగున సదా (ప్రవహించు ఈ కాలువలు
పంజాబ్‌ స్వరూపమునే మార్చివేసినవి. గత శ తాబ్దమున
చాలవరకు చావులనుండి గానిండు లేదా ఏ కొలదిగనో
నదీ (ప్రవాహముల నుండి గానిండు 4,04,490 హౌక్టేరుల
నేలమా(తమే సాగు అయ్యెడిది; కాని, పెక్కు కాలువలు
తవ్వుటవలన క్రమముగా 20,68,719 హౌక్టేరులకు
టైగా భూమికి ఇపుడు నమ్మకముగా పంటనీటి వనరులు
కల్చ్పింపగల స్థితి సాధింపబడినది,

తూర్పు యమున కాలువ: ఉత్తర[పదేశ్‌ లోని
తూర్పు యమున శాలువ చరిత్ర అతి [పాచీనము,
చారి [తక పతములలోని ద్రస్తావనలనుబట్టి ఇది మొగల్‌
చక్రవర్తులలో ఒకడగు మవామ్మద్‌ షా వరిపాలన కాల
ములో నిర్మింపబడి ఉండవచ్చునని ఊహింపబడు చున్నది.
కాని, ఇది త్వరలోనే వాడకమునుండి తప్పిపోగా, గత
శతాబ్ది ప్రారంభము వరకును పునరుద్ధరించుట సంభవించ
లేదు. పుష్కలముగ నది (ప్రవహించు సమయమున
మాత్రమే పనిశేయు (పౌత కాలువల పద్ధతినే ఇదియును
రూపొంది, చాగువరచునపుడును (పాత పద్ధతి పోకుండ
అనుసరింపబడినప్పటికిని 1880 లో ఇది మరల (ప్రయోజన
కారిగ పరిణమించినది. 1875 - 79 మధ్య తాజేవాలా
(ఢిల్లీకి 160 క. మీ ఎగువన) వద్ద పడమటి యమునపె
ఆనకట్ట కట్టుటవలనను, తాజేవాలా నుండి నౌషేరా
వరకు కాలువ (త్రవ్వి, తూరు యమున కాలువను కలుపుట

అయినది,

53

ఛారత దేశమున పంటనీటి వనరులు

వలనను యమునలో నీరు ఈ శెండు శకాలువలకును
ఉచితరితిలో విభ కృమయ్యోను. తూర్పు యమున కాలువ
కొన్ని కి.మీ, వరకు యమునా నదితో సనమానాంతరముగ
(పవహించి, ఢిల్లీవద్ద మరల నదిలో కలియుచున్నది. ఈ
కాలువ 4,04,490 హౌన్టేరులకు పైగా భూమికి పంటనీటి
వనరులు కల్పించుచు, పెట్టుబడికి తగినంత [పతిఫలము కలిగిం
చుచు చాల లాభ దాయకముగ ఉన్నది.

కావేరీ డెల్టా వ్యవస్థ: కావేరీ డెల్టావ్యవస్థ భారత దేశము
నందలి తక్కిన కాలువల అన్ని టికన్నను _పాచీన మైనది.
ఈ డెల్టాలో వ్యవసాయమునకు ఎంత (పాచీనత కలదో,
అంత (ప్రాచీనతయే పంటనీటివనరుల కల్చ్పనకును కలదని
చెప్పదగును [చూ. పు. శి4].

కావేరీ నది.పె నిర్మితమైన ఆనకట్ట (|గాండ్‌ ఆనకట్ట)
18 వందల ఏండ్ల నాటిది, ఇది కావేరిపై పంటనీటి వనరుల
కారకు కట్టిన ఆనకట్టల అన్నిటిలోను [ప్రాచీనతమమైనది,
కావేరి నదిలోని వరద|ప్రవావా జలమును |ప్రధానముగ
గ్రహించుట కే గాక, వంటచేలకు నీరు పారించుటకును కొల్ల
డము ఉపయోగపడినది. కాని, కొల్పడము కావేరీనది
కన్నను తక్కువ మట్టమున సరాసరి సము(దమువై పు [ప్రవ
హించుటవలన కొన్ని పండ్లకు మరింత లోతయి, కావేరీ
నది మెరక చేయుట సంభవించినందున డెల్టా [పాంతము
నకు నష్ట్రము కలిగెను. అప్పటి కంపెనీ (ప్రభుత్వము గత
శతాబ్ది ప్రారంభమున ఈ (పమాదమును గుర్తించి, దినిని
తొలగించుటకు (ప్రయత్నించి, నీరు వడిగా దిగువకు పారు
టకు పెద్ద ఆనకట్ట కు కొన్ని తూములు కట్టించెను, కాని,
(ప్రయోజనము కోలుగలేదు. తుదకు దీని పరిష్కార మార్గ
మును (ప్రసిద్ధ ఇంజనీరగు ఆర్థర్‌ కాటన్‌ కనుగొనెను.
(శ్రీరంగ ద్వీపపు ముఖస్థలమున కొల్లడము, కావేరి అని
రెండు పాయలుగ అఖండశకావేరి విడిపోవుచోట కొల్ఫడము
మీద ఆనకట్ట కట్టుటయే దీనికీ విరుగుడని ఆర్థర్‌ కాటన్‌
సూచించెను. ఆ (ప్రకారమే కొల్ప డముపై ఆనకట్ట నిర్మా
ణము 1886 లో పూ ర్తిఅయ్యెను, దీనివలన (ప్రయోజనము
కలిగిన మాట నిస్ఫంచేవామే అయినను, త్వరలోనే ఇందు
వలన శావేరీనది లో తెక్కిపోవుటయు, కొల్పడము మెట్ట
వేసి, ఆనకట్ట మట్టమునకు వచ్చుటయు జరిగి, మునుపటి
పరిస్థితియే తల క్రిందులుగ తటస్థ్రపడినది. దినివలన కావేరీ
నది చాని శక్తికి మించిన (ప్రవావా జలమును (గహింవ
వలసి వచ్చెను. దీనిని అరికట్టని ఎడల పంటభూముల నీటి
పారుదలకు [ప్రమాదము ఉప్పతిల్ల గలదను భయముతో
శ్రీరంగద్వీవ ముఖస్థలమున “కావేరీ డాము అను పేర
ఒక వాలుగోడ(|గడ్‌ వాల్‌ )ను నిర్మించి, కొల్ల డము మీది

ఆనకట్ట పై భాగమును తగ్గించి, [పవావాపు మట్ట మునకు
వెగా కట్టిన అరుగు (ప్లాట్‌ ఫారమ్‌) నుండి దింపి, ఎత్త గల
తలుపులు పెట్టించి, శెగ్యులేటరు గా మార్చిరి, ఈ చర్యలు
వరదలను అదుపున పెట్టి, నీటిని కావేరి పాయలోనికి పంట
నీటివనరుల కోసము తగినంత పంపుటకు తోడ్చడెను,
కొల డము మీద ఈ చరి తాత్మకమగు నిర్మాణము శెగ్యు

౧m
లేటరుగా మార్చబడినప్పటికిని, ఇది ఎగువ ఆనకట్ట (అప్పర్‌
ఆనకట్ట ) అనియే నేటికిని వ్యవవారించబడుచున్నది. ఆర్థర్‌
కాటన్‌ కొల్ఫడము మీద ఎగువ ఆనకట్ట కు అనుబంధముగా
112 4, మ్‌, (క్రిందుగా దిగువ ఆనకట్టను ఒకదానిని నిర్మిం
చెను. దీనివల కొలడము నుండి కాలువ _శ్రవ్వి నీరు

౧m ౧m

పంటచేలకు మ శ్లించుటకు వీలయ్యెను.

శ్రీరంగ ద్వీపపు కొట్టకొనన కావేరి మరల శకానేరి,
వెళ్ణార్‌ అని రెండు పాయలుగా చీలి, డెల్టా ప్రాంతమున
శెండు (ప్రధాన నదులుగ సేరొందినది. పెద్ద ఆనకట్ట వద్ద
కలిగిన చీలికలు ఇదివరేే ్రస్తావింపబడినవి (చూ. పు. 84].
ఇటీవల పెద ఆనకటనుండి మదాను శాషస్ట్రపు సరివాద్దు

0 టబ © 0
జిల్లాలలోని సాగుభూమికి నీటిని పారించుటకై ఒక
కాలువ త్రవ్వబడినది. వెద్ద ఆనకట్టకు దాదాపు 198 క. మీ.
ఎగువన శకావేరీనదివై ఒక జలాళశయమును నిర్మించి, దాని
నుండి ఈ కాలువకు నీరు మళ్ళించిరి. ఇందువలన ఈ పెద్ద
ఆనకట్ట కావేరి వరదనీటిని కొల్ల డమునకు మళ్ళించుటకును,
కావేరీ, వెచ్ణార్‌ నదులలోని నీటిని మళ్చించి, పాత డెల్టా
భూములకు నీరు సరఫరా చేయుటకును మాత మేగాక,
కొక కాలువ మూలమున అదనముగా కొన్ని భూము
లకు నీరు సరఫరా చేయుటకును హౌడ్‌వర్స్స్‌గా విని
యోగపడుచున్నదని విదితము. కావేరి, వెణ్జార్‌ నదులు
రెండును పలు పొయలుగా చీలి, పోను పోను వంట కాలు
వలు, పిల్ల కాలువలు, బోడె కాలువలుగ మారిపోవు
చున్నవి. సాగరమును చేరుసరికి మహానదియగు శకావేరి
సాధారణమైన చిన్న పిల్ల కాలువగా మారిపోవుచున్న ది.
గడచిన నూరు ఏండ్లుగా పంటనీటి కాలువ సౌకర్యములందు
పెక్కు. మార్పులు, చేర్పులు జరిగినవి. పెక్కు. ఆనకట్టల
సానమున శెగ్యులేటర్లు (తలుపులతో కూడిన ఆనకట్టలు)
® ౧ బ
ఏర్పడినవి. [ప్రస్తుతము కావేరీ డెల్టా వ్యవస్థ 2,414 8. మీ+
= (2) ®

పొడవు పెద్ద కాలువలతోను, శీి,218 కి. మీ, పొడవు పిల్ల
కాలువలతోను 4 లతల హౌక్టేరులకు చెబడిన వరిచేలకు
నీరు పారింపజేయుచు ఎంతయో లాభసాటివగు నీటిపారు
దల వ్యవస్థలలో ఒకటి అయినది. ఇందువలన కావేరి డెల్టా
(ప్రాంతము దకిణ దేశమునకు అచ్చముగ ఒక ధథాన్యాగా
రమే అయినది.

రశ

ఆస్వాన్‌
ఆస్వాన్‌ మా
ఆండర్భన్‌ రాంచ్‌
అపోకి
కరాజో
కురో జెగావా
కౌెగార్‌
ఎల్‌ కాపిటాన్‌
గారిసన్‌
గ్లెన్‌ కన్యాన్‌
(డ్‌ కారీ
(గ్రైండే డిక్చేన్సే-2
చంజాన్‌
(ట్రినిటీ
(ైసీమారియాస్‌
డయాన్లేో
పాలిసేడ్సి
విన్‌ -ఎల్‌ -జేడాన్‌
ఖ“ంటానా
ఫోర్‌ పెక్‌

టె
గ్రియాంట్‌
సేమింగ్‌ గార్‌
౧m జ
బు(రన్లక్‌
బుల్‌ పోల్‌
మాన్స్స్‌ఫీల్డ్‌
మడ్‌ మౌంశేన్‌
మావోసిన్‌
వూ-షేహ్‌

ప్రపంచములోని డాములు

వాషింగ్‌ టన్‌
స్విజర్లంగ్‌
గ్రా
కాలిఫోర్నియా
_ైజిల్‌
వాషింగ్‌ టన్‌
ఇడావహో
మొరాకో
ఉకరోలినా
మోంటానా
కాలిఫోర్నియా
ఉటాహోే
ఆస్టేలియా
ఆర్కన్యాస్‌
బశక్చానస్‌
వాషింగ్‌ టన్‌
స్విజర్ల ండ్‌
శై_వాన్‌
ఘానా
ద. డకోటా
ఓరగాన్‌
కెంటకీ

వాషిండ్లాటన్‌

అన | ఎక [అంప ప

(మ) (మీ) | సంవత్సరము
సలు 51 2070 1984

3» 108 489 —_

బోయిన్‌ 137 405 1948
ఈసోవస్‌ ఉప్పుశేరు 76 1895 1912
కరాజు నది 177 856 1962
కురూ7౫ 191 420 1962
మెకంజీ 155 519 1965
శాన్‌డీగో 81 860 1985
మిస్ఫారీ 63 3,800 1954
కొలరాడో 210 463 1963
కొలంవఖియా 1688 1,242 1942
డిక్సెన్సే 276 844 1961
రోమాన్నే 185 324 1984
|టైనిటీ 161 73£ 1960
సాఓ ప్రాన్సిస్కో 70 2,520 1980
స్కానిట్‌ 116 54 1980
న్నేక్‌ 78 630 1932
వాడి-ఎల్‌ -ఆవిద్‌ 132 285 195+
లిటిల్‌ లెనెసీ 144 716 1944
స్వారీ 75 65808 1940
సాన్‌ జోబీన్‌ 98 10486 194
(గన్‌ 151 336 1964
మ్మురుమ్‌ Es 79 230 1918
వైట్‌ 58 705 1949
కొలరాడో 81 1,528 1942
వైట్‌ 123 210 1948
(డాశ్సేడ బూగ్నేన్‌ 284 ర్‌®ిక 1957
వూ- మెల్‌ చీ 112 210 1981

వోల్టా 111 680 నిర్మాణములో
మిస్సారీ 78 281 1930
వోవై హి 125 808 1982
కంబర్జాండ్‌ 72 1,721 1948
స్క్మా్‌ట్‌ 164 88౪ 1949

(పపంచములోని శాములు

జాము స్థానము నది
శాసా | | కాలిఫోర్నియా శాక్ర మెటో
శాక్‌గావియెల్‌-1 కాలిఫి*ర్నియా శాన్‌ గా(బియెల్‌
సకూమా జపాన్‌ శెస్‌ర్ఫూ
సఆలూడా ద. ౩రోలి కా సలూదా
సెంటర్‌ హిల్‌ "బనస్సీ కాశనేఫోర్‌
పళోవర్‌ (కౌల్డర్‌) అరిజో నా- నెవాడా కొలరాడో

; పాతవు నిర్మాణము
క జ పూర్తి ఆయిన
(అ) ఆ) సంవత
#1. ioe iss
107 — 462 1998
154 589 1956

62 2,351 1980

75 648 19651
219 878

యునె జెడ్‌ స్టేట్స్‌లోని బున్నసీవాలీ (ప్రణాళికకు సంబంధించిన హివాసీ జాము
—_ ల
ఎతు 00 అ, (జలవిద్యుత్తు కేంద్రము)
—_ —-_

గోదావరి డెల్టా వ్యవస్థ: ఆర్థర్‌ కాటన్‌ కావేరి డెల్టాలో
తన కృషి ఫలితములు సఫలమగుటవలన తన దృష్టిని
శెలుగుదేశమున ఉన్న గోదావరిపై (ప్రనరింపశేసెను.
ఇది పడమటి కోస్తాకు ఇంచుమించు 80. కి. మీ. దరి
చాపున పడమటి కనుమలలో నాసిక్‌ సమీపమున (త్యంబ
కము అను చోట జన్మించి, 8,00,440 చ. కి. మీ. ఆరగాణి
నుండి వచ్చు నీటిని [గహించి, దక&ిణావథమున పడమర
నుండి తూర్పుగా 1,440 కి. మీ. (పవహించి, కడకు తూర్పు
కనుమలను-పాపి కొండలవద్ద, రాజమం|డికి ఎగువ-తొలుచు
కొని వెళ్ళి, తూర్పు కోస్తా మైదానమును దాటి బంగళా
ఖాతమున పడుచున్నది. ఈ నది ఆంధవ దేశ్‌ లోని తూర్పు
గోదావరిజిల్లా ధవశేశ్వరమునద్ద 6 కి. మీ, మేర వెడల్పు
కలిగి ఉన్నది, ఇచ్చటనే ఇద గౌతమి, వసిష్ష అని రెండు
పెద్ద పాయలుగా .చీలి డెల్ఫా పాంతము రూపొందుటకు
శ్రీకారము చుట్టినది.

డెల్టా పాంతమంతయు 1882.41 మధ్య కాలమున అనా
వృష్టి కారణమున కరువుకాటకములకు గురి అయ్యెను.
ఈ విషయము నాటి ప్రభుత్వ దృష్టిని ఆకర్సి ంచి, సత్వర
చర్యలకు దారి తీసినది. తరచు వచ్చు ఈ వినాశకరమగు
తామములను శాంతింపజేయు పని ఆర్థర్‌ కాటన్‌కు అప్ప
గింపబడెను. ఆర్థర్‌ కాటన్‌ ఎంతయో ఆలోచించి గోదా
వరిపై ధవశేశ్వరమువద్ద పెద్ద ఆనకట్టను నాలుగు థాగ
ములుగా (ధవశేశ్వరము 1,452 మీ, పొడవు; ర్యాలి
858 మీ. పొడవు; మద్దూరు 465 మీ. పొడవు; విజేశ్వరము
780 మీ, పొడవు) గోదావరి లంకలతో కలుపుచు
నిర్శించుటకును, క ఆనకట్టనుండి వెక్కు. కాలువలను,
పిల్ల కాలువలను త్రవ్వి సుమారు 5,180 చ, కి. మీ.
(పాంతమునకు పంటనీటి వనరులు కల్పించుటకును ద్రణాళి
కను సిద్ధపరచి, పనికి పూనుకొనెను. ఈ ఆనకట్ట పనులు
1846 లో ఆరంభమైనను, 1890 కి. గాని నిర్మాణము
సర్వాంగముగా పూర్తి కాలేదు. డెల్ళా [పాంతమును
గాతమీ గోదావరి, వసిష్ట గోదావరి అను ప్రథానమగు
నదులు తూర్పు [పాంతమనియు, మధ్య (ప్రాంతమనియు,
పళ్చిమ |[ప్రాంతమనియు మూడు ద్రశ్యేక (పాంతము
లుగా విభజించుచున్నవి. ఈ నదులలో (ప్రతిదాని
నుండియు గ్రమముగ కాలువలు, 'వెద్ద కాలువలు, పంట
కాలువలు, బోడె కాలువలును రూ పొందింపబడినవి.
హౌడ్‌ వర్క్‌లో దాదాపు 4కి. మీ, పొడవు ఆనకట్ట
యును, శీ. కి. మీ, పొడవు కరకోట్టలును చేరి ఉన్నవి. ఈ
కాలువ వ్యవస్థలో పెద్ద కాలువలు, వాని శాఖలు 804
కి, మీ, పొడవుగానుు వాని ఉపశాఖలును, పంటకాలు

నర

భారత దేశమున పంటనీటి వనరులు

వలును కి218 క, మీ. పొడవుగాను ఉన్నవి. తూర్పు
(్రాంతమున (ప్రవహించు పెద్ద కాలువ గన్న వరంవద్ద
వైనకేయమువై అక్విడెక్ట్‌ గుండా పోవుచున్నది. ఇందు
వలన 5. 15 లక్షల హేక్టేరులకు వెగా పంటనీటి వనరులు
కల్పింపబడుటయే కాక్క పెట్టుబడిమీద మంచి ఆదాయము
నెతము లభించుచున్నది. ఒకప్పుడు కరువు కాటకములకు
ఆలవాలముగ ఉన్న (ప్రాంతము z= ఆనకట్ట నిర్మాణము
వలన వరిపైరుతో విలసిల్లు విశాల కేత్రములతోడను,
వాని నడుమ నడుమ ఫలవృ జారామముల తోడను కనుల
విందై, సిరికి నెలవై, మేలు వంటల కాణాచియె ఖ్యాతి
వహించినది,

కృష్ణా డెల్టా వ్యవస్థ: కృష్ణా డెల్హా అభివృద్ధికి చారి చూపి
నదియు అను 1882 _ 88 లో అనావృష్టి వలన పంటలు
పండక భయంకరమగు తామము ఏర్పడినది. జనము
అసంఖ్యాకముగా ౪ ప్రాంతమున దుర్శరణము పా ఒలెరి.
(ప్రక్కన ఉన్న కృష్ణానది తన అపార జలములను వ్యర్థ
ముగ సముదములో కలుపుచుండగా నీరు లేక, జామము-
ఏర్పడి, త త్పాంతపు వేలకొలది
పాలగుట దుర్విధి గాక మరేమి కాగలదు! అందువలన
కృష్ణను సద్వినియోగపరచుటకై , దాని నీటిని పంటలకు
అందించుటకై అంతటంతట సెక్కు. పర్యాయములు ఆలో
చనలు సాగినవి. కాని, 15851 కి గాని కృష్టా డెల్లా (ప్రణాళిక
మంజూరు కాలేదు.

కృష్ణానది గోదావరివ లెనే పడమటి కనుమలలో పుట్టి
దక్కను ద్వీపకల్పము మీదుగా అడ్డ ముగా పడమరనుండి
తూర్పునకు 1,287 కి. మీ. 2, 15, 280
చక మీ, వి స్తీర్ణమగు ఆరగాణినుండి నీటిని (గ్రహించి,
బంగా శాఖాతమున పడుచున్నది. ఈ నది నముద్రములో
పడుటకు ముందు 96 కి. మీ. ఎగువన, విజయవాడ-సీశా
నగరము కొండల మధ్య ఒక కిలో మీటరు వెడల్పు సన్నని
లోయగుండా (ప్రవహించుచున్నది. పంటనీటివనరుల
పథకమున ఈ స్థలము ఆనకట్ట నిర్మాణమునకు అనుకూల
మైనదిగా శావింవబడినది. గోచావరి ఆనకట్ట. నిర్మాణ
మున యోగ్యుడగు ఆర్థర్‌ కాటన్‌ వంటి నమర్థుడగు ఉన్న
శతాధి కారి డ్రంద పనిచేసి అనుభవము గడించెనవాడు, ఆర్థర్‌
కాటన్‌కు విశ్వాన పాత్రుడు అగు సి. ఏ, ఆర్‌ అనునతనికి
కృష్ణ ఆనకట్ట నిర్మాణ పథకము 1రిక్‌2 లో అప్పగింపబడి
నది. ఈ పని త్వర త్వరగా జరిగి, 1855 లో విజయవంత
ముగా పూ ర్తి చేయబడినది. ఇంతటి ద్రైహ్మోండమగు నదిని
అదుపులో వెట్టుటయను మవా త్తరమగు కార్యమును వరి
కించినప్పుడు ఇది చాల స్వల్ప వ్యవధిలో నే పూ

(జలు దుర్శరణము

(వవహించి,

రి అయిన
కి

ఛారత దేశమున పంటనీటి వనరులు

దనియే చెప్పవచ్చును. అటుతరువాత ఈ ఆనకట్టకు
ఎన్నియో మార్పులు జరిగినవి. ఈ ఆనకట్టకు 1.82 మీ.
కొలతగల సై నుండి క్రిందికి చతికిలబడు తలుపులు
(ఫాలింగ్‌ షటరులు) అమర్చబడినవి. దానిని యంత సహో
యము (మెకానికల్‌ పోతే ఎత్తి దింపుచుండెడివారు"
ఆనకట్ట కట్టు సమయమున దీని వలనను, తత్సాంబింధమగు
కాలువల వలనను, వెల్లువ కోట్టల వలనను 2.లి4 లక్షల
హెశ్టేరుల ఆయకట్టుకు నీరు పెట్టవచ్చునని థావించిరి.
1.82 మీ. తలుపులను అమర్చిన తరువాత ఆ ఆయకట్టు
6 లక్షల హౌక్టేరులకు పెరిగినది. కాని, ఈ మొత్తపు
నిర్మాణమున కే కాలదోషము వట్టిన దనియు, ఆయకట్లుకు
తరుచు వరద" దెబ్బ తగులుట వలన [ప్రమాదము ఏనాడై
నను సంభవింప వచ్చుననియు కాల|క్రోమమున భయ మేర్చడి
నది. అంతే కాక, ఆయకట్టు కూడ అనుకున్న దానికన్న
ఎక్కువగ పెరిగినది. 1952 లో వచ్చిన వరదలకు ఆయ
కట్టుకు పడిన గండ్లను పూడ్చుటకు (పయత్నించి, (పమాద
వశమున అయిదుగురు సీనియర్‌ ఇంజనీరులు (ప్రాణములు
కోలోవుట సంభవించిన తరువాత, ఆనకట్ట కు ఎగువ శి1
మీ. దూరములో (క్రొత్త బరాజును 28 కోట్ల రూపాయల
వ్యయముతో కట్టుటకు నిర్ణయించిరి. ఈ బరాజు పూర్వపు
ఆనకట్టును బలపరచుటకు ఉద్దేశింపబడినది. దీనికి తోడు
ఆ ఆనకట్ట ఇరువెపుల నుండి బయలుదేరిన కాలువలకు
ఎక్కువ నీరు సరఫరా చేయుటకు కూడ ఉద్దేశింపబడినది.
ఇట్లు అదనముగా 40 వేల హౌక్టేరుల ఆయకట్టుకు నీటి
సదుపాయములు కల్పించు జలాశయముగను ఉపయోగ
పడుచున్నది.
ముగ |గహించి, కృష్ణా నదికి అడ్డముగ అచట ఒక రోడ్లు
వంతెనను నిర్మించుటకును వీలు కలిగినది. కృష్ణాబరాజు
(దీని ఇప్పటి పేరు (ప్రకాశం బరాజు)మూడు పండ్ల (1954-
57) అత్యల్ప వ్యవధిలో అప్పటికి గల ఆయకట్టునకు నీరు
ఫారింప జేయుచునే పూర్తి శేయబడినది [చూ, పు. 60].

రిజర్వాయరుల యుగము

పెద్ద కాలువల నిర్మాణము దాదాపు తూర్పు ఇండియా
కంవెనీ పరిపాలన కాలములో (పారంభింపబడినది [చూ
పు. 50]. నీటిని నిల్వచేయుటకు [పశ్యేక మైన ఏర్పాటులు
అవసరములేకుండా, నదినుండి నీటిని తిన్నగా కాలువల
లోనికి మళ్ళించుటకు ఈ (ప్రణాళికలు ఉ రేశింపబడినవి.
కంపెనీ (ప్రభుత్వము ఈ నిర్మాణమువలన తమకు కలుగు
లాభనష్టములనే _్రథానముగా చూచుకొ నెడిది. ఈ పెద్ద
కాలువల ([పణాళికలకు జలాశయ (రిజర్వాయరు) నిర్మా

ఈ కొత్త బరాబు నిర్యాణమును అవకాళ

56

ణము అవసరము లేనందున ఖర్చు కలిసి వచ్చెడిది. తదుపరి
నిర్మించిన నీటివనరులలో కేవలము (పవావాము నే కాలువల
లోనికి మళ్ళించుటకు వపంటకాలమున నదిలో తగినంత
నీరు మిగలనందున రిజర్వాయరులను నిర్మించి, వరద నీటిని
సమీకరించి ఉంచవలసిన అగత్యము కలిగినది. దీనితో
నిర్మాణపు ఖర్చులు పెరుగుట సంభవించినది.

కంవెనీ రాజ్యము 1858 లో అంతరించి, గ్రైటిషు రాజ
రికమును ఛారత దేశము సంతరించుకొనిన తరువాత కూడ
వ్యాపారపు దృష్టి కొంతకాలము సాగకపోలేదు. అందు
వలన ఈ కాలువల నిర్మాణము కొన్ని (పయివేటు సంస్థలు
నిర్వహించవలని వచ్చినది. నాటి మ్మగ్రాసు రాజధాని
(మదాసు)లో “మ్మదాసు ఇరిగేషన్‌ కంపెనీ ', బెంగాల్‌
రాజధాని (కలకశత్తా)లో “తు'ర్పు ఇండియా ఇరిగేషన్‌
కాలువల కంపెనీ” ద్రభుత్వ హామీలతో 1868లో కొన్ని
నీటివనరుల నిర్మాణమును [పారంభించినవి. కాని, కొంత
వని జరిగిన పిమ్మట ఈ కంపెనీలు మూలబడుటవలన
ప్రభుత్వమే శచేవట్టవలసి వచ్చినది శెలుగు దేశమున
కర్నూలు-కడప కాలువ మృచాను ఇరిగేషన్‌ కంపెనీ
మొదలు పెట్టిన దే,

ఈ ద్రయి వేటు సంస్థలు దివాళా తీయుటవలన, (పభుత్వ
పద్ధతిలో కొన్ని ముఖ్యమైన మార్పులు వచ్చినవి; మొదటిది:
నీటివనరుల నిర్మాణము (ప్రభుత్వము చేతిలోనికి వచ్చుట;
చెండవది: నిర్మాణమునకు కావలసిన ధనము బుణముల
రూపములో (ప్రభుత్వము ఏర్పాటు చేసికొనుటకు సౌక
ర్యము కలిగించుట. ఈ మార్చు 1866లో జరిగినది.

పంటనీటి వనరుల నిర్మాణము |ప్రభుత్వపరమగుటతో
మరొక సౌకర్యము కూడ కలిగినది. ఇది నిత్యము దుర్భిక
మునకు గురియగు కొన్ని ప్రాంతములలో కరువు నివారణ
పథక ముల క్రంద (ప్రభుత్వము కొన్ని (ప్రణాళికలను నిర్మిం
చుట - ఈ నిర్మాణములను [పారంభించి నప్పుడు అవి తగి
నంత లాభసాటి(వడ్డీ దృష్ట్యా) కాకపోయినను - (పజా కేమ
మునకై_ వీటిని నిర్శించవలసి వచ్చినది. మవోరా ష్ట్ర ములో
ఇప్పుడు మహోోేపకారులై న ఖడక్‌ వాస్తా, చిన్న లాయిడ్‌
డాము మొదలై న నీటివనరుల నిర్మాణము ఈ విధముగనే
మొదలయినది, ఇది కాక తాళీయముగా రిజర్వాయరుల
యుగమునకు |త్రోవశీసినది,

భారత దేశమున పెద్ద ఆనకట్ట తో ఏర్పడిన మొదటి పెద్ద
రిజర్వాయరు పూనా నమీపమున ఉన్న ఖడక్‌ వాస్టా రిజర్వా
యరు. చాదాపు శీి0 మీటరుల (100) ఎత్తు ఉన్న ఈ
ఆనకట్ట నిర్మాణము నేద్యపు నీటిసాకర్యమునై_ 1869లో
(ప్రారంభమై 1879 లో పూరి అయినది. 25 ఏండ్ల తరు

వాత మోతుగుండం విశ్వేశ్వరయ్య రూపొందించిన తలుపు
లను మొదటిసారిగా ఈ ఆనక ట్ల కే అమర్చిరి. పారంభమున
కేవలము సేద్యపు నీటికై ఉద్దేశితమయిన ఈ జలాశయము
తరువాత కాలమున పూనా నగరమునకు మంచినీటి సర
ఫరాకు ఎక్కువ వినియోగ వడినది. 1961లో దీనికి ఎగువన
ఉన్న పాంశేట్‌ ఆనకట్ట వరద [పమాదములో కొట్టుకొని
పోయినప్పుడు ఖడక్‌ వాస్టా ఆనకట్ట వరద వెల్లువను చాల
సేపు ఆపి, చివరకు గండి దెబ్బ తిన్నది. అవ్పుడు ఈ ఆన
కట్టయే లేకుండినచో పూనా నగరమునకు సంభవించిన
ఆపద మరింత తీ వమయ్యెడిది.

పంజాబ్‌ లో సశ్లుజ్‌నది నుండి బయలుదేరు సర్‌ హింద్‌
కాలువ, ఉత్తర (పదేళ్లోని ఆ(గాకాలువ, దిగువ గంగ
కాలువ, పరిచా రిజర్వాయరు, బేట్వా కాలువలు, మ దాను
లోని పెరియారు రిజర్వాయరు మొదలై నవి 19వ శతాబ్ది
చివరిభాగములో వచ్చినవే. వీనిలో పెరియారు రిజర్వాయ
రుకు (ప్రత్యేక స్థానము కలదు. వడమటివై పుకు (పవహించు
వెరియారు నదిని తూర్పు దిశగా మళ్ళించుటశై నిర్గమ
(ప్రాంతములో కకి షీటరుల(175')ఎత్తుగల ఆనకట్టను నిర్భ్మిం
చుట; నీటిని మళ్ళించుటకు కొండలగుండా సొరంగముః;
వెరియారు నీరు తూర్పు దిశగా [ప్రవహించు వై 7 నీటితో
కలిసిన దిగువన ఆనకట్ట, కాలువలు ఇవన్నియు అప్పటి
పరిస్థితులలో జటిలమైనవే. ఈ క్లిష్టమైన కార్య[కమమును
నిర్వహించిన కర్నల్‌ పెన్నీ క్విక్‌ శ్లాఘనీయుడు. ఈ
(ప్రాజెష్ట నిర్మాణము 1890 (ప్రాంతములో జరిగినది. పెరి
యారు నిర్మాణమున మరొక [పశ్యేకత కలదు. ఈ రిజర్వా
యరు స్థలము అప్పటి తిరువాన్మూర్‌ సంస్థానమునకు
చెందినది. చానివలన కలుగు [ప్రయోజనము మా(తము
మ।చాసు రాష్ట్ర మునకు పరిమిత మయినది, ఇరుగు పొరుగు
రా ష్ట్రముల సువ్భాద్భావమునకు వెరియారు డ్రా కెప్ట
నిర్మాణము డక చక్కని నిదర్శనము.

“దుర్భిక్ష నివారణ=నీటివనరులు' అన్న అంశముపై
నివేదించుటకు 20వ శతాబ్ది తొలుదొ ల్ల ఏర్పడిన ఇరిగేషన్‌
కమిషన్‌ నియామకముతో నీటివనరుల చరిత్రలో నూతన
అధ్యాయము ప్రారంభ మైనది. 1901లో ఏర్పడిన ఈ
సంఘము చేశమంతయు పర్యటించి 1908 లో స్రొవదికకు
సమర్చించినది. తామ పరిస్థితులను నివారించుటకు నీటి
వనరులు ఎంతో ఆవశళ్యకమని ఈ సంఘము ఉద్ధాటించినది.
పంటనీటి వనరుల నిర్మాణములకై నిధులను సేకరించుటను
గూర్చి |వస్తావించుటయే గాక, ఈ సంఘము అప్పటికి ఆలో
చనలో ఉన్న అన్ని (ప్రాజెక్టలపైన కూడ తమ అభి
(పాయములను వెల్ల డిం చినది.

XI—8

57

భారత దేశమున పంటనీటి వనరులు
ఈ సంఘపు సలహాను (ప్రభుత్వము చాల వరకు
ఆమోదించుట వలన (కొత్త నీటివనరుల నిర్మాణమునకు
ఎంతో అండ దొరికినది, అప్పుడు వెనువెంటనే మొదలై న
గ్రాకెప్టీలలో ముఖ్యమైనవి కొన్ని ఇప్పుడు పాకిస్తాన్‌ భూ
భాగమున ఉన్నవి. వీవోర్‌ లోని (త్రి వేణీకాలువలు, మహో
రాష్ట్ర మునందలి నీరా, గోదావరి, (పవరా రిజర్వాయ
రులు, కాలువలు, ఉత్త పచేశ్లోని శారదా కాలువలు,
మధ్య(ఫదేశ్‌ లోని మహానది రిజర్వాయరు, కాలువలు ఇరి
గేషన్‌ కమిషన్‌ నివేదిక చ్వారా ఫలించిన పంటనీటి వన
రులు. అప్పుడు మహారాష్ట్ర ములో ఏర్పడిన కాలువలు
రిజర్వాయరులతో కూడినవి. నీరా కాలువలకై_ నిర్మింప
బడిన భాటఘుర్‌ సరన్సు(లాయడ్‌ డాము)అప్పటిలో పెద్ద
రిజ ర్వాయరులలో ఒకటి అగుటయే గాక, ఇప్పటికిని మవో
రాష్ట్రలో అత్యధిక విస్టీర్ణము కగిలిన మేరకు పంటనీటిని
ఇచ్చుచున్నది. (పవరా కాలువలకై_ నీటిని నిల్వచేయుటకు
భండార్గ్థరా రిజర్వాయరు, గోదావరి కాలువలశై.
చదార్నా రిజర్వాయరు నిర్శితములయినవి. 1910 లో
భండార్థరా వద్ద |ప్రారంభింపబడిన విల్బన్‌ డాము అప్ప
టిలో ప్రపంచములోని ఎత్తయిన పంటనీటి నిర్మాణము
లలో ఒకటిగా పరిగణింపబడినది [సుమారు 82 మీటరుల
(270) ఎత్తు].
మాంశేగ్‌ - చెమ్స్‌ఫర్డ్‌ సంన్కరణలు(1921) అములుకు
వచ్చుటతో రాష్ట్ర ప్రభుత్వములకు నీటివనరుల నిర్మాణ
మున ఇదివరకు కన్న స్వేచ్చ లభించినది. పంటనీటి వనరుల
నిర్భాణమునకై. వలసిన నిధులను నేకరించుటకై బుణ
ములను సేకరించు అధికారము రాష్ట్ర) (ప్రభుత్వములు
సంతరించుకొనినవి. కాని, 50లక్షల రూపాయలకు పై బడిన
పెద్ద నిర్భ్మాణములకు ఇండియా కార్యదర్శి అనుమతిని
పొందవలసి ఉండెను, 1985 వరకును నీటివనరుల నిర్మా
ణము రాష్ట్రములలో పభుశత్వాయ త్త శాఖగా గవర్నరు
ఎగ్జిక్యూటివ్‌ కాన్సిల్‌ సభ్యుని అధీనమందే ఉండినది గాని,
అప్పటిలో (ప్రజాప్రతినిధులుగ వ్యవవారించిన మంత్రుల
చేతులలోనికి రాలేదు.గవర్న మెంట్‌ ఆవ్‌ ఇండియా చట్టము
(1985) అమలులోనికి వచ్చిన పిమ్మట 1987 లో రాష్ట్ర)
(పభుత్వములు నీటివనరుల నిర్మాణముపై ఆధిపత్యము
వహించుట (పారంభించినవి. కొన్ని ముఖ్య విషయము
లలో మాత్రము కేంద్రపభుత్వపు అనుమతి పొందవలసి
ఉండెను.
రాష్ట్ర) (పభుత్వములు 1921-1985 మధ్య నీటివనరుల
అభివృద్ధి కృషిని చురకుగా కొనసాగించినవి. దడి ణాపథ
మున కొన్ని బృవాత్సథకముల నిర్మాణము ఈ కాలముననే

ఛారీ శాముల యుగము

జరిగినది. మైసూరునగరమునకు సమీపమున ఉన్న కృష్ణ రాజ
సాగరము, అప్పటి హైదరాబాదు సంస్థానములోని నిజాం
సాగరు పా జెష్ట, మచదాను రా ష్ట్ర పళయులోని మెట్టూరు రిజర్వా
యరు ఈ కాలమునే నిర్శింపబడినవి. ఇప్పుడు పాకిస్తాన్‌లో
కలిసిన (బైహ్మోండ మైన సక్కరు చారేజీ, కాలువలు, నెట్‌
కాలువలు, ఇతర పంటనీటివనరుల ముఖ్య పథకములు
ఈ కాలమున నే నిర్శితములయినవి.

క్రిందటి శతాబ్దములో కాటన్‌ దొర [చూ పు . 54]
మ[చాసు శా ద్ర్రమునకు చ్చేసీన “సేవను చెప్పికొనినట్టు,
ఈ శతాబ్దిలో మేనూరులో నీటివనరులను తీర్చి దిద్దిన కీర్తి
ఘూతనుండం విశ్వేశ్వరయ్యకు దక్కును. ఆయన పక్వాన
|పోశ్సావాము వలననే కావేరీనదిసైన కృష్ణరాజ సాగరము
నిర్మితమైనది. ఈ డాము ఎత్తు 42 మీటరులు (140°); నిడివి
2, 620 మీటరులు (8,600"). దీనివలన సుమారు 50,600
పాశ్టే రులకు సేద్యపు నీటి సౌకర్యము లభించుటయే గాక,
దిగువన ఉన్న శివసముద జల విద్యుత్‌ *శేంద్రమునకు
కావలసిన నీరు పుష్కలముగా లభించుచున్న ది. ఈ డాముకు
దిగువనే (ప్రసిద్ధమైన బృందావనపు తోటలు ఉన్నవి. వీని
రామణీయకతను తిలకించుటకు [పజలు తిర్గ తీరమునకు వలెనే
వచ్చుచుందురు. ఈ ప్రాజెప్ట నిర్మాణము నాలుగున్నర
కోట్ల రూపాయల ఖర్చులతో 1981లో పూర్తి
చేయబడినది.

హైదరాబాదు సంస్థాన ప్రభుత్వము చేపట్టిన నిజాం
సాగరు కృష్ణరాజ సాగరమునకు సమశాలీనమైనచే. ఇది
1924 లో (ప్రారంభమై, 1981లో పూ ర్హయినది. కృష్ణరాజ
సాగరుకు విశ్వేశ్వరయ్యవలె నిజాంసాగరుకు |పనిద్ధ ఇంజ
నీరు ఆలీ నవాబ్‌జంగ్‌ కారకుడని చెప్పవచ్చును. గోదావరీ
నదికి ఉపనది అగు మంజీరనదిపె నిర్మితమైన ఈ డాము
48 మీటరుల (158") ఎత్తు, రమారమి 8,962 మీటరుల
(18,000") పొడవు గలిగి, 1,21,289 హౌ్టేరుల మేరను
మాగాణిగా చేయుటకు ఉద్దేశింపబడినది. ఈ డాము

దాదాపు నాలుగుకోట్ల రూపాయలః* వ్యయముతో నిర్మింప
బడినది.

వైన చెప్పిన రెండు కట్ట డముల కన్నను అన్ని విధ
ముల పెద్దది అని చెవ్పదగినది సేలంజిల్లాలోని కావేరీనది
వైన 1925లో (ప్రారంభింపబడిన మెట్టూరు డాము. ఇక్కడ
నిర్మితమైన డాము నదీగర్భమువైన క్‌కి మీటరుల (176)
ఎత్తుగలిగి, 1శ్మే కిలో మీటరు నిడివి గలిగి ఉన్నది. ఈ ఆన
కట్టవలన ఏర్పడిన రిజర్వాయరు అప్పట్లో దేశములో కెల్లి
పెద్దది. కృష్ణ రాజసాగరుకు శెట్టింపు, _నిజాంసాగరుకు
మూడున్నర శెట్లు నీటిని మెట్టూరు జలాశయము
నిల్వచేయగలదు. నిర్మాణమునకు చెక్కసున్నము కాక,
కేవలము సిమెంటుతో ఛారతదేశమున నిర్మితమైన
తొలి పంటనీటి వనరు మెట్టూరు డాము అని చెప్పనగును.
దీనివలన 1,21,407 హాన్టేటరులకు పై బడిన (ప్రాంతము
నకు వంటనీటి సౌకర్యములు కలిగినది. ఈ |పాజెక్టు
చాదాపు 7 కోట్ల రూపాయల వ్యయముతో 1984 లో
పూర్తయి పొలములకు పంటనీటిని నస్టయి చేయుచున్నది.

రిజర్వాయరు లేకుండా కేవలము చిన్న ఆనకట్టల,
కాలువలతోనే అత్యధికమైన మేరకు నీటిని అందించిన
(తిష్ట ఉత్తర (ప్రదేశ్లోని శారదా కాలువలకు దక్కినది.
1926 లో పూర్తయిన ఈ ప్రాజెష్టీ దాదాపు 8,09,830
హౌక్టేరులను సాగుచేయుచున్నది. 20 కోట్ల రూపాయల
వ్యయముతో ఏర్పడిన ఈ |[పాజెక్టు |బిటిషు వాయాములో
కల్లా ఎక్కువ మొత్తమును వెచ్చించి కట్టిన [పాశెష్ట అని
కూడ చెప్పవచ్చును.

ఇట్లు ఛారత దేశమున గడచిన నూశేండ్లుగా పంట నీటి
వనరుల అభివృద్ధి జరిగినది. 18650 లో భారత దేశమున
పంట నీటి వనరులు కలిగిన [పాంతము 68-12 లక్షల
పాళ్టేరుల మధ్యన ఉండగా, 1947 నకు 198 లతులకు
(భారత అ పాకిస్తాన్‌ శెండింటను) పెరిగినట్లు ఆధికారక
మయిన లెక్కలు తెలుపుచున్నమవి.

భారీ శాముల యుంగను

భారత దేశము 1947లో స్వతం|త్ర మైనప్పుడు దాదాపు
27 కోట్ల [ప్రజలు (గామములలో జీవనమునకు తమ చిన్న
చిన్న కమతముల సేద్యఫలసాయముసై ఆధారపడి నివ
సించుచుండిరి. చానాటికిని విశేషముగా పెరుగుచున్న
జనాభా అవసరములకు తగినన్ని ఆవోర 'ధాన్యములను
పండించుటకు (ప్రణాళికా బద్ధమగు ఒక బృవాత్తర (ప్రణాళి

కను నిద్భపరచి, అమలు పరచుటకు సన్నావాములు

చేయబడినవి. ఇట్లు రూపుగొనిన ప్రథమ, ద్వితీయ,
తృతీయ (ప్రణాళికల మూలమున (1951 = 19686) భారత
దేశము అత్యధికముగ ఆవోర ధాన్యములను పండించ
గలిగినది. ఇట్టి విజయసాధనకు చేశమంతటను నిర్మింపబడిన,
నిర్శింపబడుచున్న అసంఖ్యాకమగు డాములు, ఆనక ట్రలు,
కాలువలును చాలవరకు కారణములని చెప్పవచ్చును.

——

%* అప్పటి హైదరాబాదు రూపాయలు

58

ఈ పెద్ద (పాజెక్టులకు తోడుగా భూగర్భ జలములను
బాడుటకు గొట్ట వు బావులు, చెరువుల పునరుద్ధరణ
మొదలగు వానితో సహా పెక్కు. చిన్న పంట నీటి వనరుల
పథకములు చాల డ్రాంతములకు పంట నీటి వనరులు కలుగు
టకు తోడ్చడుచున్నవి.

తుంగభద్రా డాము కాలువలు: మైనూరు, ఆం(ధ|[పదేళ్‌
_్రభుత్వములు ఉమ్మడిగా 60 కోట్ల రూపాయల వ్యయ
ముతో నిర్మించిన తుంగభద్రా డాము బళ్లారి జిల్లాలో
ఉన్నది. ఇది కృష్ణకు ఉపనది యగు తుంగభ[ద వె నిర్మింప
బడినది. దీనికి ఇరు.వెపుల కాలువలు త్రవ్వబడినవి. వర్ష
పాతము (క్రమముగా లేక నిరంతరము తామపీడితమగు
రాయలసీమ (ప్రాంతములకు పంట నీటిని సరఫరా చేయు
టకు ఈ [పా జెక్టు ఉర్దేశింపబడినది.

ఈ (్రాజెప్టలో 1. లోతగు పునాదిపై రాతితో
కట్టిన 48 మీటరుల ఎత్తు, 2,188 మీటరుల పొడవు గల
ఆనకట్టతో 8,755 శ,కో.భఘ,మీ, నీరు నిల్వచేయగలిగి,
874 చ, కి. మీ, మేర విస్తరించిన జలాశయము; 2. ఇరు
వైపుల 8 లతల హౌన్టేరుల భూమికి నీరు పారించ గల
రెండు కాలువలు - 862 కి, మీ. పొడవు కుడి కాలువ;
204 క. మీ, పొడవు ఎడమ శాలువ; లి. డాము
ప్రాంతమునను, వెంబడిని, ఎత్తు
(ప్రదేశము నుండి వల్లమునకు దిగు చోటను లజ కిలో
విద్యుచ్చక్కిని ఉత్పత్తి చేయుటకు జల విద్యుత్‌
కేం[దములును ఉన్నవి.

నీటి పారుదల చాలవరకు (75 శాతము) జొన్న, (పత్తి
వంటి మెట్ట పంటలకును, తక్కినది (25 శాతము) వరి,
చెరకు వంటి మాగాణి పంటలకును ఉపయోగవడుచున్నది.
ఈ (డ్రా ెష్ట 1,40,000 టన్నీల ఆహార ధాన్యములను,
80,000 టన్నీల 'వాణిజ్యపు పంటలను పండించ గలదు.
మెట్ట (ప్రాంతములకు వంతుల గ్రకారమును, మాగా శికిని,
ముక్కారు సేద్యపు భూములకును అన్ని బుతువులలోను
నీటిపారుదల ఉండుట ఈ (ప్రాజెప్ట తాలూకు పంటల
పథకమున కననగు ఒక విశిష్ట లతకణము.

దామోదర లోయ |పాజెక్టుః: దామోదర నదీతీర పాంతపు
ఆర్థిక ఫారిశామి కాభివృద్ధికి అసంఖ్యాక అవకాశళశములను
చేకూర్చు ఒక సాటి లేని మేటి కృషిగ దామోదర లోయ
(ప్రాతెష్టను థావింపదగును. ఇది బహుళార్థ సాధకపు
డ్రాకెక్ట. దామోదర లోయలోని సాధన సంవ త్తి ని సమన్వ
యించి, సమ్మగ రీతిలో అభివృద్ధి చేయుటకు నియు కృ మైన
“దామోదర వ్యాలీ కార్పొరేషన్‌” అను ఒక చట్టము మూల
కముగ ఏర్పడిన ప్రభుత్వ సంస్థకు ఈ (ప్రాజెక్టు నిర్మాణ

కాలువ కాలువ

వాట
౧m

59

భారీ డాముల యుగము
కార్యక్రమ నిర్వవాణ అప్పగించబడెను. ఈ ప్రాజెక్టును
నిర్వహించుటలో వీహోర్‌, వళ్ళ్చిమ బెంగాల్‌,
(ప్రభుత్వములు మూడును పాల్గొనుచున్నవి.

ఈ ప్రాజెక్టు పూర్తి అయినప్పుడు దామోదర నది_పె
ఒక బరాజు, ఎనిమిది డాములు, వాని కాలువలు మొద
౭ై.నవి ఏర్పడును, గ్రాఇెష్ట (పథమ దశలో ఒక భాగము
దుర్గాపూర్‌ వద్ద బరాజు, తిల్లాయియా డాము, కోనార్‌
డాము, మైతన్‌ డచాము, పంచేత్‌ కొండ డాము. ఇవి 71.5
కోట్ల రూపాయల వ్యయముతో 1958 నాటికి పూర్తి
అయినవి,

వీనిలో దుర్గాపూర్‌ బెరాజు నుండి వెలువడిన కాలు
వయు, పిల్ల కాలువలయు మొత్తపు నిడివి 2,494 కి. మీ;
వీనివలన 5 లక్షల పౌక్టేరుల నేలకు నీటి పారుదల జరుగు
చున్నది, ఈ మొత్తపు ఆయకట్టున - దామోదర నది
కాలువ వలన - ఇదివరశకే సాగగుచుండిన 78,000 EE
రుల నేల చేరి ఉన్నది. దీని ఫలితముగా 2,00,000 టన్నీల
ధాన్యమును, విరివిగ పశు[గాసమును లభించుచున్నది. ఈ
పథకమునందరి మరొక ముఖ్య విషయము - హాౌెరా,
హుగ్గీ, బర ద్వాన్‌ జిల్లాలలో చాచదాపు 1,165 చ. కి. మీ*
(పాంతమున మురుగును 579 కి. మీ. పొడవు మురుగు
కాలువల మూలమున తొలగించుట చేరి ఉన్నది. దీనివలన
ఇంతవరకును నీరు నిలచి నిరుపయోగముగ డఉండిన
డప్రాంతము వ్యవసాయ యోగ్యము అగుచున్నది.

చామోదరనది ఉపనదుల పై డాములు కట్టుట వలన
దిగువ లోయ ప్రాంతమునకు వరదల వల్ల రక్షణ కలుగుట
మా(తమే కాక, వర్షములు లేని కాలమున భూములకు
వ్యవసాయమున్నకైె నీరు పరిమితముగా సరఫరా చేయుట
కును వీలగుచున్నది.

హీరాకుడ్‌ డాము (ప్రాజెక్టు: ఒరిస్సా రాష్ట్ర మున వరదల
తోను, కరువులతోను చాధపడుచున్న మవోనదీ తీర
|పాంతముల సమన్వయిశా భివృద్ధికి సిద్ధపరచిన బృవాత్సథక
మున థాగముగా హీరాకుడ్‌ (ప్రాజెట్ట రూపొందించ
బడినది.

ఇది (పధానముగా 46 కి. మీ. వెడల్పున్న ముఖ్య నదికి
అడ్డముగా పోసిన పొడుగాటి మన్ను కట్ట. ఇందు అచ్చ
టచ్చట కాం|కీట్‌ తోను, రాయి - ఇటుకలతోను వరదనీరు
పొర్టిపీ్యడి తక్కువ ఎత్తున ఉండెడి భాగముల “స్పిల్‌ వే”
నిర్మాణములును, జల విద్యుత్‌ ఉత్పత్తి కేం దమునకు నీటిని
కొనిపోవు పెద్దవియిన ఇనుపగొట్టము “వెన్‌ స్టాక్‌ 'లును,
టర్భయిన్‌ కేం దములును కలవు. దీనికి ఇరువెపుల 20 కి.
మీ. పొడవున మన్నుతో నిర్మించిన కరకట్ట 5 అంచెలలో

కేంద

“,

లా

భారీ డాముల యుగము

కొండలను కలుపుచున్నది. 25 కి. మీ, పొడవును, 59 మీ.
మన్నుకట్ట గరిష్టపు ఎత్తును, 60మీ. రాయి, కాంక్రీటు
కోట్టడపు గరిష్టపు ఎత్తును కలిగిన ఈ హీరాకుడ్‌ డామును
(పపంచమందలి డాములన్నింట ఎక్కువ పొడవైన దానినిగ
పరిగణించవచ్చును, 70 లతల ఎకరా
అడుగుల నీటిని నిల్వచేయుచు, 1745 చ. కి. మీ. వ్యాపించి,
1.28 లక్షల కిలోవాట్ల విద్యుచ్చ కిని ఏటా ఉత్ప త్తిచేయ
గల శ క్తిగలిగి, మొదటి దశలోనే సంబలపూర్‌ జిల్లాలో
2.684 లక్షల హౌన్టేరుల భూమికి నీరు పారించుచున్నది.

హీరాకుడ్‌ (పాశెష్టనందు కాలువల వ్యవస్థకు (పాథా
న్యము విశేషముగా ఉన్నది. ఎందుకనగా, ఈ కాలువలు
2.684 లక్షల పౌన్టేరుల భూమికి (ప్రతి ఎడాదియందును
పంటనీటి వనరులను కల్పించుచున్నది. పెద్ద కాలువపొడవు
146 క8.మీ.; దానికి శాఖలుగా ఉన్న కాలువల, పి ల్లకాలవల
పొడవు 740 కి. మీ.; చిల్లర కాలువల పొడవు 9821 కి. మీ.
ఈ (ప్రాజెక్టు నిర్మాణమునకు 71 కోట్ల రూపాయలు
వ్యయమగునని అంచనా వేయబడినది.

భా(క్రా = నంగల్‌ (ప్రాజెక్టు: అబ్బురము గొల్పు
మహాత్తమ నిర్మాణ చాతుర్యరీతులకు ఆల వాలముగను,
దేశ సంపదకును, శ క్రికిని ప్రతీకముగను ఉన్న ఈ ఛా(గా-
నంగల్‌ (పాజెష్ట పంజాబ్‌ లోని హోోేషియాోర్‌ పూర్‌
జిల్లాలో ఉన్నది. సమజ్‌ నది వరదనీటి సంపదను లాభ
దాయకముగ ఉపయోగించుట. ఈ [పణాళిక లక్ష్యము.
పంటనీటి వనరుల కొరకును, జల విద్యుత్‌ ఉత్ప త్తికిని ఈ
వథకమున రెండు ఆనకట్టలును (ఒకటి ఛా క్రావద్దను, మరి
యొకటి నంగల్‌ వద్దను), పంటనీటి కాలువ వ్యవస్థయును
నిర్మింపబడినవి,

భా కావద్ద 64 కోట్ల రూపోయల వ్యయముతో
సిమెంట్‌ కాంక్రీట్‌ తో నిర్శింవబడిన ఈ ఛా(కాడాము
దిగువ పునాదితో సవో 222 మీ, ఎత్తు కలిగి ఉన్నది. ఇది
'సెభాగమున క17 మీటరుల పొడవు గలిగి, రెండు కొండ
లను కలుపుచున్నది. ఈ నిర్మాణమువల్ల 88క.మీ,
పొడవుగల జలాశయము పర్పడుచున్నది. ఇశ్లేర్పడిన
జలాశయమునందు 74 లక్షల ఎకరా అడుగుల నీరు నిల్వ
చేయబడుచున్నది. ఆ జలరాశియందు ఏడాదికి 57.కి లక్షల
ఎకరా అడుగుల నీరు సేద్యమునకు లభించుటయే కాక,
అందుండి జలవిద్యుత్తును కూడ ఉత్పం_త్తి చేయుటకు వీలు
కలిగినది.

నంగల్‌ డాము |ప్రధానముగ జలవిద్యుత్‌ ఉత్ప శ్తికి ఉద్దిష్ట్ర
మైనది. అయితే, అందుండి లభించిన నీరు ేద్యమునకు
కూడ ఉపయోగవడుచున్నది. దీని ఎత్తు 28 మీ.; పొడవు

ఇది దాదాపు

60

804 మీ. నంగల్‌ డాము ఎడమ వై పునుంచి బయలుదేరు
నట్టి సిమెంటు చష్టాచేయబడిన నంగల్‌ పైడల్‌ కాలువ
పొడవు 64 కి. మీ. ఇది 12,500, క్యూ నెక్కులనీరు పారించ
గల ప్రయాణము కలది,

ఈ నంగల్‌ కాలువ చివరకు ఛథా(కా వ్యవసాయ
కాలువలో కలియుచున్నది. ఇందువలన ఈ కాలువ నీరు
నైతము ఆ శకాలువనీటితో కలిసి సేద్యమునకు వినియు_క్ట
మగుచున్నది. ఇందు పెద్ద కాలువల మొత్తము పొడవు
1,049 8. మీ. చాని చిల్లర, మల్ల ర పంటకాలువల పొడవు
8ి,572 క. మీటరులు.

కరువు, కాటకములకు గురి అగుచున్న భా|కా - నంగల్‌
డ్రాంత్రవు 20.4 లశ్షల పాశ్టేరుల భూమికి ఈ |పాజెక్టు
వలన నీటి సదుపాయములు కలుగుచున్నవి.

నాగార్జున సాగరు (పాజెక్టు: పూర్తిగ భారతీయ
ఇంజనీర్లే భావన చేసి, పథకములు సిద్ధపరచి, మవాత్తర
(ప్రమాణమున నిర్మాణమొనర్నుచున్న తొలుతటి ప్రాజెక్టు
ఈ నాగార్జున సాగరు (పా కెష్ట. కృష్ణానది జలములను
(ప్రణాళికా బద్ధముగ సాగుకును, విద్యుత్‌ ఉత్ప తికిని విని
యోగించుకొనుటకై నిర్శ్మింపబడుచున్న ఈ |పాజెక్టు
ఆంధ్ర పదేళ్‌ లోని నల్గొండ జిల్లాలోని మిరియాలగూడ
తాలూకాలో కలదు [చూ. పు. ర్‌5్‌].

ఇందు గండ శిల, సి మెంటుతో కోట్టిన డాములోని దప్రధాన
భాగపు ఎత్తు 128 మీటరులు; దినిపొడవు దాదాపు 1 క్తి
మీ.; దీనికి ఇర్బుప్రక్కల 1్టే కి, మీ, పొడవున, 25 మీటరుల
ఎత్తున దిటవగు మన్ను కట్టలు కలవు. దీనివలన 266 చ,
కి.మీ, విస్తీర్ణము కలిగి, లికి లక్షల ఎకరా అడుగుల నీటిని
నిల్వచేయగల జలాశయము ఏర్పడుచున్నది.

ఈ జలాశయము ఇరువై పుల నుండి బయలు వెడలు
రెండు కాలువల మూలమున నీరు పంటచేలకు పారుచున్నది.
(ప్రపంచములోని వెద్ద పంటనీటి కాలువలలో ఒకశైన
కుడికాలువ పొడవు 492 కి. మీ.; ఇది 21,000 కూ
సెక్కు.ల నీటిని పారించుటకు వీలు కలది; ఎడమ శాలువ
పొడవు కీ29 కి. మీ.; ఇది 15,000 క్యూసెక్కుల నీటిని
పారించుటకు ఉద్దేశింపబడినది.

(ప్రణాళిక పూర్తియగు సరికి చిన్నవియు, పెద్దవియు
కలసి మొత్తము $4,028ికి కి. మీ.; నిడివి గల ఈ కాలువల
వలన కుడివై పున గుంటూరు, కర్నూలు, నెల్లూరు, జిల్లాల
లోని వీడు భూములకునుు, ఎడమవై పున నల్గొండ, ఖమ్మం,
కృష్ణ, పళ్చిమ గోదావరి జిల్లాలలోని వీడు భూములకును-
మొత్తము 1ి.రిర్‌ లక్షల హాక్టేరులభూమికి-పంటనీటి సౌక
ర్యము కలుగునని అంచనా.

డాము

నాగా ర్టునసాగరు
పోచంపాడు
శ్రీశైలము
గోదావరి బరాజు
ఎగువసీ లేరు
దిగువసీలేరు

ద్రకాళం (సృహ్టా)బ రాజు

వరిశభారా=గొట్లా
కడం

తుంగభ|[ద
ఘట పభ
థ[దా
కావిని
మల! పభ
ఎగువక్ళష్ణా
(3c)
ఆలమాటి
సిద్దాపురం
వారంగి
సామవతి -
శరావతి
లిండ మక్కి
శలశకాలాలే
మల:ఫుయోూ
సెరియార్‌ లోయ
కటియాడి
ల
కుటియాడి (జ)
బట
ప.చబా బరాజు
శబరిగిరి
పోలయార్‌

భారతదేశములోని డాములు

స్థానము

నలొ డజిలా (ఆ-,|వ)

n ౧m GC
ఆలా బాదు(ఆం. [ప్ర)
కర్నూలు (ఆం.|వ)
ధవ శేశ్వరం

ప
విశాఖపట్టణము (ఆం.|వ)

డొంకరాయి (విశాఖ

పట్టణము ఆం, ద్ర

విజయవాడ
శ్రీకాకుళము (ఆ వే)
ఆలాకాదు (ఆం.|ప)

బళ్ళారి (మైసూరు)
జెలామ్‌ (మైనూరు)

“౧ —
మైనూరు

కూర్లు (మైసూరు)
వాస్సాన్‌ (మైసూరు)
షిమోగ (మైసూరు)
పాలఘాట్‌ (కేరళ)
ఎర్నాకు ళమ్‌ (కేరళ)
కోళికోడ్‌ (కేరళ)
కోళికోడ్‌ (కేరళ)
కేరళ

కేరళ

కీరళ

* నున్నుడాము పొడవ్వ కి,874 మీ,

: ఎత్తు | పొడవు

= ఈడు
కృష్టా 125 1,450 *
గోదావరి 48 958
కృష్టా 148 512
గోదావరి = =
సీలేరు 11 _
సీలేరు 79 Pome
కృష్ణా = —_
వంశధారా 85 2,042
కడం(గోదావరి 41 2,102

ఉపనది)
తుంగఖ [ద్ర 49 2,441
ఘట ప్రభ 50 8,841
భా 72 441
శా విని 59 2,701
మల|పభ 48 155
కృష్టా 85 1,681
— 24 6,951
వారంగి ర్‌ర్‌ 808
హేమవతి 48 8,218
జోగ్‌జలపాతము

= 61 2,750

a 62 405
మలంపురూ £8 1,849
చెరియార్‌ ర 211
కుళ్టియాడి లిక్‌ 171
కుట్టియాడి 40 229
కక్కాడ్‌ = 79
పంచా-కక్కీ 110 882
చలకుడి ర్‌7 E08

నిర్మాణము
పూర్తి అయిన
నంవతృరము

1967
నిర్మాణములో
నిర్మాణములో
నిర్మాణములో
నిర్యాణములో
నిర్మాణములో

1956
నిర్యాణములో
నిర్మాణములో

1945-1956
1949-66
1947-
1959-
1985-

1964
1966-
1966-

1959-
1956-
1949-67
1956
1962-
1962-_
1962_
1961-68
1980.68

భారతదేశములోని డాములు

———

రాణము
డాము స్థానము నది వ Pa panes
నంవత్సఠము
ఇడిక కేరళ సవెరియార్‌ శేరుశాని 171 లి25 1968
కొయానా మవో రాష్ట్ర) కెయానా 85 858 1968
గోర్‌ మవో రాష్ట్ర) గోర్‌ 80 2,852 1954-66
వీర్‌ మహా రాష్ట్ర” నీర 85 8.607 1957-66
బామ్‌ మవో రాష్ట్ర) చాఘ్‌ 80 1,062 1958
గిర్నా మవోరాష్ట్ర9) గిర్నా ర్‌ర్‌ 988 1958
ఇకియాడో మహారాష్ట్ర) వెయిన్‌ గంగా
(గోదావరి ఉపనది) 80 602 1968
ఖడక్‌ వాస్తా పాన్‌ చెట్‌ మహారాష్ట్ర 9 అలవి 58 828 1957
మూలా మహారాష్ట్ర) మూలా 47 2,820 1959
పూర్ణా మవహోరాష్ట్ర) యేలాది
యేలాది —_ (సోచార్‌ ఉపశది) 51 4,786 1957
సిద్దేశ్వర్‌ ద a 88 6,806 19657
భీమా మవో రాష్ట్ర) పావ్నా 48 1,700 1964
Fe భీమా (ఉజ్జసీ) 58 2,882 1964
జయశ్వాడి మహారాష్ట్ర) గోదావై9 87 9,904 1964
వార్నా y సాంగ్లీ (మవోరాష్ట్ర)) వార్నా 58 1,457 1964
వైతరణి (జ) నాసిక్‌ వైతరణి 40 2,628 1968
అలవొంజీ మహారాష్ట్ర అలవొంజీ 86 2,447 1968
దిగువభ వాని కోయంబత్తూరు(తమిళ వాడు) భవాని 62 8,799 1949-56
మణిముశ్తారు తిరున ల్వేలి (తమిళనాడు) మణిముశ్తారు 46 8,898 1950-58
తాం|బిపర్టి
పరంబికుళమ్‌ అలియార్‌ తమిళనాడు * 78 818 1958
చిత్తార్‌-పట్నమ్‌ కల్‌ తమిళనాడు చిత్తార్‌ a. 22 762
br 25 10 } ise
వెరియార్‌ (జ) మధు) (తమిళనాకు) వెరియార్‌ 89 88 1955-65
కుండా (జ) ఎగువభవాని నీలగిరి (తమిళనాడు) f 81 427 1956

శ కేరళతో కలిసి (ర నదుల) ఈ (పణాళికయందు అశ్ఞామలై కొండలో ఉన్న నిరార్క్‌ షపొలయార్‌, పరంబికుళమ్‌,
తునక డావు, పెరు వారి పల్లం, తెక్కాడి అను ఆరునదీ(పవావాములను పల్లపు (పదేశములో ఉన్న అళియార్‌, పాలార్‌ నదులతో

సొరంగములచ్వారా కలిపిరి. నిల్వచేసిన నీటిని సొరంగముల నవోయమున కోయంబత్తూరుజిల్లా, “కేరళలోని చిత్తూరు ప్రాంతములకు
పంట నీటిని అందించుటకు ఏచ్చాట్లు చేసిరి.

+ కుండాలోయలోని ఎగువభ వానీ, పెర్పన్స్‌లోయ, పొ_ర్తిమండ్‌, అవలాంచీ, ఎమరాల్డ్‌, కుండాపలమ్స్‌ చెరుమ్‌బవాల్లా,
పిల్లూర్‌ వంటి నదీ(వవావాములనై డాములు నిర్భించి జలవిద్యుత్తును ఉత్ప త్తి చేయుటకు ఏర్చ్భాట్లు చేసిరి,

ii

భారతదేశములోని డాములు

డాము న్థలము

మెట్టూరు నేలము (తబుళనాశు)
కొడయార్‌ (జ) కన్యాకుమారి (తమిళ నాడు)
యుకాయ్‌ గుజరాత్‌
చెతంజీ గుజరాత్‌
కా|కవర గుజరాత్‌
దంతివాడ గుజరాత్‌
వాత్మలతీ గుజరాత్‌
కడనా గుజరాత్‌
నర్మదా గుజరాత్‌
కోసీ బరాజు లీవోర్‌
సోనే పావోబవాదు (లీవోర్‌ )
గండకీ బీవోర్‌ | నేపాల్‌
మయూ రాశి వీవహోర్‌ *
కోనామ వీవోర్‌
మెయిశాన్‌ వీవోర్‌
పంచేర్‌ కొండ చాన్‌ బాద్‌ (బీవోర్‌ )
తిల్లాయియా వీహోర్‌
గాంధీపాగరు1 మధ్య వ దేశ్‌
బార్నా మధ్య[వ దేశ్‌
శావా మధ్య వచేళ్‌

న్‌డ్య|ో మధ్యప దేశ్‌
హీరాకుడ్‌ సంబల్‌ పూర్‌ (ఒ9స్సా)
మవోనదిడెల్డా ౯టక్‌ (ఒరిస్సా)
సాలంది ఒరి ఫా

ఎతు
నది వ
(మి.)
కావే3 65
కొడయార్‌ (2) 84
(6) 61
తపతి 69
మెతంజీ 88
తపతి 14
బశాసు 61
వాత్మతీ 24
మాహీ 58
నర్మదా 69
కోసీ Fe
సోనే 8
గండకీ 10
మయూ రాతి 47
కోనారు 49
బకరాకర్‌ 49
చామోదర్‌ 45
బరాకర్‌ 80
చంబల్‌ 64
బార్నా 47

తావా(నర్మద ఉపనది) 51
మహానది ne

మహాోనఏ 61
మహానది —
సాలంఏ ర్‌2

ఆద లకాంలంంఅఅకాలాంధలబంలల అలం అల అలల లలల అఅజబాల

పాడవు
(మీ)

1,616
181
152

4,928
170
621

827

1,715

2.225

2,012
1,149
1,407

784

640
8,549
994
2,54ర్‌
866
514
897
1,828
284
4,801
1,858
818

నిర్మాణము
పూర్తి ఆయిన

సంవతశము
| నంవత్స

1960-66

} 1962

1960
1955-65
1949 నుండి
నిర్మాణములో
19558 నుండి
నిర్మాణములో
1959 నుండి
నిర్మాణములో
1956 నుండి
నిర్మాణములో
1959

——

1962 నుండి
నిర్మాణములో
1946 55
1950-55
1951.58
1952.59
1950-58
1954

1980

1962

1961
1948.64
1955

1961

* పళ్చిమ బెంగాల్‌ నిర్మాణము,

1 ఛరాజసాన్‌ తో కలిసి
-

ili

—————

భారతదేశములోని డాములు

డాము

బలి మెల

కోటా

రాణా (వశాపసాగర్‌
జవావోర్‌ సాగర్‌
చెవానీ

శారాసాగరు

పక్చిమ గండకీబ రాజు
మాతతిల
రామ్‌గంగా
రీహింద్‌
యమునా జలవిద్ము త్తు
కేంద్రము

1

ల,
ఓజా
థా కా-
నంగల్‌ బరాజు
బియాస్‌ -1*

(బియాస్‌ సశ్లైజ్‌లంకె)
౧

బియాస్‌ - I!
వారికీ బాజు

కాంగ్బిబాతి
దుర్గాపూరు

జల్లాక
®

* వార్యాన్కా రాజస్తాన్‌ అంత రాష్ట్రీీయ (ప్రణాళిక,

స్థలము నది
ఒరిస్సా శిలేరు
(శబరి ఉపనది)
రాజస్తాన్‌ చంబల్‌
రాజస్తాన్‌ చంబల్‌
రా జస్తాన్‌ చంబల్‌
జమ్మూ- కాళ్ళీర్‌ శతావీ
నేపాల. సరివాద్దు చుకా (ఘగా
ఉపశది)

నేపాలు సరివాద్దు గండకీ
ఉత్తర పదేళ్‌ జెట్వా
ఉత్తర[పదేళ్‌ రామ్‌గంగా
ఉతక[పదేళ్‌ రీహింద్‌
ఉత్తర[ప దేశ్‌ టోన్స్‌
రీహింద్‌ దిగువ(ఉ త్తర[పదేళ్‌) రీహింద్‌
హిమాచల్‌ (వ్ర డేళ్‌ సశ్లైజ్‌
హిమాచల్‌ [పదేశ్‌ సజ్‌
హిమాచల్‌ (వచదేళ్‌ బియాస్‌
పాంగ్‌ (హిమచల్‌ [వడేళ్‌) వియాస్‌
నశ్లుజ్‌-బియాస్‌ సంగమానికి _సన్లెజ్‌

శి కి, మీ. డిగువ

పక్చిమ జె: గాల్‌ కాంగ్న్సి జాలి,

కఓలివు రి
చామో దర్‌ లోయ చామోదర్‌
(పశ్చిమ బెంగాల్‌)
డార్డి లింగు జల్థాక

ణన

పొడవు bie
మ్‌ పూర్తి ఆయిన
(సా) | సంవత్సరము
4,888 1981
552 1958-60
1,148 1961
886 1962
69 1960
2,000 1957-62
747 1961
6,878 1952.66
1206 i961
984 1952-66
517 1960
157 1966
1,986 1962
518
1948 68
805
బిక్‌ర్‌ 1961
1,950 1961
686 1950-58
11.200 1950
692 1952-55
48 1958-67
UCT

ఈ (పా జెక్టు వలన (పయోజనములను సాధ్య మైనంత
వరకు హెచ్చు [పాంతములకు వి_స్పరింప జేయు తలంపుతో
పండించవలనసిన పంటల తీరు కూడ నిర్ల యింపబడినది, ఈ
నిర్ణయము [ప్రకారము పంటనీటివనరులు పొందగల
(ప్రాంతమున మూడింట ఒకవంతు మాగాణి పంటలును.
తక్కిన (ప్రాంతములలో మెట్టపంటలును వేయుటకు వీలుగా
ఏర్పాట్లు చేయబడినవి. ఈ నిర్ణయము (ప్రకారము (పా జెక్టు
వలన కలుగు పంటనీటి సదుపాయములను
వినియోగించుకొను అవకాశము కలుగుచున్నది.

ఈ నదీలోయ పథకములు అన్నియును పూ _ర్హియగుట
దేశ మునకు ఒక మవాద్విశిష్టత కాగలదు. వీనివలన అదనపు

.

పూర్తిగా

ఎల క్ట్రీ 9కల్‌ ఇంజనీరింగు

నీటి వనరులు, వరదనీటినుండి రక్షణ, అదనపు విద్యు
చృక్తివంటి [ప యోజనకరములగు లాభములు చేకూరి దేళ
ఆర్థికవ్యవస్థ మరింత పటిష్టమగుటకు వీలుకలుగుచున్నది.
® ® ®ి

ఈ బహుళార్థ సాధక నదీలోయ (ప్రాజెప్టలను అమలు పర
చుట వలన |పకృతిసంపదను ఆకట్టుకొని [పజాసామాన్య

ల

(పయోజనమునకు వినియోగించుటకు మార్గము ఏర్పడి,
తత్పర్యవసానముగ ఛారతజాతీయ వ్యావసాయిక, పారి
_్రామిక, సాంఘిక రంగములందు అభ్యుదయజనక విష్ణ
వాత్మక పరిణామములు సంఘటిల్లి భారతీయుల జీవన
స్థాయి ఆనాటికానాటికి మెరుగయి ప్రగతి పథమును
అందుకొనుటకు వీలుకలుగును.

ఎలక్ట్రికల్‌ ఇంజసనీరింగం

(బిటిష్‌ విజ్ఞాని ఫారడే. నిర్మించిన డైనమో (1881)
యాం|త్రికళ కిని ఉపయోగించి ఛారీ | ప్రమాణములో
(వవావ విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయుటకు డదారితీసినది,
అయిశే, ఆనాడు అతడు నిర్శ్మించిన మొదటి డైనమో
చాల తక్కువ (బహుళ 8 ఒక టార్చిలైటు బల్బును వెలి
గించ గల) విద్యుత్తును మాతమే ఉత్పత్తి చేయగలిగి
ఉండినది, కాని, తరువాతి విద్యుత్‌ ఉత్పాదక యం తముల
అభివృద్ధికి అదియే నాంది.

ఫారడే నిర్మించిన ఈ నూతన పరికరము విజ్ఞాన ప్రపంచ
ములో గొప్ప సంచలనమునకు కారణమయ్యను. ఆ
తరువాత కొన్ని మాసములలో పారిస్‌ వా స్పవ్యుడగు
ఎచ్‌. పిక్సీ అనునతడు మరియొక యంత్రమును సిద్ధపర
చెను (1831). గురపు నాడా రూపమున ఉండు శాశ్వత
అయస్కాంతము మధ్యను ఇనుము గలిగి తీగతో చుట్ట
బడిన నాడె (బాబిన్‌ )లు రెండింటిని అతడు తన [పయోగ
మున వాడను. అట్టి రెండు నాడెల చుట్టూ శాశ్వత అయ
స్కాంతమును |త్రిప్పుచుండినప్పుడు తీగచుట్టలో విద్యుత్తు
జనించునట్లు పిక్సీ కనుగొ నెను.

ఈ యం|తములు చాల తక్కువ పరిమాణములో విద్యు
త్ప)వానాములను ఉత్పత్తి చేయుచుండెను. ఎక్కువ
(ప్రమాణములో విద్యుత్తును వినియోగించ గల ఎల క్రిక్‌
బల్బు గాని, ఎల క్ర్రీక్‌ మె+టారు గాని అప్పటికి ఇంకను
రూపొంద లేదు. జాకోలీ (1888) విద్యుత్‌
మలామా (ఎలక్ట్‌ చేటింగ్‌)ను [ప్రవేశ పెర్టైను. కాగా
విద్యుత్స”వావామును లైట్‌వౌస్‌లో కారన్‌ ఆర్క్‌
దీపములలో ఉపయోగించు వరకు విద్యుదువ యోగము
ఎక్కువగ ఉండలేదు, కాని, ఇది తరువాత శీ|ఘ్రమైన అభి
వృద్ధికి దోహదము చేసెను, అంతకు పూర్వము 1809లో

అయిశే,

61

వాం[ఫీ డేవీ [చూ] అనునతడు ఒక విద్యుదుశత్చాదక
సాధనమును తగిలించిన రెండు శకార్భన్‌ కడ్డీలను కలిపి,
పిదప కొద్దిగా సడలించినచే మిక్కిలి వెలుతురును ఇచ్చు
విద్యుజ్ద్వాల లేదా ఎల స్ట్రీక్‌ ఆర్‌ ను నిర్శించవచ్చునని
కనుగొనెను. 18౯8 లో మూడు హార్స్‌పవర్‌ గల విద్యు
దుక్చాదక యంత్రములు రెండింటిని లైట్‌ హౌస్‌ లో స్థాపిం
చిరి. ఆ దినములలో అది లైట్‌ హౌస్‌లకు గొప్ప శక్తిని
ఒసంగునట్టిదిగా పరిగణింపబడెను. అప్పటి శాశ్వత అయ
స్కాంతములు అంత దకత కలవి కావు. కాని, విద్యుదయ
స్మాంతములు వాడుటవలన అధికతర విద్యుదుత్పత్తి
సాధ్యమని శాస్త్రజ్ఞులు త్వరలోనే కనుగొనిరి. స్థుజిన్‌
అనునతడు తయారుచేసిన [పాథమిక యంత్రము ఒకటి
1882 లో వాడుకకు వచ్చెను. విల్లే అనునతడు తన మొదటి
విద్యుదుక్చాదక యంత్రమును పేచుంటు చేసికొనెను
(1868). వెన అమర్చిన వేరొక చిన్న డైనమో (ఉతక్బాదక
యంత్రము)లు ఉత్ప త్తిచేయు విద్యుత్స్ప)వావాముచే శక్తి
మంతము చేయబడిన విద్యుదయస్కా_ంతములచే ఇది నడచు
చుండెను.

కాని, |పక్యేకమైన చిన్నడైనమోను అయస్కాంత
(ప్రవావాములను ఉత్పత్తి చేయుటకు గాను వాడుటలో
కొన్ని ఇబ్బందులు ఉన్నటుల స్పష్టమయ్యెను. ఈ ఇబ్బందు
లను తొలగించుటకు కృషిచేసిన చార్జీ, వీట్‌ స్టోన్‌, సీమన్‌
అనువారు ఒకే సమయములో స్వయం|పేరకమైన డైన
మోను రూపొందించిరి. డైనమో యొక్క కే|త అయ
స్థాంతములు నిరవధికముగా కొంత అయస్కాంత శ కిని
నిలుపుకొనగలవన్న సూ[తమును వారు ఉప యోగించిరి.
ఈ పరిశిష్ట అయస్కాం౦తతను డై నమోతినుంచి వచ్చిన (పవా
వాములద్వారా (క్రమముగా పెంపొందింప వీలు కలదు.

ఎల క్రీ )కల్‌ ఇంజనీరింగు
అందువలన ఈ పద్ధతిని ఉవయోగించి. విద్యుదుత్ప త్తినీ
ద్విగుణీకరించుటకును వీ లైనది, ఈ స్వయం|పేరణ నూత
మును అంతట అందరును ఉప యో గించి విద్యుదుత్చత్తిని
విశేషముగా సాధించిరి.

జన రేటర్ల ముఖోోప యోగము 1880 వరకు ఆర్‌,
దీపములకు విద్యుచ్చక్తిని సరఫరా చేయుటయే, అయినను
ఈ దీపములందలి కార్బన్‌ కడ్డీలను ఎల్లప్పుడు చక్క చేయ
వలసి ఉండుటవలన ఈ దీపములు విశేషముగా వాడుక
లోనికి రాలేదు. కాని, 1577 లో ఒకటిన్నర నుండి
మూడు గంటలవరకు ఒకరి ప్రమేయము లేకుండా పని
చేయు “జబ్లి ష్‌ కాఫ్‌ కాండల్‌' అను స్వయం నియంత్రణ
గల ఆర్క్‌. దీపమును కనిపెట్టిన తరువాత ఈ ఇబ్బంది
తొలగిపోయెను. ఈ దీపములు అన్నింటిని బజారులోను,
అంగళ్ళయందును తొలుతగ ఉంచినపుడు (ద్రజలు వాని
కాంతికి ముగ్గుల వాని చుట్టును గుమిగూడిరట, తత్ఫలిత
ముగ ఈ పెద్ద జనరేటర్లకు ఎక్కువ గిరాకీ ఏర్పడినది.
ఆ కాలమున వీటి ఉత్పత్తి అంతయు చాలవరకు [పయి
వేటు రంగముననే జరిగినది.

కాలక్రమమున స్వాన్‌, ఎడిసన్‌ అనువారలు 1879 లో
విద్యుత్తును ఉపయోగించి వెలుగు దీపమును రూపొందిం
చిరి. ఈ దీపమందు విద్యుత్‌ సవోయముతో ఒక తీ? ఎర్రగా
కాలి కాంతిని ఇచ్చును. ఈ దీపము వ్యాపార సరళిలో
ఉప యోగమునకు వచ్చుటతో విద్యుత్తు (ఎల కిక్‌ సిటీ)కు
అంతకుముందు ఎన్నడును లేని గిరాకీ ఏర్పడెను. ఈ గిరా
కీని తట్టుకొనుటకు విద్యుత్తును ఉత్పత్తిచేయు కేం దములు
నెలకొల్చ్పవలసి వచ్చెను, అంతటితో విద్యుత్తు అటు పారి
(శ్రామిక రంగమునను, ఇటు గృవహామునందును జబావహాట
ముగ (ప్రవేశించినది

అయిశే, 1880 నాటికి వాడకమున ఉన్న విద్యుద్ధి వ
ములు మందకొడిగా ఉండి, ఇప్పటి వాటితో పోల్చిచూచిన
ఎడల తక్కువ వెలుతురు ఇచ్చునవిగను, తక్కువ శక్తి
గలవిగను లెక్కింపదగి ఉండినవి. అవి 12 లేదా 16 డైవ్వొ
తుల వెలుగును ఇచ్చుచుండినవి. కాని. వెలిగించుటలోని
సౌలభ్యము వలనను, అమర్చుటలోని నదుపాయముల వల
నను అవి గ్యాస్‌ దీపముల కంచె ఎక్కువగ [ప్రజాదరణను
ఆర్జించినవి. ఆ రోజులలో ఎలక్ట్రిక్‌ మెయిన్స్‌ శాని,
సాధారణముగా విద్యుచ్చ కిని సరఫరాచేయు వెరింగు
కాని లేదు. విద్యుద్దీ వములను ఉపయోగించుట ఆ రోజు
లలో మిగుల ఖర్చుతో కూడిన పని,

యునై_ బడ్‌స్టేట్సో నందు స్థాపింపబడిన మొదటి
విద్యుత్‌ కేందమును 18682 లో ఎడిసన్‌ అనునతడు

62

నూయార్‌ లో నిర్మించెను. ఆ కేందము తాను
రూపొందించిన శకార్భన్‌ ఫిలమెంట్‌ దీపములను వాడు
వారికి మాత్రమే విద్యుచ్చక్కిని ఎడినన్‌ సరఫరా చేయు
చుండెను. [పజాసామాన్యమునకు విద్యుచ్చ కిని సరఫరా
చేయుటకు అదియే (ప్రారంభము. ఆ కేందము పదివేల
దీపములకు వలయు శ క్రిని ఉత్పతి చేయగలిగి ఉండెను.
ఒకొ_క్కటి 175 వోర్స్‌ పవర్‌ గల ఆరు ఆవిరి యం[తము
లతో ఆ కేందము నడుపబడుచుండెను. అది ఎనిమిది
పండ్ల వరకు వనిచేసినది. కాని, పిదప అగ్ని(పమాదము
వలన అది అంతరగించినది.

ఆదిమదశలో డైనమోలు అన్నియు బుజు విద్యుత్తు
(ై.కెక్ట్‌ కరెంట్‌ డి, సి.) నే ఉత్పత్తి చేసినవి. 1880
(డ్రాంతములో ఆవర్తి విద్యుత్తు (ఆర్ట ర్నేటింగ్‌ కరెంట్‌-
ఏ. సి) వినియోగమును కనుగొనుటతో ఆల్బశ్నే
టింగ్‌ జనరేటర్లు నిర్మించుట సాధ్య మైనది. 1889 లో
ఫె_్రాంటీ అనునతడు 1000 కిలోవాట్ల శక్తి (1800
వోర్స్‌ పవర్‌) గల శేం[దములను లండను నగర సమీప
మున నిర్మించుటకు పథకమును రూపొందించెను, ఈ
కేందము 10,000 వోల్డ్‌ ల విద్యుచృక్ళను ఉత్ప త్తి చేసినది.
లోపల పేపరు ఇన్సులేవన్‌ గల భూగర్భ శేవిల్స్‌ తయారు
చేసి, వాని ద్వారా ఈ కేందమునుండి విద్యుత్తును లండ
నుకు సరఫరా చేసిరి. ఈ తీ7ాలను వేయుటకు పూర్వము
అనేకము లైన సాం కేతిక ఇబ్బందులను తొొలగించవలసి
వచ్చెను.

మొదటి జనశేటర్ల న్నియు సాధారణములగు ఆవిరి
యం తములచే నడుపబడుచు, నిదానముగ పని చేయునట్టివి.
కాని, 1884 లో ఛార్టెన్‌ పార్బన్‌ అనునతడు ఆవిరి టర్భ
యిన్‌ను కనిపెమ్టైను. ఏ. సి. జనరేటరు నిముషమునకు
18,000 సార్లు తిరుగునట్లు చేయుటకు ఆ టర్భయిన్‌ను
అతడు ఉపయో గించెను. 1900 నాటికి 1000 కిలో వాట్ల
శక్తి గల “టర్బో - ఆర్ట్ర ర్నేటర్స్‌” పనిచేయసాగినవి. 1912
నాటికి 25,000 కిలో వాట్ల శక్తి గల యం్మతము యునై
బడ్‌ స్టేట్స్‌ లోని చికాగో నగరమునకు గాను తయారు
చేయబడినది. ఇది యంతయు “(ట్రాన్స్‌ ఫార్మర్‌ ' [చూ.]
అను మరొక విద్యుత్సరికరమును రూపొందించుటతో సాధ్య
మయ్యెను. శకెండు వేక్వేరు తీగె చుట్టలను ఒక ఇనుప
ఉంగరముపై చుట్టి, సర్యూ్యట్‌ కలిపినను లేదా విడదీసి
నను ఒక చుట్ట నుండి మరియొక చుట్టకు విద్యు క్పేరణ జరుగు
నను మౌలిక సూత్రమును ఫారడే (1881) కనుగొనెను
[చూ ప 61]. కాని, 1882 వరకు ఈ స్మూతమును ఎవ
రును (ట్రాన్స్‌ ఫార్మర్‌ కొరకు ఉపయోగించలేదు, శాని,

ఆ తరువాత పది వండ్ల లోపుననే లండను ఎల క్రి సిటీ
సప్పయి కార్చ్బొశరేషన్‌ కొరకు 200 కిలోవాట్ల శక్తిగల
10,000 వోల్ట్‌ ల విద్యుచ్ళక్ళగల విద్యుత్తును భరించగల
(ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ ను తయారుచేసికి. మొదటి (టాన్స్‌
ఫార్మర్గ లో నాసిరకపు ఇనువ కడ్డీలను వాడుటవలన తయా
రెన శక్తిలో చాల భాగము వ్యర్థము అగుచుండెను.
1908 లో సిలికాన్‌ ఉక్కు_ కడ్డీలు రూపొందించి, వానిని
ఉపయోగించుటతో ఈ ఇబ్బంది తొలగిపోయెను.,

తరువాత హెచ్చు వోల్లేజి (పసారమును, |ప్రసారక
యంతములును వాడుకలోనికి వచ్చినవి. అందువలన అధిక
ముగా నేల బొగ్గు లభించు[పాంతములలో నిర్మించిన విద్యు
దుక్చాదక కేందమునుండి అచటికి అతి దూరమున ఉండు
పరిిశ్రమలకుగాని, మరి ఇతరములకుగాని కావలసిన చోటికి
మితవ్యయముతో విద్యుత్తును సరఫరా చేయుటకు వీలు
కలిగను. దీనివలన ఒకే ప్రాంతములో పరిశ్రమలు గుమి
గూడవలసిన ఇబ్బంది తొలగినది; పర్మిశ్రమలన్నియు నేల
బొగ్గు గనుల వరినరములో మా(తమే అభివృద్ధియగు పరి
స్థితి తొలగెను, అంతేకాక, (దిటిక్‌ uz సిస్ట్రమ్‌లోవలె
ఉత్పాదక శేం[దములను ఒకదాని కొకటి కలిపి ఒక
(ప్రాంతమునుండి మరియొక |పాంతమునకు విద్యుచ్చక్తి
సరఫరా చేయుటకును, శక్తి వృధా అగుట తగ్గించుటకును
వీలయ్యెను [చూ. వు, 64].

సామాన్య (ప్రజల స్థూల దృష్టిలో దీపముల వెలిగించుట
కును, వంట పనికిని, రేడియో, "బలివిజన్‌ యం|త్రములను
పనిశేయించుటకును మాత్రమే విద్యుచ్చక్తి ముఖ్యముగ
వినియుక్క మగుచున్నటుల కన్చట్టినను, ఆ శక్తి యొక్క
కార్య కే|తము అంతకన్నను విపులతరము
[చూ. వు 6] ఈ శ తాబ్దమున పౌరుల నిత్యజీవితమువై.
ప్రభావము నెరపు సాధనములు అన్నింట ఎల క్రి కల్‌
మోటారు అత్యు త్తమ స్థానమును ఆర్థి ంచినది. బహుళ
ఎలక్ట్రికల్‌ రెళ్ళను నడుపుటయే విద్యుచ్చక్తి యొక్క
అతి ముఖ్య (పయోజనముగ లెక్కి_ంపదగును.

భారత దేశమున విద్యుత్‌ ఉత్పత్తి

చాల

భారత దేశమున మొదటి విద్యుదుక్చాదక యంత్రము
1897 లో డార్జి లింగున స్థాపింపబడినది. స్థానిక మునిసి
పాలిటీ ఒక కొండ పవావామును ఉపయోగించి 180
కిలో వాట్ల శక్తి గల జల విద్యుక్కేంద్రమును స్థాపించి
నది. ఆ తరువాత మైసూరు[పభుత్వము శకావేరీనదివై శివ
సముద్రము వద్ద 4500 కిలోవాట్ల జలవిద్యుక్కే.౦[ద
మును 1902 లో _ ముఖ్యముగా కోలారు బంగారు గను

ఎల క్రి 9కల్‌ ఇంజనీరింగు

లకు విద్యుచ్ళ కిని సరఫరా చేయుటకుగాను-[పారంభించి
నది. 1920 నాటికి దీని యొక్క_ శకి 15,700 కిలో వాట్లకు
పెరిగినది. ఇదియే విద్యుచ్ళక్కి ఉత్పత్తిలో గొప్ప తొలి
అభివృద్ధి. 1909 లో కాశ్మీర్‌ వభుత్వము మొహోరా
వద్ద జీలమ్‌నదిపై 4,227 కిలోవాట్ల విద్యు క్కే_ం[దమును
నిర్మించెను. సిమా మునిసిపాలిటీ 1918 లో 1,250 కిలో
వాట్ల విద్యుక్కేం[దమును (ప్రారంభించెను. తాతా హై(డో-
ఎల క్ట క పవర్‌ కంపెనీ 1914 న కొపోలీలో ద్రవ్రథముగ
50,000 కిలోవాట్ల పెద్ద కేం[దమును స్థాపించెను. నాటి
బొంబాయి (ఇప్పటి మహారాష్ట్ర) పభుత్వము
1,024 కిలోవాట్ల శ క్రిగల యం(తమును బట్‌ ఘర్‌ డాము
వద్ద 1915 లో నిర్మించెను. తిరువాన్యూరు (కేరళ) లో
మన్నార్‌ వద్ద 400 కిలోవాట్ల యంత్రము - ముఖ్యముగా
తేయాకు తోటలకు సప్ప్హయి చేయుటకు - నెలకొల్చబడినది.
240 కిలోవాట్ల ఉత్పత్తి కేందము పాటియాలా (వంజాజ్‌)
లో స్థాపింపబడినది. డార్డి లింగు, ముస్ఫోరి కేం[దముల
ఉత్పత్తిని కూడ పెంచిరి. 1920 నాటికి ఆవిరి, జల, డీసెల్‌
విద్యు క్కేం[దములు (ప్రభుత్వ రంగమున రూపొందినవి.
కాని, ఈ కేం[దములు అన్నింటిలోను అప్పటికి ఉత్పత్తి
అగు విద్యుత్‌ రాశి 1,80,009 కిలోవాట్లు మాత మే,
మొత్తము విద్యుదుత్స్చాదకశళ క్తి స్థాపిత (ప్రమాణము

1920 - 41 మధ్య కాలమున పదింతలు పెరిగినది. అనగా,

1,80,009 కిలోవాట్ల నుండి 12,08,422 కిలోవాట్ల కు
అభివృద్ధి అయినది. (ప్రభుత్వపు విద్యుత్సంస్థ లు లేని చోట
శాశా ఐరన్‌ అండ్‌ స్టీల్‌ కంపెనీ వంటి పరిశ్రమలు
ద్రశ్యేక మైన విద్యుకేేం[దములను స్థాపించి, విద్యుత్తును
సరఫరా చేయుచుండినవి.

పది ఏండ్ల లో (1940-1951) విద్యుదుత్చాదక సౌకర్య
ముల అభివృద్ధి ద్వితీయ (పవంచయుద్దము వలనను, తద

® >

నంతర శిష్ట పరిస్థితుల వలనను చాల కుంటుపడినది.
స్వతం[త భారతదేశమునకు వచ్చిన స్థాపిత విద్యుచ్చ కి
శక్తి పరిమాణము 11,88,852 కిలో వాట్టు అయినద
(1947). స్వాతం త్యానంతరము ఆ యా రా ష్ట్ర | పభుత్వ
ములు ఈ విద్యుచ్చక్తి ఉత్పత్తి, సరఫరా పరిశ్రమలో
పాలొనుట ఒక (పత్యేక విశిష లక్షణము.

౧ ల

జల విద్యుద్యంత్రముల అభివృద్ధి ఆవిరి యం తములతో
పోల్చుకొన్న చాల తక్కువ అనవచ్చును. 1940 నాటి
స్థాయి వైన 20 శాతము మాత్రమే జల విద్యుద్యం[త్రము
లలో అభివృద్ధి సాగినది,

చేళవ్యా ప్రముగా భారతదేశములో పంచవర్ష |పణాళి
కల పేరిట అభివృద్ధి పథకములు 1951 తరువాత చేపట్టి

63

జా క్రి కల్‌ ఇంజనీరింగు
అమలు జరుపుటవలన విద్యు క్కేం[ద్రముల స్థాపన పూర్వము
కన్న అతి త్వరితగతిలో ముందంజవేసినది. (ప్రథమ పంచ
వర్ష ([ప్రణాళికాంతమునకు (1956) ఛారత దేశపు విద్యుత్‌
స్థాపిత శక్తి 84 లక్షల కిలోవాట్లు. దీనిలో 27 లక్షల
కిలోవాట్లు [ప్రభుత్వ రంగమునకును, (ప్రయివేటు రంగ
మునకును చెందిన విద్యుత్తు సరఫరా నంస్థ లలోను, 7 లక్షల
కిలోవాట్లు పారిశామిక సంస్థలలో సొంత ఉప యోగ
మునకును ఉత్పత్తి అయినది. ఇందులో 21 లతల కిలో
వాట్ల స్థాపిత శక్తి జలాధారముల నుండియు, మిగిలినది
తెర్మల్‌ కేం[దములనుండియు ఉత్ప త్తి అగుచున్నది.
1956 - 66 మధ్య - అనగా పది ఏండ్లలో - మొత్తము
విద్యుదుత్పత్తి స్థాపిత శక్తి 101.7 అతల కిలో వాట్లకు
పెరిగినది. ఇందు 11.5 లకల కిలోవాట్లు మామే
సొంత ఉపయోగమునకై. పారిశామిక సంస్థలలో ను, మిగి
లిన 90.20 లకుల కిలో వాట్లు (పభుత్వ, ప్రయివేటు
రంగములు నిర్వహించు విద్యుక్కేం[దములలోను ఉత్పత్తి
అయినది.

ఉత్పత్తి చేసిన విద్యుత్తులో 75% పరిశ్రమలు వినియో
గించుకొనును గనుక, విద్యుచ్చక్తి అభివృద్ధి |పత్యకు
ముగ పరి శమాభివృద్ధితో ముడివడి ఉన్నది. ఇది ద్వితీయ
పంచవర్ష |పణాళిక (1955 - 61) లో కన్నా 128%
అభివృద్ధి. జల విద్యుచ్చక్తి 1955 - 56 లో 27.8%
నుంచి 1951 €2లో శి8ి% వరకు పెరిగినది. 1966
నాటికి 89 8% కు పెరుగగలదని ఊహించబడినది. కొన్ని
రాష్ట్ర ములలో శక్సి అంతయు జల విద్యు కేేం[ద్రముల
చ్వాగానే నరఫరా చేయబడుచున్నది. ఉదా: శేరళ
96. £%: మైసూరు 9కి. 5%; ఒరిస్సా 92. 2%; పంజాబ్‌

90%.
ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో విద్యుత్తు అభివృద్ధి

ఆంధ (ప్రచేశ్లో మొట్ట మొదటి తెర్మల్‌ విద్యుత్‌
శకేందము హైదరాబాదులో 1928 లో (పారంభింపబడి
నది, ఆ తరువాత రాజమం|[డియందు ప్రైవేటు రంగమున
విద్యుచ్చక్తి ఉత్పత్తి అయినది. విద్యుచ్చకిని ఉత్పత్తి
చేయుటకు ఆ కేం దము డినెల్‌ శక్తిని ఉపయోగించినది.
తరువాత 1988 - 89 లో విజయవాడ, విశాఖపట్టణ
ములలో తెర్మల్‌ కేం[దములు స్థాపింవబడినవి. వా _స్పవము
నకు రాష్ట్ర మున విద్యుద భివృద్ధి ఛారత స్వాతం త్యానంత
రము చేపట్టిన (పణాళికాబద్ధ కార్య|కమమున ఇతోధిక
'మెనది. ఆం|ధ [ప్రాంతమున 1955 లో మాచ్‌ఖండ్‌ జల
విద్యు క్కేం[దమున్కు 1957 లో తుంగభ[చా జల విద్యు

64

క్కేం[దమును (పారం భించుటతో (ప్రాంతీయ విద్యుదవనర
ములు తీరుట మొదలై నది. తెలంగాణా (1956)లో నిజాం
సాగర్‌ జలవిద్యు క్కేం[దము (పారంభ మైనది, మరుచటి
సంవత్సరము (1957) శామగుండమున తెర్మల్‌ విద్యుత్‌
కేం[దము (ప్రారంభమైనది. 1966 నాటికి రా ష్ట్రమున
విద్యుత్‌ అవసరములు 180 మెగావాట్లకు పెరిగినది. స్థాపిత
శక్తి 292 మెగా వాట్లు, ఇది 1968 నాటికి 592 మెగా
వాట్లకు పెరిగినది. రా ష్ట్ర మున 6024 | గామములకు, పట్ట
ణములకు 1965-66 మార్చి నాటికి తలసరి విద్యుత్‌ వాడ
కము 26.8 యూనిట్లకు నిల చినది,

ఆం[ధ[ప్రదేక్లో విద్యుద భివృద్ధి పెద్ద ఎత్తున జలవిద్యు
త్తుతోబాటు శతెర్మల్‌ అభఖివృద్ధిపెన ఆధారపడి ఉన్నది.
కావున ఆం|ధలో భవిష్యద భివృద్ధి హై|డో మరియు తెర్మల్‌
ఆధారములను పూర్తిగా వినియోగించుట పై ఆధారపడ
వలసి ఉన్నది. అత్యధిక శ కిని సంపాదించుటకు ఆధునిక
సూపర్‌ శతెర్మల్‌ శేం[దములకు సాధ్యమైనంత ఎక్కువ
“లోడ్‌ ఫాక్టర్‌ * పద్ధతిని నడుపవలయును. అందువలన
ఆంధ[పదేళ్‌ నందు విద్యాభివృద్ధి భావి పథము సాధారణ
(బేస్‌ లొడ్‌) అవసరములను తెర్ళల్‌ కేందముల నుండి,
అధిక (పీక్‌ లోడ్‌) అవసరమును జలవిద్యు క్కే౦ం[దముల
నుండి తీర్చుకొనునట్లు ఉండవలయునని
ప్రాయము.

ఆంధ్ర (వదేళ్‌ విద్యుదభివృద్ధి సంస్థ (ఎల క్రి సిటీ బోర్డు)
1959లో [పభుత్వ ఆధ్వర్యవమున ఏర్పడి పనిచేయుచున్నది.
అప్పటి నుండి రాష్ట్రములో విద్యుత్తు సరఫరా పంపిణీ
వ్యవస్థను శక మంతముగ, తక్కువ ఖర్చుతో సమన్వయ
పరచుచు అభివృద్ధి చేయవలసిన చాధ్యత ఆ బోర్డుపై

విజ్ఞుల అధి

శాసనరీత్యా ఉన్నది.

ఇటీవల ఆం|ధ, కేరళ, మాను. మెసూరురా ష ములు

& ం—_ ©
కలియుటతో దతకిణ ప్రాంత మండలి (సదరన్‌ రీజనల్‌
బోర్జు)గా ఏర్పడినది. చానివలన ఒకచాని నొకటి కలుపు
(ప్రాంతీయ విద్యుత్‌ మండలము (రీజినల్‌ పవర్‌ (గైడ్‌)
ఒకటి నెలకెనినది. దక&ిణభారతచదేశపు | శేయస్సుదృష్ట్యా
లు

ఈ రా ష్ట్రములలోని విద్యుత్‌ వ్యవస్థలు అన్నియు సమన్వ
యింపబడి, నిర్వహింపబడవలసి ఉన్నది. ఇట్లు నాలుగు
మూలలనుండి (ప్రాంతీయ మండలములు అన్నిటిని కలిపి
“అఖిలభారత గ్రిడ్‌ (నేషనల్‌ పవర్‌ (గిడ్‌)'ను ఏర్పాటు
చేయుటకు పథకములు సిద్ధము చేయబడినవి. ఈ నూవర్‌
ఆలిండియా (గ్రిడ్‌ పద్ధతి పర్పడిన ఫలితముగా దేశములోని
విద్యుదవసరములు తీరి, నేద్యరంగమునను, పారి|శామిక
రంగమునను అభివృద్ధిని ఇతోధికముగా సాధింప ఫీలగును,

(పచార సాధనములు

చెలి గాఫు _ చెలిఫోను

బలిగఫీ 19వ శతాబ్ది మధ్యలో అవతరించినది. అటు
నిటు నడచు బండ్లకు భదత చేకూర్చుటకై వాని రాక
పోకల వా ర్హలను అతి త్వరితగతిలో చేరవేయుటకు ఒక
పద్ధతిని కనుగొనుటకు పయత్నించుచున్న వారిని నానాట
శ్రీ ఘుత రాభివృద్ధిని సాధించిన శైల్వే పద్ధతి మరింతగ
కారో్యనుఖులను చేసినది. 16 వ శతాబ్ద మున “దూర
మున నుండి వాయుటి అను అర్థమును ఇచ్చు (గీక్‌ వదము
నుండి “బల్చిగాపు? అను పదము నావికులు వాడు క|ర
పలకల సిగ్నల్‌ బోర్డులకు వాడుటతో గ్రారంభమయ్యెను.
ఆరోజులలో విద్యుచ్చక్తి ఒకో నూతన వినోదము కంశు
కొంచెము అధికమనే భావము ఉన్నప్పటికి 1800 [ప్రాంత
మున విద్యుచ్చక్కిని వారలను పంపుటకు ఉపయోగించు
(ప్రయత్నములు సాగినవి. విద్యుత్తు లేదా అయస్కాంత
(పవావాములను గూర్చి [పజలకు ఏ కొలదిగనో పరిచయము
ఏర్పడుచుండిన రోజులు అవి. జెంజమిన్‌ (ఫాం క్లిన్‌ 1752లో
విద్యుచ్చక్తిని గురించిన తన |ప్రయోగమువల్ల (ప్రపంచ
మునే పులకింప చేసెను. తుఫానులో (ఫ్రాంక్షిన్‌ గాలి
పటమును ఎగుర వేసినప్పుడు తీ? అంచులు గట్టిగ నిలబడి
పోయి, అతని చెయ్యి కొద్దిగా “షాక్‌ ' తిన్నది. ఆ విధ
ముగా ఆతడు ఆకాశములో కనబడుచున్న మెరుపు ఒక
విధమైన విద్యుత్‌ (పసరణము అని నిరూపించెను. ఇటలీ
దేశపు గాల్వనీ, వోల్టా అనువారు మొట్ట మొదట బలహీన
మైన విద్యుత్‌ (ప్రవావాములను కలుగజేయు బ్యాటరీలను
తయారు చేసిరి. తీ? ద్వారా విద్యుత్‌ [ప్రవహించి వస్తువు
లను కదలించవచ్చునని శెలిసికొన్నప్పుడు [పజలు విద్యుత్‌
బలి గాపును తయారుచేయుటకు (ప్రయత్నించిరి. అతర
మాలలోని (దేతి అక్షరమునకు ఒక ద్రశ్యేక మైన తీగను
వాడుచు [వయోగములు చేసిరి. ప్రతి యొక్క తీగావద్ద
ఒకరకపు మొక్కదంటుతో తయారుచేసిన శేలికై న
బంతి పె విద్యుత్‌ ను ప్రసరింప జేసినపుడు అకతరమాలలోని
ఒక అక్షరము ఉన్న కాగితమును ఆక ర్లించును. ఇతర
ప్రయోగక ర్హలు (విద్యుత్‌ (్రవహించుచున్న విద్యుత్‌
వలయమును భంగపరచుట వలన ఉత్పత్తి అగు) స్ఫులిం
గపు వెలుగునుండి ఒక అతరమును వెలిగించుటకు ఉపయో
గించిరి. :

అయస్కాాంతముపె ఒక ఉక్కు_నూదిని రాచుట వలన
దానిని అయస్కాంతముగా మార్చవచ్చున నుట ఎల్ల రుఎరిగిన

XI—9 65

విషయము. 1819లో అర్‌ స్టెడ్‌ [చూ. నం, 2-పు, 1రీ4ీ]
అయస్కాంతీకృతమగు సూది దగ్గరి తీగాగుండా విద్యుత్‌ను
(్రనరింప చేసినపుడు సూది విద్యుత్‌ (ప్రసరణ మార్గమును
అనుసరించి |వ్రక్కకు తిరుగునని కనుగొగెను. దీనివలన
(ప్రముఖ ఫలితములు సాధింవబడినవి. గాల్వనీ 26 తీగాల
చివరన ఉన్న అయస్క్మాంతపు సూదులు నిగ్గేశించు
26 ఇంగ్లీషు అతర వర్ణమాల గల యంత్రము ఒక
దానిని తయారు చేసెను, ఇంగ్లండు వా స్హవ్యుడగు విలియమ్‌
స్ట్రర్టన్‌ అను ఒక జాత్సాహిక (పయోగక ర్హ మొట్టమొదటి
విద్యుత్‌ అయస్కాంతము (ఎలక్ట్‌ మాగ్నాట్‌ )ను గురపు
నాడా ఆకారమును బోలిన ఇనుప ముక్కుకు వెక్కుసార్గు
తీగాచుట్టి దానిలో విద్యుత్‌ [పవహింపజేయుట చ్వారా
నిర్మించెను. ఇది తీ7ాచుట్టలో విద్యుత్‌ (్రసరించినపుడు
చిన్న చిన్న ఇనుపముక్కలను ఆకర్సి ంచును (ఇది తరువాత
అధునికమగు ఎల క్రిక్‌ మోటారు,డై నమో ఆవివష్క._రణలకు
దారి తీసినది). ఆశేళ్ళ పిదప 1681లో విద్యుత్‌ అయ
స్క్మాంతపు సిగ్నలింగ్‌ సాధనమును శాస్త్రజ్ఞులు (వపదర్శిం
చిరి. దీనిలో ఆక ర్లితమైన ఒక ఇనుపముక్క గంట కొట్టును,
అను వాడు విద్యుత్‌ వలయమును కలుపుట, తెరచుట
వలన సంశేతములు చేయుటకు, చాటిని రికార్డు
చేయుటకు (పయత్నము చేసెను. అతడు ఒక పెన్సిలును
విద్యుత్‌ అయస్క్మాంతముతో వనిచేయు ఒక తులాదండ
మునకు అతికించెను, అది విద్యుత్‌ పరి భ్రమణము ఆగినప్పుడు
గాని, పూ_ర్హి అయినప్పుడుగాని కదలుచున్న కాగితముపై
గుర్తులు పెట్టును. ఈ పెన్సిలు రికార్డరు కొర్వకె అతను
“డాట్‌ అండ్‌ డాన్‌” (చుక్క, గీత) గల ఒక విధమగు
సంశేత లిపిని “మోర్సొ్‌కోడ్‌ 'అను పేరున తయారు చేసెను.
తరువాత యాంత్రికముగా సంశకేతములను (పసార
మార్గ ములోని ఒక (ప్రాంతమునుండి మరియొక [ప్రాంత
మునకు పునః [పసారము చేయు యం(తమును సంకేత
ముల శక్తిని చాల దూరము వరకు భ(దపరచుటకును
వీలుగా తయారు చేసెను. అంతట అతడు విద్యుత్‌ వలయ
ములను తెరచుటకు, మూయటకు వీలగు ద్రశ్యేక సాధన
మును తయారు చేసెను. దీనికి మోర్‌్స'కీ? లేదా “టాపర్‌”
అని పేరు.

మోర్స్‌ స్నేహితుడు ఆల్‌ ఫెడ్‌ వైల్‌ అనునతడు
రికార్డింగ్‌ మెషిన్‌ లోని తులాదండము చ్వారా వచ్చు చురు
శై_న చెబ్బలనుండి సం కేతముల (కోడ్‌) ను చెవులతో నిర్గిష్ట్ర

(వపచార సాధనములు
అతరములుగా గు ర్లించుట సాధ్యమని కనుగొ నెను. కాబట్టి,
ప్రజలు మోర్స్‌ రికార్డును ఎక్కువ కాలము వాడ లేదు,
మోర్స్‌ తనయంత్రమునకు 1848లో పే"బంటు సంపాదించు
క్రాశెను, ట్రిటన్‌ లో మొదటి ఇలిగాఫు 1887లో స్థాపింప
బడినది, కొన్నేళ్ళ తరువాత ఈ రై ల్వేబల్నిగాపు ఒక
వాంతకుని పట్టుకొనుటకు ఉపయోగపడినందున [ప్రజలకు
ఈ విషయములో ఆన క్తి ఎక్కువ అయ్యెను. అనతికాలము
లోనే సము[దములోవల "బలి గాపుతీ గల (*కేబిల్‌ )ను
వేసిరి, యూరప్‌, అమెరికా ఖండముల మధ్య తొట్ట తొలి
కేవిల్‌ 1866లో చేయబడినది.

ఇంగ్లండు వా _స్హవ్యుడగు వీట్‌స్ట్రన్‌ ఒక స్వయంచాలక
పరికరమును రూపొందించి, వాడుకయందు (ప్రవేశ పెళ్టెను.
ఇది తనంతట వార్తలను [గహించి, తిరిగి పసారము చేయ
గలదు; ఈ యంత్రమును వీట్‌ స్టన్‌ 1861లో రూపొందిం
చెను. ముల్నిగాఫు సం శకేతములను చేతితో పంపుచు చెవి విలం
బమునకు కారణముగ ఉండును. వాని అత్యధిక వేగము
నిముషమునకు 45 పదములు. చాలినన్ని సందేశములను ఒక
చోటు నుండి మరొకచోటికి పంపుటకును, చుక్క-గీత
(డాట్‌ అండ్‌ డాన్‌) ఆపరేటర్లకు తగిన పని కల్పించుట
కును-చెరియొక ఆవరశేటరుకు చెరియొక లై నువలె- పది
బలి గాఫు లై నులను నిర్శించుట వృథాగా ఉండెను అందు
వల్ల రం|ధముల ద్వారా చూపగల సంశకేతములతో పంపు
సందేశములను పీలికలపై పదిమంది ఆపరేటర్లు వారలను
పంపవలయుననియు, తనంత తాను పనిచేయు ఒక |పసార
సాధనము ఆపరేటరు కన్న వదింతలు వడిగా చుక్క. - గీత
సంజ్ఞ లను కొట్టగలది కాగితపు పీలికలలోని డాట్‌ -డావ్‌
(వంచింగు) రం|ధ సం" కేతములను "బలిగాఫు తీగాకు డాట్‌ -
డాష్‌లుగా మార్చి |పసారము చేసిన ఒకే లై ను పదిమంది
ఆపరేటర్ల సందేశములను ప్రసారము చేయగలదనియు
వీట్‌ స్టన్‌ భావించెను. ఇతర వైజ్ఞానిక ఆవిష్మ్కరణములు
ఎంతో ముందుకు వెళ్ళినను హాస్పీడ్‌ పసార పద్ధతి నేటికిని
ఇదియే, నేడు ఒకలెను హైస్పీడ్‌ సందేశములను పెక్కు
(ట్రాన్స్‌ మిటర్లకు ఏకకాలముననే (పసారము చేయగలదు.

మ్రైప్‌రైటర్లను నిర్మించుటకు ముండే డి. క. హూ
నేటి బల్నిపింటర్‌ కు మూలమైన ప్‌ రైటింగ్‌ "బలి
(గ్రాపును తయారుచేయ వచ్చునని (1850) ఊహించెనుు

యునై అడ్‌ స్టేట్స్‌ వా స్తవ్యుడగు ఆలిగ్జాండర్‌ [గావాం
జెల్‌ [చూ. భం 2=పు. శి59 1876లో మొదటి "బలిఫో
నును నిర్మించెను. అతడు నిర్మించిన "బలిఫోను పరికరము
లను బాడుగకు సరఫరాచేయు వ్యాపారమును 1877-78
లో కొంతమంది బెల్‌ స్నేహితులు [పారంభించిరి. మొదట

కొందరి త్రై వేటు సందేశములను పంపుటకు మాత మే ఇది
పరిమితమై ఉండెను. ఒకరితో వేరొకరు మాటాడుటకు వీలు
కల్పించు ఎక్స్‌ఛేంజి ఏర్పాటు అందు లేదు. 1879 లో
సుమారు ఎనిమిదిమంది చందాదారులతో లండనులో
"బలిఫోను ఎక్స్‌ఛేంజి (ప్రారంభింపబడినది. తరువాత పోస్ట్స్‌
ఆఫీసులు తమ ఎక్స్‌ఛేంజిని ఆరంభించినవి.

ఇంగ్లండులో బలిఫోనులు తొలుత (వభుశ్వాధిపత్య
మున వనిశేసినవి. ఆ నమయమున (వపభుత్వము పోస్ట్‌ ఆఫీ సుల
వని ఎక్కువ చేయుటకు ఇష్ట్రవడక, పెక్కు ప్రెవేటు సంస్థ
లకు ఒలిఫోను నడుపుటకు అనుమతులు ఈయసాగాను,
(క్రమముగ 12 ఏండ్లలో “జాతీయ ఖులిఫోను కంపెనీ” అను
ఒక సంస్థ ఇంచుమించు వ్యాపారము నంతటిని కై వనము
చేసికొనెను. ఆ తరువాత సైతము ప్రభుత్వము కొంత
కాలము వరకు పోస్ట్‌ ఆఫీస్‌ ఇులిఫోను పద్ధతిని వి_స్ఫృతీ
కరించి, తత్సలితముగ పోటీని (పోత్సహించినది.

దూర[పచేశ -లిఫోను సౌకర్యములు అన్నింటిని
పోస్ట్స్‌ ఆఫీస్‌ తన పెత్తనములోనికి (1898) తీసికొచనెను.
అంశేకాక, అది జాతీయ ఇురిఫోను కంపెనీని స్వాధీనము
చేసికొనెను. 18312 లో ఎపన్‌, నే నగరములలో,
ద్రిటనులో మొదటి ఆటోమాటిక్‌ ఎక్స్‌ఛేంజి (పారంభ
మయ్యెను, లండనులో 1927 లో (వవథమ ఆటో
మాటిక్‌ ఎక్సొఛేంజి స్థాపింపబడెను, 1946 నాటికి ద్రిటప్‌
ఇఖరలిఫోను పద్ధతులలో మూడింట రెండు వంతులు ఆటో
మాటిక్‌ అయి ఉండెను.

భారత దేశమున బలిఫోను పద్ధతి 20 వ శతాబ్ది మొదటి
పాదమున (వేళ పెట్టబడెను, ఆంధప దేశ్‌ లో మొదటి
బలిఫోను నిజాం (హపైదరాజాదు) రాజ[పాసాదమున
పెట్టబడెను (1928). 1951 నుండి పంచవర్గ [ప్రణాళిక
లను అమలుపరచుట చ్వారా ఆటోమాటిక్‌ పద్ధతులు
గల ఇలిఫోన్‌ లను పల్లెలకు కూడ విస్పరింప చేసిరి.

కర్ణన్‌ వెప్రాయిగా ఉన్న కాలములో - అనగా 19వ
శతాబ్దము మధ్యన - భారత దేశములో "లి గాఫులు
(ప్రారంభింవబడి, 1860 - 70 లో ఆంధ్ర పాంతమునకు వి_స్హ
రింపబడి, 1900 నాటికి (క్రమముగా అభివృద్ధిపరుపబడినవి.
అప్పటివరకు వాణిజ్యశాఖలో _అంతర్భాగముగ ఉన్న
“భారతీయ తంతి వార్తా వ్యవస్థను 1912 లో పునర్వవస్థీ
కరించి, తపాలాశాఖలో కలిపిరి. అప్పటినుండి ఆ శాఖ
తంతి - తపాలాశాఖ (పోస్ట్‌ అండ్‌ "బల్నిగాప్పు) అని
వ్యవవారించబడు చున్నది, అనేక నగరములను కలుపు
బలెక్స్‌ పద్ధతి కూడ భారత దేశమున ఉన్నది. న్యూఢిల్లీ
బొంబాయి, మదాసు వంటి రాజధానీ నగరములలో

66

(కాస్‌ జార్‌ వద్ధతిని ఇప్పుడిప్పుడు (1968) నెలకొల్పు
చున్నారు. బెంగుళూరు - మ్మచాను నగరముల మధ్య
‘2 శెక్ట్‌ (ట్రంక్‌ డయలింగ్‌” కలదు. దీనిని భారతదేశము
లోని ఇతర నగరములకు కూడ విస్తరింప జేయుటకు
సన్నావాములు జరుగుచున్న వి.

రేడియో పెలిగాఫు - రేడియో పెలిఫోను

“బలి కమ్యూనికేషన్‌ అను పదము తరుచుగ ఎల్లెడల
విననగుచున్నది. సందేశము (కమ్యూని కేషన్‌ )లకు విద్యు
చృక్తి ఉపయోగింవబడుట 19వ శతాబ్ద ములో బులి
గాపు, "బలిఫోను కనుగొనుటకు _దారితీసినది [చూ.
పు. 65,66 ].తరువాత రేడియో కనుగొనబడి, 20 వ శతాబ్ద
ములో సంపూర్ణ ముగా ఉపయోగమునకు వచ్చినది. వీటి
వలన ప్రపంచమున వార్తా ద్రసార (ప్రచార వ్యవస్థయందు
ఇంతకుముందు ఎన్నడు కని విని ఎరుగనంతటి మార్చు
వచ్చినది.

"బలి గాపు, "బలిఫోనువలె రేడియో వార్తా (పసారము
(కేడియో కమ్యూనికేషన్‌) కూడ వేర్వేరు దశలలో అభి
వృద్ది చెందినది, మొదటి దళ : చుక్క-గీత (డాట్‌ అండ్‌
డాష్‌) అను సంశేతముల ద్వారా వా ర్హను అందించుట
“రేడియో తంతి వార్తా పద్ధతి ” (కేడియో బల్నిగఫీ);
రెండవదళ : చెలిఫోనులో వలె సంభాషణలను (పసారము
చేయుట రేడియో "బలిఫోను పద్ధతి. వివిధ దేశముల శాస్త్ర
జ్ఞాలు చాల ఏండ్లుగా గాలిలో విద్యుత్‌ అయస్కాంత తరంగ
ములతో చేసిన (పయోగములు వీని ఆవిష్కరణకు తోడ్పడి
నవి. వారి సిద్ధాంతములను ఆచరణమున ప్రయోగించి
చూపినవాడు గూయెల్ళో మార్కోనీ [చూ. సం, 2 -
ప్ర ర8ి2 |అను ఇటలీదేశపు ఎల క్రీ కల్‌ ఇంజనీరు. 1894లో
20 ఏవళ్ళవయన్సు గల మారోనీ తీ? నసవోయము లేకుండా
ఒకటిన్నర కి. మీ. దూరమునకు సంజ్ఞావా_ర్హను అందింప
గలి7ను. 1896 లో ఆయన ఇంగ్లండుకు వెళ్ళి కొన్ని
(పయోగములు విజయవంతముగా చేసెను. 1897లో
(స్టన్‌ కాలువ ఆవలకు తీ? లేకుండ వార్తలను పంప
గలి7ను. 1599 లో ఇంగ్లీ షుఛానల్‌ కు ఆవలకు అశ్లే
మరొక సందేశమును పంపగలిగాను.

సాంశేతిక శాస్త్ర చరిత్రలో 1901 లో ముఖ్యసంఘటన
ఒకటి జరిగెను. శకార్న్‌వాల్‌ వద్ద నిర్మించిన [ప్రసార
కేందమునుండి ఒక సంశకేతమును (మోర్స్‌ సంశకేత అక్షర
ములలో “ఎస్‌ 'ఆను దానిని) నిర్ది ప్ర సమయమున (ప్రసారము
చేయుటకు మారోనీ ఏర్చాటు చేసెను. ఆయనే స్వయ
ముగా ఇద్దరు సవాచరులతో కెనడాలోని న్యూ ఫౌండ్‌

’

ప్రచార సాధనములు

లాండ్‌ లోని సెయింట్‌ జాన్‌ వద్దకు వెళ్ళి, గాలిపటమునకు
తగిలించబడిన తంతి ద్వారా తయారుచేయబడిన “ఆకాళ
తంతి (ఏరియల్‌ )'ని ఏర్పాటు చేసెను. తరువాత నిరిష్ట
సమయము కొరకు వేచి ఉండి, లి,2158 కి. మీ. దూరము
నుండి జయ(పదముగా ఆ సంశకేతములను వినగలిగాను, ఆ
విధముగా తొట్టతొలుతగ తీగ లేని శేడియో వార్త
అట్లాంటిక్‌ మవహోసము[దమును చాను.

అప్పటినుండి కొన్ని ఇబ్బందులు ఏర్నడినను ఈ రంగ
మున నిదానముగా |పగతి కొనసాగినది, శేడియో పద్ధతిని
ఇంకను అభివృద్ధిపరచుటకు మారో్యనీ ఒక వ్యాపార
సంస్థను స్థాపించెను. 1914 లో యుద్ధము (ప్రారంభమై
నప్పుడు నౌకలకు శేడియో సాధనములు అమర్చబడినవి.
(ప్రమాదములు ఉన్నట్లు శేడియో సంశకేత వార్తలను
అందించుటలో అనేక (ప్రాణములు రకింపబడినవి. 1910లో
మారోనీ కంవెనీచేత స్థాపింపబడిన |బిటిష్‌ కేం[దములను
అన్నింటిని జనరల్‌ పోస్ట్‌ ఆఫీస్‌ వశ పరచుకొనెను. 1918
నాటికి రేడియో "బలిగఫీ ద్వారా లండను నుండి ఆస్ట్రే
లియాలోని సిడ్నీ వరకు సందేశములను పంపుటకు వీలు
కలిగెను.

మారోో-నీ యొక్క. “వీమ్‌” సర్వీసు 1925 లో స్థాపింప
బడెను. దీనివలన శేడియో చలిగఫీ చౌక అగుటయే
గాక, సందేశమును ఒశే దిక్కులో (ప్రసారము చేయుట
వల్ల రవాన్య రకణమునకును మార్గము ఏర్ప్చడెను. 1927
నాటికి ద్రటన్‌, కెనడా, ఆఫికా, ఆ స్ట్రీ లియా దేశముల
మధ్యను యూరప్‌, అమెరికా ఖండములలోని ఇతర దేశ
ముల మధ్యను శేడియో ద్వారా తంతి [పసారములు నెల
కొల్చ్పబడినవి.

ఈ లోగా శా స్త్రజ్ఞాలు “నం భాషణ (ప్రసారము
(శేడియో "లిఫోను)'లను గూర్చి జయ పదములెన పరి
శోధనలు జరిపిరి. 1927లో “అమెరికన్‌ బలిగాఫు మరియు
ఇలిఫోను కంపెనీ” అను సంస్థ (బిటిష్‌ పోస్ట్‌ ఆఫీస్‌ తో
సవాకరించి అండను, న్యూయార్‌్‌- నగరముల మధ్య
శేడియో "ఇలిఫోను సర్వీసులను ఏర్పాటు చేసెను. త్వర
లోనే ఇటువంటి సర్వీసులు ట్రటన్‌ నుండి ఇతర కామన్‌
వెల్‌ దేశములకు ఏర్పరువబడినవి.

కాలక్రమమున అట్లాంటిక్‌ మవహోసనము(దపు ఆవలి
(పొంతములకు శేడియా ఇలిఫోను సర్వీసు విజయవంత
ముగ సాధింపబడినది. వా_స్హవముగ దాని వాడకము
ద్వితీయ [ప్రపంచ యుగ్భాన౭తరము చాల ఎక్కు వె, నిర్వ
హణ కష్టసాధ్యమగునంకగా వి స్పరించెను.
టిక్‌ మహాసము[దమున ఇరు_వెపుల ఉన్న డేళముల

ఉదా: అట్లాం

67

(ప్రచార సాధనములు

మధ్య 1954 లో ఒక లకుకు పైగా రేడియో "బలిఫోను
నంభావణలు జరిగినవి. నము(చాంతర్భాగమున |బిటన్‌,
యుునె బడ్‌ స్రేట్స్‌ దేశముల మధ్య క్రొత్త శేబిలలు
వేయవలసిన పరిస్థితికి అది చారి తీసినది, ముందున్న బలి
(గావు తీగాలే కాక, అదనముగా వేసినవి ఈ అలిఫోను
తీగెలు. కెనడా, యు నె "బడ్‌ స్టేట్స్‌ చేశములును, |బిటన్‌
దేశమును అటు ఇటు చెరి ఒకటి రెండు శేబిల్‌లను
వేయుటకుగాను ఒక ఒప్పందము జరిగాను. మొదటిది :

1955 లోను; శెండవది : 1956 లోను పూర్తి చేయ
బడినవి,
రేడియో (ప్రసారములు
శరెండు పపంచయుద్ధముల మధ్య కాలములో వై విధ

(a
ముగా శేడియో "బలిగఫీ, ఇబలిఫోను అంతర్జాతీయ

డప్రచార సాధనములుగ బాగుగా అభివృద్ధి చెందినవి,
అంతట ఈ రంగమున మరొక పెద్ద అభివృద్ధిని సాధించ
వలసి ఉండెను. సంగీతమును, సంభఛావణలను బహిరంగ
ముగా (ప్రసారము చేయుటయే ఆ అనంతర పరిణామము.
ఈ (పసారము చేయుట మొదట శబ్దముతో (ప్రారంభ
మయ్యెను; అదియే శేడియో అని పిలువబడుచున్నది.
తరువాత చూచుటకు వీలగునట్లు (ప్రసారములు (ప్రారంభ
మయ్యెను; అదియే ఇలివిజన్‌,

వివిధ దేశములలోని శాస్త్రజ్ఞులు ఈ (ప్రసార సాధన
ములకు మార్గదర్శకులు. ఇంగ్లండులో ఫైమింగ్‌ [చూ.
సం. బి=-పు; 498 | “తెర్మానిక్‌ వాల్వు(డ యోడ్‌ )"ను నిర్మిం
చెను (1904). ఈ సాధనము సై కిల్‌ ట్యూబ్‌ లోని గాలిని
లోనికి మాత్రము వెళ్ల నిచ్చి బయటికి పోవుటకు వీలు
కలిగించని * వాల్వు ' వలె విద్యుత్తును ఒకే దిక్కునకు
(పవహించునట్లు చేయునట్టిది. 1906 లో యునై అెడ్‌
స్టేట్స్‌లో లీ డి. ఫారెస్ట్‌ అను నతడు బలహీనమైన సందేశ
ములను బలముగా, గట్టి గా వినిపింపచేయగల “గ్రిడ్‌ ”ను ఈ
(సార సాొధనముతో కలిపెను. 1910 లో కెరూస్‌ అను
ప్రఖ్యాత గాయకుడు న్యూయార్‌లోని ఈ క్రొత్త
సాధనములో పాడగా నగరములోని అనేక (ప్రాంతములలో
అనేక పరిశోధన (పయోగకర్తలు వినిరి. 1915 లో
యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌లోని _పసారసాధనముల చ్వారా
చేయబడిన శబ్ధములను |ఫ్రాన్స్‌లోనివారు వినిరి. 1917లో
(ప్రథమ (వంచ యుద్ధములో “జర్మనీ (్రాడ్‌కాస్ట్రింగ్‌
సిస్టమ్‌” అను సంస్థ సంగీతమును, (ప్రసంగములను పశ్చిమ
రంగములో ఉన్న జర్మనీ సైనికులకు (ప్రసారము చేయ
గలిగెను.

యుర్ధానంతరము ఈ శబ్ది|పసారములను అనేక దేళ
ములలో ఇండ్లకు వి స్పరింపశేసిరి. దీనిని వినుటకు మొదటి
శ్రోత ఒక (శ్రవణ సాధనము (ఇయర్‌ ఫోన్‌ )ను వాడవలసి
వచ్చెను. తరువాత లౌడ్‌స్పీకర్లు వాడుకలోనికి వచ్చెను.
కాలక్రమమున ఎంతమందడై నను ఒకే శేడియో నెట్టు
ద్వారా (ప్రేసారములను వినుటకు వీలుకలిగిం చబడినది.
శబ (ప్రసార కార్య[కమములను (ప్రజలకు అందించుటకు
(a)
అనేక దేశములలో అనేక సంస్థలు ఉద్భవించెను. ఉదా:
ఇంగ్ల ండులో 1922లో బ్రిటిష్‌ (ాడ్‌ కాస్టింగ్‌ కంచెనీ”
అను వైయక్తిక సంస్థ స్థాపింపబడెను, 1927 లో (పభుత్వ
పరముగా “|బిటిష్‌ (జాడ్‌ శాస్టింగు శకార్ప్బొశేవన్‌ *
(]
(స్తుత బి, వి. సి.) స్థాపింపబడి, మునుపటి కం పెనీ జాధ్య
తలను తీసికొనెను; దానితో వైయక్తిక సంస్థ రద్దయ్యెను,
(టిటిష్‌ (్రాడ్‌ కాస్టింగ్‌ కార్పొ శేవన్‌ పార్గ మెంటు
చట్లము చ్వారా స్టాపింపబడెను, శకేడియో సెట్లు ఉన్న
లట (౧) ౧m
వారిపై గాని, వాడు వారిపై గాని పొందు లై సెన్ఫుల
ద్వారా లభించు శాబడితో (టిటిష్‌ (డాడ్‌ కాస్టింగ్‌
కార్బొశేవన్‌ను నిర్వహించుచున్నారు. ఆ రోజులలో ఈ
లై_సెన్సులు పొందుటకు ముందు దరఖాస్తుదారుడు తన
విజ్ఞాన స్థాయిని, యోగ్యతను రుజువుచేసికొనుటకు పరీక్షల
యందు ఉ శ్రీర్ణుడు కావలసి ఉండెను; (ప్రత్యేకమైన రుసు
మును కూడ కట్టవలసి ఉండెను. శకార్యక్రమములను
వార్తలు, వినోదములు, విద్య మొదలగువానికి సంబంధించు
2 { EE On «
నట్లు బి. బి. సి. (టిటివ్‌. (డాడ్‌ కాస్టింగ్‌ 5 ర్పొశేషన్‌)
వారు రూపొందించుచున్నారు. విద్యాలయములకు (వసా
రము చేయుటకు గాను బి. బి. సి, (ప్రత్యేకమైన సంస్థను
స్థాపించినది. దీనికి “స్కూల్‌ (బాడ్‌ కాస్టింగ్‌ కౌన్సిల్‌
® లట
ఫర్‌ ది యునై_ అడ్‌ కింగ్‌డమ్‌ ' అని పేరు.

బలివిజన్‌

చిత్రములను, మాటలను (ప్రసారము చేయు సాధనము
లను లోవరహితములుగా చేయవలసి ఉండుట తరువాతి
ముఖ్య మైన ఘట్టము. * ములివిజన్‌ ” అనుచదానికి సరియగు
అర్థము “దూరము నుండి చూచుటి. "ఇలివిజన్‌ అనునది
బొమ్మల "బలి గఫీయును, శరేడియోయును సమ్మేళనము
చెందుటవలన రూపొందినటుల ఛావింపవచ్చును. చిత్రము
లను విద్యుత్‌ బలిగఫీ చ్వారా (ప్రసారము చేయు
కళ అంతకు పూర్వమే వ్యా_పిలో ఉండినది. ఉదా ;
1868ళోనే అటువంటి చితము (ఫ్రాన్స్‌లోని మార్‌ సియల్లీ
నుండి పారిస్‌ కు (ప్రసారము చేయబడినది. ఆ పద్ధతిని కను
గొన్న కానెలీ అను వాని పేరిట అది * కాసెలీ పద్ధతి”

68

అని పేరొందెను. శాని, 1861 లో ఇంగ్లండులోనే ఇది
తయాశై_ పేంటు చేయబడెను, ఆధునికమగు "బలివిజన్‌
వలె అది చిత్రములను అనేకమైన సమరేఖలుగా విభజించి
ఆ శేఖలను ఒకటి తరువాత ఒకటిగా ప్రసారము చేయు
చుండెను.

పిదప 1897 లో ఫెర్డి నాండ్‌ (గౌన్‌ అను ఒక జర్మనీ
శాస్త్రజ్ఞుడు స్పష్టమైన బలివిజన్‌ చిత్రములకు దారి తీయ
గల శేతోడ్‌ కిరణ గొట్టముయొక్క_ పూర్వ రూపమును
సిద్ధపర చెను, 1907 లో బోరిస్‌ రోసింగ్‌ అను రష్యా
శాస్త్రజ్ఞుడు "బలివిజన్‌ యొక్క (గ్రావాక యంతముగా
('ాన్‌ కనుగొన్న గొట్టమును వాడుటకు |బ్రిటనులో
సేబంటు అధికారమును తీసికొనెను. కాని, ఆ సమయ
ములో అది ఆచరణ సాధ్యము కాలేదు. అందువల్ల 19830
తరువాత గాని శేతోడ్‌ కిరణ గొట్ట మును "బలివిజన్‌ లో
వాడుటకు అనువుగా అభివృద్ధి పరచుటకు వీలుపడలేదు.

(థిటిష్‌ ఇంజనీరు, శాస్త్రవేత్త అయిన కాంప్‌ జెల్‌
స్వి నన్‌ పూ ర్హిగా ఎలక్ట్రానిక్‌ పద్ధతిలో ఉండు *ెలివిజన్‌
కొరకు ఒక పథకమును 1911లో రూపొందించెను. అప్పటికి
అది ఒకయోచన మాత్రమే. కాంప్‌ జెల్‌ స్వి నన్‌ “అనేక
(ప్రయోగములు, బహుళః అనేక మార్పులు లేనిది ఇది
సాధ్యమని అనుకొనను' అన్నాడు. ఏమైనప్పటికి, ఆయన
యొక్క. పథకమును |పాతిపదికగ [గహించియే |పస్తుతపు
"బలివిజన్‌ రూపొందింపబడినది. స్విన్టన్‌ వరిళశోధనా ఫలిత
ములను ఆధారముగా తీసికొని 1980లో ఐజాక్‌ పాంబర్గ్‌
అను శాస్త్రజ్ఞుడు తన విజ్ఞాన బృందముసాయముతో ప్రయా
గములు చేసి, "బలివిజన్‌ కు ఒక నిర్దిష్ట రూపమును ఈయ
గలిగెను, ఆ శ్యాస్త్రజ్ఞుడును, అతని విజ్ఞాన బృందమును
లండను సమీపమున ఉన్న మిడిల్‌ సెక్సొలోని హెయిస్‌
యందు గల “ఎల క్రిక్‌ అండ్‌ మ్యూజికల్‌ ఇండ స్ట్రీస్‌'అను
ఒక సంస్థకు చెందిన వారు.

"బలివిజన్‌ ప్రసారమును 1986, నవంబరులో అధికార
రీత్యా బ్రిటిష్‌ (డాడ్‌ కాస్టింగ్‌ కార్చ్పొ రేషన్‌ (పారంభిం
చెను. 1987, మే 22న జా ్ర-V! వట్టాభి షేకమునకు సంబం
ధించిన ఊరేగింపును లండనులోని మైడ్‌పార్క్‌ కార్నర్‌
నుండి “బలివిజన్‌ ఫోటో కీయుటతో ₹ఇలివిజన్‌ ను తొలి
సారిగా వెలువలి (ప్రాంతములకు [ప్రసారము చేయుట
ఆరంభమ య్యెను. ద్వితీయ [పపంచ యుద్ధ సమయములో
"బలివిజన్‌ సర్వీసును తాత్కాలికముగా నిలిపివేసి, 1946,
జూన్‌ లో పునః [పారంభించిరి.

(టిటిష్‌ (గ్రాడ్‌ కాస్టింగ్‌ కార్పొరేషన్‌ బలివిజన్‌ కార్య
|కమములను నియతముగా 1946 లో (ప్రారంభించినది.

దీచార సాధనములు
1955లో పార్ల మెంటు చట్టము ద్వారా “ఇండి పెండెంటు
బలివిజన్‌ అథారిటీ (ఐ, టి. ఏ.) ' అను సంస్థ స్థాపింవ
బడెను. ఐ. టి. ఏ. (ప్రసారములు తెరపై .తమ (ప్రసార
ములు చేయించుటకు వ్యాపార సంస్థలు ఇచ్చు పైకము
ద్వారా నిర్వహింపబడుచుండుట వలన “కమర్షియల్‌ బలి
విజన్‌” అని వ్యవవారింవబడుచున్నది, కాని, |బిటిష్‌ (బాడ్‌
కాస్టింగ్‌ కార్బొ రేషన్‌ సంస్థ "బలివిజన్‌ కలిగి ఉన్న వారు
చెల్లించు లై_నెన్సు వెకము ద్వారా నడుపబడుచుండను,
కాబిట్టి , [పస్తుతము ఇంగ్లండులో "బలివిజన్‌ కార్యక్రమ
ములు గ్రేసారము చేయుటకు రెండు సంస్థలు ఉన్నవి. కాని,
శబ్ద[పసార సంస్థ ట్రిటిష్‌ (్రాడ్‌ కా స్టింగ్‌ కార్పొ రేషన్‌
ఒక్క_కు. 1957లో ఆ రెండు సంస్థలు కూడ విద్యాలయ
ములకె. ప్రశ్యేక మైన కార్యక్రమములను |పారంభీంచినవి,
అవి చాలా జయ|పదములు అయ్యెను. 1968 లో ట్రైటిష్‌
ప్రభుత్వము చులివిజన్‌ ను, శబ్దప్రసారమును అభివృద్ధి
వరుచుటకు (క్రొ త్త పథకములను ఆమోదించినది.

ఈ [పసారమునకు సంబంధించిన (పయోగములు అనేక
దేశములలో నిరంతరము కొనసాగుచున్నవి. ఉదా: శబ్ద
చిత్ర వర్ణ పసారమును లోపరహితముగా చేయుటకు తీవ
మైన యత్నములు జరుగుచున్నవి. ఇదికాక, ఇదివరశే
శాస్త్రజ్ఞులు భూమి వ(క్రతవలన దూర ప్రాంతములకు
_్రసారములో గల ఇబ్బందులనుండి తప్పుకొనుటకు మార్గ
మును కనుగొనిరి. నిరంతరము భూమికి ఎతున పరి
(భమించు కృత్రిమ ఉపగవాముల ద్వారా ఈ మార్గము
సాధింపబడినది. ఉదా: యునై ఇడ్‌ స్టేట్స్‌నుండి [ప్రసారము
చేయబడు బలివిజన్‌ కార్యక్రమములు “బల్‌ స్టార్‌” అను
కృ(తిమ ఉపగవామును స్పృశించి, యూరప్‌నకు పునః
(ప్రసారము చేయబడుచున్నవి, కాలక్రమేణ ఇంకా అధిక
మైన దూరములకు కూడా (పసారములు వి సరింపబడ
గలవు. పపంచములో ఏ మారు మూల|పాంతమున ఏమి
జరిగినను అది జరిగిన కణముననే మనము అసలు రంగు
లలో ఆయా కార్య[కమములను వీకించుటకు ఏర్పాట్లు
జరుగుచున్నవి (1968).

ఛారత దేశ మున శబ్ద (ప్రసారము 1924 లో కేంద
(ప్రభుత్వ సమాచార (పచురణశాఖ ఆధ్వర్యవమున పయో
గాత్మక (ప్రసార కేం[దమును స్థాపించుటతో (పారంభ
మయ్యెను. తరువాత [క్రమముగా “ఆల్‌ ఇండియా శేడియో
ఆకాశ వాణి” అను ద్రభుత్వ వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందెను.
విద్యా సంబంధమగు "ఖలివిజన్‌ కేందము (ద్ర యోగాత్మక
డ్రాతిపదికవై న్యూఢిల్లీలో 1960 [పాంతము నుండి పని
చేయుచున్నది.

69

ఫోటోగ్రఫీ
రాడార్‌

కష్టములో ఉన్నవారికి - ముఖ్యముగా మవోసము[ద
ముల మీద ప్రయాణము చేయు వారికి - రేడియో
ఏ విధముగా నం శేతములు పంపి నసవోయపడునో మనము
చూచితిమి [చూ, పు. 68]. “కేడియో లొకేషన్‌ * అను
నూతన విధానము ద్వారా ఇటువంటి ప్రయోజనములకు
రేడియో వాడకము అభివృద్ధి చెందినది. దీనికి ఎక్కువ
వాడుకై న పేరు “రాడార్‌ '* ఈ పదము ' రేడియో
డిబెక్షన్‌ అండ్‌ శేంజింగు * అను ఇంగ్లీ షు పద సమూ
వహామునందలి పదముల మొదటి అతశరములు కలుపగా
పర్సడినది. జర్మనీ, |బిటిప్‌, అమెరికన్‌ భౌతిక శాస్త్ర
వేత్తలు ఈ సాధనముతో తొలి (పయోగములు చేసి,
ద్వితీయ [పపంచ యుద్ధములో వాడిరి.

శకిడియో లొకేషన్‌ అనునది రేడియో తరంగములు
ఒక పుంజముగా రేడియో (పసార కేం దమునుండి గమ్య
మునకు వెళ్ళి, తిరిగి వచ్చుటకు పట్టుకాలము పై ఆధారపడి
ఉన్నది. ఈ తరంగములు సెకనుకు లి లక్షల కి, మీ, (ఒక
లత ఎనభై ఆరువేల మైళ్ళు) వేగముతో [వయాణము
చేయుట వలన కాలమును అతి సూక్ము అంశలలో కొలవ
వలసి ఉండును. రేడియో తరంగములు ఏదై నా వస్తువు
నుండి పరావర్తనము చెందునప్పుతు రాడార్‌ ఆ వస్తువు
యొక్క దూరమును, దిక్కును ని రయించును, ఆ వ స్తువులు
నౌకలు గాని, జలాంత రాములు గాని, విమానములు గాని,
తీర పాంతములు గాని, మంచుదిబ్బలు గాని కావచ్చును. ఆ
విధముగా నౌకలు, విమానములు చీకటిలో తమ మార్గము
లను కనుగొనగలవు., విమానములు పొగమంచులోను, మేఘ
ములలోను వెళ్ళుచున్నప్పటికిని వానిని కనుగొనవచ్చును;
వాని గమనమును గురించి హెచ్చరిక చేయవచ్చును.

భవిష్యత్తులో రాడార్‌ చాల డ్రాముఖ్యము వహింప
గలదు. అన్నిరకములైన |(ప్రయాణములను శేమకర
ములుగ, నులభతరములుగ చేయుటలో అది చేయగల
సవాయమునకు అంతము లేదు, అది వాతావరణ శా న్ర్రజ్ఞ

లకు వాతావరణ పరిశీలనములో కూడ సహాయము
చేయును. ఇంతేగాక, అది “ఏరియల్‌ ఫోటో(గ ఫీ* అభి
వృద్ధికి కూడ తోడ్పడును,

దూర సందేళ (పసారము (బలికమూూూని కేషన్‌ )లో ఈ
ఆశ్చర్యకర మైన విప్పవము అర్థశ శతాబ్ది చై_చిలుకు కాల
ములో సాధింపబడినది. 1901లో మారో-నీ గాలిపటముచే
లేపబడిన ఏపరియల్‌ను ఉపయోగించి అట్లాంటిక్‌ నముద్రము
ఆవలనుండి రేడియో సంకేతము తొలిసారిగ (గ్రహించెను
[చూ. పు.67]. ఇవ్పుడు “బలివిజన్‌ కార్యక్రమమును అటు
లనే విశాల సము[దములను దాటి పోవుచున్నది. (పవంచ
ములో (ప్రతిదేళశము మరియొక దేశముతో రేడియో
ద్వారా సంబంధములు కలిగి ఉన్నది. కొన్ని విధముల
ప్రపంచ సందేశ ప్రసారములో సాధించిన విప్పవము,
రవాణా సాధనములందు (ప్రపంచము సాధించిన విప్లవము
కన్నను గొప్పది, ఇది దేశముల మధ్య దూర థావమును
సమయించి, తద్ద్వారా (ప్రపంచములోని అనేక (ప్రాంతముల
సంబంధములు మరింత దగ్గర అగుటకు వీలు కలిగించు
చున్నది. ఇది దేశములు పరస్పరము అర్థముచేసికొనుట
కును, అంతర్జాతీయ అవగాహానకును చారితీయగలదు.
అయిశే, ఈ సౌకర్యము అన్ని దేశములు విద్య ద్వారాను,
శాస్త్ర, సాం కేతిక విజ్ఞానములను శాంతియుత (ప్రయోజన
ములకు వినియోగించుట ద్వారాను పరస్పరము సవాకరిం
చనిదే సాధ్యము కాదు.

ఎలక్ట్రానిక్స్‌ అభివృద్ధిలో ఇటీవలి పరిణామము (టాన్ని
స్టార్‌. ఇది సెమీ - కండ కర్‌ సూతమువై ఆధారపడినది.
1948లో పార్టీ, (్రాడ్లీ, గ్రాట్లీన్‌ అనువారు (ట్రాన్సిస్టా
ర్‌నునిర్మించిరి. ఎలక్రైనిక్స్‌ను ఉపయోగించు కొన్ని సంద
ర్భములలో ఎలక్ట్రాన్‌ ట్యూబ్‌ స్థానమున (ట్రాన్సిస్ట్రార్‌
'వాడకమునకు వచ్చుచున్నది. (టాన్సిస్టార్‌ తో ఎలక్ట్రానిక్స్‌
రంగమున నూతనశాఖ ఆరంభమయ్యను. అట్టి వాటిలో
గణిత శాస్త్రము (కంప్యూటర్‌ బక్నాలజీ) ఒకటి, రోదసీ
ఇంజనీరింగు నందును, సమాచార (పసార సాధనము
లందును గణిత్ర శాస్త్ర విజ్ఞానము విని యోగమగుచున్నది,

ఫోటో (గ్రఫి

చిత్రములు గీయుటకు నవాకారిగా “కెమెరా అబ్‌
న్యూ్యర్‌ 'అను సాధనము 16వ శతాబ్ది మధ్యలో ఉండెను,
ITT లే జర్మనీలో సిల్వర్‌ నై్రైట్‌, సీమసున్నముల
మి(్రముషపై వెలుగు రాసాయనిక మార్పులను శెచ్చునని
శెలిసికొనిరి, 1800 [పొంతమున శతామస్‌ వెడ్డివుడ్‌ ఒక
* Radar అనగా Radio Detection And Ranging,

70

కాగితము మీద గాని, తెల్ల నిచర్శముపైన గాని సిల్వర్‌
నైట్‌ దావణమును పూతపూసి ఫోటో|గ్రాఫు తయారు
చేయుటకు (ప్రయత్నించెను. శాని, “కెమెరా అజ్‌
సూర్‌” నసవోయమున స్వల్ప వ్యవధిలో చిత్రములు
తయారుచేయుటలో విఫలుడ య్యెను.

ఫ్రాన్స్‌ వా_స్సవ్యుడగు జోసఫ్‌ నెన్‌ ఫోర్‌ నీహ్స్‌ అను
నతడు 1826 లో వెలుతురు తగులుటవలన గట్టిప డునట్టి
(జోడియాలో దొరకు) ఒక రకమైన శిలాజిత్తు (బిటు మెన్‌ )
పూనిన సత్తుశరేకులవై (పపంచమున తొలి ఫోటోను
తీసెను, ఈ బిటుమెన్‌ పై కాంతి పడునప్పుడు అది నల్ల
బడక గట్టిపడుట అతడు గమనించెను. కెమేరాతో ఎక్స్‌పోజ్‌
చేసిన తరువాత వెలుతురుచే గట్టిపడని శిలాజిత్తు (విటు
మెన్‌) భాగములు తల్ల పె టోలియమ్‌, లావెండర్‌
నూనె మిళములో కరిగించిన పిదప శాశ్వత ఛాయా
చిత్రము (పాజిటివ్‌ ) నిలచిపోవును. నీప్స్‌, ఎల్‌. 3ె.
ఎమ్‌. డాగర్‌ 1828 లో ఈ పద్ధతిని శ్రీఘముగ ఫలింప
జేయుటకు కలిసి పయత్నములు చేసిరి. ఎనిమిది పండ్ల
తరువాత అయిడీన్‌ చావ్పముతో వెండి పూతపూసిన రాగి
శేకుపై శాశ్వత చిత్రమును సాధించుటయందు డాగర్‌
కృతకృత్యుడు అయ్యెను కాని, ఎక్స్‌పోజ్‌ కాలము 20
నుండి శి0 నిముషములు పన్లును. రసజబాప్పము సవోయ
మున అతడు ప్రతిబింబమును సాధించెను. ఈ పద్ధతిని
“డాగర్‌ మైప్‌'అని వ్యవవారించుచుండిరి (1889 ). అప్పటి
నుండియే ఛాయాచి[తములను తీయు ఈ కొత్త పద్ధతికి
మొదటి సారిగా “ఫోటో(గఫీ” అను పదమును వాడిరి.
కదలెడి వస్తువులను ఎక్స్‌పోజ్‌ చేయవలసిన కాలము
ఎక్కువగ ఉండుటచేత ఇది కట్టడములు లేదా విగవా
ములు వంటి స్థిరమైన వస్తువుల యొక్క ఛాయా చిత్ర
ములకు మా(తము పరిమితమై ఉండెను. తరువాత అభి
వృద్ధి చేసిన కటకము (లెన్సులు, తీవమగు రాసాయనిక
వస్తువులు ఎక్స్‌పోజ్‌ చేయు కాలపరిమితిని తగ్గించు
టకు ఉపయోగపడినవి. (ప్రపథమ ఫోటో స్టూడియా
1840 లో నూయార్‌ లో నెలకొల్చ్పబడినది. తరువాతి
సంవత్సరములలో లండనులో ఛాయారూవచ్చితములు
10 నుండి 20 సెకనులలో తీయగలిగిరి.

డబ్లుర. ఎచ్‌. ఫాక్స్‌ టాల్‌చాట్‌ ఇంగ్లండులో
సిల్వర్‌ క్లోరెడ్‌ పూసిన శకాగితములపై మొదటి చిత్ర
మును తీసెను. కాలో మైపు పద్ధతి సిల్వర్‌ అయిడైడ్‌చే
తయారుచేయబడిన కాగితము వాడుట చేతను, డెవలప్‌
చేయుటకు గాలిక్‌ ఆసిడ్‌ వాడుట చేతను అభివృద్ధి
అయినది. టాల్‌ చాట్‌ అనేక (ప్రతులు తయారు చేయు
టకు వీలుగా నెగిటివ్‌ కాగితమును తయారు చేసెను. ఆధు
నిక ఫోటో(గఫీ ఈ సూతము పైననే అభివృద్ధి చేయ
బడినది, జాన్‌ హౌర్షల్‌ అనునతడు “వెకటిప్‌ స, “పొజీ
టిప్‌” అను పదములను (ప్రవేశ పెళ్లైను. 1847 లో గుడ్డు
లోని తెల్లని సొన (ఆల్బుమిన్‌ )ను రజతమునకు సంబం

11

ఫోటోగగ ఫీ
ధించిన లవణముతో కలిపి, దానిని గాజు పలకషపై పూని,
స్థిరమైన వస్తువులయొక్క, [పకృతి దృశ్వముల యొక్క
ఛాయాచిత్రములను ల్‌ నుండి 15 నిమువములు ఎక్స్‌
పోజ్‌ చేయుటవలన ఫోటో తీయవచ్చునని కని పెట్టిరి.
1851 లో స్కాట్‌ ఆర్చర్‌ కనిపెట్టిన “వెట్‌ పేట్‌ ' వద్ధ
తిని సుమారు 80 ఏండ్ల వరకు సర్వ|త వాడుచుండిరి.
సంతృ ప్రికరమైన “డ్రె ప్లేట్‌ 'సాధ్యమని ఆర్‌. ఎల్‌,
మాడాక్స్‌ 1871 లో కనుగొనెను. అతడు జంతువుల
కొవ్వు (జిలెటిన్‌ ) ను, రజత లవణముల మిిశము
(ఎమల్షన్‌)ను వాడెను. చుట్టుటకు వీలైన ఫిల్‌్మను
1956 నాటీకే తయారుచేసి, గాజు పలకలకు బదులుగా
వాడిరి, ఇది వ్యాపారసరళిలో యునై మై డ్‌ స్టేట్స్‌లో
తయారు చేయబడెను. 1898లో యునైమైడ్‌ స్లేట్స్‌
లోని ది ఈస్ట్‌ మన్‌ అండ్‌ కంపెనీ (రోచెస్టర్‌ )'
చౌకయిన, నిరాడంబరమైన చిన్న రోల్‌ ఫిల్ళ్‌ కమేరాను
“కొడాక్‌ ' అను పేరుతో తయారుచేసెను. 1889 లో
నైటో జ్ర నెల్యులో జ్‌ రోల్‌ ఫిల్‌ (ఫిల్మ్‌ చుట్ట) వాడక
మునకు వచ్చినది. కెమేరాలో పగలే ఫిల్‌ ను పెట్టుటకు
వీలుగా 1891 లో దాని వెనుక వెలుతురు చొరనీయని
నల్లటి కాగితమును అమర్చిరి, ఈ రోల్‌ ఫిల్ళ్‌ ఫోటో
గ్రఫీ రంగమున పెద్ద మార్పును ెచ్చినది. కెమేరా
తయారుచేయుట, ఫిల్ఫ్‌ మి(శణములు, డెవలపింగ్‌, (దీం
టింగ్‌ కార్యకలాపములలో ఎప్పటికప్పుడు కొ త్తరీతులు
వచ్చి, ఫోటోగ ఫీ (క్రమముగ ఒక వృత్తి స్థాయిని సంత
రించుకొనినది. జర్మనీలో లీకా, రోలీ ఫైక్స్‌ కంపెనీ కెమేరా
సామ్మగి తయారగుటతో 1920 తరువాతి దశాబ్దములో
అతి సున్నిత రూపమును శతెలుపు శాస్త్రీయమగు 85 మిల్లీ
మీటరు కెమేరా వాడుకకు వచ్చెను. ఫోటోగ్రఫీ పరికర
ములలో జపాన్‌ పోటే పడుచున్నప్పటికి నేటికిని జర
నీచే వెచేయిగా ఉన్నది.
జర్మనీ వా _స్టవ్యుడగు ఎచ్‌, డబ్ల్యు, వోగాల్‌ ఫోటో
(గఫీకి సంబంధించిన |దావణమునకు కొన్ని అద్దకపు రంగు
లను కలిపి ప్రయోగము చేయుటవలన 'ఫోటో, గాఫిక్‌
రో టోన్‌ 'ను కనుగొనెను (1878). తరువాత ఇది ఆరో
డోమాటిక్‌, చేన్‌ (కోమాటిక్‌ (దావణములను కనుగొను
టకు ఉపయోగపడెను. కశ్లార్‌, మాక్స్‌వెల్‌ 1861 లో
జరిపిన (ప్రయోగములవల్ల రంగు ఫోటోగ ఫీ అభివృద్ధి
చెందినది.
త్వరిత గతిని చిత్రములను స్ఫురింప జేయుటకు ఉప
యోగపడు మిశ్రణ _డ్రావణములతో సహో ఫోటో[గఫీ
20వ శ తాబ్దమున అభివృద్ధి చెందినది, ఫోటో(గఫీలో

ముద ణాభివృద్ధి

విలియమ్‌ (ఫీస్‌ గీక్‌ 1899 లో కనుగొన్న “చలన చితీ
కరణ (సినీమా) నూతనాధ్యాయమును మొదలిడెను.
1985 నుండి కలర్‌ ఫోటో!గఫీ వాడుకములోనికి వచ్చినది.
వై.ద్యని దానములో “ఎక్స్‌ళే' ఫోటో ఒక నూతన అభి
వృద్ధి మార్గము. దూరదర్శనిని ఫోటో (గఫీకి జోడించి
మౌంట్‌ పాలమర్‌, విల్బన్‌ వేధశాలలలో ఉపయోగిం
చుట వలన ఖగోళశ్యాాస్త్రములో నూతనాధ్యాయము
(పారంభమయ్యెను. కంటికి అగుపించని చిన్న కీటకముల
(ప్రాణుల) మెక్రో ఫోటో గాపుల (అతి సూత్ము చిత్ర

ములను ఎలక్ట్రాన్‌ మై(కోస్మోప్‌ చ్వారా తయారు
చేసిరి,

శ్లాకులు తయారు చేయుటయందును, ఆఫ్‌ సెట్‌
ముద్రణ [చూ.] విధానముల యందును ఫోటో [గ ఫీ
సవోయకారిగా ఉన్నది, విలువైన షృత్రముల (లేఖనముల)
(పతు(రూవపము) లను సంపాడించుట యందును, భ|ద
పరచుట యందును ఫోటో।గఫీ వాడు (ప క్రియయే
“మైకోఫిల్ళ్‌ డాక్యుమెంశేవన్‌' అని వ్యవవారింవబడుచు
సాంకేతిక శ్యాస్త్రరంగమున విరిలిగా వాడుకలో ఉన్నది

ముదణాభి వృద్ధి

కొయ్య పలకల సవాోయముతో కొన్ని పుస్తకములు టకు యాం, తిక పద్ధతు (మెకానికల్‌ కీబోర్డు) లను ఉపయో

1450 క ముందు ముదింపబడి ఉండెను. అనగా ఒక పుట
లోని అక్షరములను, పదములను ఒక కొయ్య వలకపైె
చీలచే ప్రాచీన ఆసియాలో చెక్కు చుండిరి. నూరు పుటల
పుస్తకము తయారు కావలెనన్న నూరు కొయ్య పలకలు
కావలసి ఉండెను. ఈ పలకలనుండి ఎన్ని (పతులనై నను
తీసికొనవచ్చును.

జర్మనీలోని మెయిన్‌ జ్‌ వా_స్టవ్యుడగు జోవాన్నెస్‌
గూబన్‌ బర్గ్‌ [చూ.] లఆటర్‌ (్రైస్‌”లో (వస్తుతము విరివిగా
వాడుచున్న ముద్రణ పద్ధతిని కని పెట్టెను. ఈ పద్ధతియందు
విడి విడి అక్షరములను కదలించి చేర్చుదురు. ఈ పద్ధతిలో
ముదించిన మొదటి పుస్తకము నలువది రెండు పంక్తులు
గల చై విలు. ఇది 1455 లో ముద్రించబడెను. విలియమ్‌
కాక్స్‌టన్‌ చే రూపొందింపబడిన “(టాయ్‌ నగరపు ముట్టడిని
గూర్చిన కథి అనునది మొట్టమొదటి సారిగా ఇంగ్లీ షున
ముదితమైన పు_స్టకము. ఫ్రాండర్స్‌లోని గ్రూగ్స్‌లో
1476 న అది ముదించబడెను. తరువాత కాక్స్‌టన్‌ లండ
నుకు వెళ్ళి వెస్ట్‌ మినిస్ట్ర రొలో ఇంగ్లీషు ము[దణ యంత్ర
మును స్థాపించెను. 1477 లో “త త్త్యవే త్తల సూక్తులుఅను
పుస్తకమును ముదించెను. ఇంగ్లండులో ముదిత మైన
మొదటి పు స్ప్హకము ఇది. 1478 లో అతడు జఫరీ ఛాసర్‌
రచించిన కాంటర్‌ బరీ కథలను ము(దించెను.

కాక్స్‌టన్‌ తరువాత ముదణ పద్ధతులలో కొన్ని
శ తాబ్దములవరకు ఏమియు మార్చు రాలేదు 1800 లో
ది మైమ్స్‌' ష్మత్రికను ముదించినవారు ఆ కాలమున అతి
త్వరిత ము[దణకు సేరొందినవారు. కాని, వారు నై తము
గంటకు 250 కాగితములను మా(త్రమే మ్ముదిం చగలిగి
ఉండిరి. అక్షరములను కూర్చుట 1900 వరకు చేతితోనే
జరుగుచుండెను. పెద్ద నగరములలో ఉండు కొన్ని వార్తా
షత్రికల ముచ్రాపకులు మాత్రము అక్షరములు కూర్చు

712

గించుట ఆ కాలముననే (పారంభించిరి.

జాన్‌ వాల్టర్‌ అను బొగ్గువ్యాపారస్థుడు (క్రొత్తగా కను
గాన్న శ్రీఘ ముదణ పద్ధతి సే బంటును దానిని కని వెట్టి న
వాని నుండి 1784 లో కొనెను. ఆ విధానము తరుచుగా
వచ్చు పదములను లేదా పదభాగములను విడిగా ధాతు
వుతో తయారుచేసి ఉంచి, ముదడాపకులకు అక్షరములను
వేర్వేరుగా కూర్చుటకు అగు కాలమును తగ్గించుటకు వీలు
పడుచుండెను. ముదా'పకులు ఈ పద్ధతిని ఆంతగా ఆద
రించనందువల్ల మరల పాత పద్ధతులనే వాడవలసి వచ్చెను.

కాగితమును, సిరాపూసిన అక్షర సముదాయములను
కూర్చిన పలకలను చెక్కది మెల మధ్యన పెట్టి, ఒక మరను
బిగించి, మరల వతి కాగితమునకును దానిని విడదియు
పద్ధతినే 18 వ శతాబ్దము అంతము వరకును వాడు
చుండిరి. సుమారు అదే సమయములో మొదటి ఇనువ
ము[దణ యంత్రమును అభివృద్ధి చేయుటవలన ముదణ
మరియొక అడుగు ముందుకు వెళ్ళినది. ఇద్దరు (ఫైెంచి
వ్యక్తులు 1782 లో నిదానముగా (త్రిప్పు మరకు బదులుగా
త్వరగా ముదించుటకు ఒక లివరును కనుగొనిరి. 1800 లో
ఇంగ్ల ండులో లార్డ్‌ స్టాన్‌ వోేప్‌ అనునతడు మరి కొంత
సులభముగా పనిచేయు లివరును వాడి ఇనుప ముదణ
యంతమును అభివృద్ది చేసెను. చేతి ముద్రణ యంత్ర
ములు చాలవరకు నేడు ఈ స్ఫూతమునే వాడుక చేయు
చున్నవి.

భారత దేశమున 17 వ, 18 వ శ తాబ్ద్బ ములలో (టిటిక్‌
వారు. ముద్రణను (ప్రవేశ పెట్టి 8. 1748 లో కలకత్తా
దగ్గర సీరామ్‌ పూర్‌లో మొట్ట మొదటిసారిగా జై విలు
అనువాదము శెలుగున ముధించబడెను [చూ. తెలుగు
సంస్కృతి]. డై) స్ప్వవమత (ప్రచారకులు ఆదిలో ఛారత
దేశమున ముుదణాభివృద్ధికి చాల తోడ్చడిరి,

ముదణ విధానముల పరిణామము

పవైర స్‌ అను శెల్లుగడ్డి డితో |పాచీన ఈకెప్టువారు కాగితమును సిద్ధపరచు (పక్రియ చీనా వారు
(కీ పూ 5,500 నాడు oe పత్రములను సిద్ధపరచి కీ. +, 1065 లో కనిపెట్టినారు
ఉపయోగించెడివారు

3 ere -
శ seb rien :
#8 ann qe da mh
F స Be be tibet
tC OOCEMIERD ్ల oe

భారతీయులు తాళషత్రములను లేఖన సామ గిగా (పొచీన ఈజిప్థువారి హాయర్‌గ్లి ఫిక్స్‌

ఉపయోగించి వేదములను భద్రపర చిరి లేఖనము గల రొ టా కిల

6

పార్చి మెంటు చుట్టలు గాని, మైనపు ఫలకములు కై) స్తవ మఠములలో చేతితో (వానిన సుందరమైన
గాని రోమనుల లేఖనమునకు ఆధారములు (గంథములను మధ్య యుగమున సిద్ధపర చెడివారు

ముదణ విధానముల పరిణామము

లెటరు సెస్సు పద్ధతిని కదలుశై పును వినియోగించుట 1443 లితో గ్రఫీ అను మరొక మ్బుదణ విధానమును సెనెఫెల్ల ర్‌
(ప్రాంతమున జోవాన్నెస్‌ గ్యూచున్‌ బర్గ్‌ కని పెట్టినందున 18 వ శ తాబ్రాంశమున అందించెకు.. ఇది నేటి
(ప్రచార రంగమున విప్లవాత్మక మైన మార్చు వచ్చినది ఆఫ్‌ గెట్టు పద్ధతికి ఆదిస్వరూపము

శీఘ ముదణ పరికరమును లండనులో స్థిర నివాసము కలపను కాగితపు తయారీ ౩ వినియోగించుట 1844 లో
ఏర్పరచుకున్న (ఫెడరిక్‌ కోయింగ్‌ 1612 లో సిద్ధపర చెను జరిగినది; దీనికి మూల పురుషుడు (గైడరిక్‌ గా'్లబ్‌ కెల్లర్‌
oe Ey

ఒట్‌ మర్‌ మెర్గెంతాలర్‌ 1894 లో * లైనోమైపు' జర్మనీలో మొదటి రోటరీ వెన్సు 1899లో నిర్మించబడినది
అచ్చు కూర్పు (కంపోజింగు) పద్దతిని కని పెబును
ధి బ

ముద్రణ విధానముల పరిణామము

కాలితో (తొక్కుచూ చేతితో కాగితమును ముదణకై గంటకు నాలుగు వేలు మొదలు ఐదువేల (పతులు
అందించు (బుడిల్‌ ముదణ జరిపించు ఆటోమాటిక్‌ (శుడిల్‌

ఆటోమాటిక్‌ స్టాప్‌ సిలిండరు (పెన్ను కాగితముల -”ం౦తర పద్ధతిని (షీట్‌ ఫెడ్‌) ఒకసారి

ఒకేరంగు ముదణ జరిపించు ఆఫ్‌ సెట్లు శై

మ్నుదణ విధానముల పరిణామము

బం్తి పోో తెలుగుంవెండ్లలావం
వడ డక పుంణ్రాపుదొవ
జావింప్రై

NE
వబూల

క

బెం చత
ఇ

————————
+వెబుంగ అవెదేశేంలళూ ఛ్రండి లొల్లి
ఆమెలా ఇతి ఆవుతేంంద్ధి

1747 &* ముదింపబడిన మొట్టమొదటి తెలుగు

అచ్చు ఒబి. విలు పుసకము

—

radibdr fo lfr quand 0pulminig
Tea donnug fuur: cae gore
wura. Eafegr mr pot fb quale
at bigad, Created me lateno fut:
tuudnmanr tbe rod, AG prptr
atm fugu oma ufora med. £omn
fodit mt wuinar fg vulnuo-tmei
mt quaf gpryae. Sac ronfin frpee

DIM IGEN Opt NM tm itd.

fanto mid rommuit fru : 7 patpt
beemirn clgaurcut, fir jaffue (eos
abi: uqutar man’ rieershbabm
ouibae at tru pre. fartne apm
aa faulty MUNOQ: MLEMLAt ttre
tau latmda cdaumot mus. fom mim
trig rho manus Glaus mri ti ts
the. Voth amin min:ad ti fhilat
odus mrus. Am: vnndm fic tude
CUT UU Min Dro : qUOmd WBictnir
hhug toarne anu colloga fg. free
caus brourd ann manfred
pe quam ton mir Adu Ny 1
Amey PIII TiirutD ateauabif: dire
\ -* rnbmuabdt: oti noc lu
pert Imutnt. Ao peau dmanm
Bubs moran auf me. Prbma mt
RPO mat teed Ce cutufis mau?
puqat yaa mt. Eo rons loge fal
adlaptau:propme ton mali
mr. Pda potiireuc fone: cau fr
hoa nuo Dfiamr. Rofinr mat quali
ta grourbutvulg- + craugls fam me
ranine. Latigauit ad radipiungnt
Douitua meue-n mtbr nua quaft mt
nutulu dada fun. Baupdriuth
frpn ot : 8 mums ronda mom
tans fufarabirur. Er emebit rufus uv
am fua:m rime mans ager fed.
tdint Emt ome 006 Gutmmat
mee: non murmd in cobs villi
ert. Dre mn mifimmic.m moti
nee var Dllipare fuur roqiirs Or

mei, Rodan ured ii dit und
pol rurbeae tp turf. ty fubhrite
Tomita Borie ra tim un nmr
bn tenn intuit mero. Pures diel
VAT run De med OT? nica
umuitue, Ubi eft ego nut prrltolu-
no ura: pana md qa rouft
Donat: Er profunbiMlmur ufmui
oimomr amma mrad. Puralnt lal
rouibe mr que ts NVI LE

wal. Ug: on qutfnf ute rata
ros Anrdb ge puro: fee loquamur,
Pua cputan (um? ur ruiméra:re (02
Duru’ cord me Ou perdie Arma
mdm furor ro. Aaqurd qo tur:
larquerur tea: maf vps Of
tomdtuos Rant lus rym cragurt:
nec lpimabdi Aaa iguis mugs tug
gbmocodfarmiabmadg il : cr lis
eema nue fap ni eft rrangrurt ira:
buntrur geflue vrcuNe NU: pape.
rabte ei ofl fal dann min ere
foe: mand ne dtular,
ace pldta di® laquroxm mare:
fer oma ni aren are i
mapruan?:thragpula కై!
tara, Grim trerbut tu formBinre:
ninuolufr pebre aug, Perera fy:
rar obut flur0 2 ttta uADAR Ts
Rasiliue. Douone puleeubntounf
nuo-onfumar bracdpa illfprrag
me. Aurtlat de :

ps DDS aut baldad fiir di

in bemanulo mw Gapiur.

“radio nue boot : dim aunfams

amu methie tue. fRemona dh pets
ar De seca u§ meietrorur numt uo
nplams. nmlurin mmr
bene be ove manflert ti. Amt |

(ప్రపంచమున మొట్టమొదట వేసిన అచ్చుపు స్తకము
గ్యూటన్‌ బర్గ్‌ చైవిలు. ఇది 1450 . 1456 మధ్య
ముదింపబడినది

యాంత్రిక ముద్రణ

ముదణయందు ముఖ్యముగా రెండు ఘట్ట ములు కలవు.
అక్షరములను కూర్చుట, సిరా పూసి ముదించుట ఒశేసారి
యాంత్రికముగా చేయుటకు వీలుకలుగ లేదు. (ప్రస్తుతము
“మెషినింగ్‌' అనబడు అక్షరముల కూర్చుతో 19 వ శశా
బ్దిలో దశలవారీగ యార్మశత్రికపద్ధతులు వచ్చెను. తరువాత
అనతి కాలములో నే యాంతికముగ అక్షరములు కూర్చుట
(పీచారములోనికి వచ్చెను, '

'ఆవిరి శక్తిచే మ్ముదించుట 1814 లో |పారంభ మైనది.
గంటకు వెయ్యి (పతులు తయారుచేయుటకై “ది మైమ్స్‌”
ష్మతికయందు మ్ముద్రణయంతములు నడుపుటకు ఆవిరి
యంత్రమును 'వాడిరి. ముదించవలసిన కాగితములను
అక్షరముల కూర్చ్పుపై పెట్టి అదుముటకు మారు ఆవిరి
శక్తి ఆ కాగితములను ఒక సిలిండరు క్రిందికి (తోయగా,
ఆ సిలిండరు ఆ కాగితములను అదిమి ముద్రించును.
1848 లో గుం|డముగ తిరుగు రోటరీ మిషను ముద్రణ
రంగమున |ప్రత్యకమ య్యెను, కూర్చబడిన అక్షరములను
ఒకో సిలిండరు చుట్టును అమర్చి, బిగించి, దానిని (సిలిండరు)
(గ్రిప్పుచుండిరి. అది తిరుగుచు ఆనుకొని ఉన్న కాగితము
లపై ముదించును. దీనివలన గంటకు పదివేల [పతులు
ముదించుటకు వీలు ఉండెను. ఆ రోజులలో అన్ని
ముదణాలయములలోను సిలిండరుతో కాగితమునకు ఒక
వై_పునే ముదించవలసి ఉన్నందున వెనుక వైపున మరి
యొక సిలిండరుతో ము|దించు చుండిరి.

స్టీరియో మై పింగ్‌ అభివృద్ధివలన డఉబికినట్లు చెక్కిన
దానిపై అత్యధిక వేగముతో ముదణ 19 శశాద్షి మధ్య
భాగమున సాధ్యమ య్యెను. ఈ పద్ధతిలో మామూలు
ైబ్రైపు అక్షరములను బల్ల పరుపుగా కూర్చి దాని ప్రతిని
సాధించుటతో వలయాశకారములో ఉండిన పుటను

రూపొందించుట. సాధ్యమైనది. యునైమైడ్‌ న్లేట్స్‌లోని.

ఫిలడెల్ళియాలో ఒక ముచాపకుడు 1856 లో వంపు
దిమ్మెలో కరగిన ధాతువును పోత పోసి, వంపు పుటలను
తయారుచేసి, పొడుగాటి (రీలు) కాగితపు రెండు (పక్క
లను ఒకేమారు ముదించగలి గాను. యంతములో చేతితో
ఒకొక్క కాగితమును ఉంచుటకు మారుగా ఈ రోజులలో
వార్తాపత్రికలలో వ లెఒక “న్బూల్‌ (కాగితముల పెద్ద చుట్ట)”కు
చుట్టబడిన పొడవైన కాగితము [క్రమముగా విప్పుకొని వచ్చి
రోలరుగుండా వెళ్ళి, యాం తికముగ సాధారణపు కొలత
లకు కోయబడుచుండెను, 1866లో (బిటనునందలి “కై మ్స్‌”
ఈ విధమైన అధికోత్స త్తి పద్దతిని (ప్ర పథముగా వాడినది.

XII—10

73

ముద ణాభి వృద్ధి

“గాస్‌” వంటి ఆధునిక రోటరి ముద్రణ యంత్రములు
గంటకు 60 వేల వార్తా పతిక ప్రతులను ముదించగలవు.
అటువంటి యంతములు థారత దేశమున మదాను,

బొంబాయి, కలకశ్తా, న్యూఢిల్లీ, విజయవాడ నగరము
లలో స్థాపించబడినవి.

యాం|తికముగా అక్షరముల కూర్చు

యాంతి కముగా అక్షరములను కూర్చుట లేదా కంపో
జింగు 19 వ శతాబ్దములో కనుగొనబడినను 20 వ శశా
బ్బములోనే బాగుగా వ్యా ప్రికి వచ్చెను. 400 పండ్ల పాటు
కూర్పరి [పతి అకరమునకు గాను 'శైప్‌' అను ధాతు
అచ్చులను (వేళ్ళతో త్రీసికొనవలసి ఉండెను, కాని, అతడు
ఇప్పుడు “పైపురైటరు వంటి కీ బోర్డును ఉపయోగించు
చున్నాడు. మొట్టమొదట అక్షరముల యొక్క. అచ్చులు
వేరు వేరు కంపోజింగు శేసులలో ఉంచబడుచుండెను.
కీ బోర్డులోని ఒక కీ అదిమినంతనే తత్సంబంధమైన అతకుర
ములు వడు రీతిగా యంతములు రూపొందించబడి
ఉండెను. వాడకము అయిన తరువాత అక్షరములను పరి
వాటి వాటి స్థానములో మరల వేయుటకు అనువైన
యంత్రములు తయారు చేయబడినవి. కాని, వాడిన అచ్చు
లను మామూలు పద్ధతిలో కరగించి, మరల అతరముల
సముదాయమును అచ్చు పోయుట శ్రీఘ్రతరము అని కను
గొనిరి. 1986 లో యునై బడ్‌స్టేట్స్‌లో మెర్గానలర్‌
కనుగొన్న “లినోశైపు', 1887 లో లాన్య్రన్‌ కనుగొన్న
“మోనో కైపు" అక్షరముల కూర్చును అతి క్లీఘముగా
ముగించు అచ్చు కూర్పులో ఒక దైహ్మోండ మైన మార్పును
తెచ్చెను. ఇది “ధాతువును వేడి చేసి కంపోజింగు వేయు
పద్దతి” (వోట్‌ కంపోజింగ్‌) అని పేరు పొందెను.

ఆధునిక ముద్రణాభి వృద్ది

(గావ్యూర్‌ పద్ధతి : ముదణలో నూతన పద్ధతులు
నిరంతరము రూపొందుచునే ఉన్నవి. వీటిలో చాలభాగము
కళాకారుల చిత్రములను పునర్ముదించుటకు ఉపయోగించు
పద్ధతులనుండి ఫలించినవియే. 1867 నుండి సాధారణ
వద్ధతులలో అక్షరములను కూర్చుటకు బదులు-ధాతువునే
ఆసిడ్‌లో కరగించు 'ఎచ్చింగ్‌ ' పద్ధతి - వాడుకలో ఉండెను.
అడాల్ఫ్‌ (జ్రాండ్‌ వీనర్‌ 1891లో కనుగొన్న పద్ధతిలో
చెక్కబడిన ధాతు పలకలను నేటి రోటరీయుం[తములకు
అమర్చుటను ఇటీవల (ప్రారంభించిరి. “ఫోటో ఎం వింగ్‌”
ద్వారా తయారైన రాగి పలకలు “ఫోటో గావ్యూర్‌
(ఇంటాలియో)వద్ధతి' ద్వారా ము|దణకు ఉపయోగింపబడు

రవాణా సౌకర్యములు

చున్నవి. భారత దేశమున “ఇల స్టే బడ్‌ వీక్లీ ఆవ్‌ ఇండియా"
ఈ రోటో (గావ్యూర్‌ * పద్ధతిని ము దింపబడుచున్నది.

“దకిణ భారతమున “చందమామ |పెస్‌'(మ[చ్రాసు)లో
విడిగా ఒకొక్క కాగితమును ముదించుటకు వీలగు
ఫోటో గ్రావ్యూర్‌ యం తసామ(గి కలదు.

ఫోటో - అఫ్‌సెట్‌ పద్దతి: సామాన్యమగు ఉబికిన
ముపుల రిలీఫ్‌ పద్ధతికి మారుగా వాడబడు ఇతర పద్ధతు
లలో ఒకటి లితో[గఫీ. 1796 లో ఆలోసియస్‌ సెనె
ఫెల్డన్‌ అనునతడు ఈ పద్ధతిని రూపొందించినట్లు చెప్పు
చున్నారు. దీనిని ఒకప్పుడు చిత్రములను పునర్ము|దించుటకు
మాతము వాడుచుండిరి. ఫోటో(గఫీ కనుగొన్న
తరువాత రాబర్ట్‌ బక్కి (1875) లితో(గఫీని అభివృద్ధి
చేసెను. తరువాత దీనిని అధిక ద్రమాణములో వాచకము
లను, చిత్రములను ముదించుటకు వాడిరి, మొదటి
రాతి వలకల స్థానములో వంచిన జింకు లేదా ఆల్యూ
మినియము రేకులను అధిక వేగపు రోటరీ యం|తములకు
అమర్చిగి. ఇది ఫోటో ఆఫ్‌ సెట్‌ (ప్లానోగాఫిక్‌) (పానెస్‌
అనబడుచున్నది. ఇప్పటి ఫోటో ఆఫ్‌ సెట్‌ యం|తములు
శెండు వై పులా నాలుగు రంగులలో ము|దించగలిగి ఉన్నవి.
మ్యాపులు, పోస్టర్లు, లేబవిల్‌ వంటి వాటిని ముదించవలసి
వచ్చినప్పుడు “ఆఫ్‌ సెట్‌” పద్ధతిని ఉపయోగించుట. పరి
పాటి. భారతదేశములో శివకాశి (మచాను రాష్ట్రము)
ఇటువంటి ము|దణకు (పసిద్ధి చెంది ఉన్నది.

కోల్లు కంపోజింగు: వు_న్తకములను, వ్మత్రికలను
ముదించుటకు స్ట్రీరియోనైపు, ఎలక్ట్రో మైపుల నుండి పెద్ద
రోటరి యంత్ర ములలో ముదింపబడుట ఇంకను ఉపయోగ
కరమగు వద్ధతియే, కాని, మరింత వేగముగా నడుచు యం|త
ములను వాడు ముద్రాపకులు ఫోటో లితో(గఫీతోనో,
ఫోటో(గావ్యూర్‌ తోనో ముదించుట. పరిపాటి అయినది.
ఇటీవల ధాతు అకతరముల (ప్రనక్తి లేకయే ముడణ
సాధించు [ప్రయోగములు జరుగుచున్నవి. దీనివలన ధాతువు
పొదుపగుటయే గాక, దానిని భ[ద్రపరచు (శ్రమ కూడా
తగ్గును. ఫోటో కంపోజింగు యంత్రములు వాడుకకు వచ్చు
చున్నవి. ఈ యంతములు అకరములను ఒకటొకటిగా
కంపోజుదేసి, పదములను వరుసగా కూర్చి పుట యొక్క
ఫోటో గాఫ్‌ న్వరూవమును తయారుచేయును. దీనిని లితో
గ్రాఫిక్‌ శేకులకు గాని, గ్రావ్యూర్‌ సిలిండరుకు గాని బదినీ
చేసి ముదింతురు, దీనిని “కోల్డ్‌ కంపోజింగు” అందురు.

ద్వితీయ ప్రవంచ యుద్దానంతరము అన్ని రంగములలో
వలె ము[దణలో ఉపయోగించు బ్లాకుల తయారీలో కూడ
పెద్దమార్పులు కలిగాను. ఎలక్ట్రానిక్‌ సిద్ధాంతము'పై అభి
వృద్ధి అయిన “వేరి యోక్లి పో గాఫ్‌ 'అను విప్ప వాత్మకమగు
యంత్రము వళ్చిమ జర్మనీనుండి వచ్చి, ము[దణరంగములో
ప్రవేశించెను. ఇది కెమేరా అవసరము లేకయే సరానరి
భ్ఞాకులను తయారుచేయును. దీనిని “ఎలాక్ట్రానిక్‌ ఎచ్చింగ్‌'
అందురు.

రవాణా సాకర్యనులు

ప్రపంచ రవాణా సౌకర్యములందు థారీ ఎత్తున పెద్ద
మార్పులు 20వ శ తాబ్దమున వచ్చినవి. నేలపైనను, సము
(దముల మీదను, సము[ద గర్భములలోను, ఆకాశమునను
ప్రయాణించెడి సాధనములలో ఎన్నో మార్పులు వచ్చినవి.
ఈ మార్పులు విజ్ఞానశాస్త్రమునకు, పరిశోధనకు, ఇంజ
నీరింగు పరిజ్ఞానమునకు విజయపశతాకలు, పరిశోధకులు
రవాణాకు ఉప యోగించెడి నూతనయం|త్రములను సృష్టించి
నది కొలదివత్సరముల |క్రిందటనే అయినను, శాస్త్రవేత్తలు
అంతకు పూర్వమే వాటిని నడిపించు శక్తిని సృజించగల
నూతన సాధనములను కనుగొని ఉన్నారు, ఈ విప్పవము
స్వచేశముల (ప్రజల జీవితములలోనికి చొరబడినరి. ఇది
ప్రపంచ చరిత్ర గమనమును మార్చివేయుచున్నది.

రైల్వేలు: స్టాక్‌టన్‌, డార్లింగ్‌టన్‌ అను స్టేవనుల
మధ్య ౪9 పెళైలుగల రైలుబండి నడచుటతో [పవంచ
* ఫోటో (గావ్యూర్‌ సూతములను ఆధారముగ రోటరీ ముద్రణ
యండ్రములను ఉపయోగించి ముదించుపద్ధతిరోటోగావ్యూర్‌”.

మున మొట్ట మొదటి రైలు 1825 లో ఇంగ్ల ండు దేశమున
అవతరించినది. ఆవిరి నైలు ఇంజనును సిద్ధపరచిన జార్షి
స్ట్రీ ఫెన్‌ సన్‌ 1821 లోనే రైలు మార్గమును నిర్భించుటకు
ఉప క్రమించినప్పటికి పూర్తి అగుటకు నాలుగేండ్లు పట్టినది.
తరువాత రైలు (ఫాన్స్‌ దేశమున 1829 లో (పవేశించినది.
ఆ తరువాత 1ిక్‌క్‌ లో జర్మనీలోను, నెదర్‌ లండ్స్‌, ఇటలీ
దేశములలో 1889లోను, స్పెయిన్‌లో 1848 లోను రైలు
బండ్లు నడచుట (పారంభించినవి. రష్యా (ఇప్పటి సోవియట్‌
రష్యాలో మొదటి శైలు సెయింట్‌ పీటర్స్‌ బర్స్‌ (శెనిన్‌
గాడ్‌ )ను వచ్లావాస్‌్‌ శివార్లకు కలుపుచూ 18కి7లో
వేయబడినది. యునై బడ్‌ సేట్స్‌లో 24 8. మీ, నిడివి గల
చైలు మార్గము జాలి మోర్‌ ఓహియో పట్టణములను
కలువుచూ 1880 నాటికి సిద్ధమయినది; అంతకు పూర్వము
ఈ రైలు పట్టాలపై గుర్రములచే లాగబడు జట్కాబండిని
నడిపి యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌లో (వయాణ సౌకర్యములు
నమకూ చ్చెడివారు,

74

(పపంచమున (ఇంగ్లండులో) మొట్టమొదటి రైలు
వెలసిన 28 ఏండ్ల తరువాత 18కి లో భారతదేశమున
బొంబాయి సమీపమున ఉన్న బోలీబందరు నుండి పయ
నించుటతో రైలు (ప్రయాణము |పారంభమయ్యెను. ఇది
బొంబాయికి నమీవమున ఉన్న కాణా, కల్యాణీ కేందము
లతో కలుపు చున్నది. ఆ మార్గమును పొడిగించి 1858 నాటికి
బొొంబాయిని పూనాతో (నైలు మార్గమున )కలిపిరి. ఆరోజు
లలో భారత దేశమును ఏలిన తూర్పు ఇండియా కంపెనీ
వారే రైలు వ్యవస్థను నిర్వహించుటకు పూనుకొనిరి.
అంతకు పూర్వము పల్లకీ, మేనా. గుర్రము, బండి వంటివే
భారత దేశమున ముఖ్య (పయాణసాధనములు. తాల్‌ కను
మలను దాటి 1864 నాటికి ఇగాట్‌పురీ వరకూ శైలు
మార్గమును వేసిరి. ఇము తూర్పున హౌరానుండి హొుగ్గీని
కలుపుచూ శి9ి కి, మీ. రైలు మార్గము 1854లో వేయబడి
నది. ఉత్తర ఛారతదేశమున అలహోబాదును 190 క. మీ,
దూరమున ఉన్న కాన్స్ఫూరుతో కలుపుచూ 1369లో రైలు
మార్గము వేయబడినది. ఇక దషిణ[పాంతమున మొదటి
105 క. మీ.
దూరము గల వాలాజారోడ్డు(ఆర్మాటు జిల్లా)కు కలుపుచు
మద్రాసు శైెల్వే కంపెనీ అను సంస్థ 1856 నాటికి సిద్ధపర
చినది. ఆ తరువాత రాయలసీమ చ్వారా మొదటి శైలు
మార్గము వేయుటతో తెలుగు మాట్లాడు దేశమున శైళ్ళు
నడచుట ప్రారంభమైనది [చూ. తెలుగు సంస్కృతి-౨,
పు. 1రళర్‌]. 1880 నాటికి ఛారతదేశమున సుమారు
14,400 క. షీ. నిడివి గల రైలు మార్గము వాడుకలో
ఉండెను.

చలు మార్గము వ్యానశర్చాడిని చాదాపు

శైలు ప్రయాణము ఆదిలో పెక్కుమూఢ నమ్మకము
లకు గురియె జనాదరణ పొందుటకు చాల కాలము
వెను. సాధారణముగ ఏ నూతన విషయమును గాని
వాడుకలోనికి తీసికొని రావలెనన్న ప్రజా విశ్వాసమును
పొందవలయును. శాని, (ప్రతి నూతన విషయముమును
ఏదో ఒక విధమయిన నిరోధమును ఎదుర్కొనవలసి వచ్చెను.
అట్టి దుర్గతి కైలుకు కూడ పట్టినట్లు శతెలియుచున్నది. ఆ
రోజులలో రైలు (పయాణమును గూర్చి ఎంత నచ్చశెప్పి
నను (ప్రయాణీకులు వినిపించుకొను స్థితిలో ఉండెడివారు
కారు. ఆనాడు (పశారములో ఉన్న ఒక కథను బట్టి పట్టాల
మీద శైలు వెళ్ళుచున్నప్పుడు చూచువారికి ఉన్మాద
వ్యాధి సోకుననియు, అడ్డము ఉంశే తప్ప ఆవును పితుకు
తుండగా రైలు ఆవైపు వెళ్లుచున్నచో ఆ పాలు విరిగి
పోవుననియు అపోవాలు శైలు యుగారంభమున ఒక
జర్మనీ వైద్యుడు (ప్రచారము చేసెనని తెలియుచున్నది.

రవాణా సౌకర్యములు

రైళ్ళు ఒక బెడద అని 1కిర్‌ లో ఇంగ్ల ండున
& చారమయ్యను. చెళ్ళు _ప్రాణసంకటమని 1843 లో
(్రాన్స్‌ను పలిన లూయీ ఫిలిప్‌కు శైలు ప్రయా
ణము మానుట మంచిదని అతని మంతులు సలహాలు
ఇచ్చిరి. రైళ్ళు ఆదిలో ఛారతరదేశమున కూడ ఇట్టి
దుస్థితినే ఎదురొనవలని వచ్చెను. భారత దేశమున నైళ్ళు
అభివృద్ధి చేసిన అది కట్టుబాటు అవునా అను అపనమ్మకము
తరచు వినబడుచుండెడిది. కావేరీ, గోదావరీ నీటివనరుల
అభివృద్ధికి కారకుడయిన ఆర్థర్‌ కాటన్‌ [చూ. వు. రశ, రర]
కూడ (ప్రయాణమునకు, సరకుల రవాణాకు కాలువలు అవ
నరము అను ఉద్దేశముతో ట్రటిష్‌ పార్ల మెంటు సంఘము
ముందు భారతదేశమున రైళ్ల అభిశృద్ధికి వ్యతిరేక
సాత్యుము ఇచ్చుచు, నీటివనరులకు (ప్రాధాన్యము ఇమ్మ
నెను. ఇప్పుడు (ప్రపంచమున రైలు మార్గముల నిడివి
సుమారు 12 82,000 కి. మీ, ఉండగా ఛారతదేశమున
సుమారు 54,400 కి. మీ. కలదు. ఆం(ధ[పదేశ్లో 4,648
కి. మీ. నిడివి గల రైలు మాన్గములు కలవు.

ఆధునిక సాంకేతిక విజ్ఞాన |వగతికి తగినట్లు నేడు రైలు
నిర్మాణమున, (పయాణమున పెక్కు. మార్పులు వచ్చినవి.
చై_లు మార్గము (వెక్మెనెంట్‌ వే) వేయుటలోను, సొరంగ
ములు తొలుచుటలోను,మవోనదులను చాటుటకు (దైవ్మోండ
మైన వంశతెనలు-ప శ్యేక సాంకేతిక స్తూత్రములకు లోబడి -
నిర్శించుటలోను, ఒక స్టేషనును మరొక [పక్క స్టేషనుతో
ఆధునిక ఎలక్ట్రానిక్స్‌ వంటి బులికమ్యూని కేషన్‌ పరికరముల
సహాయమున కలుపుటలోను, రైలు (పమాదములను నిరో
ధించుటకు సిగ్నలు వ్యవస్థలో అనేక మైన కొత్త పరిశోధనా
ఫలితములను (ప్రవేశ పెట్టుటలోను ఈనాటి రైల్వేలు నిర్వ
హించుచున్న భూమిక అర్వితీయము. రెండు సుదూర
(పాంతములను శ్రీఘగతిలో కలుపుటకు రైళ్ళ వేగము -
లభించుచున్న సాం కేతిక పరిజ్ఞానమును బట్టి - (కమముగ
అధికమగుచు వచ్చినది.

అంతకుముందు చైలు మార్గముల సౌకర్యములు
ఎరుగని పలు మారుమూల [(్రాంతములకును రైలు
మార్గములు వేయబడినవి[చూ. పు. 48]. జారి సీ ఫెన్‌ నన్‌
వంటి మార్గదర్శకులు ఆవిరితో నడుపబడు రైలు ఇంజనును
ఏ (ప్రథాన సూత్రములపై నిర్మించి ఉన్నారో ఆ (ప్రధాన
సూత్రములలో మార్చు లేదు; కాని, ఆవిరి ఇప్పుడు కై ళ్ళను
నడిపించు [ప్రధాన చలనశళ క్రిగా లేదు. పెక్కు. రై లుబండ్లు
ఈనాడు విద్యుచ్చక్తి సహాయముతో నడవబడుచున్నమవి.
భూగర్భమున (ప్రయాణముచేయు చై_లుబండ్ల ను, నగర
ములనుండి శివార్లకు వెళ్లు చె_లుబండ్ల ను మా (మేత కాదు,

75

రవాణా సౌకర్యములు
దూర [ప్రాంతములకు వెళ్లు నైలుబండ్లను కూడ విద్యు
చృక్సి సవోయముతో నడిపించుచున్నారు. [చూ. ఎల క్రి
వెళ్లు]. ఇప్పుడు మరొక చలనశ క్తి విరివిగా వాడకము
లోనికి వచ్చుచున్నది. ఈ శ కిని డీసెల్‌ ఇంజను సరఫరా
చేయుచున్నది. రుడాల్ఫో డీసెల్‌ [చూ] నామధేయు
డైన ఒక జర్మనీ పరిశోధకుడు ఈ ఇంజనును కనిపెట్టిన
కారణముగా దీనికి ఆ పేరువచ్చెను (1918).

వివిధ దేశములను మరింత చేరువకు తీసికొని వచ్చుటలో
చై_ల్వే వ్యవస్థ గొప్ప భూమికను నిర్వహించినది. ఎక్కువ
అభివృద్ధిని సాధించిన దేశములకు చెందిన ఇంజనీర్లు
తక్కువ అభివృద్ధిని సాధించిన దేశములలో తమ నై_ పుణ్య
మును, అనుభవమును వినియోగించి రైలు మార్గములను
నిర్మించ సాయపడిరి; ఇప్పటికిని అట్టి సాయము లభించు
చునే ఉన్నది. ఈ దేశములలో రైలు మార్గములను వి స్ప
రింపజేయుట వల్ల పరిశ్రమ, వ్యాపారములు అభివృద్ధి
చెంద గలవు. శైలు మార్గములను విస్హరింప చేసినచో
కొత్త (వదేశములతో సంబంధములు ఏర్పరచుకొనుటకు,
ఆ విధముగా ఇదివరలో ఏకాంతముగా ఉన్న |[పాంతము
లను పరస్పరము చేరువకు తీసికొనివచ్చుటకు వీలు ఏర్పడ
గలదు.

మోటారు కారు: రోడ్డులపై పెట్రోల్‌ నవాోయ
ముతో (ప్రయాణము చేయు మోటారుకారులను 19వ
శతాబ్దము చివరి సంవత్సరములలో కనిపెట్టిరి. 20 వ
శతాబ్దము (పారంభమున ఈ మోటారుకారు త్వరిత
గతిని విరివిగా జన సామాన్యములో వాడుకలోనికి వచ్చెను,
క్రమేపీ జట్కాబండి స్థానమును మోటారుకారు ఆ(క్ర
మించెను. అప్పటికి కొన్ని పండ్లుగా (ప్రయాణీకుల
రవాణాకు, సరకుల రవాణాకు రోడ్లు ముఖ్యప్యాతను
నిర్వహించినవి. రైలు వచ్చుటతో రైలు (ప్రయాణములు
ఎక్కువై నవి. ఇప్పుడు మరల రోడ్డు రవాణా అభివృద్ధి
చెంద నారంభించినది. బస్సులలోను, కోచీలలోను, సొంత
కారులలోను (ప్రయాణీకులు (పయాణము చేయుచున్నారు.
సరకులను లారీలలో వేసి రవాణా చేయుచున్నారు. ఇంజ
నుల సామర్గ క్రమును, మోటారుకారుల రూపకల్పనను
అభివృద్ధి పరచుటకు సదా బహ్మోండమైన మార్పులను
ప్రవేశ పెట్టుచున్నారు. మోటారుశకార్లు నడుపు వారికి
సంతృ ప్రి కలిగించునంతటి వేగముతో _శకాకపోయినను
రోడ్లను కూడ క్రమేపీ అభివృద్ధి పరచుచున్నారు
[చూ. వు. 42].

ప్రయివేటు రంగములోను, ప్రభుత్వ రంగములోను
మోటారు రవాణా. విస్తారముగ పెరిగినది. తత్సలిత

ig

ముగ రోడ్లపై బండ్ల రద్దీ పెరిగిపోయినది. ఇది నానాటి
కిని మరింత తీవమైన _సమస్యగ తయారగుచున్నది.
(ప్రమాదముల సంఖ్య హౌచ్చినది. దానికితోడు రద్దీ వలన
బండ్ల 'వేగమును తగ్గించి ప్రయాణము చేయవలసి వచ్చు
చున్నది. అందువలన కొన్ని సందర్భములలో మోటారు
కారులలో ఒక స్థలము నుండి మరొక స్థలమునకు వెళ్లుటకు
ఇదివరలో జట్కాలో వెళ్లుటకు ఎంత వ్యవధి పళ్టెడిదో
అంతకన్నా ఎక్కువ వ్యవధియే పట్టవచ్చుననిపించుచున్నది.
బాటలను వెడల్పుచేయుట వలనను, బండ్ల రాకపోకలకు
ద్రశ్యేకముగ నిర్మింపబడిన “ఫై ఓవర్‌", సబ్‌ వే నిర్మాణ
ముల వలన బండ్ల రాకపోకలను ఎక్కువ శ్యాస్త్రీయముగ
అదుపులో పెట్టుటవలనను, పట్టణముల పునర్ని ర్మాణము
వలనను రద్దీకి సంబంధించిన పెద్ద సమస్యలు క్రమేపీ పరి
ప్మూరము కావచ్చును. కాని, అందుకు అధికముగ ఖర్చు
పెట్టవలెను; దీ ర్భృ కాలిక (ప్రణాళికను తయారుచేసికొన
వలయును,

మోటారు రవాణా 20 న శతాబ్దములో శెచ్చి పెట్టిన
విప్లవము రైలు రవాణా 19 వ శ శతాబ్దములో శెచ్చి పెట్టిన
విప్థవముకన్నను ఎక్కువ గణనీయ మైనది. మోటారుబండ్లు
వచ్చుటతో (ప్రపంచమునందంతటను ప్రజల
మారినవి. (బ్రిటను వంటి దేశములలో పట్టణములందును,
(గామములందును నివసించు మధ్యతరగతి
మోటారు కారులో తక్కువ ఖర్చుతో సులభముగ ప్రయా
ణము చేయుచున్నారు. ఈ విధముగా మోటారుబండ్లు
చై_ల్వేలకన్న ఎంతో ఎక్కువగ పట్టణవాసుల, పల్లె ప్రజల
మధ్య అడ్డు గోడలను తొలగించుటకు సాయపడినవి,

(పవంచములో (ప్రజలు ఆవిరితో నడువబడు శైలు
ఇంజనును మాత్రమే కాదు, గుర్రమును కూడా చూచి
ఉండని మారుమూల (ప్రాంతములో నికి మోటారుబండి
అడుగు పెట్టినది. అది కొన్ని దేశములలో శమైరులకు రబ్బ
రును ఉత్ప త్తిచేయుట్క చలన శ క్రికి అవసరమగు పెటోల్‌
చమురును సృష్టించుట వంటి (క్రొ త్త వరిళమలను అభి
వృద్ధిలోనికి శెచ్చినది. తద్ద్వారా అంతర్జాతీయ వ్యాపా
రము అభివృద్ధి చెందుటకు సాయపడినది. ఈ విధముగ
అభివృద్ధి చెందిన చేశముల (పజలను బడుగుదేశళముల EL
లను ఒకరినొకరిని ఈ మోటాగుకారు సన్నిహితము చేసినది,
నేలమీది రవాణాలో మోటారుకారు అడుగు పెట్టిన విప్ప
వము (పపంచ వ్యా ప్రముగా తన [ప్రభావమును నెరపినది.
ఈ (ప్రభావము మరింత తీవస్థాయిని కాలక్రమమున అందు
కొనుచు (పపంచ [పజలకు రవాణా సౌకర్యములను నమ
కూర్చుటలో _ప్రధానభూమికను నిర్వహించుచునే ఉన్నది.

అలవాటు
a)

(ప్రజలు

16

నౌకాయానము

నేలమీది రవాణాలో శైలు ఇంజనులు, మోటారు
కార్ల వలెనే నౌకాయానములో 20వ శ తాబ్ది మున
నెెకల నిర్భాణమునను, శక్తి వేగముల పెంపుదల
లోను గణనీయమైన అభివృద్ధి సాధింపబడినది. 19 వ
శతాబ్ది ఆఖరున సము(దములో (ప్రయాణముచేయు నౌకల
నిర్మాణములో కలపకు, ఇనుముకు మారుగా ఉక్కును
ఉప యోగించిరి, నౌకలను సడిపించుటకు తెడ్డకు మారు
జంట మర ప్దై వెల్ల రులను ఉపయోగించిరి. ఈ నౌకలు
అట్లాంటిక్‌ మహాసము[దమును ఆరు దినములలో చాటు
చుండెను. ఈనాడు అట్లాంటిక్‌ మహాసము[దముగుండా
ప్రయాణముచేయు నౌకలకు, తక్కిన మహాసముద్రము
లలో (పయాణముచేయు ఇతర నౌకలకును మర|పొపెల్ల
రులు నాలుగేసి ఉన్నవి.

EY శతాబ్దములో నౌకా రవాణాలో గోచరించు
చున్న అతి ముఖ్యమైన వపరిణామములో ఒకటి టర్భయిన్‌
ఉపయోగము. ఆధునిక రూపములో టర్భయిన్‌ 19వ
శతాబ్ది చిట్టచివరికి సిద్ధమైనది. టర్భయిన్‌ లో ఆవిరి

(యం తములోవలె సరాసరి దాని _(సేషమువలన కాకుండా
ఆవిరి చలించు వేగమువలన శ క్రి ఉద్భవించును. 1905 లో
మొదటిసారిగా ఆవిరి టర్భయిన్‌ యం|త్రము అమర్చబడిన
రెండు క్యూనార్డ్‌ ' నౌకలు అట్లాంటిక్‌ మవో సము(ద
మొన (ప్రయాణము చేసినవి. 1909 వ సంవత్సరమున ఈ
నాకలలో ఒక నౌక - “మారి శేనియా ' అను పేరు గలది -
అట్లాంటిక్‌ యా(తను నాలుగు దినముల పది గంటలలో
ముగించినది, ఇప్పుడు ఆ |వయాణమును మూడున్నర
దినములలో పూర్తి చేయవచ్చును [చూ. పు. 42].

వి_స్థృతముగ అభివృద్ధి పరచబడిన నౌకలు ఒక్క
(పయాణీకుల నెకలు మాత్రమే కావు, సరుకులు తీసికొని
వెళ్లు నౌకల విషయములో కూడ 20 వ శతాబ్దములో అభి
వృద్ధి కనబడుచున్నది. ఈ నౌకలలో మాంసము, పండ్లు,
పాల పదార్థములు, సముదయానములో చెడిపోవు అవకా
శము ఉన్న ఇతర ఆహోారవస్తువులు నిల్వచేయు రిఫిజ
శేటర్‌ సరుకుల నౌకలు, ఈనాడు రవాణాకు అత్యంత
(పథానమైన ముడి పెట్రోలు వంటి చమురును తీసికొని
వెళ్లు శతైలవాహిక నౌకలు చేరి ఉన్నవి.

భూమిమీద రవాణా వ్యవస్థయందు మోటారుకారు
వంటి యాంతిక వావానములు (ప్రవేశించి, తదభఖివృద్ధికి
తోడ్చడినశ్లై సము[ద్రయానమున కూడ యంత్రములు
విగింపబడిన నౌకల వాడుక ఇతోధిక అభివృద్ధి గాంచి,

రవాణా సౌకర్యములు
(పవంచములోని దేశములను, ప్రజలను జాగుగా చేరువకు
శెచ్చినది, భవిష్యత్తులో ఒక డైక్త వరిణామము ద్వారా
ఈ సంబంధము ఇంకను సన్నిహితము కాగలదు. ఈ క్రొత్త
పరిణామ మేమనగా, ఛావికాలములో నౌకలను - ముఖ్య
ముగా జలాంతర్గ్లాములను - పరమాణుళ క్రి నహాయ
ముతో నడిపించుట, చౌక వేలాది సంవత్సరముల పాటు
మానవానీకపు జీవితములో _గ్రథధానమైన భూమికను నిర్వ
హించినది శకావున, ఏరోనాటిక్స్‌ (విమానయాన
శ్వాసము) అభివృద్ధి చెందినప్పటికిని, భవిష్యత్యాలములో
కూడ నౌక మానవుల జీవితములో [ప్రధానమైన భూమి
కను నిర్వహించుచునే ఉండగలదను అంశము ఇచ్చట
గమనింపదగినది [చూ, వు 109 |.

విమానయానము

గాలి ఓడ; మానవ వాయువిహారమునకు సంబంధించిన
సమస్యను పరిష్కరించు నిమిత్తము రెండు విధముల
ప్రయోగములు 19 వ శతాబ్దము చివరన జరుగుచుండె
డివి, ఒక [పయోగము గాలికన్న శేలికై న యంత్రము
లేదా “గాలి ఓడ ’ (ఎయిర్‌ షిప్‌) వై నను, మరొక (పయో
గము గాలికన్నను బరువైన యంత్రము లేదా విమానము"
(ఎయిర్‌ ప్లేన్‌ ) పైనను జరిగినవి. 1900 లో జర్మనీ విజ్ఞాని
కంట్‌ చెప్లిన్‌ [చూ.] తన మొదటి గాలి ఓడను ఆకాళ
మున వివారింపచేసెను. ఈ గారి ఓడకు ఆయన పేరిట
“జెప్టిన్‌ ' అను పేరు పెట్టబడినది, ఇది పొడుగుపాటి
గాలి బుడగ (దీని ఆకృతి ఇంచుమించు పొగచుట్టవ లె
ఉండెను). దీనిని ఏ దిక్కునకు కావలెనన్న ఆ దిక్కునకు
తీసికొని వెళ్ళగలిగాడివారు. అందువలన దీనిని ఎటు కావలె
నన్న అటువై పుకు |త్రిప్పగల *డిరిజిబుల్‌ గాలి బుడగ
అని వ్యవహారించెడివారు, 'ెప్లి న్‌లో చలన శకిని ఉద్భ
వింపజేయుటకొరకు (ప్రొపెల్లరును నడిపించు శెండు
పెట్రోల్‌ ఇంజనులు ఉండెడివి,

విమానము : అమెరికా వానులు, రైట్‌ సోదరులని
వ్యవవారింపబడు విల్బర్ట్‌ రైట్‌ , ఆర్విల్లీ రైట్‌ అనువారలు
ఒక శ్లైడర్‌లో నాలుగుసార్లు కొద్ది సేపు 190కి లో ఆకాశ
మున విహారించిరి. ఆ పిమానములో చారు పెట్రోలు ఇంజ
నును అమర్చిరి. ఒక్కొక్కసారి వారు ఒక నిముషము
కన్నను తక్కువ సేపు ఆకాశములో ఉండి దిగి వచ్చిరి. గాలి
కన్నను బరువుగా ఉండు యం(తమును భూమినుండి పైకి
లేపు సావాస కార్యమును సాధించిన మొట్ట మొదటివారు
వైట్‌ సోదరులే, ఈ విధముగా చారు !పవంచ చరి|తలో
ఒకో నూతన యుగమును (ప్రైరంభింప చేసిరి; అది విమాన

11

రవాణా సౌకర్యములు

యుగము. ఆ తణము నుండి అనేక దేశములలో విమాన
యానమున క్రమేపీ అభివృద్ధి సాధింపబడినది. రైట్‌
సోదరులు తొలి విజయమును సాధించిన అనంతరము ఆరు
ఏండ్లలోగా లూయీ జెర్లియాట్‌ అను చేరు గల
ఒక ((ఫెంచి విజ్ఞాని ఇంగ్లీషు ఛానల్‌ మీదుగా విమానములో
(ప్రయాణము చేసెను. ఇది ఇటులుండగా కౌంట్‌ జెప్టిన్‌
తన గాలి ఓడలో వలు (పయాణములు చేసెను.

(ప్రథమ (ప్రపంచయుద్ధ ము (1914 - 1918) వచ్చుటతో
విమానయానమున అభివృద్ధి త్వరితగతిని జరిగినది. యుద్ధ
ములో గాలి ఓడలను, విమానములను ఉపవయో*గించిరి,
ఆ కారణముగా వాటిని తొందరగా అభివృ ద్ధిపరచవలసి
వచ్చినది. (బ్రిటనులో యుద్ధము పారంభమైన సమయ
ములో “రాయల్‌ ఫ్లయింగ్‌ కోర్‌ ” విమానదళమునకు
800 విమానములు కల విమాన బలము ఉండెను,
యుద్ధము అంతమైన సమయమునకు “రాయల్‌ ఎయిర్‌
ఫోర్స్‌ కు (అప్పటికి దాని పేరును ఈ విధముగా మార్చిరి)
విమాన బలము 28,000 పెరిగినది. యుద్ధ నమయమున
విమానములను నడిపించునప్పుడు నేర్చుకొన్న గుణపాఠ
ములను యుగ్ధ్గానంతరము పౌర విమానయానమునకు
వ_ర్హింపశేసిరి. 1919 జూన్‌ నెలలో జాన్‌ ఆల్‌ కాక్‌,
ఆర్థర్‌ (న్‌ అను ఇద్దరు టిటిషు పై లెటులు (అమెరికా
ఖండమునకు సమీపమున ఉన్న) న్యూ ఫౌండ్‌లాండ్‌
నుండి ఐర్లాండ్‌కు అట్లాంటిక్‌ మవహోాసము[దము మీదుగా
(పృప్రథమమున విమానములో పయనించిరి. ఈ రెండు
(పాంతములకు మధ్యదూరము 8,041 క.మీ.; ఈ (పయాణ
మునకు 16 గంటల కాలము పనైను.

అటుపిమ్మట కొలది పండ్ల లో పై లెటులు - పురుషులు,
స్రీలు - అద్భుతమైన సావాస విమానయా|తలను జరిపిరి.
వారిలో పలువురు అమెరికన్‌ లును కలరు. ఛార్లెస్‌ లిండ్‌
బర్గ్‌ 1927 లో న్యూయార్‌ నుండి పారిస్‌కు విమాన
ములో వెళ్ళును. ఎమీలియా ఇయర్‌ హార్ట్స్‌ అట్లాంటిక్‌
మహానము(దము మీదుగా విమానప్రయాణము చేసిన
(ప పథమ వనిత, ఈ అద్భుత కార్యమును ఆమె 19శి2 లో
సాధించెను. విలీ పోస్ట్‌ 1988 లో విమానమున |ప్రపంచ
మంతటను ఎనిమిది రోజులలో చున్లును. ఇది ఇట్లుండగా,
ఆనీ జాన్స్‌ అను |బిటిషు (స్త్రీ ఇంగ్లండు నుండి ఆన్ట్రేలి
యాకు విమానమును నడిపెను. మధ్యలో అనేక చోట్ల
ఆమె విమానమును ఆపిన మాట నిజమే. ఇద్దరు (బిటిప్‌.
'వైమానికులు - ఛార్లెస్‌ స్కాట్‌, కాంప్‌ బెల్‌ బ్లాక్‌ 7
మూడు దినములలో ఇటువంటి (ప్రయాణమును చేసిరి.
(టిప్‌. విమానము ఒకటి 9,448 మీటరుల ఎత్తున

78

పహీమాలయములలోని ఎవరెస్టు. శిఖరము మీదుగా
ప్రయాణము చేసెను. అంతకు ముందు సంవత్సరమున ఒక
శజెప్టిన్‌ విమానము (ప్రవంచమును ఇరవై రోజులలో చుట్టి
వచ్చినది.

ఇవియును, మార్గదర్శకములుగ ఉన్న అనేకములగు
ఇతర విమాన విపారములును పై లెటులకు, విమానపు ఇంజ
నీరులకు అమూల్య విషయములను నేర్చినవి. ఆ కారణ
ముగ విమానముల రూవకల్పనకు, సామర్థ క్రముల వెంపు
దలకు సదా అభివృద్ధికరములై న మార్పులను (ప్రవేశ
పెట్టుచు వచ్చిరి. 1989 లో ద్వితీయ (ప్రపంచ యుద్ధము
ప్రారంభమైనది, ఆ సమయమున శెండు విషయములు
స్పష్టముగా తెలియవచ్చెను. మొదటిది: గాలిపై మాన
వుడు సాధించిన విజయము యుద్ధకాండ యావత్స్వరూవ
మును మార్చివేయుట; కెండవది : మానవ వివారము, భవి
తవ్యము విమానముపై ననే ఆధారపడి ఉన్నదే కాని,
గాలి ఓడ పైన కాదనుట,

ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధకాలమున విమానము నిరిష్ట
మైన భూమికను నిర్వహించెను, యుద్ధమున చాంబరును
ఉప యోగించుటతో (ప్రజలకు, ఆస్తులకు అపార మైన నష్టము
కలిగాను, జర్మనీ, జపాన్‌ దేశములకు ఇది తొలుత విజయ
ములను సాధించి పెన్టైను. చివరకు వారి అధికారమును
అంత రింప జేయుటకును జాంబరే హేతుభూత మైనది. యుద్ధ
సమయమున గడించిన అనుభవములను పిమ్మట పౌగ
విమానములను అభివృద్ధిచేయుటకై వినియోగించిరి, తత్సలి
తముగ విమాన రవాణా త్వరితగతిని అభివృద్ధి చెందినది,

జెట్‌ విమానము : యుద్ధ కాలమున విమానములకు
సంబంధించిన ఒక అతి ముఖ్యమైన సూత్రమును కని పెట్టిరి;
అది జెట్‌ (పొపెల్బన్‌ స్మూతము. యుగ్ధానంతరము దీనిని
పౌరవిమానములకు వ ర్దింవ జేసిరి. జెట్‌ విమానములలో
విమానమును నడిపించు శకి గిర గిర తిరుగు (పొపెల్లరు
నుండి ఉద్భవించదు. విమానము వెనుకమై పున వేడిగాలిని
సంతత (పవావాముగ విడిచి పెట్టుదురు. అప్పుడు సంభవించు
మార్పులవలన ఈ శక్తి ఉదృవించును. వేడి గాలిని - అధిక
మెన ఘన పరిమాణములో ఉత్ప త్రిచేయుటకు గాలిని
ఇంజను ముందు భాగమునుండి (గ్రహించి, వేగముగా తిరి
గౌడు ఒక ఫంకా సహాయముతో దానిని అదిమి పెట్టుదురు.
తరువాత దానిని జ్వల నమందిరమునకు పంపింతురు. అచ్చట
ఒక విధమైన పారఫిన్‌ తైలమును ఇంధనముగ వాడుచు,
చానిని విద్యుత్‌ న్ఫులింగము సవహాయముచే మండింతురు,
వేడి గాలి టర్భయిన్‌ను పనిచేయించును, టర్భయిన్‌ విమా
నపు ఫంకా తిరుగునట్లు చేయును, అత్యధిక మైన వేగములో

స DD
ge agotgy MIE

ge scx amg Cgasl srsgoapl G08t S081 Ss we

MRRARE RRR ప్రత 8

MSRAMRE Pe 9g

వెళ్లునప్పుడు - ముఖ్యముగా గాలి లేని ఎత్తులలో వెళ్లు
నప్పుడు - |ప్రొవెల్లరు (పొవెల్టన్‌కన్న జెట్‌ (పొపెల్సన్‌
దతతతో వనిచేయునని శేలినది.

శద్దాతీత (నసూవర్సానిక్‌) వేగమున పయనించు విమాన
ములను పౌర విమానయానమున |పవేళ పెట్టుట జెట్‌
రంగమున ఇటీవల పేర్కొనదగిన (ప్రగతి. యునై పడ్‌
స్టేట్స్‌లో సూపర్సానిక్‌ (ట్రాన్స్‌ పోర్ట్‌ (5. 5. 7) చేరిట
పరిళోధనాకృషి జరుగుచున్నది (1968). గంటకు 2,880
క మీ, (1600 మై.) పయనించుచు ఒశేసారి కిల0 మంది
(ప్రయాణీకులను తీసికొనిపోగల ఈ సూపర్సానిక్‌ (ట్రాన్స్‌
పోర్ట్‌ విమానపు మూలస్వరూపము బోయింగ్‌ కంపెనీ
1970 నాటికి సిద్ధపరచగలదు. వీటికి తగిన ఇంజనులను
జనరల్‌ ఎల క్రిక్‌ కంచెనీ రూపొందించుచున్నది. 98 మీ.
(808') పొడవు గలిగి, సుమారు 800 టన్నీలు బరువుగల
ఈ విమానము భూమికి 19 కి, మీ. ఎత్తున ఎగరగలదని
అంచనా. ఒశేసారి 6,400 8, మీ. దూరము ఆగకుండ
ఎగురుటకు ఇందు ఇంధన వసతి కలదు. న్యూడిల్లీ వాసులు
న్యూయార్‌్‌- శేరవలెనన్న ఈ విమానముమీద 8 గంటలు
పట్టును, అట్టి విమానము ఒకొక్కదాని ఖరీదు రూ. శి0
కోటని తెలియుచున్నది. యూరప్‌లో ఇటువంటి విమాన
ఘు (తక్కువ పరిమాణము గలవి) కొంకార్డ్‌
సోవియట్‌ రష్యా 7U- 144. 1971 ఛాటికి పౌరవిమాన
యాన రంగమున |పవేశించగలవని భావించబడుచున్నది.

హెలికాష్ట్రరు : విమాన శాస్త్రములో యుద్ధానంత
రము వచ్చిన పరిణామములలో మరొక ముఖ్యమైన పరిణా
మము ఉన్నది; అదే హెలికాఫ్టర్‌, ఇందు వై భాగమున

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

ఒక రోటార్‌ ఉండును. పౌలికాష్ట్రర్‌ లోని (పథాన సుగు
ణము పమిటనగా అది నిలువుగా పెకి లేవగలదు; (క్రిందకు
దిగగలదు. అందువల్ల హెలికాఫ్టర్‌ కు నేలపై విమానము
పరుగాత్తుటకు నిర్మింపబడు మార్గము (రన్‌ వే) అవసరము
లేదు. హౌలికాప్ట్రర్‌ యొక్క వేగము విమానము యొక్క
వేగము కన్నను చాల తక్కు. కాని, హౌలికాష్ట్రర్‌ ఇతర
విధములగు విమానములు చేయలేనటువంటి కార్యములను
నిర్వహించగలదు. అది విమానా(శ యముల మధ్య సంబంధ
ములను ఏర్పరచు సాధనముగ - (పక్యేకముగ - ఉపయోగ
పడుచున్నది. స ర్వేపనులకు, |పమాదములు జరిగినప్పుడు -
ముఖ్యముగా సముద్రములో (పమాదములు జరిగినప్పుడు-
(పమాద స్థలములో సవాయపడుటకు కూడ హౌెలికాప్ట్రర్‌
చాల ఉపయోగపడును.

హూవర్‌ (డాప్ట్‌: గాలిలో (పయాణము చేయు
వావహానములలో ఇటీవల రూపొందించబడిన చావానము
హోవర్‌ డ్రాప్ట్‌. దీనిని ద్రిటిషువారు కనిపెట్టి ర. ఇది నౌక
కును, విమానమునకును మధ్యస్థముగా ఉండును, ఇది నేల
వైనను, నీటిలోను (పయాణించు ఉథయచరము. హోవర్‌
క్యాప్స్‌ ఒక విధమయిన గాలి దిండు'వై నిలబడి ఉండును,
నేలలో గరుకుగా ఉండు ఉపరితలమును, సము[దపు అలలను
తప్పించుకొనుటకు ఎంత ఎత్తు సరిపోవునో,
ఆ ఎత్తులో ఇది పనిచేయును. 19659 లో (బిటిక్‌ హోవర్‌
(కాప్ట్‌ ఒకటి (ప్రయోగాత్మకమైన పర్యటనలో ఇంగ్లీషు
ఛానల్‌ ను చాను, 1962 లో (క్రమపద్ధతిని నడుపబడు
(ప్రపంచములో మొదటి వోవర్‌ గ్రాఫ్ట్‌ను వ్యాపార సర
ళిలో “డీ” నదిపై రాకపోకలకు ఏర్పాటు చేసిరి,

సరిగా

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

ధాతువులకు రాసాయనిక వస్తువులకు సంబంధించిన
పరిశీలనమున ఇనుముకు ఎక్కువ (ప్రాధాన్యము కలదు.
ఉప యోగద్భష్టిలో ఇనుముకు కీలక (ద్రవ్యముగ ప్రసిద్ధి
కలదు; నేడు ఒక చేశపు సాధారణ పారిశామి కాభివృద్ధి
ఆ జేశము ఏటా తలసరి ఇనుము, ఉక్కు ఎన్ని టన్నీలు
ఉత్ప త్తిచేయునో ఆ టన్నీలను బట్టి సూచితమగును. ఆ
విధముగానే ఏదేశళములోనై నను రాసాయనిక పరి|శమ
యొక్క. అభివృద్ధిని సూచించునది సల్‌ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌
ఉత్ప త్తి రాశి. ఏటా సల్హ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ యొక్క తలసరి
ఉత్పత్తి ఎంత ఉండునో అది ఆ దేశపు రాసాయనిక వరి
శ్రమ యొక్క అభివృద్ధికి నూచిగా లెక్కింపబడదగును.
ఎందుకనగా, నల్‌వ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను మౌలికదవ్యముగ
అనేక రాసాయనిక పరిశ్రమలలో వాడుచుందురు. ఇట్లు

ఉక్కు, సల్ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ చేశముయొక్క పారిశ్రామిక,
ఆర్థిక వ్యవస్థలో ముఖ్య భూమికను నిర్వహించుచు ఉన్నత
స్థానమును సంతరించుకొన్నవి. [పపంచమున సాం శేతిక మైన
అభివృద్ధిని పెంపొందించు ధోరణి ఏ విధముగ ఉన్నదో
అర్థము చేసికొనుటకు ఛారతదేశమును |ప్రశ్యేకముగ
దృష్టిలో ఉంచుకొని ఇనుము, ఉక్కు, ఇతర రాసాయనిక
(దవ్యముల పరిశ్రమలను స్యూలముగ పరిచయము చేయు
టకు (పయత్నము జరిగినది. వినియుక్స విజ్ఞాన శాస్త్రము
లలో సాంకేతిక విజ్ఞాన రంగము యొక్క శీఫ్రు అధి
వృద్ధికి కారణమైన స్థానమును సంపాదించిన కొన్ని
నూతన ఆవిష్కరణములు తెలుపబడినవి.

భారతీయులు సాధించిన సాంకేతిక చనైపుణియందు ఇమిడి
ఉన్న విజ్ఞాన సంబంధమైన [ప్రాతిపదికలు బయటవడుటకు

19

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు
చాల కాలము సును. తరతరముల నుండి అనూచానముగ
CA)
వచ్చుచున్న సం|పదాయమును “కళగా పేరొనుట కద్దు.
“« 9, శ “ ౪ న 8, య
ఇట్టి అనుభ వసిద్ధమెన నై_పుణికి (్రాతిపదికలై శాస్త్ర
సూత్రములు అటుతరువాత చాలకాలమునకుగాని వెలుగు
చూడలేదు. గురువునుండి శిష్యునికి, తం|డినుండి కొడుకుకు
ఒకరినుంచి ఒకరికి వాచానే విజ్ఞాన [పచారము జరుగుచు
వచ్చినది. వాడిన ముడి సరుకును బట్టి అంత్య వ దార్థము
సిద్దించెడిది, ఇప్పటివ లె ఆ నాడు (ప్రక్రియలు యం|తబద్ధము
కావు, ఇట్లు 19వ శతాబ్దము మధ్యవరకు కళానై పుణ్య
ముల (ప్రగతి పైన వివరించిన రితినే సాగినది. ఆ తరువాత
విజాన రంగమున (పయోగములకు విశిష్టత సిద్ధించుటతో
Fy
అనేకములళె న నూతన విజ్ఞాన సిద్దాంతములు, సూత్రములు
వెలుగు చూసినవి, ఈ సూత్రములు అప్పటి కే మానవుడు
ఆరించిన కళానె పుణితో మేళవించినప్పుడు రాసాయనిక
; a
శాస్త్ర రంగమున (ప్రగతి పథమునకు నాందీ పస్తావన జరిగిన
దని 'చెప్పవచ్చును, సిద్ధించిన (పతి విజ్ఞాన సూత్రమును
మానవ జీవిశావసరములకు వలయు వస్తుసామ।గిని ఉత్ప త్తి
చశేయుటయందు వినియోగించుటతో రాసాయనిక శాస్త్ర
మునకు విశిష్టత చేకూరెను. దానితో వస్తూత్పత్తి ఇతోధిక
వ్యాపారాభివృద్ధికి దోవాదకారి అయ్యెను.

భారత దేశమున పారి[శ్రామిక వికసనము

భారత దేశమున మొదటి [ప్ర త్తిమిల్లు 1818లో కలకత్తా
యందు నెలకొల్సిరి, ఛేంబర్‌ విధానమున సల్‌ ఫ్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌ను తయారుచేయు మొదటి పరి(శమ 1858లో కాన్‌
నాగర్‌ (జెంగాలు) వద్ద స్థాపింపబడినది, జ్యూట్‌ నార
మిలు 1రికక లో కలకత్తా నగరమున నెలకొనెను. మొదటి
హా గ్యాస్‌ దీపములను 1857లో కలకత్తా నగరములో
వెలిగించిరి. ఆధునిక సాం శేతిక శా స్త్రరీ త్యా భారత దేళ
మున పింగాణీ వస్తువులను తయారుచేయు మొట్ట మొదటి
ఫ్యాక్టరీ రాణీగంజ్‌ (బెంగాలు) వద్ద 1860లో స్థాపించిరి,
రాసాయనిక |దవ్యములను ఉత్ప త్రిచేయు “కాసిపూర్‌
కెమికల్వర్స్‌' అను ఫ్యాక్టరీని 1878లో వాల్‌ డీ అను
ద్రిటిషు చేశన్గుడు స్థావించెను. జీలమ్‌వద్ద గాజు సీసాలను
ఉత్ప త్రిచేయు మొదటి గాజు ఫ్యాక్టరీ 1892లో నెలకొల్ప
బడెను. (ప్రఫుల్ల చంద శే అను (పముఖ రాసాయనిక
విజాని సలహా సహకారములతో బెంగాల్‌ కెమికల్‌ వర్‌”
1900ల ప్రారంభ మైనది. 1900 నాటికే ఛారతదేళశమున
మొట మొదటి కోక్‌ ఓవెన్‌ ప్లాంట్‌ రూపుగొనినది. టి. ౩,
కజార్‌ మిత్రబృందము బరో డాలో కృషిచేయగా 1908లో
“అలంబిక్‌ కెమికల్‌ వర్‌” స్థాపింపబడినది. 1904 లో

80

మొదటి వెజిటబుల్‌ టాలో ఫ్యాక్టరీ మ(చాసులో సిద్ధ
మైనది, దతిణ భారత దేశమున రాణీ పేట (మ।చాసు) లో
మొదటి “నూవర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ ఫ్యాళక్టకి” 1906లో నెలకొల్చ
బడినది. ఆక్సిజన్‌ ను తయారుచేయు ఫ్యాక్టరీ 1914 లో
బొంబాయిలో [ప్రారంభ మైనది. గుజరాత్‌ రాష్ట్రములో
సౌరాష్ట్ర |పాంతమున 1915లో మగ్నీషియమ్‌ క్లోశెడ్‌ను
తయారుచేయు ఫ్యా క్లరీ నెలకొల్చ్పబడెను. రాసాయనిక
(ద్రవ్యములను తయారుచేయు (ధంగాథర కెమికల్‌ వర్‌
1927లో (పారంభమయ్యెను. జరియా వద్ద కోల్‌ శార్‌
న్వేదనోత్ప త్తి కర్మాగారమును 1987లో ఆరంభించిరి,
సంసర్గ (కాంటాక్ట్స్‌) పద్ధతిని సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను తయారు
చేయు ఫ్యా క్టరీ 1922లో జమ్‌వడ్‌ పూర్‌ వద్ద స్థాపింప
బడినది. మొదటి డ్రై వ్యాటరీ ఫ్యాక్టరీ కలకత్తాలో 1928 లే
నెలకొనినది, మూటారుకారు బ్యాటరీలను తయారు
చేయు మొదటి ఫ్యా క్షరి 1981 లో కలకత్తాలో నిర్మింప
బడినది, రయాన్‌ నేతమిల్లు 1988లోను, కాస్టిక్‌ సోడా
తయారుచేయు కర్మాగారము 1987లోను కలకత్తాలో నే
సిద్ధపరచబడినవి. అమోనియాను కృ త్రిమముగా తయారు
చేయు మొదటి ఫ్యాక్టరీ మెసూరులో 198ికిలో (ప్రారంభ
మైనది, వర్లదవ్యములను తయారుచేయు మొదటి ఫ్యా క్లరి
పూనాలో 1940లో నిర్మిత మైనది. కాల్సియమ్‌ కారె
డ్‌ను తయారుచేయు మొదటి ఫ్యా కరీ 1945 లోను,
కేయాన్‌ నూలును తయారుచేయు కర్మాగారము 1950
లోను నిద్ధవరుపబడినవి, (వశ్యేకముగా రాసాయనిక ఎరువు
లను థారీరాళశులలలో తయారుచేయు కర్మాగారము
1951లో సిందీలో [పభుత్వరంగమున నెలకొనినది. అంతకు
పూర్వము అల్పస్థాయిలో రాసాయనిక ఎరువులు ప్రై వేటు
రంగమున తయారు అగుచుండెను. [చూ. పు. 89]. 1955
నాటికి మెట్టూరులో ల్లీ చింగ్‌ పౌడరును తయారుచేయు
మొదటి ఫ్యాక్టరీ రూపుగొనినది. భారత దేశమున ప్రథమ
(పపంచ యుద్ధము (1914-1918)నకు ముందు నేల బొగ్గును
(త్రవ్వి తీయుట, జూట్‌ నార పరిశమలు (ప్రథాన పాతలు
వహించినవి. యుద్ధమునలన దేశములలోని పరిశ్రమలకు
బ్రతోధిక (పోశ్బావాము లభించినది. 1922.89 మధ్య కాల
మున (వ్తినూలు బట్ట ల ఉత్పత్తి రెట్టింపు అయినది,
ఉక్కు. ఉత్ప. త్తి ఎనిమిదికెట్లు పెరిగినది, కాగితముల దిగు
బడి రెండున్నర శెట్లయినది, ద్వితీయ |(ప్రవంచ యుద్ధ
సమయమున చాటి (ప్రభుత్వము ద్వారా (పోశ్చావహాము
లభించుటవలన దేశమున పంచదార, సిమెంటు పరిక
మలు 1987-46 మధ్య అభివృద్ధిచెందినవి.
వనస్పతి నూనెలు, సబ్బు వంటి రాసాయనిక

అగిపుల
గిపుల్లలు,

గాజా,

వరి శ్రమలలో ఆ నమయమున ఉత్పతి ఇనుమడింవ చేయ
బడినది.

ఛారత దేశమున 19కిక్‌ నాటికి ఛారి ఎత్తున రాసాయ
నిక (్రవ్యములను ఉత్ప త్రిచేయు ఫ్యాక్ట రీలు 28 ఉండెడివి.
వీటిలో 292 ఆనాటి (బిటిషు ఇండియాలోను, ఒకటి
బరోడా సంస్థానమునందును కలవు, వీటన్నింటిలోను పని
చేయు కార్మిక సిబ్బంది 4,188; పారిశ్రామిక చై తన్య
మంతయు బొంజాయి, చజెంగాలు ([పాంతమున కేం దీ
కృత మై ఉండెడిది. 1989 నాటికి 7,968 మంది కార్మిక
బలము గల శిరి రాసాయనిక కర్మ్యాగారములు వెలసినవి.
అందులో 2కి ఫ్యాక్టరీలు సల్‌ప్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉత్పత్తి
యందే నిమగ్నమై ఉన్నవి. ద్వితీయ (ప్రవంచ యుద్ధ
సమయమున (ప్రాచ్య, మధ్యపాచ్య యుద్ధ రంగములకు
భారతదేశము సరఫరా శేం[దముగ (వపముఖపాత్ర వహించి
నది. యుద్ధ ఫలితముగా అప్పటికి ఉన్న ఉత్పత్తి సామర్థ్య
మును ఇతోధికముగా పెంచుటయే గాక, [కొత్త రాసా
యనిక కర్మాగారములు అనేకములు నెలకొనినవి. (ప్రధాన
ముగా సోడియమ్‌ సల్ల్ఫైట్‌, జింకు క్లోరైడ్‌, అమో
నియా, విరంజన చూర్లము (బ్లీచింగ్‌ పౌడర్‌), చై
డోమేట్‌లు, స్ట్రియరిక్‌ ఆసిడ్‌, ఒలియిక్‌ ఆసిడ్‌, సోడియమ్‌
సల్ఫేట్‌ మున్నగు రాసాయనిక |దవ్యములు ఛారత
చేళమున యుద్ధము పేరిట ఉత్పత్తి కాజొచ్చినవి. ఇంగ్లీషు
నుందులను తయారుచేయు పరిశ్రమలలో డెద్దమార్చు
వచ్చినది. అవిభ క్ర భారతదేశమున 1946 నాటికి (ప్రభుత్వ
లెక్క[పకారము 5,018 ఫ్యాక్ట రీలు కలవు, ఈ కర్మా
గారముల అన్నింటిలోను వనిచేయు సిబ్బంది 29 లతలు.
ఇందు 18,87,000 మంది శకార్భిక తరగతికి చెందినవారు.
వీటిలో 166 పంచదార ఫ్యాక్టరీలు, 569 నూనె
ఫ్యాక్ట రీలు, 488 ద్రత్తి నూలు మిల్లులు, 174 రాసాయనిక
కర్మాగారములు, 126 గాజు ఫ్యాక్టరీలు, 44 పింగాణీ
ఫ్యాక్టరీలు, 87 నబ్బు ఫ్యాక్టరీలు, 28 వెయింట్లు-వార్ని
వ్‌లు తయారుచేయు కర్యాగారములు, 46 మద్య పానీయ
ములను తయారుచేయు ఫ్యాక్టరీలు, 65 ఫ్యాక్టరీలు
పండ్లను డజ్బాలలో నిల్వచేయునవియు, 86 ఫ్యాక్టరీలు
కాగితము, అట్టలను తయారు చేయునవియు, 81 అగ్గిపుల్ల ల
ఫ్యాక్టృరీలును కోలవు,

భారతదేశ స్వాతంత్యానంతరము (1947) భారత |పభు
త్వము (ప్రశ్యేక |శ్రద్ధవహించి, 1951 లో (ప్రణాళికాబద్ధ
మగు పంచవర్చ [ప్రణాళికలను చేబట్టి పారిశ్రామి కాభ్యుదయ
మునకు కృషి జరుపుచున్నది. సోషలిస్ట్‌ పద్ధతిని సమాజ
మును పునర్వ గ్రవస్టీకరించుటకు వచ్చాట్లు చేసి ఒకవైపు

XI-11 8]

తాసాయనిక ఇంజనీరింగు

త చేటు రంగమును పోత్సహించుచు మరొకవైపు
(ప్రభుత్వరంగమున పెక్కు. థారీవరిిశ్రమలు చేపట్టి నిర్వ
హించుచున్నది. భారత దేశమున సువ్యవస్థిత పారిశ్రామి
కాభ్యుదయమునకు ఎట్టి వరిశ్రమలు ఏ రంగమున స్థాపించ
వలసినదీ వివరముగ ారతపభుత్వము 1948 లో
“ఇండ స్ట్రియల్‌ పాలసీ రిజల్యూమన్‌ "లో పొందుపర'చిరి.
అప్పటికి నేర్చిన గుణపాఠములను బట్టి ఈ వైఖరిని మరల
1956 లో పునర్వవస్థీకరించి మరొకపారి[శామిక విధాన
మును (ప్రభుత్వము చేపట్టి నిర్వహించుచున్నది,

(పథమ పంచవర్ద (ప్రణాళిక (1951.56) : (వభుత్వ
రంగమున రాసాయనిక ఎరువులను తయారుచేయు సిం|ద్రీ
ఎరువుల కర్మాగారము, శైలు ఇంజనులను తయారు
చేయు చిత్తరంజన్‌ లోకోమోటివ్‌ వర్క్స్‌, "బలిఫోన్‌
పరికరములను తయారుచేయు ఇండియన్‌ "బలిఫోన్‌ ఇండ
స్రీస్‌* శైలు పెళ్ణెలను తయారుచేయు ఇంచుగల్‌
కోచ్‌ ఫ్యాక్టరీ, పెన్సిలిన్‌ ను తయారు చేయు హిందూస్తాన్‌
పెన్సిలిన్‌ ఫ్యాక్టరీ, యం|త పరికరములను తయారుచేయు
హిందూస్తాన్‌ మెషీన్‌ టూల్ఫొ ఫ్యాక్టరీ పారంభమై, చురు
కుగా ఉత్పత్తిని సాధించినవి, (ప్రభుత్వ రంగమున ఉక్కును
తయారుచేయుటకు భిలాయ్‌, రూర్‌కెలా, దురాపూర్‌
అనుచోట్ల రెండవ (ప్రణాళికా కాలమున ఆపు" జరుపు
టకుగాను పథకములు నిద్ధవరువబడినవి [చూ. పు. 82].

ఇక (ప్రథమ పంచవర్ష (ప్రణాళికా కాలములో నే
నూలుదారము, నెల్యులోజ్‌ ఆసిశేట్‌ స్టేపిల్‌ దారము,
కాల్సియమ్‌ కాశై డ్‌, హై(డోజన్‌ వెరాక్స్సైడ్‌, అపూర్వ
మృత్తులు, పెన్సిలిన్‌, డి.డి.టి., న్యూస్‌ ప్రింట్‌ కాగితము
మొదటిసారిగా ఉత్ప త్తి (ప్రారంథింపబడినవి, ఆలూ
మినియము వెయింట్లు - వార్నిష్‌లు,. వంచదార, సోడా
యాష్‌, రాసాయనిక ఎరువులు, నూవపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌, పవర్‌
ఆల్కహాల్‌, సిమెంటు, వనస్పతి నూనెలు మొదలగునవి
డ్రైవేటు రంగమున ఉత్ప త్తి పారంభమయి ఇదివరకు ఉత్ప
తిని ఇనుమడింప చేసినవి. పంచదార, (పత్తి, (ప త్తినూలు,
జ్యూట్‌ నార పరిశ్రమలలో యంత్రసామగగిని ఆధునికీకర
ణము చేయు (ప్రణాళికను తయారు చేసిరి. గాలికొలిమి,
సంనర్గ పద్ధతిని సల్‌ వ్యూరిక్‌ ఆనిడ్‌ను తయారుకేయు
యంత్ర సామగి వంటి వాటిని పూర్తిగా స్వదేశములోనే
రూపకల్పనచేసి, సిద్ధ వరచుట జరిగినది. వంచచదార, ఆన్లు
ములు, తారములు, రాసాయనిక ఎరువులు, కృత్రిమ పట్టు,
జాషధములు మున్నగువాటి ఉత్ప తిని ఇతోధికముగా
ఇనుమడింప జేయుటకు ఆయా వ స్తువుల పేరిట అభివృద్ధి
మండలులను ఏర్పాటు చేసిరి,

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

ఊఈ (వణాళికాబద్ధముగ అభివృద్ధి సాగుచున్న నమయ
మున (పభుత్వ, ప్రైవేటు రంగములు శెండింటిలోను
45 లతల మందికి జీవనోపాధి కల్పించబడినది. పైగా
ఇంకను చాలమందికి ఇతోధిక పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి ఫలిత
ముగా వరక వ్యాపార రంగమున జీవనోపాధి అవకాళ
ములు కలిగినవి.

భారీ ఎత్తున (్రణాళికాబద్ధముగ పైన వివరించినట్లు
ఒకవై పు అభివృద్ది జరుగుచుండగా, (గామసీమలందు సంప్ర
చాయముగ ఉన్న చేనేత, పట్టు పరి|శమ, ఖద్ధరు పరిశ్రమ,
కొబ్బరిపీచు పరిశ్రమ వంటి కుటీర వరి|శమలను పెంపొం
దించుటకు, |గామీణ వాసులకు జీవనోపాధి కల్పించుటకు
ఏర్పాట్లు శ్రీ ఘగతిని జరిగినవి.

ద్వితీయ పంచవర్డ (పణాలిక (1956 61) ; జాతీ
యాదాయము ఇనుమడింప జేయుచు దేశీయ ఆర్థిక వ్యవస్థను
పునర్వ గవస్టీకరించుటకు, పలువురికి జీవనోపాధి కల్పించు
టకై శీఘ్రగతిని దేశమున పారి శ్రామి కాభ్యు దయమును
సాధించుట ద్వితీయ పంచవర్ష ప్రణాళికా ధ్యేయము, [ప్రభుత్వ
రంగమున భిలాయ్‌, రూర్‌ శేలా, దుర్గాపూర్‌ ఉక్కు కరా
గారములు రూపుగొనినవి. నేద్యావసరములను తీర్చుటకు
నై_(టోజన్‌ ఎరువుల ఉత్ప త్తి ఇతోధికము చేయబడినది. అది
వరకు తయారుచేయబడుచున్న కాస్టిక్‌ సోడా సోడా
యాష్‌, సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ వంటి మౌలిక రాసాయనిక
(ద్రవక్రముల ఉత్ప తిని సపెంచిరి. యూరియా, అమోనియమ్‌
ఫాస్ఫేట్‌ వంటి (క్రొత్త రాసాయనిక ఎరువులు, నైలాన్‌
వంటి కృత్రిమ చదారములు, పరిశ్రమలలో ఉప యోగ
పడు విదారక [దవ్యములు, పోనీ యెతిలీన్‌, న్యూస్‌ (పింట్‌,
ఇంకను ఇటీవల వెలసిన వర్గ [దవ్యముల వంటి నూతన
రాసాయనిక (ద్రవ్యముల ఉత్ప త్తి ఈ (పణాళికా కాలమున
భారత దేశమున (పారంభింపబడినవి, దీని ఫలితముగా
80 లతలమందికి జీవనోపాధి వసతులు లభించినవి. వైయ
క్రిక రంగమున ధాతుసాధన, రాసాయనిక |ద్రవ్యములు,
సిమెంటు, రి[ఫాక్టరీలు, విద్యూత్‌ పరిశ్రమలలో వాడుక
చేయు పింగాణీ వ స్తుజాలము, పెట్రోల్‌ సాధన, పంచ
చార, (ప్రత్తినూలు, జ్యూట్‌ నార, పేవరు, ఉన్ని, పట్టు
చారములు, వ్యస్త్రపరిశ్రమ, రయాన్‌ వంటి కృత్రిమ పట్టు
మొదలగు పరి|శమలు ఈ (ప్రణాళికా కాలమున (పారం
భింపబడి, ఇతోధిక పార్మిశ్రామికోత్ప త్రికి తోడ్చడినవి.
(ప్రభుత్వ రంగమున మొత్తము పెట్టుబడి 770 కోట్ల
రూపాయలు; వై వేటు రంగమున ఈ పెట్టుబడి 850 కోట్ల
రూపాయలు. ద్వితీయ వంచవర్ష ప్రణాళికా కాలమున
నెకిళ్లు, కుట్టు మిషన్లు, శ్వలిఫోన్‌ పరికరములు, విద్యుత్‌

82

వరికోరములు, జవుళీనేత మిల్లు సామానులు, వంచదార
ఫ్యాక్టరీలకు కావలసిన సామ గి, పెన్సిలిన్‌ మొదలగు
పారి శ్రామికోత్పత్తులు ఇతోధిక మైనవి. (ప్రథమ పంచవర్డ
(పారంభించినప్పటికిని, ద్వితీయ పంచవర్ష
ప్రణాళికాంతమునకును మధ్య గల పది ఏండ్లలోను పారి
_్రామిక ఉత్పత్తుల విలువ చాచదాపు రెట్టింపు అయినది.
సిం[దీ, భిలాయ్‌, దుర్గాపూర్‌, రూర్‌ కెలా వంటి డొక్త
పారిశామిక నగరములు ఆయా ఫ్యాక్టరీల చుట్టువట్ల
వెలయుటయే గాక, చేశములోని ఢిల్సీ,
బొంచాయి, మ_చాను, హైదరాబాదు, బెంగుళూరు వంటి
మహానగరములను ఆనుకొని ఉన్న పరిసరములుపరిశ్రమలకు
ఆటపట్టులై నవి, డీసెల్‌ ఇంజనులు, ఎల స్ట్రీక్‌ మోటారులు,
విద్యుత్తు తీగెలు, ఎల క్రిక్‌ ఫాన్‌లు, రేడియోల వంటి
రంగములలో అనుకున్న లక్ష్యుములు దాటి, ఉత్పత్తిని
సాధించడమైనది. సినీమా, ఫోటో(గఫీ పరి శ మలయందు
వాడుకచేయు ఫిల్‌, ఫోటో పేపరు, ఇంకను వైద్య
రంగమున ఉపయోగపడు ఎక్స్‌శే ఫిల్ళ్‌లు వంటి వాటిని
తయారుచేయుటకు |పభుత్వరంగమున ఉదకమండలము
(మ(చాను)లో _ఫెంచి సాంకేతిక నవాకారముతో ఫోటో
ఫిల్ళ్‌ మాన్యుఫ్యాక్చరింగు కంపెనీ స్థాపింపబడినది.
తృతీయ పంచవర్ద (పణాళిక (1961.66) : తర
వరకువలెనే జాతీయ ఆదాయాభివృద్ధినిఇనుమడింవ జేయుచు
దేశములోని (పజలకు అవసరమైన _ఆవోర ధాన్యముం
విషయమున న్వయంపర్యా ప్పతను సాధించుటకు సేదో|ోత్స
తులను ఇతోధికము చేయుట, పరిశ్రమలను మరింత వి స్ట
రింపశేసి, పదేండ్ల కాలములో స్వయంసమృరద్ధిని సాధించుట,
(ప్రజల జీవనోపాధి వసతులు ఇనుమడింప జేయుచు ఉద్యో
గావకాశములను వి స్టరింవ జేయుట, దేళమునందలి సిరి -
సంపదలను దేశ పజ సమముగ అనుభవించుటకు దోవా
దము చేయుట తృతీయ వంచవర్హ (ప్రణాళికా లక్యుములు.
ఈ కాలమున ఉక్కు_ కర్మాగార ముల ఉత్ప తి సామర్థ కాము
10 లక్షల టన్నీల నుండి 25 లక్షల ఓన్నీలకు పెంచడ
మైనది. యంత పరికరముల ఉత్పత్తిని వి స్పరింవ జేయు
టకు (పభుత్వరంగమున ఏర్పాట్లు చేసిరి, ప్రభుత్వరంగమున
వెలసిన "ులి పింటరుల ఉత్ప తి, విద్యుత్తు తీ7ెల ఉత్ప త్తి,
బలిఫోన్‌ ల ఉత్ప శ్రి, ఎలక్ట్రానిక్‌ పరికరముల తయారీ
కోటా, పాలఘాట్‌ (పౌంతములలో వెలసిన నునిశిత
పరికరముల ఫ్యాక్టరీలలో ఉత్పతి బాగుగా. పెరిగినది,
ఇక వైయక్తికరం౧మున అల్యూమినియము, యం|త
పరికరములు, [టాక్ట్ట రులు, బుల్‌ డోజరులు వంటి శ్రవ్వకపు
పనులలో ఉపయోగపడు భారీ పరికరములు, సిమెంటును

డ్రణాళిక

కలకణతా,

తయారుచేయు యంతసామగి, వంచదార, కాగితపు గుజ్జు
మొదలగువాటి ఉత్ప _తియందు (ప్రగతి సాధింవబడినది.
రాసాయనిక ఎరువుల ఉత్పత్తి, నేలబొగు [త్రవ్వకము
కొంత కుంటువడినప్పటికిని ఉత్ప త్తి అదివరకటికన్న పెరిగి
నది. (ప్రభుత్వరంగమున జావధములు, శస్త్రచికిత్స
సామ(గి తయారుచేయుటకు వాషీశేక్‌, హపైదరాచాదు,
మదాసు నగరములలో మందులు, శ (స్త్రపరికరముల
తయారుచేయు ఫ్యాక్టరీలు వెలసి, ఉత్ప తిని [పారం
భఖించినవి. [వభుత్వ రంగమున పెట్టుబడి 1,225 కోట్ల
రూపాయలు; చై) వేటు రంగమున పెట్టుబడి సుమారు

1,000 కోట్ట రూపాయలు. ఈ రెండు రంగములు
దేశమున పారి శ్రామికాభ్యుదయమును ఇనుమడింప
చేసినవి.

ఇనుము, ఉక్కు. పరిశ్రమ వికసనము

యూరప్‌లో ఇనుప పరిశ్రమ మూడు (ప్రధాన
రీతులలో అభివృద్ధి చెందినది [చూ. పః 29". 1. కొలిమి
పరిమ+ణమును పెంచి, ఉత్స త్తి పమాణమును పెంచుటకు
ఇతర చిల్లర యంతసాధనములను అభివృద్ధి పరచుట ;
లై కరబొగ్గుకు మారుగా కోకను ఇంధనముగా వాడుట
(1785); 8. కొలిమి నుండి బహిర్గతమగు వ్యర్థ వాయువు
లను గాలి కొలిమియందు విని యోగించుట (1829).

వీటి ఫలితముగ నేడు చౌకగనుు త్వరగను ఇనుమును
తయారుచేయు గాలి కొలిమి (జ్ఞాస్ట్‌ ఫర్నెస్‌) రూపొంచెను.
అదేసమయమున ఉక్కును తయారుచేయుటలో నూతన
పద్ధతులు అనుసరింపబడినవి. అవి: 1. మలిన పూరిత మైన
దుక్క_ ఇనుమును శోధన [ప క్రియకు లోనుశేసి, చేత ఇను
మును రూపొందించు నూతన పద్ధతులు కనిపెట్టుట;
PD దుక్క_ ఇనుము నుండి గాని, చేత ఇనుము నుండి గాని
నేరుగో ఉక్కును తయారుచేయుట.

ఉక్కు యుగము 1856 లో |ప్రారంభమైనదని
స్థూలముగ చెప్పవచ్చును. (దవరూపములో ఉన్న దుక్క
ఇనుములోనికి గాలిని ఊది, ధాతు మలినములను ఆక్సీ
కరించు ఒక నూతన (ప్రక్రియ కనుగొనుటతో దుక్క
ఇనుమును ఉక్కుగా మార్చుట సులభమైనది. ఈ పద్ధతిని
ఇంగ్లండులో హెనీ జెస్సమర్‌ (18656) రూపొందించెను.
దీని వలన ఉక్కు_ తయారు చేయుటలో వ్యయము, కాలము
చాల కలిసివచ్చి, 19 వ శశాబ్దిలో గొప్ప పారిశ్రామిక
అభివృద్ధి సాధ్యమ య్యెను. [ప్రపంచమున గడచిన శతాబ్ది
చివర ఈ పద్ధతితోనే మూడింట రెండు వంతుల ఉక్కును
తయారు చేయుచుండిరి.

శాసాయనిక ఇంజనీరింగు
ఇంగ్లండులో స్థిరపడిపోయిన సీమన్స్‌ అను వ్య
1868 లో మరొక పద్ధతిని కనుగొనెను. ముడి ఇనుమునే
ఆక్సీకరణ [దవ్యముగా ఉపయోగించి, రీ జెనరేటివ్‌ రకపు
కొలిమిని రూపొందించెను. ఈ వద్ధతి (క్రమముగా నేటి
మూత లేని పొయ్యి పద్దతి కొలిమి (ఒపెన్‌ వార్తని
రూపొందించుటకు దారి తీసినది. ధాతు సాధన శాస్త్రమున
ఎప్పటి కవ్పుడు కలుగుచున్న నూతన అభివృద్ధి, రూపు
దీర్చు పద్ధతులు ఉక్కును వివిధ (పమాణములలోను, వివిధ
రూపములలోను, వివిధ స్థాయిలలోను, గట్టిదనము - బల
ములలోను వైవిధ్యము గలిగినట్టుగను తయారుచేయుట
కును, ఇతర ధాతువుల కలయికతో [పత్యేక ఉపయోగము
నకు ధాతు మిశమములను తయారు చేయుటకును
తోడ్చడినవి.
గాలి కొలిమి-ఇనుము తయారీ : దుక్క ఇనుమును
తయారు చేయుటకు ఇతర పద్ధతులు కనుగొనబడినప్పటికిని
గాలి కొలిమి అన్నిటికన్నను చౌక అయినది గనుక, చానికే
ఎక్కువ |పాచుర్యము కలిగను. అశ్యాధునికమగు ఈ
గాలి కొలిమికిని, ఆదిమానవుడు ఇనుమును తయారు
చేయుటకు వాడిన ఇనుప బట్టీకిని రూపు రేఖలలో తేడా
ఉన్నను (ప్రథానమగు పద్ధతి మాత్రము ఒక్క_టియే అని
చెప్పదగును. ఈ గాలి కొలిమిలో ఇనుము ఉన్న ఖనిజ
ములు అధిక తాషక్రమము వద్ద కారన్‌ గల పదార్థముల
(పథావము వలన ఇనుప ధాతువు ఆక్సీహరింపబడుచున్న ది.
ఇనుప ఖనిజములోని మలినములను గాంగ్‌ అని వ్యవసా
రింతురు; అది కోకు, సున్నపు రాయితో కలిపి ఫ్రక్స్‌గా ఉప
యోగించినపుడు. చిమైము (స్టాగ్‌) గా మారుచున్నది.
ఇంధనపు దహానళశ క్తితో కొలిమి లోపలిభాగమున ఏర్పడిన
వేడిమి ధాతువును, చిళ్టైమును ద్రవముగ మార్చును.
దుక్క ఇనుములో పనికిరాని పదార్థములను పరివారించు
టకు వీలుగా ఆ యా ముడి ఖనిజమునకు చేర్చవలసిన
సున్నమువంటి పదార్థముల రాశిని నిర్భయింతురు. ఫలించిన
చిక్టైము కూడ దానిని బట్టియే ఉండును.

ఇండియాలో ఇనుము,ఉక్టు పరిశ్రమ అభివృద్ధి

జోసయ్య మార్టెల్‌ హీత్‌ అను ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీ
ఉద్యోగి 1880 లో తన ఉద్య|ోగమును వదలి పోర్టో
నోవోలో ఇనుప కర్మాగారమును నెలకొల్పుటకు ప్రయ
త్నించుటతో భారతదేశమున క్రమబద్ధముగ ఆధునికళా స్త్ర
రీత్యా ఇనుము కరగించు [పయత్న ములకు నాంది జరిగెను.
కాని, ఎంత కృషి చేసినను అతని కృషి నఫలము కాలేదు.
తరువాత ఆ కర్మాగారమును ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీవారు

83

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

స్వాధీనము చేసికొని నిర్వహించుచు, తిరువణ్ణామలై.
(మ(చాసు), జయపూర్‌, పాలంవట్టి అను చోట్ల ఇనుప
కొలుములను స్థాపించిరి. ఈ కొలుములలో తయారగు
చున్న దుక్క ఇనుములో చాలథాగము ఇంగ్లండుకు
ఎగుమతి అగుచుండెను; ఇంగ్లండులో దానిని ఉక్కుగా
మార్చుచుండిరి. కొంతకాలము వరకును అది కొంత విజయ
వంతముగనే కొనసాగినట్లు తెలియుచున్నది. కాని, తగినంత
పెట్టుబడియును, అనుభవమును లేనందున తరువాత
సఫలముగా జరుగలేదు.

తరువాత ఛోటానాగపూర్‌ (బీవారు)లో ఇనుమును
కరగించుటకు (ప్రయత్నములు జరిగాను. కాని, ఈ (ప్రయత్న
ములను గురించిన విశ్వసనీయమగు సమాచారము
శతెలియవచ్చుట లేదు. ఏమైనను, ఆ (ప్రయత్నములు అంతగా
ఫలింపలేదనియు, ఏదో కారణమున నిష్ఫలమైనదనియు
చెప్పవచ్చును.

తరువాత 1874 లో జరియా నేలబొొగ్గును ఆధారముగ
బారాశకార్‌ లో నెలకొల్పబడిన ఇనుప కర్మాగారము తగు
మా(తము విజయమును సాధించెను. ఇంత మాత్రము విజయ
మును సాధించిన తొలి కర్మాగారము ఇదియే. శకాని, అది
సరిగా నడవనందున 'జెంగాల్‌ ఐరన్‌ అండ్‌ స్టీల్‌ కంచవెనీ
(ఇప్పటి ఐరన్‌ అండ్‌ స్టీల్‌ కంపెనీ)” దీని నిర్వవాణమును
స్వీకరించినది (1889). భారత దేశమున బహుశః విజయ
వంతము, (పగతిశీలము అగు మొట్టమొదటి ఇనుము,
ఉక్కు. కర్మాగారము ఈ సంస్థ్రయే అని అనదగును. ఛారత
దేశమున ఉక్కు, ఇనుము తయారీకి ఈ సంస్థయే మార్గ
దర్శిని అయినదనుటలో (పాయళః సత్యము కలదు.
1900 నాటికి భారత దేశమున వార్షిక ఉక్కు ఉత్పత్తి
మొత్తము రాశి కిర్‌,560 టన్నీలు మాత్రమే.

తాతా ఇనుప కర్మాగారము : ప్రస్తుతము భారత
చేశములోని ఉక్కు, ఇనుము కర్మాగారములలో పెద్దది
అయిన 'శాశా ఐరన్‌ అండ్‌ స్టీల్‌ కంపెనీ? 1907 లో
స్థాపిత మైనది. [ప్రస్తుతము జమ్‌షడ్‌పూర్‌ అని వ్యవవాత
మగు స్థలము పూర్వము సకోహీ అను (గ్రామము. ఇది
కలక తాన గరమునకు 252 క. మీ. పడమరగా నుబర్ల రేఖా
నదితీరమున, కలకశ్తా - బొంబాయి నైలు మార్గమునందు
కాలీమాటి నైలు స్టేషనుకు నమీవమున ఉన్నది. ఈ
స్థలమును ఈ కంపెనీ స్థాపనకు ఎన్నుకొనుటకు రవాణా
సౌకర్యములు, నీటి వసతియు ఉండుట్క నేల బొగ్గు,
ఇనుము, సున్నపురాయి గనులు దగ్గరగ ఉండుట (పథాన
కారణములు అనుటలో సందేవాము లేదు. ఆధునిక పరిిశ్ర
మను నెలకొల్పుటలో కొన్ని సమయములలో ఉపేషించు

రి4

లతణమగు భౌగోళిక, భూతత్త్వములను వూర్తిగా
వినియోగించుట ఈ సందర్భమున జరిగినది. వ

భారత దేశమున ఇంజనీరింగు సౌకర్యములు లేనందునను,
నిర్మాణమునకు అవసరమగు ఇనుము లేకపోవుట వలనను
ఈ తాతా కర్మాగారమునకు సంబంధించిన యం తసామ(గి
అంతయును విదేశముల నుండి దిగుమతి చేసికొనబడినది.
సర్కార్‌, ఛటర్డీ (వ్రాసిన చానిని బట్టి యంత్రసామ।గిని
భారత దేశమునకు ఎగుమతి చేయుటకు ముందు అంతయును
జర్మనీలో కూర్చబడినది. గాలి కొలిమి లోపల కట్టుటకు
వాడు ఇటుకలను స్టార్‌ (బిడ్జ్డిలో ఉన్న “హారర్‌ అండ్‌
మూర్‌ లిమిఇఖుడ్‌ ” అను వాణిజ్యసంస్థ సరఫరా చేసినది.

ఇందలి మొదటి యం(తాగారమున మధ్య భాగము
'వ్యానము నుమారు 6 మీటరుల (19) వెడల్పు గల రెండు
గాలికొలుములు కలవు. ఇవి దినమునకు 254 టన్నీల ఉత్ప
త్రిని చేయగలవి. కొలుముల ఎత్తు 28 మీటరులు (17),
నిష్పువేయు స్థానము వ్యానము 4 మీటరులు (12"). (పతి
కొలిమికిని నాలుగు కౌపర్‌ - కెన్నడీ స్టౌవులు అమర్శ్నబడి
ఉండెను. ముడి ఖనిజపు ముద్దలను జమ్‌వడ్‌ పూర్‌
కొలుములలో వాడుటవల్ల గొట్ట ముగుండా పోవు ధూళి
స్వల్పముగా ఉండునని థావించిరి. పైగా వాయురి క్ర
సాధనమును జోడించ నవసరము లేకపోయెను. దీనికి
కారణము గాలి కొలిమి నుండి చాయిలర్‌ ఉండు గదికి
మధ్య గల దూరము చాల తక్కువగుటయే.

మొదటి కొలిమి 1911 లో పనిచేయ నారంభించెను.
మరుసటి మార్చి నెల నుండి దినమునకు 228 టన్నీలను
ఉత్ప త్రి చేయసాగెను. శెండవ కొలిమి 1912 లో ఉత్ప త్తిని
(ప్రారంభించెను. ఈ దినములలో సరాసరి ఉత్పత్తి దినము
నకు 224 టన్నీలు.

దినమునకు శిక్‌క్‌ టన్నీలు మొదలు 406 టన్నీలు
ఉత్ప త్తి చేయుటకు వీలుగా మొదటి కొలిమి యొక్క. నిప్పు
వేయు స్థలము (వోర్స్‌) వ్యాసమును 1916 లో 4 మీట
రుల 152 మి. మీ. (14'6”) పెంచిరి, ఈ లోగా దిన
మునకు 609 టన్నీల ఉత్పత్తి చేయగల శెండు అదనపు
కొలుములు 5 మీటరుల (17) హోర్త్‌ వ్యాసమును, 6 మీట
రుల 152 మి. మీ, (216) మధ్యభాగము వ్యాసార్ధ
మును, 27 మీటరుల(91') ఎత్తును గలవి స్థాపింపబడుటతో
ఉత్పత్తి ఇతోధిక మైనది.

మొట్టమొదట స్థాపించిన (1912) ఉక్కు. ఉత్పత్తి
కేం దములలో నాలుగు 41 టన్నీల ఓపెన్‌ వోర్త్‌ కొలు
ములు ఉండెను. ఇవి మూత లేకుండ ఇనుమును కర
గించు వద్దతిలో పనిచేయునట్టివి, ఈ కర్మాగారమున (క్రమ

ముగా 70 టన్నీలనుండి 180 టన్నీలవరకు (ప్రమాణము
గలిగి, సంవత్సరమునకు శి,20,000 టన్నీ ల దుక్క ఇనుమును
ఉత్పత్తి చేయగల ఎనిమిది కొలుములు స్థాపింపబడెను.

రెండవ ఉక్కు. కర్మాగారము 1918 - 1922 మధ్య నెల
కొల్పబడెను. దీనిలో ఒకటి 200 టన్నీలు, కెండు 2650
టన్నీలు (ప్రమాణముగల ఓపెన్‌ హార్స్‌ కొలుములును,
ఒకొక్కటి 25 టన్నీల [ప్రమాణముగల ఆసిడ్‌ జెస్సమర్‌
వరివ _ర్హకములు మూడును (ఆమ్ల అ _స్హరుతో ముడి ఇనుము
లోని మకిలను పోగొట్టు యంతములు), 1,800 టన్నీల
కలువు యంత్రము ఒకటియు ఉండెడివి. ఒకేసారి ఇనుమును
కరగించుటతోబాటు ఆమ్ల లేదా జార పరివ_ర్హన'జేయు జంట
పద్దతికి ఈ కర్మాగారమున ఏర్పాట్లు గలవు. వీని ఉత్ప త్తి
శక్తి ఏడాదికి 6,80,000 టన్నీల దుక్క ఇనుము,

దీనికి తోడుగా యునై బడ్‌ న్టేట్స్‌లోని చ్యాచల్లీ
కంపెనీ నుంచి గాలి కొలిమిని ఫెరోమాంగనీస్‌ ఉత్ప ర్రికై
కాశా కంపెనీవారు కొని స్థాపించిరి. అనన్‌ సాల్‌ సమీప
సున బర్న్‌పూర్‌ లో నెలకొల్పబడిన ఇండియన్‌ ఐరన్‌
ఆడ్‌ స్టీల్‌ కంపెనీ 1918 లో ఉక్కు ఉత్పత్తిని [పారం
థీచినది.

భ(ద్రావతి ఉక్ష్టు కర్మాగారము: 1928 లో మైసూరు
పభీత్వము భదావతిలో బొగ్గుతో పనిచేయు గాలి కొలి
మిని స్థాపించుటలో దక్షిణ పాంతమున ఉక్కు. ఉత్పత్తికి
(శ్రీకారము చుట్టబడెను. భ(చ్రావతి కొలిమి నేడు (ప్రథా
నముగా కోకుతో పనిచేయుచున్నది. నంవత్సరముల తర
బడిగా ఇండియన్‌ ఐరన్‌ అండ్‌ స్టీల్‌ కంపెనీయును,
మైసూరు ఐరన్‌ అండ్‌ స్టీల్‌ వర్క్‌ను తమ కర్మాగార
ములను బాగుగా వి స్హరించుకొనినవి. ఇటీవలి అభివృద్ధి
కార్యక్రమమునకు ముందు ఈ మూడు యం(తాగారముల
మొత్తము ఉత్పత్తి సామర్థ్యము ఏడాదికి 17.5 లక్షల
టన్నీల దుక్క ఇనుముగ ఉండినది.

భారత దేశమున ఉక్కు. ఉత్పత్తిలో పెక్కు సంవత్సర
ములుగా జంట పద్ధతే - అనగా ఆసిడ్‌ జెస్సమర్‌ వద్ధతి
యును, ఓపెన్‌ వార్స్‌ పద్ధతియును - [ప్రధానముగా అను
సరింపబడుచున్నది. దీనిని మొదట తాశా కంపెనీయు,
తరువాత (1946 లో) బర్స్న్‌పూర్‌ లోని ఇండియన్‌ ఐరన్‌
అండ్‌ స్టీల్‌ కంపెనీయు అనుసరించినవి. దీనివలన ఉత్ప ర్తి
ఇతోధికముగా పెరిగినది.

మొదట “మైసూరు డిస్టిలేషన్‌ అండ్‌ ఐరన్‌ వర్క్స్‌”
అను పేరుతో ఉండి, పిదప “మైసూరు ఐరన్‌ అండ్‌ స్ట్రీల్‌
వర్‌్క్స' అను పేరుమార్చుకొన్న వైన జెప్పిన భ[చావతిలోని
కర్మాగారము 1928 నుండి ఉత్స త్తిని ఆరంభించి, |పారంభ

85

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

మున పోత ఇనుమును, పోత ఇనుప వసువులను తయారు
చేసెను, ఈ యం|తాగారము స్థాపించినప్పుడే దిని విస్తరణ
పథకము కూడ సిద్ధపరుపబడెను, ఆదిలో ఐరది కర
బొగ్గును ఉపయోగించు గాలి కొలిమిగా - రోజుకు 60 టన్నీ
లను ఉత్ప త్తి చేయగలదిగా-ఉ దేశించబడినది. ఇది 1926 లో
కర బొగ్గు కలిసిన దుక్క. ఇనుమును తగినంత లాభముతో
అమెరికా తూర్పు కోస్తా [ప్రాంతములకు అమ్ముచుండె
ననుటను బట్టి ఆరంభదళలో దీని ఘన విజయము సూచిత
మైనది. కాని, తరువాత మార్కెట్‌ పరిస్థితి మారెను,

(పథమ [పవంచ యద్ధానంతరము కార్భన్‌ రాసాయనిక
రంగమున జరిగిన అభివృద్ధిని అనుసరించి, అనేక కృత్రిమ
సంయోజిత వస్తువులు తండోపతండములుగా వచ్చుటతో
దారు స్వేదన వస్తువులను |త్రోసిరాజనుటవలన చానికి
బజారు విలువ పోయినది. దానితో, కర్ర బొగ్గు ఆధార
ముగ ఫలించిన దుక్క_ఇనుము మి(శ మెన పోత ఇనుముతో
పోటీ పడలేక ధర కోల్చోయెను. ఈ యం తాగారమును
పొదుపుగా నడపుటకు మరింతగా ఆధునికీకరణమును, అభి
వృద్ధియు అవసరమయ్యెను, గాలి కొలిమిని దినమునకు 80
టన్నీలు ఉత్ప త్తి చేయు రీతిగ వి న రింప చేసిరి. నీట్‌ కొళాయి
గొట్ట ములను ఉత్ప త్రి చేయుటకు చెపుఫౌండ్రీని స్థాపిం
చిర. మొదట ఈ పైపుఫౌం[డీ ఉత్ప త్తి సామర్థ కము
15 టన్నీలు. తరువాత ఇది శెట్టింపు అయ్యెను. పిదప
దినమునకు 80 మొదలు 100 టన్నీలు ఉత్ప త్తి చేయగల
చిన్న ఉక్కు కర్మాగారము నెలకొల్పబడెను, ఉక్కు_
దిమ్మెలను కడ్డీలుగాను, ఊచలుగాను పోతపోయుటకు
వీలుగా పర్చాటు చేసిరి.

ద్వితీయ (ప్రపంచ యుర్హానంతరము విద్యుత్తు సహాయ
మున ముడి ఇనుప ఖనిజమును ఆక్సీవారించు ఎల క్రిక్‌ -రిడ
క్షన్‌ కొలిమిని ఒక దానిని స్థాపించిరి. ఇది సంవత్సర
మునకు 60,000 టన్నీల దుక్క_ ఇనుమును ఉత్పత్తి చేయ
గలది. ఫెరో - సిలికన్‌ యంతాగారపు ఉత్ప త్తి శక్తిని
సంవత్సరమునకు 7,000 టన్నీలకు విస్పరింప శేసిరి;
ఫాం|డీని కూడ వి _స్పరింప చేసిరి (1956 - 61). ద్వితీయ
ప్రణాళికా కాలమున ఉక్కు_ కర్మాగారము ఉత్ప త్రి
సంవత్సరమునకు లక టన్నీలకును, మిశ్ర ధాతు కర్మా
గారము ఉత్పత్తి సామర్థ్యము 25 వేల టన్నీలకును
పెంచుటకు నిర్ణయము జరిగినది.

ఇటీవలి (ప్రయత్నములు

ద్వితీయ పంచవర్ష ద్రణాళికలో (1956 a 61) ఉక్కు.
ఉత్ప ల్రి దాదాపు 20 లశల టన్నీల దిమెలనుండి 60 లతల

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

టన్నీల దిమ్మెలకు పెంచవలయునని నిర్భయింపబడెను.
భారత దేశమున పెరుగుచున్న జనాథాను బట్టి ఇది తల
సరిగా లెక్కొ_వేసిన చాదాపు 15.4 కి. (గా* మాత్రము
అగును. ఈ అభివృద్ధిని ప్రస్తుతము ఉన్న యం(తములను
వి_స్పరించుటవల్ల ను, నవీన పద్ధతులను అనుసరించుటవల్ల ను
చెర 10 లతల టన్నీల దిమ్మెలను ఉత్ప త్రిచేయగల
రెండు సమన్వయిత యం తాగారములను స్థాపించుట
వలన సాధించవలెనని ఉద్దేశింపబడినది.

భిలాయ్‌ ఫ్యాక్టరీ : తక్కిన 80 లక్షల టన్నీల దిమ్మలు
(పథుత్వరంగమున దుళ్లాపూర్‌, భిలాయ్‌, రూర్‌ కేలా అను
చోట్ల నెలకొల్పిన మూడు [కొత్త యంతాగారములలో
ఉత్పత్తి చేయుటకు నిర్భయమయ్యెను. ఈ మూడింటిలో
మొదటిది భిలాయ్‌ యం|(తాగారము (మధ్య|పచేళ ).
దీనికి సోవియట్‌ రష్యా సాంకేతిక నవాకారము లభించి
నది. సంవత్సరమునకు 7,70,000 టన్నీల తయారీ ఉక్కును
ఉత్ప త్రి చేయునట్లు ఇది రూపొందింపబడినది, ముఖ్యముగా
భారీ రకపు సరుకులు, చిన్న కడ్డీలు, పట్టాలు, లావుపాటి
ఊచలు మున్నగునవి ఉత్పత్తి చేయుటకు వీలుగా ఇది
నిర్మింపబడినది. - యం|(తాగారమునకు
రాజారా గనులనుండి ముడి ఇనుప ఖనిజము సరఫరా
అగుచున్నది. ఈ ముడి ఇనుములో అల్యూమినియము,
సిలికా ఎక్కువ పాళ్ళలో చేరి ఉన్నది, సమీపములోని
దుర్గ్‌ జిల్లాలోని ముడి ఇనుమును వాడుటకు కుడ
వీలున్నది. ఈ కర్మాగారమున డఉక్కును తయారు
చేయు భాగమున ఒక 600 టన్నీల మిక్చర్‌ యంతము,
25కి టన్నీల ఫిక్సెడ్‌ బేసి" ఓపెన్‌వోర్స్‌ కొలుములు
ఆరును ఉన్నవి, యంతములలో ఒక బ్లూమింగు మిల్లు,
ఒక స్ట్రక్చరల్‌ రెయిల్‌ మిల్లు, ఒక మర్శెంటు మిల్లు
ఉన్నవి. ఈ యంతాగారము ఏడాదికి 1,10,000 టన్నీల
రైలు పట్టాలు, 90,000 టన్నీల సీ పర్లు, 2,80,000 టన్నీల
భారీ నిర్మాణ పరికరములు తయారుచేయుటకు ఉద్దేశిత
మైనది.

రూర్‌ కెలా ఉక్కు కర్మాగారము : రూర్‌ కలా
(ఒరిస్సా) లోని ఉక్కు. కర్మాగారము వళ్ళిమ జర్మనీ సంస్థ
కప్‌ - డెమాగ్‌సాం కేతిక సవోయముతో నెలకొల్చ్పబడినది.
ేకులు, పట్టాలు వంటి ఇనుప సామగిని ఉత్స త్తి చేయు
టకు ఇది ఉద్దేశించబడినది.

దీనిలో 75 శాతము ఉక్కు. లింజ్‌ - డొన్నా విట్ట్‌ పద్ధ
తిన తయారగుచున్నది. ఈ పద్ధతియందు వినియోగమగు
తుక్కు. ఇనుము 10 శాతము. ఈ ఉక్కు కర్యాగారమున
40 టన్నీల లింజ్‌ - డొన్నావిట్స్‌ కన్వర్థర్లు మూడు

(ద్రేస్తుతము

86

కలవు, సంవత్సరమునకు 7,60,000 టన్నీల ఉక్కు_ దిమ్మె
లను తయారుచేయుట దీని లక్యుము.

దురాపూర్‌ ఉకు)_ కర్మాగారము : (విటిష్‌ వారి
సాంకేతిక preg ag My డఖాపార్‌ ఉక్కు
కర్మాగారము (ప్రత్యేకములగు పనులకు పనికివచ్చు
ఉక్కురకములను తయారుచేయుటకు వీలుగా రూపొందింప
బడినది.

బొకారో ఉక్కు. కర్మాగఃారము తృతీయ (ప్రణాళిక
(1966) లో సోవియట్‌ రప్యా సాం శేతిక నహాకారముతో
_ప్రారంభింపబడినది.

దేశములోని - (పభుత్వ రంగములోని-ఈ నాలుగు
ఉక్కు. కర్మాగారములు (బొకారోతో నవో) ను 19718
46 లక్షల టన్నీల చదును సరుకును,
శిర లక్షల టన్నీల ఘనరూపపు సరకును తయారుచేయ, (ల
వని భావింపబడుచున్న వి. ఈ తయారై న 81 లక్షల టనీ ల
ఇనుపసరుకు 108 లతల టన్నీల దుక్క ఇనుమునకు సా -
నము. ఈ లెక్కలో వైయక్తిక రంగమున తయాగు
ఇనుప వస్తువులు చేరలేదు.

రాసాయనిక (ద్రవ్యముల ఉత్పత్తి వికసనము

సోడా యాష్‌: (పకృతి సిద్ధముగా లభించు శోడా
యాష్‌ను, మొక్కల బూడిదయును చరిత పూర్వ కాలము
నుండి గాజు పరిశమయందు ముడిసరుకుగా వినియోగ
మయ్యెడివి. కాని, అవి చాల మలిన పదార్థములతో
కూడుకొని ఉండెడివి. రానురాను సోడా యామ్‌ ప్రకృతిలో
తరుగుట వలనను, వరి శమలలో దాని వినియోగము
ఎక్కువ అగుటవలనను చానికి మంచి గిరాకీ ఏర్పడినది.
సోడా యాన్‌ను తయారుచేయు పద్ధతి సిద్ధపరచిన వారికి
12 వల (ఫాన్‌-లు* బహుమానము ఇవ్వబడునని |ఫెంచి
ఆకాడమీచ్వారా 1775 లో ఒక (ప్రకటన వచ్చెను. 1791లో
నికొలస్‌ లెథ్లాంక్‌ సోడా యాప్‌ను తయారుచేయు
విధానమును రూపొందించి, డానికి పేబంటును పొందెను,
అప్పుడే అతను పారిస్‌ సమీపమున సోడా యామ్‌ ఫ్యాక్టరీని
కూడ నిర్మించెను. అయిశే, అది ఆ కాలమున గ్రాన్స్‌లో
జరిగిన _ఖెంచి విప్పవ సమయమున మూకల కై_వస
మయ్యెను. అట్టు జరుగుటవలన లెళ్ణాంక్‌ నిస్ట్భవా చెంది
1806 లో ఆత్మహత్య చేసికొ నెనని వినికిడి, అయితే, ఆయన
సిద్ధపరచిన విధానము శాసాయనిక రంగమున మరొక
నూ శేళ్ళు మనగలిగినది. ఇప్పుడు ఉపయోగములో ఉన్న
అమోనియా సోడా విధానము 1రీకి2® నాటికే రూపొం

దాదాపు ఏడాదికి

* ఒక ్ట్రాన్‌్మెకు=97 పైసలు,

దింపబడినను. ఎచ్‌. జి. డైెయర్‌, జాన్‌ పామ్మింగ్‌ అను
వారలు 1888 లో పేశుంటును పొందిరి. 1865 నాటికి

ఆలిగ్గాండర్‌ ఆల్బర్ట్‌, ఎశ్నెస్ట్‌ సాల్వే అనువారలు జెల్టి యమ్‌
లోను, 1887లో లుడ్విగ్‌ మాండ్‌ ఇంగ్లండులోను సోడా
యాష్‌ను తయారుచేయు ఫ్యాక్టరీలను స్థాపించి, ఉత్ప తిని
జయ్మపదముగ కెనసాగించిరి, ఈ పద్దతినే “సాల్వే పద్ధతి'
అని వ్యవహరించుట పరిపాటి. ఇందు శుద్ధిచే శేయబడిన
మామూలు ఉప్పు _్రావణమును మొదట అమో*నియా
వాయువుతోను, తరువాత కారన్‌ డై ఆకైైైడ్‌
వాయువుతోను సంత్భ ప్ప పరుతురు, అప్పుడు అవక్ని స్త
ముగ లభించిన బై కార్నొనేట్‌ ఆప్‌ సోడాను వడపోసి
మలిన పదార్థములు లేకుండా కడిగివేసిన, ఆ తరువాత
వేడికేయగా సోడా యాన్‌ లభించును. దానిని పునఃస్ఫటికీ
|కరణకు గురిచేసి నపుడు “చాకలి సోడా” (సోడియమ్‌
కార్బొనేట్‌) సృటికములు ఫలించును. చాకలి సోడాను
కయారుచేయుటకు పెద్ద మొ త్తముల పెట్టుబడి అవసరము.
| ఛారతదేశమున మొట్ట మొదటి చాకలి సోడా ఫ్యాక్టరీ
1929 లో గుజారాక్‌లో | పారంభ మైనది. ఈ ఫ్యాక్టరీ
నెోకొల్సిన తరువాత దాదాపు 9 పండ్లు ఉత్పత్తిలేక అశ్లే
ఉంశినది, ఆ తరువాత ఏడాదికి 18 వేల టన్నీలు చొప్పున
దాని ఉత్పత్తి సాగినది. ఈ ఫ్యా కరీ సేరు ధ్రంగాథరా
కెమికలవర్‌్స్‌. శెండవ ఫ్యాక్టరీ అగు తాశా కెమికల్‌
1948లో దేశీయ సాం కేతిక |పతిభతో చెలకొల్పబడి, 1947
నుండి ఉత్పత్తిని |పారంభించినది. 1955-56 నాటికి ఈ
శెండు ఫ్యాక్టరీల వార్షికోత్స త్తి 90 వేల టన్నీలకు నమీ
పించినది, ద్వితీయ పంచవర్థ [ప్రణాళికా కాలమున మరొక
(కొత్త ఫో్య్యక్టిరీ గుజరాత్‌ లోను, ఇంకొకటి ఉత్తర (ప్రదేశ
లోను స్థాపించుటతో మొత్తము నాలుగు ఫ్యా క్టరీల
వారిక ఉత్ప తి సామర్థ ము 8,70,000 టన్నీలను అందు
కొనినది. అయితే, 1960-61 లో వీటి వాస్తవ వార్షిక
ఉత్స త్తి 1,76,600 టన్నీలు. 1966 నాటికి ఈ ఉత్పత్తి
సామర్థ్యము 8,62,800 టన్నీలకు పెరిగినప్పటికి
1965-66లో సాధించిన వా స్పవ ఉత్ప త్తి 8,81,000 టన్నీలు
మాత్రమే. సాహూ కెమికల్స్‌ సంస్థ గాజు పరి శ్రమయందు
వాడుకచేయు ఒక (ప్రత్యేకమైన ఆధిక సాంద్రతగల సోడా
యాస్‌ను తయారుచేయు విధానమును రూపొందించినది,
ఈ పరిమ్మృత విధానమున అమోనియమ్‌ క్లోరెడ్‌ కూడ
లభించును. విశాఖపట్టణములో ఒక ఫ్యాక్టిరీ నెలకొల్పు
టకు (పాథమిక శోధనలు జరిగినవి.
కాస్టిక్‌ సోడా : కాన్టీక్‌ సోడా తయారుచేయు విధాన
మున వాడుకచేయు రసభఘటము (మర్కురరీ సెల్‌) ను ఒక

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

దానిని జర్మనీ విజ్ఞాని కాస్ట్రష్నర్‌ 1890 (ప్రాంతమున నిర్మిం
చెను. ఈ రసఘటమును ఉపయోగించి ఉప్పు దావణమును
విద్యుత్తు విశేషణమునకు గురిచేయగా కాస్టిక్‌ సోడాతో
చాటు క్లోరీన్‌ వాయువు ఉపోత్సన్న ముగా లభించినది.
నయాగరా జలపాతము వద్ద ఈ విద్యుత్తు విశ్లేషణ విధాన
మున కాస్టిక్‌ సోడా పరిశ్రమ 1894 నాటికి
అభివృద్ధి చెందినది, ప్రథమ ద్రపంచ యుద్ద సమయమున
ఈ పరిశ్రమ బాగుగా వి స్థరించినది, విద్యుత్తు విశ్లేషణ
విధానమునకు ముందు కాస్టీనై జేషన్‌ అను విధానము
వాడుక యందు ఉండెను, ఇందు సోడియమ్‌ కార్బొనేట్‌
(చాకలి సోడా) యొక్క విలీన చావణమును నున్నముతో
మరగకాచి, వడపోసి, ఆ ర్రావణమును ఇగిర్చి సోడాలై.
కాని తయారుచేసెడివారు.

కాస్ట్ర్నర్‌ పద్ధతియందు ఫలించు కాస్టిక్‌ సోడా, క్లోరీన్‌
అను శెండు పదార్థములలోను ఒకదాని కే మంచి గిరాకీ
ఉండెడిది. అందువల్ల ఉత్ప కత్తి దారులకు ఇది ఇబ్బందిగా
పరిణమించినది. క్లోరీన్‌ అధిక రాగిలో కావలసి వచ్చినవ్పుడు
దానితోపాటు ఫలించు కాస్ట్రీక్‌ సోడాను చాకలి సోడాగా
మార్చవలసివచ్చెడిది. కాస్ఫీక్‌ సోడా అధిక రాశిలో కావలసి
వచ్చినప్పుడు దానితోపాటు ఫలించు క్లోరీన్‌ను విరంజన
చూర్ణము (బ్లీచింగ్‌ పౌడరు)గా మార్చుట గాని లేదా
క్లో రేట్‌ తయారీలో గాని, ఇతర పరి శ్రమలయందు ముడి
పదార్థముగా ఉపయోగించుటకుగాని విని యోగించవలసి
వచ్చెడిది. ఈ విధముగా క్లోరిన్‌ వినియోగమునకై (క్రొత్త
పరిశ్రమలు స్థాపించవలసిన అవసరము కూడ ఏర్ప్చడెడిది,

అట్టి వాటిలో ప్లాస్టిక్‌ పరిశ్రమ (పి.వి. సి-), నస్యరతణకై
బి, we i డడ టి; కాపర్‌ కోరెడ్‌ ముదలగు
వక శనులు. భారత దేశమున రూపుగొనినవి. భారత దేళ
మున మొదటి కాస్టిక్‌ సోడా కర్మాగారము ఇంపీరియల్‌
కెమికల్‌ ఇండ త్రీ స్‌ సంస్థ కలకత్తా సమీపమున 19కి7 లో
స్థాపింపబడినది. Ws మృదాసు రా ప్రీమున మెట్ట్లూరు
ఇమీవమున 1941 లోను, మూడవది నుశాలారతో 1949
లోను (ప్రారంగింపబడినవి. నాలుగవ ఫ్యా కరీ కూడ
గుజరాత్‌లోనే చెలకొల్పబడకినది. సహీపమున
ఉన్న టిటాగర్‌ పేపరు మిల్లు, బీవోరులో ఉన్న రోటా
పరిశ్రమ సంస్థలు తమతమ సొంత ఉపయోగమునకై.
కాస్ట్‌ సోడాను ఉత్ప త్తి చేయుట |ప్రారంభించిరి. 1955
నాటికి దేశమున 12 ఫ్యాక్టరీల వార్షిక ఉత్ప క్రి సామర్థ్యము
44, ౩00 టన్నీలు అయినప్పటికి వాస్తవమునకు వారిక
ఉత్పత్తి 84, 253 టన్నీలు. ఇందు కొన్ని రాసాయనిక
విధానమునను, మరికొన్ని విద్యుత్తు విధానమునను కా సిక్‌

బాగుగా

కాని, పూసలుగ కాని, 'ఫేకులుగ

(28S

కొలకతా
=

87

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

సోశాను ఉత్ప త్తి చేయుచున్నవి. 1960-61 నాటికి కాస్టిక్‌
సోడాను ఉత్ప త్రిచేయు ఫ్యా క్టరిల సంఖ్య 18 8 పెరిగినది.
ఇందు ఆరు ఫ్యాక్టరీలు రసఘట విణానమునను, పది డయా
(థ్రమ్‌ ఘట విధానమునను, శకెండు శాసాయనిక విధాన
మునను కాస్టిక్‌ సోడాను ఉత్పత్తి చేయుచున్నవి. వీటి
మొత్తము ఉత్పంర్తి సామర్థ్యము 1,26,400 టన్నీలు.
వీటి ఉత్పత్తి 1961లో 1,౪5,400 కు పెరిగినది. 1966 నాటికి
ఉత్ప త్తి సామర్థ కము 2,70,000 టన్నీలకు 25 ఫ్యాక్టరీలలో
పెంచబడినది. వీటి వార్థిక మొత్తము ఉత్పత్తి 2,50,000
టన్నీలు.

సోడియమ్‌ బె కార్పొనేట్‌ : వా స్తవమునకు ఇది
(పక్యేక మైన పరిశ్రమ కాదు, సోడా యాష్‌ తయారీలో
చాకలి సోడా స్నటికములను కారన్‌ డై ఆకై డ్‌ వాయు
వులతో అధిక (పేషమునకు గురి చేసి (వతికరింవ జేసి
నపుడు సోడియమ్‌ జై కార్బొనేట్‌ (రొశ్జుల సోడా)ఫలించు
చున్నది. సోడియమ్‌ బై. కార్చౌనేట్‌ ఉత్పత్తిని చిన్న
తరహో పర్మిశమగనే నిర్వహించుట కద్దు. ఒక్కొక్కప్పుడు
చాకలిసోడా పరిశ్రమకు ఉపాంగముగ కూడ దీని
ఉత్ప తిని సాగించుట పరిపాటి. 1951 లో దేశమున సోడి
యమ్‌ _జై_ కార్బొనేట్‌ వార్షిక ఉత్ప త్తి సామర్గ గ్రములి,440
టన్నీలు ఉండగా, వాస్తవ వార్డిక ఉత్పత్తి 1,680
టన్నీ లు. అయిశే, 1966 లో వార్షిక ఉత్పత్తి 18,800
టన్నీలు,

సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ : పూర్వము రసవాదయుగ
మున సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను గంధక[చావము (ఆయిల్‌
ఆప్‌ విటియిల్‌) అని వ్యవవాతము. బంగారపు పని
చేయువారు స్వచ్ళృమైన బంగారమును సాధించుటకుగాను
ఉపయోగించు నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ విరివిగా వాడుకలో ఉన్న
సమయమున కూడ సల్‌ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉపయోాగమును
గమనించిన వారే 17వ శతాబ్దము వరకు లేరు. మైలు
తు_త్తము (కాపర్‌ సల్ఫేట్‌), అన్న 'ేది (ఫెరస్‌ సల్ఫేట్‌ )
వంటి స్ఫటిక [చావణములను స్వేదనకు గురిచేసి, ఆదిలో
సల్హ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను తయారు చేసెడివారు. తరువాత
గంట జాడీలను నీటి మీద బోోర్సించి అందు గంధకమును
మండించుటవలన సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ తయారుచేయు పద్ధ
తిని కనుగొనిరి, ఆ తరువాత 1749 లో బర్భింగ్‌ హామ్‌
నివాసి డాక్టర్‌ రోజెక్‌ గంధకమునకు నై_టర్‌ని కలిపి
సనలఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను సాధించు విధానమునకు సేబంటు
పొంచెను. దాదాపు 2 మీటరుల ఘన పరిమాణము గల సీన
మందిరములను ఉపయోగించి సల్‌ ప్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను
రోజెక్‌ తయారుచేసెను. 1774 (పాంతమున పై మంది

[VE

88

రములందు ఆవిరిని కూడ (వ యోగించిరి. 1880 (ప్రాంత
ములో బర్నర్‌ ల పైకి ఆవిరిని పంపుట కూడ అమలులోనికి
వచ్చెను. (క్రమముగా 1820 నాటికి సీసమందిరముల ఘన
పరిమాణము 2688 ఘ. మీ. (10 వేల ఘ, అ) పెరిగి
(45X15'౫x 15"), 1880 నాటికి అవి 2880 భఘ. మీ. (ఒక
లక ఘ. అ.) లను ఆందుకొనినవి. ఆ తరువాత '్లై మెంట్‌,
డిజార్‌ మ్‌స్‌ ఒక డొత్త సిద్ధాంతమును (వేళ పెట్టిరి, దీని
వలన నై టిక్‌ పొగలు లేకుండా సల్‌ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌
లభించెడిది. దాదాపు 1860 లో గ్లోవర్‌ టవర్‌, గేలుసాక్‌
స్తంభము అను పరికరములు ద్రవేళ పెట్టుటతో సల్‌ ఫ్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌ ఉత్ప త్తి Aad అయ్యెను, 1882 నాటికి
సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను నీర్ణ లీకరించుటకు వాడుకలో
ఉన్న ప్లాటినమ్‌ పాత్రలకు బదులుగా సీన పాత్రలను,
హైసిలికాన్‌ స్టీల్‌ పాత్రలను వాడజొచ్చిరి. ఆ తరువాత
1890 నాటికి వ్యాపార నరళిలో సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను
తయారుచేయుటలో నంసర్గ పద్ధతి (కాంటాక్ట్‌ (పానెన్‌,)
జర్మనీలో రూపు గొనినది. ఇందు ప్లాటినమ్‌ను (ప్రేరక (దవ
ముగా మొదట వాడిరి. 1929 నాటికి యుసనై బు
నేట్స్‌లో వెనేడియమ్‌ సిలికేట్‌ను (ప్రేరక దవ్యమూగ
వాడకొచ్చిరి, 1950 నాటికి పైరిటీన్‌ను మండించు
బర్నరు చేతితో శ్రిప్పెడివారు, అది ఆ ఏడాదిలో మర
వద్ధతికి మార్చబడినది. 1958 నాటికి పపంచమున త్రయా
రగు సల్ప్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌లో నూరింట 80 వంతులు సంసర్గ
పద్ధతిని తయారగుచుండెడిది.

భారతదేశమున సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను తయాగుచేయు
మొట్ట మొదటి ఫ్యాక్టరీ కొన్యానగర్‌ (పళ్ళిమ కెంగాలు)
వద్ద 185కి లో డీ. వాల్‌ డీ కంపెనీ తరపున స్థాపితము
అయ్యను; కెండవ ఫ్యాక్టరీ జెంగాలులోనే 1901 లో
“జెంగాల్‌ కెమికల్‌ అండ్‌ ఫార్మనూటికల్‌ వర్‌” సంస్థ
తరఫున రూపుగొనినది. ఇక మూడవది 1914 లోను,
నాలుగవది 1922 లోను (అంచాలా సమీపము) స్థాపింప
బడినవి. సంనర్గ పద్ధతిని సల్‌ప్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను తయారు
చేయు ఫ్యాక్టరీలలో మొదటిది ఛారతదేశమున శతాశా
కంపెనీవారు (వథమ (ప్రపంచయుద్ధ సమయము (1914 -
1919)న జమ్‌షడ్‌ పూఃర్‌లో చనెలకొల్పిరి. 1929 నాటికి
ఈ ఫ్యాక్టరీల సంఖ్య ఏడుకు పెరిగినది. మరొక వదేండ్లలో
(1989) ఈ సంఖ్య 28 కు పెరిగినది. ద్వితీయ [ప్రపంచ
యుద్ధము నాటికి ఛారత దేశమున సల్‌ ప్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌
అవసరము శ0 వేల టన్నీలు: 1946 లో వార్శికోత్స త్తి
27,982 టన్నీలు. 1950 నాటికి సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను
తయారుచేయు కర్మాగారముల సంఖ్య 48 కు నిలిచినది,

ఇందు నంసర్గ వద్దతిని వాడుకచేయునవి 1శి మాత మే.
వీటి మొ_త్తము వార్షిక ఉత్ప త్రి సామర్గ రము 1,50,000
టన్నీలు (100% ఆమ్లము); అయిశే, 1952 లో చాంబర్‌
పద్ధతిని తయారుచేయు కర్మాగారము ఒకటి మూతవడగా,
మూడు కొత్త సంసర్గ పద్ధతి కర్మాగారములు ఉత్ప ర్తిని
(ప్రారంభించినవి. బొంబాయిలో నేవనల్‌ రయాన్‌ కార్బొ
రేషన్‌ తరఫున రూపుగొన్న 80 టన్నీల సామర్థ కిముగల
ఫ్యాక్టరీ నిర్మాణము భారత దేశమున గల రాసాయనిక
కర్యాగారముల డిజైను నిర్మాణ సామర్థ స్ర్రములను సూచిం
చును. 1961 నాటికి వార్షిక ఉత్పత్తి సామర్థ రము
5,25,900 టన్నీలు ఉండగా, చా_స్థవ వార్షిక ఉత్ప తి
4 లక్షల టన్నీలు మా(త్రమే, 1966 నాటికి వార్షిక ఉత్పత్తి
సామర్థ కము 18,80,000 టన్నీలకు పెరిగినప్పటికిని బా _స్హవ
వార్షిక ఉత్పత్తి 6,21,000 టన్నీలు మాత మే. భారతదేశ
మున నల్‌ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉత్స త్రి అంతయు దిగుమతి చేసి
కొనబడు గంధకము మీద ఆధారపడి ఉండుటవలన ఒక
క్కప్పుడు విడేశీ ద్రవ్యాధారములు కొరవడి, ఫ్యాక్టరీలకు
డీత్స త్రి సామర్థ ములు ఉన్నప్పటికిని లక్యుమును సాధించ
లోక్ర పోవుచున్నవి.

'హెడ్రో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ : నల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ పరిశ్రమ
లోనే చానితోచాటు హైడ్రో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ను కూడ
తయారు చేయుట కద్దు. అయిశే, దీని ఉత్పత్తి నిలుకడగా
జరుగుచున్నది. సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌తో మామూలు
ఉప్పు\ కలిపి స్వేదించినప్పుడు మై్రో కోరిక్‌ ఆసిడ్‌
సిద్ధించును. విద్యుత్‌ విశ్లేషణ వరిశ్రమయందు ఫలించు
కోరీన్‌ ను! ఉపయోగించి కూడ మై(డో క్లోరిక్‌ ఆసిడొను
సాధించుట మరొక విధానము. మాఢో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌కు
మరొక ఆధారము శార్ళన్‌ రాసాయనిక పరిశ్రమ.
1988 - 59 లో ఛారతదేశమున మై|డో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌
వార్షిక ఉత్పత్తి 860 టన్నీలు; (పథమ (ప్రపంచ యుడ్దా
నంతరము ఈ ఉత్పత్తి 650 టన్నీలకు పెరిగినది. (ప్రథమ
పంచవర్ష |పణాళికా (1951) (పారంభమున భారత దేళ
మున హై|డో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ వార్షిక ఉత్పతి 1,675
టన్నీలు ఉండగా, ఆ [పణాళికాంతమునకు (1956) వా స్ట
విక వార్చి క ఉత్పత్తి 10,754 టన్నీలకు పెరిగినది. అయితే,
ద్వితీయ పంచవర్ష |పణాళికాంతము (1961) నకు వార్చి క
ఉత్ప తిరాశి 15,885 టన్నీలు. దేశమున పనిచేయుచున్న
కర్మాగారముల సంఖ్య 28. వాటి వార్షిక ఉత్పత్తి
సామర్భ ్యము 18,900 టన్నీలు.

నైట్రిక్‌ ఆసిడ్‌ : ఇప్పుడు నె(టిక్‌ ఆసిడ్‌ (నతి
కాముము)గా వ్యవవారింపబడుచున్న దానిని ఒకప్పుడు రస

XI1-12 89

రాసాయనిక ఇంజనీరిం౫

వాదులు 'తీవజలము (ఆక్వా ఫార్టిస్‌ )) అని పిలిచెడివారు
16 వ శశాబ్బ్దమున దీనిని జావధయోగములందు కూ?
వాడిరి. ఆ కాలమున దీనిని సాధారణముగా సల్‌ ఫ్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌తో నైటర్‌ను కలిపి, స్వేదించి సాధించెడివారు.
భారత దేశమున మందుగుండు ఫ్యాక్టరీలలో అమోనియా
ఆక్సీకరణ వద్ధతిని వినియోగించి నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ను
తయారు చేనెడివారు. అసలు ఈ అమోనియా ఆక్సీకరణ
పద్ధతిని విలియమ్‌ ఆస్వాల్డ్‌ సిద్ధపరచెను. 1988 - 89
నాటికి భారతదేశమున నై (టిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉత్పత్తి 568
టన్నీలు మతమే ఉండగా, ద్వితీయ (ప్రపంచ యుశ్భా
నంతరమున 1946 లో ఉత్ప త్తి రా? 1,800 టన్నీ లకు పెరిగి
నది. (పథమ పంచవర్ష [వణాళిక (ప్రారంభమగు నాటికి
వార్షిక ఉత్పత్తి రాశి 1,540 టన్నీలు; ఆ (ప్రణాళిక
ముగియునాటికి దేశమున నెటి)క్‌ ఆసిడ్‌ తయారు చేయు
ఫ్యాక్టరీల సంఖ్య 22 కు పెరిగినది. వాటి వార్శిక ఉత్ప త్తి
సామర్థ్యము 8,700 టన్నీలు; అయికశే, వార్డిక ఉత్పత్తి
రాశి మాత్రము 1,870 టన్నీల వద్దశే నిలిచినది. ఉత్తర
దేదేళ్‌, వంజాబు రాష్ట్రములలో నూశేకారం (పొటా
సియమ్‌ నెశేట్‌ ) ఉత్పత్తి అల్పస్థాయిలో నే జరుగు
చుండెడిది. దానితోజాటు నె(టిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉత్పత్తి కూడ
చిన్న తరహాలోనే నిర్వహింపబడుట గమనించదగినది.
ద్వితీయ పంచవర్ష (ప్రణాళికా కాలమున ఒక ఎక్స్‌ప్లో జివ్స్‌
సంస్థ పారిశ్రామిక (పేలుడు సామగిని ఉత్పత్తి చేయుట
బీవోరులో [పారంభించెను. దానితో నెట్రిక్‌ ఆసిడ్‌
ఉత్పత్తి హెచ్చెను, సిందీ వద్ద అదే కాలమున మరొక
ఎనె(ట్రిక్‌ ఆసిడ్‌ కర్మాగారము నెలకొనినది. దీని వార్షిక
ఉత్పత్తి సామర్థ్యము 41,600 టన్నీలు; చివరకు ద్వితీయ
పంచవర్ష (ప్రణాళికాంతమునకు 82,600 టన్నీల వార్చి క
ఉత్పత్తి సామర్థ్యము గల 2కి నైట్రిక్‌ ఆసిడ్‌ కర్మా
గారములు భారతదేశమున పనిచేయుచు ఆ వశడాది
86,468 టన్నీలు ఉత్పత్తిని సాధించినవి (1961).

ఎరువులు

పంటమొక్క_ల పెరుగుదలకు పోవక ఆవోరములను
అందించునవి ఎరువులు. ఇవి స్థూలపు బరువులు, సారపు
కురువులు అని రెండు రకములు. పశువుల పెంట న్గూలపు
బరువుల తరగతికి చెందినది. అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌,
యూరియా వంటివి సారపు నురువుల తరగతికి చెందినవి.
ఎరువు ఏచై నప్పటికిని వంట మొక్కకు ముఖ్యముగా నెటో
జన్‌ (నత్రజని), భాస్వరము, పొటాసియమ్‌ అను మూడు
మూలదవ్యములను అందించుచుండవలయును. ఆఅయిశే,

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

వీటిని మూల[దశ్యావస్థ లో పంట మొక్కలు స్వీకరించి
జీర్ణించుకొను స్థితిలో లేవు. అందువలన వాటిని కారన్‌ ,
హై డోజన్‌, కాల్చితుకు, మగ్నీపియమ్‌, క్లోరిన్‌, గంధ
కము వంటి ఇతర మూల ద్రవ్యములతో కలిసిన యౌోగిక
రూపమున వాటిని లవణములుగా పంటమొక్క-_లకు అందివ్వ
వలయును, పైన చెప్పిన ముఖ్యమైన మూడు (నైటో
జన్‌, భాస్వరము, పొటాసియమ్‌)ను కాక, మొక్కలకు
కావలసినవి బొరాన్‌, రాగి, ఇనుము, మాంగనీస్‌, మొలిబ్రి
నమ్‌, జింకు కూడ కలవు, అయితే, మొదట చెప్పిన
మూడున్ను పంటమొక్కలకు అధిక రాశులలో అవసరము
కాగా, చివర చెప్పిన ఆరున్ను అతి సూత్మురాశులలో కావల
యును. ఈ విజ్ఞాన విషయము 19వ శశాబ్బమున జర్మ
నీలో ఫాన్‌ లీబిగ్‌, ఇంగ్ల ండులో లాస్‌ అను విజ్ఞానులు
కూలంకష వరిళోధనలు చేసి చెప్పిరి, ఇప్పుడు లభించు
యూరియా, అమోనియా వంటి సారపు బరువులు అందు
బాటులో ఆ కాలమున మృగ్యము. చెరూ దేశమునుండి
దిగుమతి అగు గ్వానో (పతిశెట్ట)యును, చిలీదేశ మున
లభించు సోడియమ్‌ నై(శేట్‌ (చిలీ సాల్ట్‌ పీటర్‌ )యును,
ఛాస్వర ఖనిజములనుండి సాధింపబడిన సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌
యును ఆ నాటి సారపు అురువులు. వీటిని మొట్ట మొదట
యూరప్‌ చేశములలోను, యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌లోను
రైతులు వాడి, ఫలసాయమును పెంచ సాగిరి. 19 వ శశా
బ్రపు ఉ త్రరార్థమున జర్మనీ దేశమున పొటాన్‌ లవణ
నిధుల ఉనికి 9 ఇరియుటతో పొటాసియకు లవణముల
వాడుక సేద్యరంగమున (ప్రవేశించినది, అప్పటినుండి
సారపు ఇురువుల వాడుక పెరుగుట ఆరంభమయ్యెను.
ఫ్లారిడా, నన్నీ, దడ&ిణ శకెరొలినా రా ష్ట్రములందు ఛాస్య
రపు రాయిని రైతులు ఉపయోగించిరి® ఆతరువాత
సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌, అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ మిశ్రమ
ఎరువుల వాడుక (క్రమముగా అభివృద్ధి చెందినది.

ఆదిలో వ్యాపార సరళిని ఎరువులను తయారు చేయు
టలో సేం[దియ సంబంధమైన ముడి పడార్థములను వాడు
చుండెడివారు. ఆ కాలమున ఇతర పరిశమలలో వ్యర్థ
ముగా పోవు వస్తుజాలములను సేకరించి ఎరువుల తయా
రిలో వినియోగించెడివారు. అట్టుగాక, ఎరువుల తయారీ
శేడు భారీరాసాయనిక పారి|శామిక వ్యవస్థయందు ముఖ్య
అంగము. ఈనా'డు ఎరువుల తయారీ థాస్వరపు
రాయిని, పొటాసియమ్‌ ఖనిజములను త్రవ్వి తీయుట
యందును, ఒక (వశ్యేక రాసాయనిక (ప్రక్రియ చ్వారా
వాశావరణమునందు ఉండు నై_(టోజన్‌ను స్థిరికరించుట
యందును నిమగ్నమై ఉన్నది. నేటి రాసాయనిక ఎరువుల

వరిశళమ అతి సంకీర్ణ మైనది. ఘన, [దవ, వాయురూపము
లలో ఉండు ఛారీరాశులను జా[గత్తగా కొన్ని రాసా
యనిక (పృక్రియా సూత్రములకు లోబడి సమర్థించుచుండ
వలయును. ఇందుకుగాను దృఢమైన యంత్ర సామ।గి,
రాసాయనిక సాంకేతిక (ప్రక్రియలందు శిక్షణ, తర్ఫీదు,
అనుభవోపేతమైన నై పుణ్యము అత్యవసరము. ఈనాటి
ఇబక్నాలజీ సాధించిన ఫలితములలో రాసాయనిక ఎరువుల
ఉత్పత్తి ప్రపంచమున ఆకలి నివారణకు ముఖ్య సాధనము
అయ్యను.

వా స్హవమునకు రాసాయనిక ఎరువుల తయారీలో
ఎన్నదగిన అభివృద్ధి గత 50 - 60 పండ్ల నుండియు జరిగిన
దని చెప్పవచ్చును, ఎరువులు తయారుచేయు విధానము,
అందు వాడుకచేయు" ముడిసరుకులు మొదలగు వాటిలో
1900 నాటినుండియు ఎప్పటికప్పుడు మార్పులు వచ్చు
చునే ఉండెను. మి(శ్రమ ఎరువులలో నై(టోజన్‌కు ఆధా
రము ఒకప్పుడు నూరింట 90 పాళ్లు [ప్రకృతి సిద్ధముగా
దొరకు సేం దియ పచార్థము శకాగా, ఉివ్వడు దానికి
బదులు కృ(తిమ rw రాసాయనిక*
ప్రక్రియల చ్వాశా విడివడిన నై_[టోజన్‌ లభించుచుండుీ
గమనింపదగిన విషయము. ఇప్పుడు (దవ, వాయు రెప
ముల ఉన్న పదార్థములు కూడ ఎరువుల తయారీ నంగ
మున (పవేశించినవి. పంటమొక్క_ల (పధానపోషకములగు
నైటోజన్‌, ఛాన్వరము, పొటాసియమ్‌ ఎరువులలోను,
ఎరువుల మి(శణములలోను ఎక్కువ పాళ్లలో ఉస్నట్లు
చేయవలసి వచ్చుటచే ఆ యా పదార్థముల భౌతిక ధర్మము
లలో మార్పులు జనించినవి. దీనితో ఎరువులను బంగీ చేయు
టలో కూడ మార్పులు |కమబద్ధముగ తీసికొని రావలసి
— [చూ. ఎరువులు ].

నైటోజన్‌, భాస్వరము, పొటాసియమ్‌ వంటి (ప్రధాన

వృతపోషకములు సవాజముగ (పకృతిలో లభించుట గాని,
పరిశ్రమలలో వ్యర్థముగా పోవు వస్తుజాలము నుండి గాని
లేదా వీటి కృతిమ సంయోజన ప్ర క్రియవలన గాని పొంద
వలసి ఉన్నది,

నై టోజన్‌ : పంటమొక్క-లకు నై నై(టోజన్‌ను ఇచ్చుటకు
1900 వరకు వేరుళనగపిండి, ఆముదపుపిండి వంటి తెలక
పిండ్లు, చేపల ఎరువు, కమేళా చెత్త చెదారము (ఎండిన
రకృ్కము మొదలై నవి) (వధానమైన ఆధారములు. కోక్‌
ఓవన్‌ గ్యాన్‌ యందు కొద్దిగా అమోనియా లభించెడిది.
అయికశే, వీటిలో నైట్రోజన్‌ పాలు బహు తక్కువ అగుట
వలన వాటి ధర పంటమొక్కలకు వేయుటకు గిట్టుబాటు
కాకపో యెడిది.అదియునుగాక, ఈ పదార్థములలో ఆ రోజు

90

లలో చాలవాటిని వళువులకు (పోటీన్‌ ను ఇచ్చుటకుగాను
మేతగా వాడుచుండెడి వారు. అందువలన నై ట్రోజన్‌ గల
అమోనియాను కృ(త్రిమముగా సంయోజన పరచు విధాన
మును తప్పని నరిగ చేపట్ట వలసి వచ్చెను. ఇట్లు వ్యాపార
సరళిలో కృత్రిమముగా సంయోజనము చేసిన అమోనియా
1921 నుండి కై తులకు అందుట మొద లై నది. 1960 నాటికి
(పపంచమున ఉత్పత్తియగు రాసాయనిక ఎరువుల రాశిలో
నూరింట 90 పాళ్ళు కృత్రిమముగా సంయోజనపర చిన
నై(టోజన్‌. పొడి అమోనియా (ద్రవ అమోనియా,
అమోనియమ్‌ నై(శేట్‌ (చావణము, అమోనియమ్‌
నై_్రేట్‌ డోలమైట్‌ మిశణము, అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌,
అమోనియమ్‌ ఫాస్పేట్‌, సోడియమ్‌ నై_(శేట్‌,
|; యూరియా, ఇతర యూరియా యౌగికములు ఇప్పటికి
(అవతరించిన నై (టోజన్‌
(రాసాయనిక్‌ ఎరువులు.
నేలబొొగ్గును స్వేదించు పరిశ్రమలయందు ఉపోత్సన్న
ములుగా అమోనియా లవణములు ఫలించెడివి. ఈ అమో
నియా లవణములలో కొంత భాగము నై(టోజన్‌ను
ఇచ్చు సారపు బరువుగా వాడుట ఆనాటి ఆచారము.
కాల్సియమ్‌ సైనమైడ్‌ అను మరొక రాసాయనిక ద్రవ్యము
పరిళోధనా ఫలితముగా 1895 లో సిద్ధించినది. ఇది 1905
నాటికి గాని వ్యాపారసరళిలో ఉత్ప _త్రీని అందుకొన లేదు,
ఆ కాలమున విద్యుత్తు కొలిమిలో నై(టోజన్‌ను శకాల్సి
యమ్‌ కారె డ్‌తో కలిపి, అధిక తాప క్రమమునకు గురి
చేసి, కాల్సియమ్‌ నై నమైడ్‌ను సాధించెడివారు. శకాల్సి
యమ్‌ సైనమైడ్‌నందున్న నైటోజన్‌ పాలు పంట
మొక్కలకు ఎరువుగా లభించెడిది. ఈ విధముగా కాల్స్‌
యమ్‌ సైనమైడ్‌ను తయారుచేయు శిర ఫ్యాక్టరీలు ప్రథమ
(ప్రపంచ యుద్ధము నాటికి (ప్రపంచ వ్యా ప్రముగ కలవు.
వీటన్నిటియందు తయారగు ఎరువు 1,20,000 టన్నీలు
పోషక నై(టోజన్‌కు సమానము. గాలినుండి నై [టిక్‌
ఆసిడ్‌ను సిద్ధపరచు బర్‌్కలండ్‌, ఐడ్‌ పద్ధతి నార్వేలో
1905 లో [పారంభమై, (పథమ (ప్రపంచ యుద్ధము నాటికి
12 ఫ్యాక్టరీలలో వాడుకలో ఉండెను. ఈ విధానమున
ఉత్ప త్తి యగు నై |టోజన్‌ రాశి మొ త్తము ఏడాదికి 4,000
టన్నీలకు మించలేదు. తరువాత వెలసిన ‘'సింతటిక్‌ అమో
నియా (ప్రానెస్‌' ఈ పద్ధతిని 1928 లో (తోసిరాజనినది.
(్రిడ్డ్‌ హేబర్‌, వాల్లర్‌ నెర్న్‌స్ట్‌ అను జంట విజ్ఞానులు
కలిసి వనిచేసి కృ(త్రిమముగా అమోనియాను సంయోజనము
చేయు (ప్రయోగ విధానమును 1905 లో రూసొందించిరి.
ఈ పద్ధతికి 1918 లో వ్యాపారసరళ స్వరూపమును ఇచ్చిన

వృతపోషకమును ఇచ్చు

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు
వాడు శకారల్‌ కార్‌; ఈయన బాస్‌ అను ప్రసిద్ధ
కర్మాగారమునకు చెందిన విజ్ఞాని. బార్స్‌, అతని నవాధ్యా
యులు కలిసి అమోనియా కృతిమ సంయోజనమున
అధిక |పేష సూత్రమును వినియోగించిరి. 500° తావ
డ్రమమున 160 - 1,200 వాతావరణముల (పేషము వద్ద
ఇనుము (పేరక [దవ్యముగా గొని, దాని మీదకు నైటో
జన్‌, హైడ్రోజన్‌ వాయువుల (1:లి) మిశ్రమును
(సారము చేసిరి. అమోనియాను నై |టిక్‌ ఆకై నడ్‌గా
ఆక్సీకరింవ చేసి, నై_(టిక్‌ ఆసిడ్‌, నై _శైట్‌ లవణములను
ఉత్ప త్తిచేయు విధానము (వ్యాపారసరశి)ను విల్‌ పాల్ళ్ళొ
ఆస్ట్వాల్డ్‌ 1900 లో సిద్ధపరచెను. ఈ పద్ధతిని వినియోగించి
1909 లే జర్మనీదేశమున ఒక ఫ్యాక్టరీ నెలకొనెను.
భారత దేశమున బెంగాలు, బీవోరు రాష్ట్రములలో గల
కోక్‌ ఓవెన్‌ ఫ్యాక్టరీలు అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ ను
ఉత్ప త్తిచేయుట (ప్రారంభించి 50 పండ్లపాటు కొనసాగించి
నవి, మైసూరు సంస్థానమున 198కి లో బెలగొళా ఫ్యాక్టరీ
యందు కృత్రిమ పద్ధతిని అమోనియాను సంయోజన
పరచు విధానము ఆరంభమయ్యెను. 1946 నాటికి భారత
చేశమున ఉత్ప క్తియగు సారపు బరువులరాశి శ8ి2,049
టన్నీలు మాత్రమే, 1947లో ఆల్వే (తిరువాన్మూరు)
వద్ద వై_యక్తికరంగమున ఒక ఎరువుల ఫ్యాక్టరీ (ఫ్యాక్ట్‌)
నెలకొనినది. (ప్రథమ పంచవర్ష |పణాళిక రూపుగొను
నాటికి ఈ రెండు ఫ్యాళక్ట్య రీలును, బెంగాలు, వీవోరు రాష్ట్ర
ములలో నాలుగు కోక్‌ ఓవెన్‌ ఫ్యాక్టృరీలును అమోనియా
సల్ఫేట్‌ ను ఉత్ప త్తిని చేయసాగినవి. ఈ ఫ్యాక్టరీల యందు
తయారగు నై (టోజన్‌ ఉత్పత్తి రాశి 15,740 టన్నీలు
మాత్రమే, (పథమ పంచవర్ష (ప్రణాళికా కాలము నాటికి
(పభుత్వరంగమున సింది (వీవోరు) లో ఒక ఎరువుల
ఫ్యాక్టరీ ఉత్పత్తి ప్రారంభించినది (1951). ఈ కాలమున నే
ఆల్వే ఫ్యాక్టరీని వి న్పరింప జేసిరి. అప్పటికి ఉత్స త్తిరాశి
85,000 టన్నీల పోషక నై_టోజన్‌కు పెరిగినది. ద్వితీయ
పంచవర్ష (పణాళిక అంతము అగుసరికి చేశమున ఎరువుల
ఉత్పత్తి ఇతోధికమై ఉత్పత్తి రాశి 2,90,000 టన్నీల
స్థాయిని అందుకొనినది. ఇక తృతీయ పంచవర్ష [ప్రణాళిక
కాలమున దేశీయ రైతులు సారపు బరువులను ఇష్టపడి
వాడుటచే రాసాయనిక ఎరువులకు గిరాకీ హౌచ్చెను,
1961 - 62 లో నంగల్‌ (పంజాబు) ఫ్యాక్టరీ ఉత్పత్తిని
ప్రారంభించినది. దీనితోపాటు నై వేలీ (మ(చాన్ఫులోను,
(పభుత్వరంగమున ఉక్కు కర్మాగారములు నెలకొని ఉన్న
రూర్‌ కేలా, భిలాయ్‌, దుర్గాపూర్‌ వద్దను మొత్తము
1966 నాటికి 9 ఫ్యాక్టరీలు దేశమున పనిచేయుచున్నవి.

91

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు
వాటి మొ త్రము ఉత్పత్తి రాశి 2,88,000 టన్నీల పోవక
నై (టోజన్‌. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో విశాఖపట్టణమున “కోర
మండలము ఫెర్టి లైెజర్స్‌' వైయక్తిక రంగమున అమో
నియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌, యూరియా ఎరువులను నాఫ్తాను
ఆధారముగాగొని తయారుచేయుచున్నది. ఏడాదికి ఈ
ఫ్యాక్టరీ 8,75,000 టన్నీల అమోనియమ్‌ ఫాన్నేట్‌ను,
16,500 టన్నీల యూరియాను తయారుచేయగల ఉత్ప' త్రి
సామర్థ్యము గలది. డిసెంబరు, 1967 నుండి ఉత్పత్తిని
ప్రారంభించి కోస్తా రై తాంగమునకు ఎరువులను సరఫరా
చేయుచున్నది. రామగుండము వద్ద 80,000 టన్నీల సామ
ర్థ్యము గల కర్మాగారమును స్థాపించు (పయత్న ములు
నఫలీకృత దశలో ఉన్నవి.

భాస్వరము : పూర్వము భాస్వరపు ఎరువును
తయారుచేయుటకు ఛాసన్వర శిలను, ఎముకలను చాడుక
చేనెడివారు. ఛాస్వర శిలను ఉచితరీతిని మార్చుటకు సల్‌
ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను ఉపయో గించెడివారు. నీటిలో కరగని
కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ పంటమొక్క-లకు అందుచాటు లో
ఉండెడి ఛాన్వర ఆన్లుముగా (18-20 శాతము D0)
మారెడిది. ఈ వద్ధతి అతి సరళమెనది అగుటచేతను,
చౌకగా గిట్టుబాటు అగుటచేతను సుమారు నూ రేండ్ల పాటు
సాధారణ సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ ను తయారుచేయుటయే
(పాచుర్యముగా ఉండెను, ఆరో ఫాస్ఫారిక్‌ ఆసిడ్‌, [టిపిల్‌
నూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ తయారుచేయుటకు కూడ థాస్వర
శిలను ఉప యోగించెడివారు.

భాస్వర శిలను ఆన్గుయుతము చేయుటకు నైట్రిక్‌
ఆసిడ్‌ను గాని, పై|ఢో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ను గాని వాడుట కద్దు.
కాని, (ప్రపంచమున నేడు నల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ నే ఎక్కు.
వగ వాడుచున్నారు. ఆరో ఫాస్ఫారిక్‌ ఆసిడ్‌, సల్‌ఫ్యూ
రిక్‌ ఆసిడ్‌ మిశమును అమోనియాయుతము చేసినపుడు
అమోనియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ అను మరొక సంకీర్ణ మిశ్రమ
ఎరువు ఫలించును. ఇందు 16 శాతము నై(టోజన్‌, 20
శాతము భాస్వర ఆమ్లుము గాని 18 శాతము నై(టోజన్‌,
89 శాతము థాస్వర ఆమ్లము గాని ఏదో ఒక నిష్పత్తిలో
ఉండును. ఈ శెండింటిలోను అమోనియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌,
అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ మూలఘటకములు. ఆరో ఫాస్సా
రిక్‌ ఆసిడ్‌ను నిర్దిష్ట పరిస్థితులలో అమోనియాతో (ప్రతిక
రింప చేసినప్పుడు డై అమోనియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ అను
మరొక అతి సంకీర్ణ సారపు పెరువు ఫలించుట ఇటీవలి విష
యము. డై అమోనియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ నందు 21 శాతము
నైట్రోజన్‌, ర్‌8ి శాతము ఛథాస్వర ఆమ్లము ఉండును.
భారత దేశమున పంట మొక్కలకు థాస్వరమును ఇచ్చు

సారపు "ెరువుగా ఎముకల పొడిని రైతులు ఇటీవలి
వరకు ఆదరించిరి, కాని, ఇది సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ వలె శేలి
కగా నీటిలో కరగదు, పంటమొక్క_లకు అందువలన
భాస్వరము అందుటకు చాలకాలము పట్టును. భారత
జేశమున నూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ ను తయారుచేయు మొట్ట
మొదటి ఫ్యాక్టరీ రాణిపేట (మచాన్ఫులో 1906 లో నెల
కొనినది. అట్టి ఫ్యాక్టరీ రెండవది బొంబాయి సనమీపమున
1924 లో పని (ప్రారంభించినది. ఆల్ఫే వద్ద 1947 లో నెల
కొన్న ఎరువుల ఫ్యాక్టరీ నైట్రోజన్‌ ఎరువులతో బాటు
భాస్వరపు ఎరువులను కూడ ఉత్పత్తి చేయసాగినది,
ద్వితీయ (పపంచ యుద్ధమునకు ముందు భారత దేశమున
సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ ఉత్పంక్తి అతి స్వల్పమైనదిగా చెప్ప
వచ్చును, ఉక్కు తయారీలో లభించు (11-28 శాతము
P,0, గల) బేసిక్‌ స్లాగ్‌ ఉపోత్సన్నముగ ఫలించెడిది.
ఛాస్వర శిలను మగ్నీషియమ్‌ సిలికేట్‌ తో కలిపి విద్యుత్తు
కాలిమిలో అధిక తాప క్రమునకు గురిచేసినపుడు 18 — 2
శాతము 0, గల ఛాస్వరపు ఎరువు (ఫ్యూజుడ్‌ ఫాన్స్ఫేట్‌)
లభించెడిది. భారత దేశమున పథమ పంచవర్ష [ప్రణాళిక
అంతమునకు వార్షిక ఉత్పత్తి సామర్థ్యము 2,12,220
టన్నీలు. 1957 లో మ।చానులో షా వాలస్‌ కంపెనీ ఒక
ఫ్యాక్టరీని మొదలు పెట్టి, ఉత్ప తిని _్రారంభిం చినది.
(్రభుత్వరంగమున బీవోరు రాష్ట్ర ప్రభుత్వము 1958 లో
మరొక ఫ్యాక్టరీని సిద్ధపరచినది. 1966 నాటికి భారత
చేశమున సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ ను తయారుచేయు ఫ్యాక్టరీల
సంఖ్య 26 కు పెరిగినది. వీటి అన్నింటి ఉత్ప త్తి సామ
ర్థ్యము 9,51,840 టన్నీ లకు పెరిగినది. ఇదిగాక, 8,80,000
టన్నీల ఉత్పత్తి సామర్ధ్యము గల నై(టో ఫాస్ఫేట్‌ను
తయారుచేయు ఫ్యాక్ట రీకూడ కలదు. 1966 లో 1,21,600
టన్నీల 0,ను ఇచ్చు థాస్వరపు ఎరువు ఛారత
చేశమున ఉత్పత్తి అయినది.

పొటాష్‌ ఎరువు: పొటావ్‌ ఎరువు జర్మనీ దేశములో
దొరకు ముడి ఖనిజముల నుండి లభించుచున్న ది. 60 శాతము
ఈ పొటాసియమ్‌ ఆక్సైడ్‌ గల పొటాసియమ్‌ క్లో రెడ్‌
పొటాష్‌ ఎరువుకు (ప్రాతిపదిక; దీని వ్యవహార నామము
“మ్యూరేట్‌ ఆవ్‌ పొటావ్‌”. సల్ఫేట్‌ ఆవ్‌ పొటాన్‌
మగ్నీపియా (21 - 22 శాతము పొటాసియమ్‌ ఆకై డ్‌),
పొటాసియమ్‌ సల్ఫేట్‌ (50-52 శాతము పొటాసియమ్‌
ఆకె డ్‌) మొదలగు చాటి ద్వారా నాసిరకము పొటావ్‌
ఎరువు లభించుచున్నది.

భారత దేశమున ఎరువుల కార్యక్రమము
(ప్రణాశికా. బద్ధముగా సాగుచున్నది. ఇప్పటికి (1988)

ఉత్ప త్తి

92

నెలకొన్న వాటిని క్రమముగా వి స్హరింప కేయుటయే గాక,
కాన్ఫూర్‌, గుజరాత్‌, మచాసు, బరోనీ, నామ్‌రూప్‌,
కొచ్చిన్‌, గోరక్‌పూర్‌ మున్నగు (ప్రాంతములలో కూడ
రాసాయనిక ఎరువుల ఉత్పత్తి కొనసాగించుటకు పథక
ములు అమలునందు ఉన్నవి.
వస్త్ర పరిశ్రమ

“_కామ్‌టన్‌ మూూల్‌ అను వడుకు సాధనము 1779లో
వెలసివడుగు-పేక' శెంటికి వనికి వచ్చినది [చూ. వు. శిర].
దానితో లంకామెర్‌ లో ప్రత్తి నూలు వర్మిశమ దినదినాథి
వృన్ధిచెంది (ప్రపంచమున మిల్లు బట్ట వ్యాపార మున ఏశాధి
కాగ్షమును గడించినది. ఆర్కరైట్‌ యంతమునందు
వడుకం (ప్రక్రియలు అన్నియు ఒకదాని తరువాత మరొకటి
జరుగులాగున చేయబడిన సమగ సాధనము. ఆదిలో ఇది
గు[రముల సహాయమున పని చేసినది; ఆ తరువాత జల
శక్తి, పిమ్మట ఆవిరి క్తి సహాోయమున వడుకు పని సాగా
డిది. ఆ సాడు నూలు మిల్లులలో పిల్ల లనే కార్మికులుగా
వినియోగించు ఆచారము ఉండెడిది, ఆర్కశరైట్‌ నూత
ములను ఆధారముగా గొనిన మొదటి ఫ్యాక్టరీ మేట్‌
లాక్‌ సమీపమున ఉన్న (కామ్‌ ఫర్డ్‌ వద్ద 1771 లో పని
పారంభించినది. ౪ యంత్రమును సిద్ధపరచిన వానికి దానిపై
గల వాక్కుల పై కాలదోషము పట్టుటతో 17665 నాటికి
ప త్రిమిల్లులు ఇంగ్ల ండు, స్కాట్‌ లాండ్‌, ఉత్తర ఐర్జాండ్‌
దేశములలో పలుచోట్ల వెలసినవి. ఆనాడు మిల్లులు వడికిన
నూలు అంశా చేనేతరంగముననే విని యోగమయ్యెడిది.
1809 నాటికి మొత్తము వడకు యం|త కేం[దముల సంఖ్య
చిన్నవి, పెద్దవి కలిసి 578. ఇందు 18 శేందములందు
మాత్రము 25,000 కదుళ్ళకు మించి కలవు, 208 కేం[దము
లందు 2.500 కదుళ్ళకు లోపు కలవు. లివర్‌ పూల్‌
రేవు పట్టణమునకు సమీపమున ఉన్న లంకామెర్‌ న వడకు
యంశ్రా గారములు శేందీకృతమ్ములె నవి. 1785లో ఎడ్మండ్‌
కార్టరై_ట్‌ మరమగ్గము (పవర్‌ లూమ్‌ )ను రూపొందించి,
నేతగాండ్రకు అందివ్వగలిగినను, దీనిలో కొన్ని మార్చులు-
చేర్పులు చేయునంతవరకు అంతగా జనాదరణ పొంద
లేదు. మొత్తము మీద 1818 నాటికి 2,400 మరమగ్గ
ములు వాడుకలోనికి వచ్చినవి, 1820 లో వ్యస్త్రపరి[శ్రమ
అభివృద్ధి చెందుటతో 1688 నాటికి మరమగ్గముల సంఖ్య
ఒక లక్షకు పెరిగినది, 16850 నాటికి వడకు - నేత జంట
మిల్లులు నెలకొనుట ఆరంభ మైనది. మాన్‌ చెస్టర్‌ (ప్రవంచ
(పత్తి నూలు పరిశ్రమకు పేశెన్నిక గన్నది. పారిశ్రామిక
శరణో ద్యమము ఇంగ్లండులో పారంభమగుటతో వస్త్ర

93

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

పరిశ్రమకు (పోత్సావాము లభించినది, 1900 (ప్రాంతమున
(బిటిషు వ్యస్ర్ర పరిశ్రమ పరాకాష్టనందుకొని [పపంచ
దేశములకు బట్ట ఎక్కువగా ఎగుమతి చేసినది. ఆ తరువాత
యునై. మైడ్‌ స్లేట్స్‌, జర్మనీ, సోవియట్‌ రష్యా, భారత
దేశము, జపాన్‌ మొదలగు విదేశములలో కూడ నూలు
వస్త్ర పరిశ్రమ [పారంభమై, క్రమాభివృద్ధి చెందుటతో
1960 నాటికి (ట్రిటిషు నూలు వస్త్ర పరిశ్రమ చాలవరకు
దిగజారినది. పై గా ఇటీవల నై లాన్‌, బరిలిన్‌ వంటి క్ళత్రిమ
చారములు అవతరించుటతో నూలు వస్తాత్పశ్తి మరింత
సన్న గిలినది.

భారతదేశము చేనేతకు జగత్ప్రనిద్ధి యని పేర్కొని
నాము [చూ. పు. 28]. చేనేత కళయందు సంప్రదాయ బద్ధ
ముగా వచ్చుచున్న నై పుణి |బిటిషు మిల్లు ఉత్ప క్తి ధోరణికి
తట్టుకొన లేక ఎగుమతులు '&ీణించినవి. వస్త్రముల డిజైను
లను రూపకల్పన చేయుటలో భారతీయులు సిద్ధవాస్తులగు
టచే మిల్లుబట్టను దేశమున ఉత్ప త్తిచేయుటకు 1818 లో
కలకత్తాలో పని (పారంభించుటతో మొదటి ప్రత్తి నూలు
ఫ్యాక్టరీ నెలకొనినది, అయిశే, భారత దేశమున చెప్పుకొన
దగిన అభివృద్ధి బొొంజబాయి'సమీపమున 1854లో నెలకొనుట
తోనే (ప్రారంభమై, నానాటికి ఇతోధిక మైనది. 1877 తరు
వాత నాగపూరు, అవహ్మాదా బాదు, పోలాపూరు మొదలగు
దేత్తి పండు (పాొంతములలో నూలుమిల్లులు (పారంభ
మైనవి. 1879 నాటికి దేశమున కదుళ్ళ సంఖ్య 14,08,000;
మరమగ్గముల సంఖ్య 18,800. 1905 లో భారత దేశమున
స్వదేశీ ఉద్యమము (ప్రారంభమగుటతో వెక్కుమంది భార
శీయులు విదేశీ వస్త్రములను విసర్షించుటతో దేశవాళీ
బట్ట ఉత్పత్తికి (పోత్సానాము లభించినది, దకిణ పొంత
మున కోయంబత్తూరు, మధుర, సేలం, చావణగిరి నగర
ములు బట్టల మిల్లులకు కేం[దములుగ (దనిద్ధి వహించినవి.

భారత దేశమున 60,95,000 కదుళ్ళతోను, 865,800
మరమగ్గములతోను ప్రత్తి నూలు 1911 లో 284,00,000
కి. (గా. నుమారు 26 కోట్ల మీటరుల నిడివిగల మిల్లు బట్ట
ఉత్ప త్తి అయినది. 1947నాటికి కదుళ్ళనంఖ్య 1,08,54,000;
మర మగ్గముల సంఖ్య 2,08,000; నూలు 58,60,00.000
కి, (గా. మిల్లు బట్ట 8,76,00,00,000౮ మీటను, 1959
నాటికి ఏడాది ఉత్ప త్తి 500కోట్ల మీటర్లకు మించినది.

ఆంధ్రపదేశ్లో వరంగల్లులోని అజంజాహి బట్టల
మిల్లు చాలకాలము (కిందటనే ప్రారంభథింవబడినది.
పందలపాక, గుంటూరు, తణుకు, అనంత
పురము, కర్నూలు, ఎమ్మిగనూరు, మొదలగునవి వ స్తో
త్పత్తి కేందములుగ రూపుగొనుచున్నవి.

కాకినాడ,

శాపాయనిక ఇంజనీరింగు

(పవంచమున మొత్తం 184,50,00,000 కదుళ్లు 1968
నాటికి పని చేయుచున్నవి. ఇందు ఒక కోటికి పైగా
'మ్యూల్‌’ పద్ధతిని, మిగిలినవి కంకణ పద్ధతిని పని
చేయునవిగా వర్గీకరింపబడినవి. ఇవి ఏడాదికి ౪2,82,000
టన్నీల (పత్తిని వినియో గించుకొ నుచున్న వి. [పత్తి నూలును
నేయు మరమగ్గముల సంఖ్య 25,89,000 [చూ. వస్త్ర
పరి|శమ - అకారాది]. ఛారత దేశమున వడుకు విధానము
అంతయు కంకణ పద్ధతినే సాగుచున్నది. అట్టివి 19658
నాటికి 181 లకల కదుళ్లు పనిచేయుచు 8,98,000 టన్నీల
(వత్తిని వడుకుచున్న వి. 2,04,000 మరమగ్గములు బట్టల
నేత నేయుచున్నవి. 1958లో భారతచదేశమున ప్రత్తి
నూలు ఉత్పత్తి 7,864,500 టన్నీలు ఉండగా, వస్తోత్పత్తి
450,50,00,000 మీటరులు. 1966 నాటికి ధ్రత్తి నూలు
ఉత్పత్తి 9,07,000 పెరిగినది. మొత్తము వస్తోిత్పత్తి
748,60,00,000 మీటరుల'. ఇందులో 440 కోట్ల మీటరులు
మిల్లుబట్ట, మిగిలినది చేనేత వస్త్రము.

పింగాణీ పరిశ్రమ

ఛారతదేశమున తెల్లటి పింగాణీ పాత్రలను తయారు
చేయు భారీ పరిశ్రమ 1860 నుండి వికసనము చెందినది.
రాజమవాల్‌ కొండలలో దొరుకు తెల్లటి బంకమన్నును
ఈ పరి శ్రమయందు వాడిరి. కలకత్తాలో “బెంగాల్‌ పాట
రీస్‌ సంస్థ 20౦ వ శతాబ్ది పు (ప్రారంభములో నెలకొని
పింగాణీ, మృణ్మయ పాత్ర సామ(గి తయారీ (ప్రారంభించి
నది. ఆ తరువాత గుజరాత్‌లోని ఠాణా, గ్వాలియర్‌,
జబల్‌ పూర్‌ మున్నగు (ప్రాంతములలో పింగాణీ వరి[శ్రమ
అభివృద్ధి అయినది.

భారతదేశ స్వాతంత్ర్యము నాటికి దేశమున 44 పింగాణీ
ఫ్యాక్టరీలు పనిశేయుచున్నమవి. వీటియందు వంట ప్మాతలు,
శానిటరీ పరికరములు, ఎల క్రీ క్‌ ఇన్సులేటర్‌ లు, గొట్ట
ములు, ర్మిఫ్రాక్టరీలు, ఇండ్ల కప్పు పెంకులు
మున్నగునవి తయాశై నవి. 1962 నాటికి భారత దేశమున
పింగాణీ ఫ్యాక్టరీల సంఖ్య 62 కు పెరిగినది. పింగాణీ పరి
(శ్రమయందు భారతదేశము స్వయం పర్యా ప్పతను సంత
రించుకొని, విదేశీ [దవ్యమును కూడ ఆకర్షి ంచుకొన్నది.

ర్మిఫాక్టరీలు : భారత దేశమున ఇటీవల (ప్రణాళికా
బద్ధముగా సాగుచున్న ఉక్కు పరిశ్రమ అభివృద్ధి చెందు
టతో రిఫాకక్ట రీల తయారీకి (పాథాన్యము లభించినది.
(ప్రభుత్వ రంగమున విదేశీ సాంశేతిక సలహా సవాకారము
లతో రి ఫాక్టరీ ఫ్యాక్టరీ (ప్రారంభమైనది. వైయక్తిక
గంగక్నుకగ కూడ పెక్కు ఫ్యా'క్ట్య రీలు వనిచేయుచున్నవి.

జాడీలు,

గాజు : థారత దేశ మున ఆంధ పాంతమున ముఖ్య
ముగా నెల్లురు, గూడూరు సమీపమున గాజు పూసల
తయారీ ఒక శతాబ్దమునకు పై బడి సాగుచున్నది. దేశమున
ఆధునిక సాంకేతిక వసతులతో ప్రారంభించిన మొట్ట
మొదటిగాజు ఫ్యాక్టరీ జీలమ్‌వద్ద 1892 లో స్థాపిత మైనది.
ఇది గాజు సీసాలను మా(తమే తయారుచేయుటకు ఆనాడు
ఉద్దిష్ట మైనది, పిదప, 1905 లో పూ నావద్ద (ప్రారంభిం చిన
గాజు ఫ్యాక్టరీ ఆ తరువాతి వాటికి ఆదర్శ మైనది. 1918 క
దేశమున గాజు ఫ్యాక్టరీల సంఖ్య 16 కు పెరిగినప్పటిక
మరుసటి సంవత్సరము ఉత్పత్తిని సాగించుచున్న ఫ్యాక్ట
రీలు మూడు మా(త్రమే. 1918 నాటికి పనిచేయుచున్న
ఫ్యాక్టరీలు 14. అయిశే, 1981 (ప్రాంతమున స్వదేశీ
గాజు పరిశ్రమకు నాటి (పభుత్వము టారిఫ్‌ రతణ స్నూకర్య
ములు కల్పించుటచే ఆ తరువాత 1989 నాటికి గాజు /ఫ్యాక్ట్ళ
రీల సంఖ్య 80 క పెరిగినది, ఆ నాడు వీటన్నిటి. ఉత్ప ర్‌
ర్‌శే లక్షల చదరపు మీటరుల పలక గాజు, మిగణా గాజు
రకములు 4కి వేల టన్నీలు కలవు. ద్వితీయ (ప్రవంచ
యుద్ధసమయమున స్వదేశీ గాజు పరిశ్రమకు (పోశ్ళా
వాము లభించుటచే 1946 నాటికి 174 గాజు ఫ్యాక్టరీలు
దేశమున వెలసినవి. వీటి ఉత్స త్తి 12 లతల చదరపు
మీటరుల వలక గాజుకు, 1,10,000 టన్నీల గాజు సామాను
లకు పెరిగినది, (పథమ పంచవర్ష ప్రణాళిక (ప్రారంభ
మున పనిచేయుచున్న గాజు ఫ్యాక్టరీల సంఖ్య 109; ఇవి
గాక, మూడు వలకగాజును ఉత్ప త్తిచేయు ఫ్యాక్ట రీలును
కలవు,

ప్రణాళికా బద్ధముగా జరుగుచున్న గాజు పర్మిశమాభి
వృద్ధిలో నూతన రకములగు గాజు సామ్మగిని తయారు
చేయుటకు ఏర్పాట్లు చేయబడినవి. పెన్సిలిన్‌ను నిల్వ
యుంచు బుడ్లు, పలకగాజు, గాజుగొట్టములు, తెర్మోనస్‌
ఫ్లౌస్‌్మ్‌లు, అసలు బంగారము భాళీ పూసలు (అమృతసర్‌ ),
కృత్రిమ ముత్యములు మొన్నగునవి ఇటీవల దేశమున
తయారగుచున్న గాజు సామానులు. ద్వితీయ పంచవర్ష
(పణాళికా కాలమున మరొక 17 గాజు ఫ్యాక్టరీలు అవత
రించుటతో కొన్ని పాత ఫ్యాక్టరీలు మూత పడినప్పటికిని,
పని చేయుచున్న 97 గాజు ఫ్యాక్టరీల వార్డిక ఉత్పత్తి
సామర్థ కిము లి,88,000 టన్నీలకు పెరిగినది. ఈ [పణాళికా
కాలమున తయారైన గాజు సామ(గిలో (కొత్తవి: రంగు
పలక గాజు, పగలని గాజు పీచు గాజు (ఫైబర్‌ గ్లాస్‌ )*
గాజు పని ముట్లు, గాజు ఇటుకలు, సిరంజీలు, కృత్రిమ
రవ్వలు, న్నేతచికిత్సయందు _పనికివచ్చు (ప్రత్యేక మైన
గాజు సామి మొదలగునవి.

94

విద్యుత్తు రాసాయనిక పరిశ్రమ

రాసాయనిక పరిశ్రమ రంగమున చ్యాటరీల తయారీ
మరొక [పథాన ఘట్టము, ఇందు త్రైమరీ, నెకండరీ జ్యాట
ఏల ఉత్పతి కూడ చేరినది. 1859 లో గ్యాస్టన్‌ ప్లాంట్‌
సీసనంచాయకభఘటము (లెడ్‌ అక్యూమి లేటర్‌ నెల్‌)'ను
మొదటి సారిగా నిర్మించెను, ఆ తరువాత 1881 [పొంత
(మున క్యామిల్లే ఫౌశే సీసనంచాయక ఘటముమీద పెక్కు
గరిశోధనలు సాగించి ఇప్పుడు వాడుకలో ఉన్న మోటారు
కారు బ్యాటరీ మాతృకకు రూపకల్పన చేసెను, మోటారు
కాగు డైనమో వంటివి వాడుకలోనికి వచ్చుటతో జ్యాట
ల , (సీససంచాయక ఘటముల) ఉత్పత్తి ఈశశాలద్ది
మొదోటి నుండి క్రమముగా వ్యాపార సరళిని అభివృద్ధి
అయినది. ఎడిసన్‌ 1900 లో ఇనుము - నికెల్‌ ఆకై డ్‌
లకమ్ములను ఉపయోగించి ఆల్కలీ ఘటమును సిద్ధపర
వుట విద్యుత్తు రాసాయనిక పరిశ్రమలో పేరొ_-నదగినది.
)కెల్‌, కాడ్మియమ్‌ భాగములను వాడి జుంగర్‌, బెడ్ట్‌
క్యాటరీని "మెరుగు పరచుట మరొక మెట్టు.

ప్రైమరీ బ్యాటరీలు : భారతదేశమున
ఏమీపమున 1926 లో ఒక |బిటిప్‌ సంస్థ జ్యాటరీ ఫ్యాక్టరీని
పారంభించి, ' మొదటి సారిగా పై మరీ చ్యాటరీల
;త్ప ల్రిని గ్రారంభించెను. 1986 (ప్రాంతమున ఒక
స్టేచేశీ సంస్థ మవోరాష్ట్ర్రములో బ్యాటరీల ఉత్పత్తిని
మొదలు పెళ్లెను. ఈ శెండు ఫ్యాక్టరీల వార్షిక ఉత్పత్తి
,€0,00,000 బ్యాటరీలు; ద్వితీయ (పపంచ యుద్ధసమయ
మున యుద్ధావనరములశై ఉత్పత్తి సామర్థ్యమును
పెంచిరి. 1947 లో ఛారత దేశమున బ్యాటరీల పరి|శ్రమ
రారిఫ్‌ రక్షణను సంతరించుకొనినది. దీని ఫలితముగా
ఏరుసటి సంవత్సరము (1948) స్వదేశీ బ్యాటరీల ఉత్ప త్తి
తో ధిక మై, ఉత్పత్తి రాశి 12,88,00,000 చ్యాటరీలకు
పెరిగినది. 1950 - 51 నాటికి మవోరా ష్ట్ర ములో మూడు
గా క్టరీలును, పశ్చిమ బెంగాల్‌లో ఒక ఫ్యాక్టరీ కలవు. వీటి
మొత్తము వార్షిక ఉత్పత్తి సామర్థ కిము 23,50,00,000
ర్యాటరీలు కాగా, ఆ ఏడు వా స్థవిక ఉత్ప త్రి 18,65,00,000
క్యాటరీలు. బ్యాటరీలను టార్చిలై టులలోనే కాక, రేడియో
0టి ఎలక్ట్రానిక్‌ పరికరములలోను వాడుక చేయుటశే
గ్యాటరీలకు గిరాకీ నానాటికీ పెరిగినది, ప్రథమ పంచ
ర్వ (ప్రణాళికాంతమునకు చార్జి కోత్స త్రి అప్పటికి పని
కీయుచున్న ర్‌ ఫ్యాళక్ట రిలలోను 16,11.00,000 బ్యాటరీలు
కాగా ఈ 5 ఫ్యాక్టరీలకు 22 45,00,000 బ్యాటరీలను
త్స త్రిచేయు సామర్థ గాము కలదు. ద్వితీయ పంచవర్ష

కలకత్తా

95

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

(పణాళికాంతమునకు స్వచేశీ బ్యాటరీ ఉత్పత్తి వర్మిళమ
న్వయంసమృద్ధిని అందుకొని, ఆ ఏడు 21,40,00,000 బ్యాట
రీల వాస్తవిక ఉత్ప తిని సాధించినది. దీని ఫలితముగా
అప్పటినుండి చ్రైమరీ చ్యాటరీలు భారత దేశమునుండి
విదేశములకు ఎగుమతి అగుచున్నవి.

సెకండరీ బ్యాటరీలు : చై.లు, మోటారు కారులలో
వాడుకచేయు సెకండరీ బ్యాటరీలను తయారుచేయు నంస్థ
కలకతా సమీవమున 1981 నాటికి సిద్ధమై, పని ప్రారంభించి
నది. 1989 నాటికి మరొక 5 ఫ్యాక్టరీలు కలకత్తా సమీప
ముననే వెలసి ఉత్పత్తిని ఆరంభించినవి. ఈ 6 ఫ్యాక్టరీలు
నాటి డదేశావసరములను కొంతవరకు మాతమే తీర్చ
గలిగినవి. అప్పటిలో చేశావసరములు లత బ్యాటరీలు
కాగా, వాస్తవిక వార్షిక ఉత్పత్తి 86,000 కు మించలేదు.
కాని, ద్వితీయ [ప్రపంచ యుద్ధము ఆరంభము అగుటతో
యుద్ధావసరములకై_ సెకండరీ బ్యాటరీల ఉత్పత్తి ఇతోధి
కము గావించి, ఉత్ప త్తి రాశిని 1,22,000 కు సెంచిరి. భారత
చేశమున (పథమ పంచవర్ష [పణాళిక (ప్రారంభము (19651)
అగుసరికి 4,45,820 బ్యాటరీల ఉత్పత్తి సామర్థ్యము గల 18
ఫ్యాక్టరీలు పనిచేయుచున్నవి. ఈ (ప్రణాళికా కాలమున
మరొక 6 ఫ్యాక్టరీలు నెలకొని ఉత్ప త్తిని ఇతోధికము చేసి
నవి. తరువాత కొన్ని ఫ్యాక్టరీలు మూతపడినప్పటికిని
2,90,000 బ్యాటరీల వారిక ఉత్పతి గల 18 ఫ్యాక్టరీలు
ద్వితీయ పంచవర్ష (ప్రణాళికా (ప్రారంభము (1956)
నాటికే పనిశేయుచున్నవి. వీటి వా స్పవిక వార్షిక ఉత్ప త్తి
2,58,000 బ్యాటరీలు. 1964 నాటికి ఛారతదేశమున
సెకండరీ బ్యాటరీలను తయారుచేయు ఫ్యాక్టరీలు 12,
కాగా, వాటి వారి క ఉత్ప త్తి సౌమర్థ రము 7,84,000
బ్యాటరీలు.

కాల్సియమ్‌ కార్లైడ్‌: కార్సియమ్‌ నెనమెడ్‌, ఆసి
టిలీన్‌ వంటి మౌలిక రాసాయనిక యౌగికములను తయారు
చేయుటకు |ప్రాతిపదికయెన కాల్సియమ్‌ కారైడ్‌ ఉత్పత్తి
భారత దేశమున ద్వికీయ |ప్రవంచ యుద్ధ సమయమున
(ప్రారంభ మైనది. 1951 నాటికి దేశమున రెండు ఫ్యాక్టరీలు
కలవు, (ప్రథమ పంచవర్ష (ప్రణాళికా సమయమున మరొక
ఫ్యాక్టరీ నెలకొని, 1955 నాటికి 8,000 టన్నీ ల వాస్తవిక
వార్షిక ఉత్పత్తిని సాధించినవి. ద్వితీయ పంచవ ర్ల ప్రణా
ళికా కాలమున కలకత్తా సమీపమున ఒక ఫ్యాక్ట రీయును,
బొంజాయి సమీపమున మరొక ఫ్యాక్ట రీయును ఉత్పత్తిని
(ప్రారంభించినవి, 1965-66 నాటికి చా రిక ఉత్పత్తి సామ
రము 58,500 టన్నీలు కాగా, వాస్తవిక వా ర్లిక ఉత్పంర్తి
50,000 టన్నీలను మా(తమే సాధించినవి.

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

కోరీన్‌ : వన్ర్రపరి(శ్రమ, కాగితపు వరిశ్రమ, మంచి
నీటినీ శుభపరచుట మున్నగు పరిశ్రమలలో వాడుక
చేయు క్లోరీన్‌ ఉత్పతి భారత దేశమున ద్వితీయ [పపంచ
యుద్ద సమయమున ప్రారంభ మైనది. మొదటి ఫ్యాక్టరీని
కలకత్తా సమీపమున “ఇంపీరియల్‌ కెమికల్‌ ఇండ స్ట్రీస్‌
సంస్థ స్థాపించెను. తరువాత (ధ్రంగాథరా, మెట్టూర్కు ఢిల్లీ,
డాల్మియానగర్‌ ప్రాంతములలో క్లోరీన్‌ ఉత్పత్తిని
ప్రారంభించిరి. క్లోరీన్‌ చేశావసరములకు పుష్కులముగ
లభించుచున్న ది. 1951లో (దవరూప క్లోరీన్‌ వార్చి క ఉత్ప త్రి
సామర్థ కము భారత దేశమున 18,2589 టన్నీలు కాగా,
వాస్తవిక వార్చిక ఉత్పత్తి 5్‌,శిర్‌2 టన్నీలు మాత్రమే.
తృతీయ పంచవర్ష (ప్రణాళికాంతమునకు (1968) దేశమున
క్లోరీన్‌ ఉత్ప త్రిని చేయు ఫ్యాక్షరీలు 18 కలవు. చాటి
వార్షిక ఉత్ప త్తి సామర్భ శ్ర్రము 79,840 టన్నీలు కాగా?
వాస్తవిక వార్షిక ఉత్పత్తి 61,000 టన్నీలు. దేశమున
ప్లాస్టిక్‌ పరిశ్రమ నానాటికి వి స్పరించుటచే ఇంకను క్లోరిన్‌
ఉత్పత్తిని పెంచుటకు పథకములు రూపుగొనుచున్నవి
[చూ. అశకారాది ఒక్లోరీన్‌ |.

విరంజన చూర్ణము (బ్లీచింగ్‌ పౌడరు) : భారత దేశ
స్వాతంత్ర్యము నాటికి నాసిరకము విరంజన చూర్ణ మును
తయారు శేయు ఫ్యాక్టరీలు దేశమున అచ్చటచ్చట నెల
కొనినవి, వాటి వాస్తవిక వార్చిక ఉత్ప త్తి 2,189 టన్నీలు.
1955 (ప్రాంతములో మెట్టూరు వద్ద జర్మనీ సాం కేతిక
సవాకారముతో వారిక ఉత్పత్తి సామర్థ్యము 6,000
టన్నీలు గల ఒక ఫ్యాక్టరీ నెలకొని పని చేయుచున్నది. 1966
నాటికి దేశమున స్రీచింగ్‌ పౌడర్‌ వార్షిక ఉత్పత్తి సామ
ర్థ ము 16,800 టన్నీలు కాగా,
ఉత్ప ర్తి 10,800 టన్నీలు.

వా సవిక వారిక
~— 0

సిమెంటు

జోసఫ్‌ ఆస్పిడీన్‌ కూలంకష పరిశోధనలు గావించి పోర్ట్‌
లాండ్‌ సిమెంటును 1826 లో సిదపరచెను. భారత దేశమున
1889 నాటికి పోర్ట్‌ లాండ్‌ సిమెంటు కాలికట్‌ లో తయారగు
టకు కృషి జరిగెను. 190౧4 నాటికి ఛారీ స్థాయిలో సిమెం
టును ఉత్ప'త్తిచేయు ఫ్యాక్టరీ మ్రాను శాష్ట్రములో సిద్ధ
పరచబడి, రెండవ ఫ్యాక్టరీ 1914లో గుజరాతులోస్థాపింపబడి
ఉత్పత్తిని పారంభించినవి. ప్రథమ [పపంచ యుద్ధ సమయ
మున ఒకటి మధ్య (పజేక్లోను, మరొకటి రాజస్తాన్‌ లోను
సిమెంటు ఉత్పత్తిని పారంభించినవి. 1922-28 నాటికి
దేశమున సుమారు 680 లక్షల టన్నీల ఉత్ప త్తి గల సిమెంటు
ఫ్యాక్టరీలు 11 పనిచేసినవి. విదచేశములనుండి దిగుమతి అగు

చున్న సి మెంటు ధర పోటీకి తట్టుకొన లేక కొన్ని ఫ్యాక్టరీల

మూతపడినవి. తరువాత టారిఫ్‌ రతణను సంతరించుకొని

సిమెంటు పరిశ్రమలో పాల్గొను సంస్థలు ఒక సంఘము

(సిమెంటు మాన్యు ఫ్యా్యక్చరర్‌ అసోషియేషన్‌ )గా(1926-

ఏర్పడి, సిమెంటు వ్యాపార పరిశ్రమను సువ్యవస్థీకరించు

కొనెను. భారతదేశ స్వాతం! త్యానంతరము దేశవిభజన

ఫలితముగా 28 ఫ్యాక్టరీలు పాకిస్తాన్‌ భూథాగమునకు

పోగా,1968 నాటికి దేశములోని సిమెంటు ఫ్యాక్టరీ ’
సంఖ్యలి1. వీటి ఉత్ప _త్తి సామర్థ కము 4 లతల టన్నీలు .,
ఆంధ్రపదేశ్‌ లో: మొదటి సిమెంటు ఫ్యాక్టరీ - ఆం(7 ధా
సిమెంటు కంపెనీ-1987 లో విజయవాడ సమీవపవరున
నెలకొనినది. ఇప్పుడు ఆం|ధపదేక్లో 5 ఫ్యాక్ట (రీలు

పనిచేయుచున్నవి.

కార్బన్‌ రాసాయనిక పరిశ్రమల వికసనము

ద్రత్తి, పట్టు, లక్కు, చెట్ల జిగురులు, వనస్పతి ,రంగులు
తోలును పదును చేయుటకు వాడుకచేయు టానిస్‌లు వంటి
ధ్రకృతి సిద్ధముగా లభించు [ద్రవ్యములు |ప్రాలీనకాలమ
నుండియు (ప్రపంచ వ్యా ప్ప్రముగా వాడుకలో ఉన్నకి
చూ, సం+ &-పు. 107].

బర్జీ లియస్‌ (17791848) రాసాయనిక యోగికి
ములను విశ్లేషించు విధానములను రూపొందించుటలో
కృషి చేసెను. లావ్వాత్యే (1748-98) [వకృ్ళతి సిద్ధముగా
లభించు సేంద్రియ [దవ్యములలో శకార్భన్‌, హై|డోజన్‌
ఆక్సిజన్‌ అను ముఖ్య ఘటకములు కలవని పరిళోధనల
పూర్వకముగ రుజువు చేసెను.

(శెడరిక్‌ వలర్‌ అను జర్మనీ రాసాయనిక శాస్త్రజ్ఞుడు
1828ల తన (ప్రయోగశాలలో యూరియాను తయారు
చేసినప్పుడు ఒక రాసాయనిక సంయోజన సూత్రమును
కనుగొనెను. నిజమునకు ఇదియే కార్భన్‌ రాసాయనిక
శా స్త్రథివృద్ధికి పారంభము అనవచ్చును. ఈ శాఖాభివృద్ధి
వివిధ పరిశ్లీలక ప్రయోగములు ఎప్పుడు ఎట్లు జరిగి నూతన
వస్తూత్పత్తి కి కారణమైనది మొదలగు విషయములు, విజ్ఞాన
సర్వస్వము (కెండవ సంపుటము) - భౌతిక రాసాయనిక
శాస్త్ర సంపుటమున-పు, 121 లో వివరముగ తెలుపబడినది,
పలువురు రాసాయనిక శ్వాస్త్రజ్ఞల కృషి రాసాయనిక పరి
గ్రమాభివృద్ధికి తోడ్చడినది, ప్రాస్టిక్కు., కృతిమ చారములు
(నైలాన్‌ వంటివి), పెటో-కమికల్స్‌ మొదలై న రాసా
యనిక వస్తువులు, ఇతర పరిశ్రమలలో లభించు ఉపో
త్పన్నములు లాభసాటి వస్తువులను తయారు చేయుటకు
వీలయినది.

96

రాసాయనిక శ్యాన్ర్రరంగమున మౌలిక పరిశీలనలు ఈ
రూపున సాగుచుండగా నేలబోొగ్గు వాయువు-1810 (ప్రాంత
మున - దీ ప్తికారక [దవ్యముగా వాడుకలొ'నికి వచ్చెను. నేల
బొగ్గువాయువు కోల్‌ శారునుంచి లభించిన ఉపోత్సన్న ము.
దీనిని ఇంధనముగాను, మసిపొడి (లాంప్‌ శ్లాంక్‌) ని తయారు
చేయుటకును వాడుచుండెడివారు. కోల్‌ తారును స్వేదించు
నప్పుడు ఫలించు బాప్పశీల పదార్థములు టశ్చెంటీన్‌
తై_లమునకు బదులుగా 1815-20 మధ్య వాడుకలోనికి
వచ్చినవి, ఆనాడు కోల్‌ శారు స్వేదనోత్స త్తులను వార్నీప్‌.ల
లోను, రబ్బరును కరగించుటకు (దావకముగాను వాడు
'చుండిరి.

౫ డ్రైిముల వాత పడి కలప చెడిపోకుండుట కె |క్రియొసోట్‌
(ప్రక్రియకు గురి చేయు విధానము ఒకటి 1రకిరి లో
రూపొందెను. కోల్‌ శారును స్వేదించుటలో ఆంగిక
విధానము ఒకటి 1848 లో ఛార్లెస్‌ మాన్స్‌ఫీల్డ్‌ సిద్ధ వర
చెను. అయినప్పటికిని ఆ రోజులలో ఛారీ రాశులలో కోల్‌
తారు వ్యర్థమయ్యెడిది. చానిని లాభసాటిగా వినియో
గించు [వుక్రియ ఏదియును నాడు లేదయ్యెను. పైగా
కోల్‌ శారును పారవేయుట వల్ల అది (ప్రజారోగ్య సమ
న్యగా పరిణమింప జోొచ్చెను. ఇది ఇట్లుండగా పట్టు వస్త్ర
మునకు రంగును సిద్ధపరచు సమయమున పెర్కిన్‌ అను
18 పండ్ల పాయము గల యువకుడు ఆనిలీన్‌ క్లాక్‌ అను
వర్ల |దవ్యమును 1856 లో ఆకస్మికముగా పొందగలిగాను.
ఇది కోల్‌ శారు నుంచి లభించిన రంగు. పెర్కిన్‌ సాధించిన
ఫలితములను (ప్రాతిపదికగా గొని పరిశోధనలు సాగించి
కోల్‌ తారు నుండి మరి కొన్ని వర్ల (దవ్యములను సాధిం
చిరి. కారన్‌ రాసాయనిక శ్యాన్ర్రమున ెన్టీన్‌ అణు
న్వరూపమునకు వలయాశకారము ఆపాదించిన వాడు
(ఫ్రీడిష్‌ కేకులే, ఇది 1865 లో జరిగిన సంఘటన. దీని
ఫలితము (ప్రకృతిసిద్ధముగా లభించు నీలి రంగుకు [పతి
రూప పదార్థమును ఒకదానిని కృతిమముగా సాధించు
టకు తోడ్పడెను, ఆనాడు జర్మనీ ఆలిజరిన్‌ వంటి చేత
రంగులను ఉత్పత్తి చేయుటలో (ప్రపంచమున పకాధికార
మును నంతరించుకొన్నది, ఇశ్లే కోలొశారు నుండి పెక్కు
రాసాయనిక |[దవ్యములను సిద్ధపరచుటకు వీలయ్యెను.
(ప్రథమ (ప్రపంచ యుద్ధ సమయమున ఇంగ్లండు, యునై_
బడ్‌ స్టేట్స్‌ దేశములు ఈ పరిశ్రమలను పెంపొందించినవి.
1985 లో జెర్షియస్‌ ఉదజనీకరణము అను (ప్రక్రియ సిద్ధ
వరచుటతో పెటోల్‌, కందెనలు వంటి పదార్థములను
తయారు చేయుటకు వీలయ్యెను. వేరు వేరు (పేరక [దవ్య
ములను ఉపయోగించి జలవాయువును అనేక రకములై న

XI—13 97

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు
వినియుక్ష ద్రవ్యములుగా మార్చుటకు ఫిషర్‌, (టో వేన్‌
రూపొందించిన విధానములు తోడ్చడెను,
నేలబొగ్గుతో కార్పనీకరణము : చేలబొగ్గు నుండి
వాయువును తయారుచేయు మొట్ట మొదటి ఫ్యాక్టరీ
(పపంచమున ఇంగ్లండు దేశమున 1798 లో శేమ్స్‌వాట్‌
(ప్రారంభించెను, 1820 లో నేలబొగ్గు (కోల్‌ గాస్‌ ) వాయు
వును ఉత్ప త్తి చేయు ఒక పెద్ద ఫ్యాక్టరీని స్థాపించి, వంట చేసి
కొనుటకు (ప్రజలకు నేలబొగ్గువాయువును సరఫరా చేయు
చుండిరి. గార్జెను అను వాడు కోల్‌ శారు నుండి స్ఫటిక
రూపమున నా ఫ్రలీన్‌ను సాధించి సిద్ధవరశచెను. యుమా్‌,
లాశెన్‌ 1888లో ఆం|తసీన్‌ ఉనికిని కనుగొని (పకటించిరి.
వోఫ్‌ మన్‌ 145లో తేలిక నూనెయందు బెన్టీన్‌ ఉండునని
వెల్ల డించెను. ఆ తరువాత 1849 లో కోల్‌ శారును ఆంశిక
స్వేదన క్రక్రియకు గురి చేసి నాఫాచావకము నుండి
జెన్టీన్‌ ను వ్యాపార నరళిలో సాధించుటకు మాన్స్‌ఫీల్డ్‌
విజ్ఞాని ఒక ఉపాయమును కనిపెెను, నేలబొగ్గు
వాయువు నుండి జెస్టీ న్‌ను సాధించుట 1876లో (పౌరంభ
మయ్యెను. ఛారతదేశమున మొదటి నేల బొగ్గు వాయువు
ఫ్యా క్టరీ 1857 లో రూపుగొని, కలకత్తాలో వీధి దీపములను
వెలిగించుటకుగాను ఈ వాయువు సరఫరా మొదలై నది.
1909 లో వీవహోరులో ఈస్ట్‌ ఇండియా రైల్వే తరఫున
“సైమన్‌ కార్‌వ్స్‌' సంస్థ కోక్‌ ఓవెన్‌ ఫ్యాక్టరీని సిద్ధపర
చెను. 1920 లో సొంత ఉప యోగమున కె అప్పటి ఉక్కు.
కర్మాగారములై న తాశా ఐరన్‌ అండ్‌ స్టీల్‌ కోంచెనీ
మూడు కోక్‌ ఓవెన్‌ ఫ్యాక్టరీలను (పారంభించెను.
జరియా నేలబొగ్గు గనుల [ప్రాంతమున 1924 నాటికి
వ్యావెర సరళిలో నేలబొగ్గు వాయువును ఉత్ప త్తి చేయు
4 కేందములు వెలసినవి. (ప్రథమ (ప్రపంచ యుద్ధ
సమయమున ఉక్కు ఫ్యాక్టరీలు వాటి ఉత్పత్తిని సెంపొం
దించినవి.
చేలబొగ్గు కార్శనీకరణ వ క్రియయందు అడ్డముగా
ఉండు రిటార్డ్‌ లను, కోక్‌ ఓవెన్‌లను కూడ వాడుక చేసిరి.
ద్వితీయ (ప్రపంచ యుద్ధమునకు ముందు భారత దేశమున
కోల్‌ శారు, క్రియొసోటాయిలు, నా ఫ్సలీన్‌, కీలు, కొన్ని
రకములైన క్రమిసంహారులు ఉత్పత్తి అయ్యెడివి. రాసా
యనిక ద్రవ్యములను సాధించుట అప్పటికి భారత దేశమున
లేదు. కాని, ద్వితీయ (ప్రపంచయుద్ధ సమయమున యుద్దా
వసరములను సమకూర్చుట.కె గాసోలీన్‌ సాధించు యంత
వ్యవస్థను ఒకదానిని జమ్‌షడ్‌ పూర్‌ లో స్థాపించిరి, ఉక్కు
ఫ్యాక్టరీలు కార్భనీకరణ |పక్రియయందు అత్యధిక తప
క్రమమును వాడినవి, స్వాతం త్యానంత రమున ఖీవోరులో

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

1951 (పాంతమున సిం|దీ ఎరువుల ఫ్యాక్ట రీకి సంబంధించిన
కోక్‌ ఓవెన్‌ కర్మాగారములు పని |పారంభించినవి. ఇవి
అమోనియా, కోలారు, నా ఫ్లలీన్‌, బెన్టోల్‌, బెస్టీన్‌,
టాల్యుయిన్‌, జైెలీన్‌ వంటి రాసాయనిక [దవ్యములను
ఉత్పత్తి చేసినవి. 1955 - 56 నాటికి 8 పెద్ద ఫ్యాక్టరీల
వార్షిక ఉత్పత్తి సామర్థ్యము 84,71,000 టన్నీలు;
వా_స్వవిక వార్షిక ఉత్పత్తి 24,00,000 టన్నీలు, చిన్న
తరవహో ఫ్యాక్టరీల మొ త్రము వార్షిక ఉత్స త్తి సామర్థ ము
1,09, 10,000 టన్నీలు కాగా, కోకు ఉత్పత్తి 1,20,000
టన్నీలు. ఇందు సగమునకు పైగా [పభుత్వరంగమునకు
చెందినవి. ద&ిణపాంతమున నై_వేలీ లిగాట్‌ కార్చొ
శేషన్‌కు 4,28,000 టన్నీల కోకు ఉండలను తయారుచేయు
ఉత్పత్తి సామర్థ కము కలదు. 1965 - 66 నాటికి కోకింగ్‌
కోల్‌ ఉత్పత్తి సామర్థ్యము 1,41,80,000 టన్నీలు.

కోల్‌తారు స్వేదనోత్సత్తులు : భర తదేళ మున
మొదటి కోల్‌ శారు స్వేదనోత్సత్తి కర్మాగారము 1921 లో
జరియా (ప్రాంతమున నెలకొనినది. అల్ప ఉత్పత్తి స్థాయి
గల కర్మాగారములు బొంబాయి, కలకత్తా సమీపమున
చై వేటురంగమున ఉత్పత్తిని ప్రారంభించినవి. ఆదిలో
భారత దేశమున కోల్‌ శారు స్వేదనోత్పత్తి పరిశ్రమ
క్రియొసోటాయిలు, నాఫ్సలీన్‌, రోడ్డ తారు వంటి వాటికి
పరిమిత మైనది. 1980 నాటికి తారు ఉత్పత్తి రాశి 15,000
టన్నీలు మాత్రమే. ఇది 1942 నాటికి 60,000 టన్నీలకు
సెరిగినది. శిళి,514 టన్నీల కోల్‌ తారును శళోధించగా
1,729 టన్నీల మంచిశారు, 22,248 టన్నీల రోడ్డుశారుు
6060 టన్నీల మామూలు శారు, ి,కి56 టన్నీల
ఆస్ఫాల్ట్‌ లభించినవి (1946). చేశమున 5 లక్షల లీటరుల
క్రిమి నంవోరి మందులును, 508,21,000 భ. మీ
(1,79,26 97,000 ఘు. అ.) నేలబొెగ్గు వాయువు కూడ
ఉత్పత్తి అయినవి. బెన్టీన్‌ 109 లకల లీటరులు ఉత్పత్తి
అయినది. వీటి ఉత్పత్తి (ప్రణాళికాబద్ధముగా ప్రథమ్మ
ద్వితీయ, తృతీయ పంచవర్ష |ప్రణాళికాకాలమందు
ఇతోధికముగా పెంపొందింపబడినది.

బెనిన్‌ : ఉక్కు కర్యాగారములకు అనుబంధముగా
1941 - 44 మధ్య బెన్టీన్‌ను సాధించు యం(త్రాగారములు
(పారంభింపబడినవి. 1951 లో ఛారతదేశమున బెన్టీన్‌
ఉత్సం_త్తి 1,41,700 లీటరులు. సిం|ద్రీ ఎరువుల. ఫ్యాక్టరీ
(ప్రారంభమగుటతో 1955 - 56 నాటికి ఈ ఉత్పత్తి సామ
ర్భగము 24,20,000 లీటరులకు పెరిగినది, 1961 లో బెన్టీన్‌
వా స్పవిక వార్షిక ఉత్పత్తి 97,29,000 లీటరులకు పెరిగి
నది, ఉత్పత్తి అయిన స్టీన్‌ భారీరాళులలో ెన్టీన్‌

హాక్సా క్లోరెడ్‌ (వి.ఎచ్‌,సి), డి, డి, టి, వంటి పర్మిళమ
లలో విని యోగ మైనది.

టాల్యుయిన్‌ : ద్వితీయ [పపంచ యుద్ధ కాల మునకు
ముందు భారత దేశమున టాల్యుయిన్‌ కర్మాగారము ఒకటి
మా(తమే ఉండెడిది. ఇది యుద్ధమందు కీలక ద్రవ్యమగు
టచే యుద్ధావసరములను తట్టుకొనుటకు ఉక్కు ఫ్యాక్టరీ
లకు అనుబంధించి టాల్యుయిన్‌ కర్మాగారములను
(ప్రారంభించిరి. సిందీ ఎరువుల ఫ్యాక్టరీ, [ప్రభుత్వ రంగ
మున ఉక్కు. ఫ్యాక్టరీలు నెలకొనుటతో దేశమున టాల్యు
యిన్‌ ఉత్ప త్తి సామర్థగిము ఇతోధిక మైనది,

నా ఫలీన్‌ : భారతదేశమున నా ఫ్థలీన్‌ ఉత్పల్తి
ద్వితీయ [ప్రవంచయుద్ధ సమయమున వార్చీక ఉత్ప త్రి
60 టన్నీలతో [పారంభమై, 1951 నాటికి 765 టన్నీలకు
సెరిగినది. 1960 లో మరొక 4 కర్యాగారములు ప్రారంభ
మగుటతో ఉత్పత్తి సామర్ధ్యము పెరిగినది.

వర(ద్రవ్యములు
అ

బట్ట లకు రంగువేయుట [ప్రాచీన భారతీయుల కళ, కోచ
నీల్‌ రంగు, లక్క రంగు స్వదేశీ రంగులే. నీలి, వసువు,
కాచు, కుసుమ, రావి (మేడర్‌), అరపూస మొదలగు వన
స్పతి రంగులు ఛారతదేశమున ఒకప్పుడు ఎక్కువగా
వాడుకలో ఉండెడివి, (పాచీన ఛారతచేశమున ఎరుపు
రంగు నిచ్చు తైలము (టర్కీ రెడ్‌) ఇతర దేశములకు ఎగు
మత్‌ అయ్యెడిదనుటకు చార్నిత కాధారములు కలవు. ఆ
కాలమున ఈ దినుసును * ఇండియా ₹డ్‌ ” అని వ్యవవా
రించెడివారు. పటిక, అన్న భేది, ఆవు వేడ రంగు మన్నుటకు
గాను వ్యస్త్రమునకు పక్కారంగు వేయునప్పుడు వాడెడి
వారు. నీలి, లక్క ఈ “రెండు రంగు దినునులును 15 వ
శతాబ్బ మున ఇతర దేశములకు విరివిగా ఎగుమతి అయ్యి
డివి. 1856 లో పెర్కిన్‌ ఆనిలీన్‌ రంగును నిద్ధపరచు
టతో వర్ల [దవ్యముల ఉత్ప త్రిరంగమున అంతకుముందు
కని విననంత [బవహ్మోండ మైన మార్చు వచ్చెను. పెర్కిన్‌
గురువు హాఫ్‌మన్‌ బెన్టీన్‌ నుండి ఆనిలీన్‌ను వేరు
పరచెను. పెర్కిన్‌ సెలవులలో ఉబుసుపోకకు తన తండి
లేబకేటరీలో ఆనిలీన్‌ లవణ (దావణమునకు ఆసిడ్‌, పొటాసి
యమ్‌ 2 క్రోమేట్‌ కలపగా అది నల్లగా మారెను,
ఆ నల్లటి (దావణములో పట్టుబట్ట ముంచినప్పుడు దానికి
ఊచారంగు పన్టైను. వెంటనే పెర్కిన్‌ విద్యకు స్వ_స్టి చెప్పి
1857 లో ఒక ఫ్యాక్టరీని స్థాపించి, వర్ణ దవ్యముల తయా
రీకి ఉషక్రమించెను. తయాశై న రంగులను పట్టు బట్టలకు
రంగువేయు వారికి సరఫరా చేయుచుండెడివాడు. వర్ణ

98

ప

(ద్రవ్యములు ఛారీరాశులలో తయారగుటకు ఇదియే
నాంది. పైగా వెర్కిన్‌ ఆకస్మిక ఆవిష్కురణ మరొక పెద్ద
రాసాయనిక రంగమునకు మూలాధారమయ్యెను. కోల్‌
తారును ఆధారముగా గొెని అనేక రాసాయనిక (ద్రవ్య
ములను సాధించుటకు పెర్కిన్‌ కారకుడయ్యెను. 'వా_స్హవ
మునకు వర్ణ |దవ్యముల ఉత్ప త్తి (పృక్రియలు జెషధములు,
(గ్రేలుడు సామ(గి, ప్లాన్టిక్కులు, [దావకములు వంటి కోల్‌
౧లట

తారు స్వేదనోత్సత్తులతో ముడివడి ఉన్నది. జెన్టీన్‌,
'టాల్యుయిన్‌,. నా ఫ్రలీన్‌, క్రియొసోట్‌ లు ఫీనోల్‌, కార్బా
6 5
జ్లోల్‌, పిర్రోలిడీన్‌ మొదలగునవి వర్ణ దవ్యముల ఉత్పత్తి
యందు పాల్గొను మౌలిక గా సాయనిక ద్రవ్యములు; ఇవి
అన్నీ యు కోల్‌ తారు స్వేదనోత్సత్తుల సంతతికి చెంది
నవియే. ఈ విధముగా లభించిన వర్లదవ్యములను జవుళీ,
కాగితము, జౌషధములు, పరిమళ |దవ్యములు,
పెయింట్లు, ఫోటోగఫీ, తోలు మొదలగు పరిశ్రమల
యందు విరివిగా వినియోగమగుచున్నవి. భారత దేశమున
వర్లదవ్యముల ఉత్పత్తిని పూనా నమీవమున ఉన్న థాట్‌
ఘర్‌ వద్ద 1940 లో ప్రారంభించిరి. 1951 నాటికి ఆజో
రంగుల ఉత్‌ త్రిచేయు కర్యాగారములు ఆరు వెలసినవి.
విదేశీ సాం కేక నవాకారముతో అతుల్‌ సంస్థ గుజరాత్‌లో
వర్ణ (ద్రవ్యములను ఉత్ప _త్రిచేయు ఫ్యాక్టరీని ఛారీస్థాయిలో
ప్రారంభించినది. 1952 నుండియు ఆజోరంగులు, ఆమ్ల
రంగులు, గంధకము, నలుపు వంటివి ఇందు తయారై నవి.
మహారాష, గుజరాత్‌, ఢిలీ, పంజాబు రాష ములు వర్ల

౧m © (sc)

సిరా,

ప

©
(్రవ్యముల ఉత్పత్తికి కేందములు. 1981 నాటికి అనేక
విధములై న వర్ణ [దవ్యములను తయారుచేయు శి0 ఫ్యా క్ట
రీలు భారత దేశమున కలవు. తృతీయ పంచవర్ష |ప్రణాళి
కాంతమునకు భారత దేశమున వార్షిక వర్ల[దవ్య ఉత్ప త్తి
సామర్థ కము 11,000 టన్నీలకు పెరగగా, వా స్లవిక
వార్షిక ఉత్పత్తి 7,000 టన్నీలు మాత్రమే సాధించ
బడినది,

పి బ్రో._ కెమికల్‌ పరిశ్రమ

రాసాయనిక పరిశ్రమలలో ఇటీవల అవతరించిన
(1980) పెటోల్‌ పరిశ్రమ [పముఖమైనది. ముడినూనె
(కూడాయిల్‌) నుండి పెటోలొను నూతన ప్రక్రియల
ద్వారా సాధించి, శోధించునప్పుడు వేలసంఖ్యలో కార్భన్‌
రాసాయనిక (ద్రవ్యములు ఉపోత్సన్న ములుగా వెలు
వడును. ఈ |పక్రియలను ఎప్పటి కప్పుడు రూపొందించి
వ్యాపారసరశళిని _సిద్ధపరచుటలో యునై జడ్‌ న్టేట్స్‌
మిగతా (పపంచ దేశములకు మార్గదర్శి అయ్యెను. దివ

99

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

ములు వెలిగించుటకు ఉపయు-క్షములగు కిరోసిన్‌ ను బోలు
తై_లమును, పారఫిన్‌ మైనమును సాధించుటకు యంగ్‌
అనువాడు 1840 లో ముడినూనేె (శిలాతై లము) ను
స్వేదనమునకు గురిచేసెను. 1855 |పాంతములో (పకృతి
సిద్ధముగా అవతరించిన పెటోల్‌ ముడినూనేెను బెన్టి మిన్‌
నిలిమా ఆంశికస్వేదమునకు గురిచేసినపుడు లభించు ఫలిత
[దవ్యములను గూర్చి కూలంకషమైన పరిశీలనలు గావిం
చెను. అంతకుముందు తిమింగలమునూనె దీపపునూశేెగా
ఎక్కువ వాడుకలో ఉండెడిది, అది చాల ఖరీదగుట
చేతను, దొరకక పోవుటచేతను పెటోల్‌్నూనేె వాడుక
లోనికి వచ్చెను.అధిక క్య్వథ నాంకముగల సెటోల్‌ (ద్రవ్యము
లైన (గజ వ్యాసులైను కందెనులుగా వాడుకలోనికి
వచ్చెను. పెన్సిల్వేనియా (యునై బడ్‌ స్లేట్సొ్‌) లో 1859
(ప్రాంతమున ఒక వెటోల్‌ గని (పారంభించుటయే (ప్రపంచ
మున షెటోల్‌ వరిశ్రమకు నాంది. 1878 (ప్రాంతమున
బాకూ (సోవియట్‌ రష్యా)వద్ద ఒక షెటోల్‌ గని నెలకొను
టతో యూరప్‌ ఖండమున పెట్రోల్‌ పరిశ్రమ |పారంభ
మైనది. అయితే, 20వ శతాబ్బ్దమున మొదటి పది
ఏండ్లలోను - మోటారుకారు వాడుకలోనికి వచ్చువరకు -
సెటోల్‌కు అసలు గిరాకీ లేకుండెను. 1926 - 86
మధ్య శతాపవిధానమున, (పేరక విధానమున ముడి
నూనెను విచ్చేదనము ((కేకింగ్‌ ) నకు గురి చేయు నూతన
షృక్రియలు వెలువడుటతో పెటోల్‌ విరివిగా లభింప
సాగినది. దానితో మోటారు శారు వర్షిశమ ఇతోధి
కమై, షెటోల్‌కు ముందెన్నడూ లేని గిరాకీ ఏర్పడినది,
విచ్చేదన (ప్రక్రియయందు ఉపోత్సన్నములుగా విడివడిన
వాటిని ఆదిలో ఇంధనములుగా ఉపయోగించిరి; కాని, ఆ
ఉపోత్పత్తులను లాభసాటిగా ఉపయోగించి, రాసాయనిక
(దవ్యములను తయారుచేయవచ్చునని తరువాతి పరిశోధ
నలవలన శేలినది. ఈ పరిళోధనా ఫలితములు * పెట్రోే-
కెమికల్‌ పరిశ్రమలు ' అను నూతన పారి [శామిక రంగము
ఉదయించుటకు దారితీసినవి. వె[టోల్‌ పరిశోధన యందు
విడివడు మడ్డి కూడ వ్యర్థముగా పోక లాభసాటిగా విని
యోగించుటకు పెటోలియమ్‌
నూతుల నుండి వెలువడు చమురు వాయువు వృథాగా
పోకుండా దానిని బంధించి, వినియోగమునకు తీసికొని
వచ్చుటకు కూడ వీలయినది. విచ్చేదన |పక్రియయందు
అధిక ఆంశికములలో విడివడు మైనములు కూడ ఈ
వెట్రో- కెమికల్‌ పరి|శమకు చెందినవే, 1920 లో (పోవి
తీన్‌ నుండి ఐసో (పోవిల్‌ ఆల్క హోల్‌ ను నిద్ధపరచు విధాన
మును కనుగొనిరి.

ఇప్పుడు వీలయినది,

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

పెటోలియిమ్‌ను సాధించునపుడు ముడినూనెను అనేక
రాసాయనిక (ప్రక్రియలకు లోను జేయవలసి వచ్చినప్పుడు
అనేకములై న మధ్యస్థపదార్థములు ఫలించును. 20వ శతా
బపు ప్రారంభ సంవత్సరములలో స్టాండర్డ్‌ ఆయిల్‌ కంపెనీ
(యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌) కి చెందిన బర్హన్‌ విజ్ఞాని ముడినూనె
నుండి చెటోలియమ్‌ సాధించుటకు తెర్మల్‌ ((కకింగ్‌ వంటి
పెక్కు పద్ధతులను రూపొందించెను. దీనిని అభివృద్ధిచేసి,
మెరుగులుదిద్దిన విజ్ఞాని ఈ జిన్‌ హౌం డీ. ఒకదాని తరువాత
ఒకటిగా చాదాపు వేయి వ స్తువులను పరిశీలించి, నిరాకరిం
చిన పిదప 1980 లో అతడు తగిన _పీరక పదార్థమును
సిద్ధపరుపగలిగాను, అదియే |'పేరిత బంకమన్ను. దాని
వలన పెక్కు కృ(తిమ సంయోజన పడార్భములు తయా
రయ్యెను. ఆ తరువాత ఎతిలీన్‌ నుండి -గ్లైకోల్‌ (ఆల్క
హాల్‌) వంటి రాసాయనిక (్రవ్యములను తయారుచేయు
ప్రక్రియలు రూపొందింపబడినవి.

భారత దేశమున పెట్రోల్‌ నిధులను అన్వేషించి,
క్రూడాయిల్‌, పెటోలియమ్‌, చమురువాయువు ఉత్పత్తు
లను సాధించుటకు 1959 లో “ది ఆయిల్‌ ఇండియా లిమి
బడ్‌ ’ అను సంస్థ నెలకొనినది. ఇది దిగాయి (అస్సాము)
సమీపమున ఉన్న వెట్రోల్‌ నిధులను వైకి తీయుటనై
ఏర్పాటు అయినది. ఈ కంపెనీలో భారత (పభుత్వ
మునకు సగము వాటాయును, మిగశా సగము వైయ
క్కికరంగమునకు చెందిన బర్మా ఆయిల్‌ కంవెనీకిని చెందినవి.
నహార్‌ కతియా, హు గీజాన్‌, మొరాన్‌ (పాంతములలో
పెటోేల్‌ నూతులు (త్రవ్వి, అచటి నుండి ముడినూనెను
నున్మాతీ, బశకానీ పెట్రోల్‌ శోధనాగారములకు రవాణా
చేయుటకై పైపు లై నులు వేసిరి. (ప్రభుత్వ రంగమునకు
చెందిన ఇండియన్‌ ఆయిల్‌ కార్చొశరేషన్‌ 1964 లో సిలి
గురిని నున్మాతీకి కలుపుచు ఒక పైపులైను వేసెను; అన్లే
ఆల్‌ దియానీని బశకానీకి కలుపుచు మరొకటి సిద్ధ మైనది,
బశౌనీని కాన్బూర్‌ తో కలుపుటపై వేయబడ్డ పైపులైను
పాట్నా, మొగల్‌ సిరాయి, అలవోచాదు (ప్రాంతములకు
పెట్రోల్‌ (ద్రవ్యములను నష్ట యి చేయుచున్నది, ఇశ్లే గుజ
రాతు రాష్ట్ర) మున కూడ పైపులైను వ్యవస్థ నెలకొెనినది.

పెటోల్‌ కోధనః (పథమ పంచవర్ద (ప్రణాళిక ఆరం
భము వరకు భారత దేశములో దాదాపు సెటోల్‌ అవసర
ములు అన్నియు దిగుమతి ద్వారానే తీ?ెడివి. దిగాయి
వద్ద ఉన్న అస్సామ్‌ ఆయిల్‌ కంపవెనీవారి పెట్రోల్‌ శోధన
కర్మాగారము మొత్తపు దేశావసరములలో 5 శాతము
మాత్రము ఇచ్చెడిది. [ప్రథమ వంచవర్గ (ప్రణాళికా కాల
మున (ట్రాంచేలో శెండు 1955 లోను, ఆంధ (పదేళ్లోని

వీశాఖపట్టణము వద్ద ఒకటి 1957 లోను మొత్తము మూడు
పెట్రోల్‌ శోధనా కర్మాగారములు భారత దేశమున వెలసి
నవి. 1957 అంతమునకు ఈ మూడింటిలోను శోధించిన
ముడినూనేె 4కి లక్షల టన్నీలు. 1966 నాటికి దేశమున
పెట్రోల్‌ శోధనోత్స త్తి సామర్థ కము 85,54,000 టన్నీ లకు
పెరిగినది. ఇొవాతీ సమీపమున నున్మాతీ పెటోల్‌ శోధన
కర్మాగారము రుమేనియాదేశపు సాంశేతిక సవాకార
ముతో నెలకొని, 1962 నుండి పని చేయుచున్నది. దీని
శోధన సామర్థ్యము 7కే లక్షల టన్నీలు. సోవియట్‌?
రష్యా సాంకేతిక సవాకారముతో 10 లతల టన్న్టీల
ఉత్పత్తి సామర్థ ముతో మరొక పెట్రోల్‌ శోధనా కర్మా
గారము [పభుత్వరంగమున బకౌనీలో నెలకొనినది. దీని
ఉత్పత్తి సామర్థ గ్రము ఇటీవల శి0 లకల టన్నీలకు "పెరిగి
నది. గుజరాతు శాష్ట్ర)మున బరోడా సమీపమున ఉన్న
కొయాలీ వద్ద మరొక (ప్రభుత్వ సంస్థ సోవియట్‌ రష్యా
సాంకేతిక సవాకారముతో నెలకొని, స్థానికముగ్యా లభించు
ముడినూనెను 1965 నుండి శోధించుచున్నది. దీభి ఉత్పత్తి
సామర్థ కము ఆదిలో 10 లక్షల టన్నీలు ఉండగా, ఇటీవల
దీనిని కి0లకల టన్నీలకు పెంచిరి. ద&ిణ[పాంతమున యు నై.
బడ్‌ స్టేట్స్‌ సాంకేతిక సవాకారముతో 25 లతల టన్నీల
ముడినూనేె ళోధన సామర్థ్యము గల ఒక కర్మాగారము
కొచిన్‌ పాింతమున సిద్ధమగుచున్నది. మరొకటి అంతే
సామర్థ రము గలది మదాను పా)ంతమున మనాలీలో
రూపొందుచున్నది (1968). ఎస్సో కంపెనీ సాంకేతిక
సవాకారముతో భారతదేశమున కంచదెననూనెలు ఉత్పత్తి
చేయు కర్మాగారము నిర్మాణములో ఉన్నది (1968). దీని
ఉత్ప త్తి సామర్థ్యము 1,45,000 టన్నీలు.

యూనియన్‌ కారెైడ్‌ అను వైయక్తిక సంస్థ 1966
చివర 60,000 టన్నీల ఉత్ప త్తి సామర్థ్యము గల నాఫ్రా
కర్మాగారమును ఒకదానిని (ట్రాంబే (బొంచాయి సమీప
మున) వద్ద |ప్రారంభించినరి. ప్లాస్థిక్కులు, (చ్రావకములు,
ఇంకోను ఇతర రాసాయనిక ద్రవ్యములను ఉత్పత్తి చేయు
టకు ఈ ఫ్యాక్టరీ ఉద్ధిష్టమైనది, బొంబాయిలో నోసిల్‌
స్థాపించిన 2,25,000 టన్నీల కర్మాగారముతో బాటు
పొరిఫీన్‌ ఇండస్ట్రీ 9స్‌ సంస్థ కూడ మెటోల్‌ రాసాయనిక
ద్రవ్యముల ఉత్ప త్రిని కొనసాగించుచున్న ది.
పోలీతీన్‌, జెన్టీన్‌, బుటాడీన్‌ (చ్రావకమును ఈ రెండు
ఫ్యాక్టరీలు తయారు చేయుచున్న వి.

కృత్రిమ దారములు

ఏదో వింతయెన జాడ్యము వచ్చి, ప్రకృతిసిద్ధముగా పట్టు

పురుగుల మూలమున లభించు అసలు పట్టుపరిశ్రమ కుంటు

పి.వి.సిణ,

100

వడీ, పూర్తిగా చెబ్బ తీనునేమో అని పట్టు పారశ్రామికులు
భయపడజొచ్చిరి. ఆ నాడు (సిద్ది వహించిన రాసాయనిక
విజ్ఞాని లూయీ పస్తూర్‌ కడకు వెళ్లి వారు మొర పెట్టుకొని
అతని సలహోను అర్థించిరి. అప్పుడు అతని శిష్యుడు కౌంట్‌
పిలేరీ చారో డాట్‌ కొల్లాయి డాన్‌ (దావణమును ఫోటో
'గ్రాఫిక్‌ ఫలకము పె విసిరినప్పుడు అది ఆరిన తరువాత
దాని నుండి పట్టును బోలు నై(టో-సనెల్యులోజ్‌ దారము
ను లాగగలిగాను; 1884 లో అతడు దీనికి ఒక పేబం
టును కూడ పొందెను. అయితే, తరువాత |క్రొ త్త పద్ధతులు
రూఖగొనుటతో నై(టో - సెల్యులోజ్‌ నుండి కృత్రిమ
చారోములను తీయుపడ్ధతులు రంగమునుండి నిష్కమించెను.
1892 (ప్రాంతమున డౌన్‌, జెవాన్‌ అను వారలు విస్కోస్‌
పద్ధతిని కృతిమ చారమును సిద్ధపరచు (ప్రక్రియను రూపొం
దించిరి, పాలీ అను వాడు విస్కో_స్‌ ప్రక్రియకు 1897 లో
సేబంటు స్వామ్యమును పొందెను. 1910 నుండి చని
ఉత్పత్తి ఛ్యాపార సరళిలో సాగినది. శుభ్రపరచిన గుజ్జును
18 శాతము గల కాస్టిక్‌ సోడా [దావణమున కరగించి,
దానికి కార్బన్‌ డై సల్ఫైడ్‌ (ద్రావణమును కలుపగా వచ్చు
ముద్దను మరల విలీన కాస్టిక్‌ సోడా (ద్రావణమునందు
కరగించి, దానిని సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ పా|తలోనికి
సన్నగా పంపినపుడు కృ(తిమ దారము లభించెడిది. ఆ తరు
వాత ఆ దారమును గంధకరి కము చేసి, ఆరబెట్టి, నేతకు
ఉపయోగించెడివారు. 1890 (ప్రాంతమున జెస్టాయిస్‌
క్యూ[ప మోనియమ్‌ పద్ధతిని కృ(త్రిమ దారములు రూపొం
దించు విధానమును వెల్చడించగా, ఇంగ్లండులోని కవెం[టీ
ప్రాంతమున ఒక ఫ్యాక్టరీ నెలకొని, 1904 నుండి ఉత్ప త్తిని
(ప్రారంభించినది. నిర్జల ఆసిటిక్‌ ఆమ్లము, సల్‌ ఫ్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌ (దావణముతో నెల్యులో జొను (వతికరింప జేయగా
నెల్యులోజ్‌ ఆసిశేట్‌ దారము 1865 లో ఫలించినది. ఆ
తరువాత ఆసిశేట్‌ చారమును కడిగి, ఆసిటోన్‌ లో కరగించి
గోరువెచ్చని గాలి తుషార (పీవావాములోనికి పంపినపుడు
కృత్రిమ దారము లభించుచున్నది. డర్పీ డ్రాంతమున ఒక
ఫ్యాక్టరీ నెలకొని ఈ పద్ధతిని చారమును తయారు చేసినది.
కెసీన్‌ వంటి ప్రోటీన్‌ ల నుండి లానిటాల్‌ అను కృత్రిమ
దారమును 1987 లో ఉత్ప త్రి చేయ ప్రారంభించిరి. 1944
నుండి ఇంగ్లండులో వేరుసెనగను ఆధారముగా గొని
ఆర్డిల్‌ అను కృతిమదారమును ఉత్ప ర్తి చేయసాగిరి
డూ పాంట్‌ లేబశేటరీలో కరోతర్‌ సాగించిన పరిళోధ
నలు (1988) నైలాన్‌ ఉత్ప కత్తికి చారితీసినవి. ఆడిపిక్‌
ఆసిడ్‌, హెక్సా మెతిలీన్‌ డైయామీన్‌ వంటి రాసాయనిక
_ద్రవ్యములనుండి సనైలాన్‌ను కరోతర్‌ పొందగలిగాను.

రాసాయనీక ఇంజనీరింగు

1989 నుండి నైలాన్‌ ఉత్పత్తి వ్యాపార సరళిని సాగినది.
తరువాత డెకాన్‌, బరిలిన్‌ (ఇరీన్‌) వంటి పోలీ ఎస్టర్‌
కృతిమ దారములు డై మెతిల్‌ బరి శాలేట్‌, ఎతిలీన్‌
గ్లైకోల్‌ వంటి రాసాయనిక ద్రవ్యముల నుండి సాధించు
టకు వక్యేక రాసాయనిక (ప్రక్రియలు రంగమున (ప్రవే
శించినవి. 1950 తరువాత వీటి ఉత్ప త్రి వ్యాపారసరళిని
సాగినది. పీచుగాజు 1889 లో నేతకు పనికి వచ్చునట్లుగా
మైశేల్‌ జె. ఓవెన్స్‌ అనునతడు తయారు చేసెను, ఆర్లాన్‌,
అ|క్రిలాన్‌ ఉత్పర్తిని డూ పాంట్‌ సంస్థ చేవట్టి అక్రిలో
చైట్బిల్‌ను పోలిమరై జేషన్‌ (ప్రక్రియ ద్వారా ఉత్పత్తి
చేసిరి.

ఛారతదేశమున రయాన్‌ నేతపరిశమ 198కి లో
నెలకొనినది. దీనికి కావలసిన ముడిక్ళతిమ పట్టుదారము
అంతయు విదేశముల నుండి దిగుమతి చేసికొనెడివారు.
విస్కోస్‌ (పృక్రియను ఆధారముగా 1950 (పాంతమున
శేరళలోను, మహోారాష్ట్ర)లోను శెండు ఫ్యాక్టరీలు ఉత్ప
తిని ప్రారంభించినవి. 19కలి (పాంతమున మరొక కృత్రిమ
దారముల ఫ్యాక్టరీ నెలకొనినది. గ్వాలియర్‌ లో ఒక
రయాన్‌ ఫ్యాక్టరీ, ఆం(ధపదేళ్‌ లోని ఆదిలాబాదు జిల్లా
యందు మరొక రయాన్‌ (సిరొసిల్కు) ఫ్యాక్టరీ 1955 లో
ఉత్పత్తిని (పారంభించినవి. బొంబాయి సమీపమున ఒకటి,
మెట్టుపాశెయమ్‌ సమీవమున మరొకటి కృత్రిమ దారము
లను ఉత్ప్తిచేయు ఫ్యాక్టరీలు 1961-62 లో నెల
కొనినవి,

కృత్రిమ రబ్బరు

జెల్లియమ్‌లో జన్మించిన న్యూల్యాండ్‌ అను రాస్తా
యనిక శ్వాస్త్రజ్ఞుడు 1921 (పాంతమున డై వినీల్‌ ఆసిటి
లీన్‌ అను ఒక పసుపురంగు తైలమును సాధించెను. ఇది
మూడు ఆసిటిలీన్‌ అణువుల రాసాయనిక సంయోగము
వలన సిద్ధించినది. దీనికి సల్ఫర్‌ డెక్లోరైడ్‌ చేర్చగా
రబ్బరువలె సాగునట్టి పడార్థము ఫలించినది. కాని ఇది
మెత్తగా ఉన్నందున దీనిలోని లోపములు కనుగొని గట్టి
పరచుటకు డూ పాంట్‌ లేబరేటరిలో ఆర్నాల్డ్‌ ఎమ్‌,
కాలిన్స్‌ పరిశోధనలు జరిపి, అందలి లోపములను కను
గొచనెను. అతని పరిశోధనల ఫలితముగా డానిలో రెండు
మోనో వినీల్‌ ఆసిటిలీన్‌ లును, క్లోరిన్‌ కలిసిన యౌాగికమును
ఉన్నట్లు శెలినెను. నై_లాన్‌ను కనుగొని (ద్రసిద్ధి చెందిన
విలియమ్‌ హౌచ్‌. కరోతర్‌ కాలిన్స్‌
మై|(డిజన్‌ కోరెడ్‌, మోనో ఆసిటినీన్‌ ల మధ్య ప్రతి
క్రియను పరిశీలించెను, తత్ఫలితముగ “క్లోరో పీన్‌ * అను

నసూచన పె
a

101

రాసాయనీక ఇంజనీరింగు

పదార్థము ఫలించెను, క్లోరో పీన్‌ అణుపుంజీకరణ వస్తువు
వల్కనెజ్‌ చేయబడిన రబ్బరు వంటిదని కనుగొన్న
తరువాత నియో|పీన్‌ అను కృత్రిమ రబ్బరు తయాశై నది.
వ్యాపారరీతిగా ఈ నియో|పీన్‌కు అవకాశములు ఎక్కువ
ఏర్పడి, కృ(తిమ రబ్బరు ఉత్పత్తి వ్యా ప్తిచెందినది.

ప్లాస్టిక్కు రాసాయనిక (ద్రవ్యముల తయారీ

ప్లాస్టిక్కు అను పదము శెసిన్‌ కు సంబంధించిన అనేక
పదార్థములను సూచించును. 1888 (ప్రాంతమున నై(టో-
నెల్యులో జను తయారుచేయు విధానమును కనుగొనినట్లు
మరొక సందర్భమున [ప్రస్తావించి ఉన్నది [చూ. పు. 100].
వ్యాట్‌ సోదరులు 1869 లో సెల్యులాయిడ్‌ను సిద్ధపరచిరి,
1989 [పాంతమున వినీల్‌ క్లోరైడ్‌ అను పదార్థము
పోలిమశై జేషన్‌ (ప్రక్రియ ఫలితముగా నీద్ధించినది.

యునై పడ్‌ స్లేట్‌ వా _స్హవ్యుడగు లియో ఎచ్‌. బేక్‌
లాండ్‌ తన ఉపజ్జ్ఞవల్ల బేక్‌ లైట్‌ అను తెర్ళో సెటింగు
ప్లాస్టిక్కును 1909 లో రూపొందించెను. ఒక వ్యక్కి అనా
దిగా వచ్చుచున్న అభధి(పాయముల (ప్రసక్తి లేక పూర్తిగా
డొ క్తరి, ముఖ్య మైనది అయిన పదార్థమును, దానినుండి
ఇతర పదార్థములను ఎట్లు కనుగొనగలడో అనుదానికి
బేక్‌లెట్‌ శతార్మాణము కాగలదు. బేక్‌లైట్‌ను బేక్‌
లాండ్‌ కనుగొనుటకు ముందు కర్పూరముతో [ప్రయోగ
పరిశీలనములు చేసెను. కర్పూరపు ధర (పియమగుచున్నం
దున అతడు దానితో (ప్రయోగములు చేయుట ఆర్థికముగా
గిట్టుబాటు కాదని ఛావించి, ఫార్మార్డి హైడ్‌ను ఫినోల్‌
(దవ్యముతో (ప్రతికరింప చేసి, కృతిమముగా
పచారమును రూపొందింపషజేసెను ఈ కృషి ఫలిత
ముగా బేక్‌లైెట్‌ సిద్ధించెను 1980 |పొంతమున
పోలీవినీల్‌ క్లోరైడ్‌, పోలీ ఎతిలీన్‌ మున్నగు ప్లాస్టిక్కు.
జాతి పదార్థములు రంగమున (పవేశించినవి. ఫీనోల్‌ =
ఫార్మాల్లి పాడ్‌ శెసిన్‌లు, యూరియా - ఫార్మాల్డి హైడ్‌
శెసిన్‌ లు, 'మేలమీన్‌ -ఫార్మాల్లి హైడ్‌ రెసిన్‌ లు, పోలీ ఎస్టర్‌
శెసిన్‌లు, సిలికోన్‌ లు, పోతపోయుటకు వీలగు ఫ్యూశేన్‌
(దవములు వంటివి శెసిన్‌ లను వేడిమికి గురిచేసినపుడు
గట్టివడి ఫలించిన ప్లాస్టిక్‌ రకములు; వీటిని తెర్ళో సెట్టింగ్‌
రకములు అందురు. ఇక, తెర్ళో ప్లాస్టిక్కులు అనునవి వేడి
చేసినప్పుడు మె త్తపడునవి. ఈ తరగతికి చెందినవి నెల్యు
లోజ్‌ ఆసిశేట్‌, పోరీ ఎతిలీన్‌, పోలీ స్ట్రీరిన్‌, పోలీ వినీల్‌
కోరెడ్‌ (పి.వి.సి), నైలాన్‌ రకములు ఆరు; పోలీ (పెబి
లీన్‌ మున్నగునవి. భారత దేశమున 1958 నాటికి ఫీనోల్‌-
ఫార్మాల్డిహైడ్‌ పోతపోయు పొడుమును ఉత్ప త్తిచేయు

లక్క.

రెండు కొర్యాగారములు కలవు. వీటి వార్తిక ఉత్ప త్రీ
1,888 టన్నీలు. 11 రకముల ఫీనోల్‌ - ఫార్మార్తి వైడ్‌
చూర్ణ ములను తయారుచేయు 4 కర్మాగారములు 1961
నాటికి ఉత్ప త్తిని సాగించుచున్నవి. ఈ పోత చూర్ణ ములు
ముఖ్యముగా విద్యుత్‌ పరికరములు, -బలిఫోన్‌ పరికర
ములు, రేడియో పెళ్లెలు తయారీలో వినియోగమగు'
చున్నవి. 1962 నుండి కోల్‌ తారు శోధనాగారములలోో/
ఫినోల్‌ తయారు కాగా, ఫార్మాల్డిహైడ్‌, సౌశక్సామిన్‌
అనునవి గుజరాతులో నెలకొని ఉన్న రాసాయనిక కళ్యా
గారములలో తయారగుచున్నవి ఛారత దేశమున 1956
నుండి యూరియా - ఫార్మాల్డిహైడ్‌ చూర్చము ఉత్ప ల్లీ
అగుచున్నది. ఇందులకు అవసరమగు యూరియాను సీం|దీ
లోని ఎరువుల ఫ్యాక్టరీ సమకూర్చుచున్నది. పోలీ స్టీరిన్‌
ఉత్పత్తి 1957 లో (పారంభముకాగా, పోలీ ఎతిలీన్‌
ఉత్పత్తి 1959 నుండి సాగుచున్నది. చా _స్హవమునకు
యూరియా-ఫార్మాల్సి హైడ్‌ శెసిన్‌ల (1960y ఉత్ప త్తి
(ప్రారంభమైనది. 1965-66 నాటికి భారత దేశమున
ప్లాస్టి క్కుకు సంబంధించిన కృతిమ శెసిన్‌ల ఉత్పత్తి సామ
ర్థ్యము 85,000 టన్నీలు కాగా, వాస్తవ వార్షిక ఉత్ప త్తి
41,000 టన్నీలు మాత్రమే.

ప్లాస్టిక్కు వస్తువుల తయారీ : దువ్వెనలు, సబ్బు
సెప్టెలు మున్నగు జీవిశావసర వస్తువులను చిన్నతరవహోలో
తయారుచేయు కర్మాగారము ఒకటి 1980 క పూర్వమే
పని చేయుచుండెను. విదేళములనుండి పోత చూర్లమును
దిగుమతి చేసికొనుటవలన దీని ఉత్ప త్తి సాగినది. 1980-47
మధ్య చిన్నచిన్న సంస్థలు 16 వెలసినవి. 194లో ఈ
సంఖ్య 40 క పెరిగినది. ఆ సంవత్సరమున ఉత్పత్తి అయిన
ప్లాన్టి క్కు సరకుల సంఖ్య 8,70,000 (గ్రోసనులు ((గోను=
144 వస్తువులు). 1950లో ప్లాస్టిక్కు పరిశ్రమ టారిఫ్‌
రతణను సంతరించుకొనుటతో దేశమున 1951 నాటికి
10 వేల మందికి జీవనోపాధి ఇచ్చు 80 ఫ్యాక్టరీలు వెలసి
నవి, వీటి ఉత్స త్తి 14,80,000 ప్లాస్టిక్కు వస్తువులు. ఆ
ఏడాదిలోనే ఇన్ఫ్సులేబడ్‌ శకేబిల్‌ ఉత్పత్తి కూడా (పారంభ
మైనది. గృవానిర్మాణమునందు పనికివచ్చు సామషగి, ఇంజ -
నీరింగు, రాసాయనిక, విద్యుత్‌, రవాణా, జవుళీ, జాషధ
ములు, మోటారుకారులు, రైలుపెన్టులు, "బలిఫోన్‌,
రేడియో మున్నగు వరి|శ్రమలయందు విరివిగా వాడుకలో
ఉన్న 2,000 రకములకు పై గా ప్లాస్టిక్కు. వస్తువులు ఇప్పుడు
దేశమున ఉత్ప _తి అగుచున్నవి. 1957 ప్రాంతమున వళ్చిమ
బెంగాలులో లైనోలియమ్‌ ఫ్యాక్టరీ ఉత్సంర్డిని (పారం
భించి, (క్రమముగా అభివృద్ధి చెందినది. సంపన్న గృవాము

102

లలో చనేలమీదను, నౌకలవంటి వావానములందును వాడుక

చేయు లై నోలియమ్‌ను తయారుచేయు వద్ధతిని ((ఫైడరిక్‌

వాచ్‌ 1860 లో సిద్ధపరచెను,
క ఆల్క హాల్‌

పులియ బెట్టి ఆల్కవోల్‌ను బోలు పడార్భ మును
సాధించు ప్రక్రియతో అతి (పాచీనకాలము నుండియు
మానవునకు పరిచయము ఉన్నట్లు తెలియుచున్నది. క్రీ.పూ.
8,000 నాటికి ఈజిపువానులు, సుమేరియన్‌లు ఒక విధమగు

లు
మత్తుపదార్థమును తయారు చేసి, వాడినట్లు చరిత్ర
మధ్యయుగమున జర్మనీ
(ప్రాంతమున నివసించిన గాలిక్‌ తెగలవారు “ఏల్‌' అన
బడు ఒక విధమైన మద్యమును వాడుక చేసిరి. (క్‌
కాచినటు దృష్టాంత
౧ (A)

కారులు చెప్పుచున్నారు.

రసవాదులు _్రాక సారాయిని
ములు కలవు. 12వ శతాబ్బ్దమున (దాకసారాయిని
“బజ్వరించు జలము” అని వ్యవవారించెడివారు. 14 వ
శ తాబ్దమున (చాత సారాయికి ఉన్న జొవషధ గుణమును
ఉర్ధాటించిరి. 16 4 11s నాటికి
సారాయిని ఉత్ప త్రిచేయు విధానమున ఆంశికప|కియ
(్రవేశించినది. 1796 లో మొదటిసారిగా జోవానాన్‌
కోవియా లోవిడ్స్‌ అబ్బిల్యూట్‌ ఆల్కహాల్‌ ను కాచి సిద్ధ
పరచెను; 1926 లో దీనిని మోటారుకారు ఇంధనముగా
ఇంగ్గండునందు వాడుకచేయుటకు వరిశీలనలు జరిపిరి.
ఎతిలీన్‌ నుండి ఆల్కవోల్‌ను కృత్రిమ సంయోజన (ప్రక్రియ
చ్వారా సాధించు విధానము 1929 లో యునై_ అడ్‌
స్రేట్స్‌లో రూపుగొనినది. దకిణ భారతదేశమున మొదటి
ఆల్కహాల్‌ ఫ్యాక్టరీ 1845 లో రాణి పేట (మచాసుు)లో
ప్యారీ కంపెనీవారు స్థాపించిరి, అందు మద్య పానీయము
ఉత్స త్రి అగుచుండెడిది. కాఫే రకము బట్టిలను ఉపయో
గించి 1904 నుండి రాణిపేట ఫ్యాక్టరీ రెక్టి ఫెడ్‌ స్పిరు
టును ఉత్పత్తి చేయసాగినది. 1989 నాటికి దేశమున
24 సారాయి బట్టీలు కలవు, ఆనాడు వీటి వార్డిక ఉత్ప క్రి
సామర్థ రము 43 కోట్ల లీటరులు. ఈ సారాయిని తయారు
చేయుటకు మోహువా పువ్వులు, బెల్చి ము, బెల్చి పు పాకము
(మొలానెస్‌) ముడిసరుకులుగా వాడుకలో ఉన్నవి,
దేశమున పంచదార ఉత్పత్తి 1982 లో (ప్రారంభ మైనది.
1989 లో “మైసూరు షుగర్‌ కంపెనీ” వవర్‌ ఆల్కవోల్‌ను
ఉత్పత్తి చేయసాగినది. ఆంధపదేశలో మొదటి ఆల్క
హోల్‌ కర్మాగారము 1940 (ప్రాంతమున నిజామాచాదు
లోని వకర్‌ నగర్‌ లో రూపుగొనినది. ద్వితీయ (ప్రపంచ
యుద్ధ సమయమున ఆల్కవహోల్‌ ఉత్పత్తికి పోశ్సావాము

శశతాబ ముల
(a)

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

లభించినది. 1951 నాటికి వాణిజ్యమునకు అవసరమగు
స్పిరిటు, పవర్‌ ఆల్కహాల్‌ ఉత్ప _త్తిచేయు కర్మాగారములు
19, మద్యపానీయములను, పరిశమలందు ఉపయోగ
పడు ఆల్కమవహాల్‌ను ఉత్పరక్తిచేయు కర్మాగారములు
25 పనిచేయుచున్నమవి. వీటిలో 6,82,50,000 లీటరుల
వాణిజ్యావసర స్పిరుటును, 4,84,50,000 లీటరుల మద్య
పానీయము, పరి|శమలయందు ఉపయోగపడు ఆల్క
హోల్‌ తయారై నవి. 1960 - 61 చాటికి చేశమున కి
ఆల్కవోల్‌ ఫ్యాక్టరీలు పనిచేయుచున్నవి; వీటి వార్షిక
ఉత్పత్తి సామర్థ రము 18,00,00,000 లీటరులు.
సబ్బు పరిశ్రమ

తారయుత పదార్థములను (క్రొవ్వు పడార్థములలో కలిపి
కాచినపుడు నాటు నబ్బు ఆదిలో ఉద్భవించినది. [ప్ర జాళన
మునకు ఈ నాటు సబ్బు సౌకర్యము కలుగచేసి ఉండుటచే
ఇది వాడకమునకు వచ్చినది, ప్రాచీన ఈ జిప్టు వాసులకు
నాటు నబ్బు సంగతి తెలియును, |క్రీ. శ. 150 | పాంతమున
గాలెన్‌ అను (ప్రసిద్ధ చై_ద్యవిజ్ఞాని శు[భ్రపరచుటకు తగిన
దినుసుగ సబ్బును పేర్కొనెను. నువాననల సబ్బు విలాస
వస్తువుగ డమాస్కనస్‌ నుండి విదేశములకు ఎగుమతి అగు
చుండెడిది. 12 వ శ తాబ్ద్బమున యూరప్‌ ఖండమున సబ్బు
పరిశమ జోరుగా సాగినది. 17 వ శ తాబ్దమువరకు
శా స్త్రీయముగా సబ్బు తయారుచేయు పద్ధతి బయట పడ
లేదు. ఇంగ్లండులో చవురియల్‌ (పభృతుల పరిశోధనలు
ఇప్పటి సబ్బు పరిశ్రమకు పునాదులు. ఉన్నికి వట్టు జిడ్డును,
నూలు డారమునకు పట్టు మలినములను తొలగించుటకు
సబ్బు వాడకము వ స్త్రపరిశమయందు (ప్రవేశించెను. ముడి
పట్టు, రయాన్‌, (ప్రత్తి నూలు డారములకు రంగువేయుటకు
ముందుగాని, వాటినుండి తయాశైన బట్టలపై అద్దకము
వేయుటకు ముందుగాని వాటిని సబ్బుతో శ్చుభవరచవలసి
ఉండెను. ఇందులశై పొటాష్‌ సబ్బులు, సోడా సబ్బులు
(వశ్యేకముగ ఉండెడివి.

భారత దేశమున మొదటి సబ్బు ఫ్యాక్ష రి 1879 లో
మీరటులో (పారంభించబడినది, ఇది బట్టల సబ్బును
మాతము ఉత్పత్తి చేయుచుండెడిది. ప్రథమ (పపంచ
యుద్ధసమయమున చిన్న తరహా సబ్బు ఫ్యాక్టరీ రూవ
మున దేశమున పెక్కు వెలసినవి. సబ్బు తయారీలో
1918 నాటికి దేశమున 11 పెద్ద సబ్బుఫ్యాక్ట రీలు, 46 చిన్న
సబ్బు ఫ్యాక్టరీలు పనిచేయుచున్న వి. (పత్యేక సాంకేతిక
శిక్షణ, తర్శీదును ఇచ్చుటకు కేరళా సోప్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌”
1927లో కోయికోడులో స్థాపింపబడినది, సబ్బు ఫ్యాళ్ళ

103

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

రిల సంఖ్య 1985 నాటికి 100 8 పెరిగినది, 1966 నాటికి
60 పెద్ద నబ్బు ఫ్యాక్టరీలు, 4,000 చిన్న సబ్బు ఫ్యాక్టరీలు
ఉత్ప త్రి చేయుచున్న వి.భారత దేశము సబ్బు పరి శ్రమయందు
స్వయంసమృద్ధి ని సాధించుటయేగాక, ఇపుడు ఇతర దేశ
ములకు కూడా ఎగుమతి చేయుచున్నది.

కృతిమ (పకాళనములు : ఇది బహు ఇటీవలి పరి
(శ్రమ. నేడు బజారులో అమ్మబడు సర్ఫ్‌, జెట్‌ వంటి
పదార్భ ములు కృతిమ (పజాళనములకు ఉదాహారణ
ములు. 1957 - 58 ప్రాంతములలో స్వస్తిక్‌ ఆయిల్‌
మిల్‌, హిందూస్తాన్‌ లీవర్‌ కంపెనీ ఉత్పత్తిని
(ప్రారంభించి, 1966 నాటికి ఈ రెండింటి వార్షిక ఉత్ప త్తి
సామర్థ కము 18,800 టన్నీ లకు సెంచిరి.

క్రిమి సంహారులు

వ్యవసాయ రంగమున అధిక ఫలసాయమును సాధించు
టకు రాసాయనిక ఎరువులు ఎంత అవసరమో, పంట
మొక్కలకు పట్టు అనేక రకములైన చీడలను, పీడలను
నిరోధించుఓ కు, నివారించుటకు రాసాయనిక సంబంధ మైన
(క్రిమినాశినులు కూడ అంతే అవసరము. సన్య రక్షణ
రంగమున మొదట (పవేశించిన (్రిమి నాశిని కార్చన్‌
డై సలై క్‌: యూరప్‌ ఖండమున (దాకతోటలను
పీడించుచున్న ఒక విధమైన శెగులుకు నివారణోపాయ
ముగా 1858 లో ఈ మందును వాడిరి, పంటమొక్క-ల
ఆకులను తినివేయు పురుగులను వాతమార్చుటకు 1860 లో
పారిస్‌ గ్రీన్‌ అనబడు శాపర్‌ ఆసిటో ఆర్సెనైట్‌ను
వాడిరి. తరువాత 1892 (పాంతమున యునై "బడ్‌
స్టేట్‌లో జిప్సీమత్‌ అను క్రిములను నశింప జేయుటకు
లెడ్‌ ఆశ్సెనేట్‌ ను వాడిరి. (ఫ్రాన్స్‌లో
పొలములకు పట్టిన తెగుళ్ళను నివారించుటలో రాగి కలి
సిన లవణములు మంచి గుణమును ఇచ్చినట్లు తెలియు
చున్నది. తాకినంత నే క్రైములు వారించిపోవు విధానము
సున్నము కలసిన గంధకపు మందుల వాడకము 1886 లో
(ప్రారంభించుటతో శై తులు వాటిని అభిమానించిరి, పిదప
వనస్పతులై న పైరి|తమ్‌, డెర్రిన్‌ వంటివి సస్యరతుణకు
వాడుకలోనికి వచ్చినవి. 1920 తరువాత పొగబెట్టుటకు
వీలగు రాసాయనిక (దవ్యములు, సిలికన్‌ స్టో రైడ్‌లు
వాడుకలోనికి వచ్చినవి. బూజువంటి శిలీంధ జాతుల వాత
బడి, వి త్తనములు పూసిపోకుండా వాటిని భ|ద్రపరచుటకు
కార్భన్‌ మర్క్య్యురీ రసాయనములు 1924 నుండి సేద్య
రంగమున (పవేశించుటతో వ్యవసాయ ఫలసాయములు
భ|దవరుచుటకు శాస్త్రీయ విధానములు సిద్ధమయ్యెను.

బంగాళాదుంపల

క్రిమి నంహారమగు డి. డి. టి (డై క్లోరో డై ఫీనిల్‌
మై్రక్లోరో యిశేన్‌ ని స్విజర్ల ండ్‌ లోని ఒక అద్దకపు రంగులు
చేయు జె. ఆర్‌. గిగీ అను నంస్థ్రకు చెందిన పాల్‌ ముల్డిర్డ్‌
విజ్ఞాన బృందము 1989 లో రూపొందించెను. సల్‌ ఫ్యూజ్‌
ఆసిడ్‌ సన్నధిలో మోనో క్లోరో జెన్టీన్‌ ను క్లోరాల్‌తో
సంయోజింపజేయుటవల్ల డి. డి. టి. సిద్ధించెను, (క్రిమి
సంహారకమగు యోగమును కనుగొనుటకు 20 ఏండ్ల పరి
శోధనము ఆవశ్యకమ్ణయ్యిను. డి. డి. టి. ని నిజమునకు
1874 లో జీడ్డర్‌ అనునతడు తయారుచేసినట్లు చెప్పుదురు.
కాని, అప్పుడు దానిలో (క్రిమి సంహారక ధర్మములు ఉన్న
టుల ఎవరు ఊహించ లేదు సరికదా ఉన్నట్లును కన్సట్టలేదు.
ద్వితీయ (ప్రపంచయుద్ద్ధము డి, డి, టి.కి వ్యాపార రిత్యా
(పోశ్సావాము ఇచ్చెను, బంగాళాదుంపలు మొదలైన
వాటిని పాడుచేయు నల్ల చారల పసుపుపచ్చ కీటకము
(కొలరాడో వీటల్‌ కీటకము) ను రూపుమాపుటకు
మిత్రరాజ్యములు డి. డి. టి. ని విరివిగా కొనెను,
1944 నుండి డి. డి, టి. తో చాటు బి. ఎచ్‌. సి., పేరా
ఫియా, ఎం|డిన్‌, లిండేన్‌ మున్నగు అతి ఫలవంతమైన
సన్యరజుణకారులు రూపొందింపబడి వాడుకలోనికి [ప వేళ
వెట్టబడినవి. ఎలుక జాతులను నివారించుటకు యునై_ జడ్‌
స్టేట్సొలో ల్లోరో ఆసిశేట్‌ 1940 తరువాత వాడుకలోనికి
వచ్చెను. కలుపు మొక్కలను వారింపజేయు కొన్ని రాసా
యనిక [ద్రవ్యములు కూడ ఇటీవలెనే వెలుగు చూచి
రంగమున (పవేశించినవి. ఇప్పుడు సస్యరతుణకు అనేక
రకములైన పంటలకు పట్టు చీడపీడలను నిరోధించుటకు,
నివారించుటకు చాదాపు 700 రాసాయనిక ద్రవ్యములు
(పపంచ రె తాంగమున వాడుకలోనికి వచ్చినవి. వీటినుండి
(్రత్యతముగానో, పరోతముగానో 800 లకు పైగా మిశ్ర
ములు తయారె రైతుకు అందుబాటులో ఉన్నవి.

మవోరాష్ట్రళో జొన్నకు పట్టిన కాటుక శెగులును
1915 (పాంతమున నివారించుటకు చేసిన (ప్రయత్న ములే
సస్యరక్షణ కార్య|క్రమమునకు ఛారత దేశమున నాంది.
పోక, రబ్బరు, కాఫీ తోటలను వీడించుచున్న తెగుళ్ళను
అదుపులో పెట్టుటకు 1916-20 మధ్య బోర్హో-మి| శ్రమము
(సున్నము - మైలుతు త్తము) వాడుకలోనికి వచ్చెను,
1985 నుండి కార్బన్‌ మర్కు రీ రసాయనములు వాడు
కకు వచ్చెను, మిడతలదండును నివారించుటకు సీసము,
సున్నము వంటి రసాయనములు ఆర్నెనేట్‌ రూపములో
వాడుకలోనికి వచ్చినవి. పిదప సోడియమ్‌ పఫ్లోరో-సిలి కేట్‌
వాడుకకు వచ్చెను. “ప్లేగు వ్యాధికి కారకములై న ఎలుక
జాతిని నిర్మూరించుటకు బేరియమ్‌ కార్బొనేట్‌, స్త్రీకినీన్‌

104

(ముషిణికాయ లోనిది) లవణములు,
నెనైడ్‌ వాయువులు వాడుకలోనికి వచ్చెను.
బెంగాలు కరువు (1948) తరువాత ముఖ్యముగా
ద్వితీయ (ప్రపంచ యుద్ధానంతరమున శేంద, రాష్ట్ర)
ప్రభుత్వములు సస్యరక్షణ కార్యక్రమమును వ్యవస్థీకరింప
చేసెను. (వ్రకృతము 1కి రకముల (క్రిమి సంవోరులు భారత
దేశమున వాడుకలో ఉన్నవి. తేయాకు, కాఫీతోటలకు పట్టు
తెగుళ్లను అదుపులో పెట్టు బోర్హో-మిశములో ఘటక మైన
మైలుతు త్తము ఉత్ప త్తి భారత దేశమున ద్వితీయ (ప్రపంచ
యుద్ద సమయమున నెలకొని 1964 నాటికి 5 ఫ్యాక్ట రీలలో
4,764 టన్నీలు వార్షిక ఉత్ప త్రి అయినది, జింకుఫా నె క్‌
అను ఎలుకల మందు తయారీ 1960 లో ప్రారంభమై
ఇప్పుడు మూడు ఫ్యాక్టరీలలో తయారగుచున్నది; వీటి
వార్షిక ఉత్ప త్తి సామర్థ్యము 800 టన్నీలు. నన్యరతణ కై.
పైరిత్రమ్‌ సాగు ద్వితీయ (ప్రపంచ యుద్ధ సమయమున
భారత దేశమున |పారంభ మైనది. వీటి పుష్పముల నుండి
లభించు పుప్పొడి, సారము సస్యరక్షణశకారకముగా ఇతర
పదార్థములతో కలిపి వాడుదురు. 1960 లో 2 శాతము
చైరిత్రమ్‌ గల 4,80,000 వీటరుల సారమును బొొంజా
యిలో ఉత్పత్తి చేసిరి. పళ్చిమ బెంగాలులో స్ట్రీ9కినీన్‌ రెండు
కంపెనీలలో తయారగుచున్నది. కృత్రిమ నంయోజన
విధానమున సన్యరక్షణరాసాయనికములను తయారు
చేయు కార్యక్రమము |ప్రభుత్వరంగమున “హిందూస్తాన్‌
ఇన్‌ నెక్టినెడ్స్‌” చేపట్టి 1956 నుండి ఉత్పత్తిని సాగించు
చున్నది. పళ్చిమ బెంగాలులో పైవేటు రంగమున
బి, ఎచ్‌. సి, డి. డి టి. ఉత్పత్తి 1958ి నుండి సాగు
చున్నది. ఆహోర ధాన్యములు [క్రిముల వాత పడకుండా
కాపాడుటకుగాను ఉపయోగపడు ఎకిలీన్‌ డై కోూడ్‌
ఉత్పత్తి 1964 నుండి భారత దేశ మున (ప్రారంభ మైనది.
ఎతిలీన్‌ డై (జోమైడ్‌ను తాశా కంపెనీవారు తయారు
చేయుచున్నారు. కార్బన్‌ మర్క్యూరీ రాసాయనికములు
భారతదేశము అవసరములకు మేర బొంచాయిలో
ఉత్పత్తి అగుచున్నవి. మాలతియాన్‌ 1968 నుండియు,
పారాతియాన్‌ 1967 నుండియు దేశమున తయారగు
చున్నవి. వేరుసెనగ, మొక్క జొన్న, జొన్న విత్తనములను
సంస్కరించుటకు ఉపయోగపడు 'తిరమ్‌' అను రసాయన
మును కూడ ఈ రెండు ఫ్యాక్టరీలు ఉత్స త్తి చేయుచున్నవి.

జొషధములు

ఆది మానవుడు వ్యాధుల బారినుండి ర&ించుకొనుటకు
ఓషధులను, జంతు పదార్థములను, ఖనిజ పదార్థములను

XI—14

హైడ్రోజన్‌

రాసాయనికో ఇంజనీరింగు
అనుభవపూర్వకముగా వాడెను, (ప్రాచీన ఈజిప్టు వాసులు
మందుల వాడకమునందు |పసిద్ధి కెక్కిరి. అయిశే, అస్సీరి
యన్‌లు అంతగా మందులను వాడినట్లు తెలియదు. ప్రాచీన
Us, రోమన్‌ ల కాలమున వెలుగు చూచిన డయోషప్మూ
ర్లిన్‌ విరచిత “డా మెటీరియ మెడిక్లా” అను వె ద్యగంథము
అంతగా శాస్త్రీయ దృక్పథమున ఉండినదికాదు. రసవాదు
లకు తెల్ల పాషపాణము, హెమ్రాక్‌ వంటి విషములను
గురించి జాగుగా తెలియును. అరబ్బులు మంచి నెపుణ్యము
గల వెద్యులు. మధ్యయుగమున వెలుగు చూచిన ఖలీఫ్‌
ఇబ్న్‌ అజ్బాస్‌ ఆల్‌ జగహోవీ (వాసిన వెద్య నిఘంటువు
(బల [ప్రచారమున ఉండెను, స్వేదనము వంటి |పకియకు
గురి చేసి మందులను మి(శమము చేయు విధానములు
ఈ (గంథమున పొందుసరచపడినవి. పెరాసెల్స్‌
ఖనిజముల నుండి జావషధములను సాధించు (ప్రక్రియా
విధానములను సిద్ధపరచెను. సవాయి రోగమునకు నివా
రణో పాయముగా 16 వ శతాబ్ద్బమున రస జాషధములను
వాడినట్లు తెలియుచున్నది. వెద్యమున ఆంటిమొని యౌగిక
ముల వాడకమును గూర్చి బేసిల్‌ వాలెంటీన్‌ (గథించెను.*
ఇట్లు అకర్బన రాసాయనికములు (ప్రకృతిసిద్ధ జాషధము
లకు మారుగా వాడుకలోనికి వచ్చినవి. ఎవరికి చారు,
ఆయా వెద్యులు ఆదిలో ఈ అకర్భన రాసాయనికముల
నుండి జాషధములను తయారు చేసికొని, తమ దగ్గరకు
వచ్చు వ్యాధి గ్ర స్తులకు ఇచ్చుచుండిరి, ITs శ తాబ్దము
నుండి ఈ మందుల ఉత్పత్తి క్రమముగా వ్యాపార సరళిని
అందుకుని అమ్మకమునకు రాజొచ్చినది. దీనితో సున్నిత
రాసాయనిక [ద్రవ్యములను తయారుచేయు పరి|శమకు
(శ్రీకారము చుట్టబడినది [చూ. వైద్యశాసన్ర్ర సంపుటము].
ఛారత దేశమున డీ శ. ఆది శతాబ్ద ములలోనే వెద్య
శాస్త్రము పరాకాష్టను అందుకొని, (ప్రపంచ ,వెద్యులకు
మేలుబంతి అయ్యెను. ఇందుకు తార్మాణముగా ఆ నాడు
వెలుగు చూచిన చరక, సుళ్ళత వంటి వైద్య సంహితులను
ఉదావహారించవచ్చును,
లీవిగ్‌ విజ్ఞాని 1882 లో కోరోఫారమ్‌ అను జౌవధ
యోగమును మొదటిసారిగా ఉత్ప తి చేసెను. అయిశే, ఆ
తరువాత 1847 లో జేమ్స్‌ యంగ్‌ సిమన్‌ క్లోరోఫారమ్‌
నకు గల మత్తు గుణమును గూర్చి ఆశా తీయువరకు అది
అంత విని యోగమునకు రాలేదు. కూమరిన్‌ అను పరిమళ
మును 1868 లో పెర్కిన్‌ మొదటిసారిగా కృత్రిమ
సంయోజన విధానమున తయారు చేసెను. కాన్‌ న్టెంక్ష న్‌
హాల్‌బర్గ్‌, ఈరా రెమ్‌సన్‌ అను వారలు చక్కెరకు కొన్ని
శెట్టు తీపిగల సాకిరేన్‌ను 1879 లో కనుగొనిరి. 1881 లో

105

రాసాయనిక ఇంజనీరింగు

ఆటోఫివర్‌ శెయిరీన్‌ అను ఆల్క్యలాయిడ్‌ను కృత్రిమ
సంయోజన ప్రక్రియ చ్వారా మొదటిసారిగా తయారు
చేసెను. పిదప 1896 లో పిరమిడాన్‌ అను జావషధము ఒక
ఆకస్మిక ఘటన వలన వెలుగు చూచినది. నొప్పిని వారించు
గుణము గల ఫినాసిటీన్‌ అను జౌషధ యోగము ఆస్కార్‌
హిన్స్‌బర్డ్‌ కృషి వలన 1887 లో ఫలించినది. 1899 నాటికి
ఆస్పిరిన్‌ బహుళ వాడకములోనికి వచ్చెను. వలర్‌ 1860 లో
సృష్టించిన క్రోకన్‌ (స్థానిక మత్తు మందు) నేత్ర శస్త్ర
చికిత్స యందు 1884 నాటికి వాడుకను సంతరించుకొనెను.
ఎడ్వర్డ్‌ రిట్‌ సెడ్‌ మత్తు పదార్థములపై గావించిన కృషి
(1890) బహుళ|ప్రచారము 1902 నాటికి సిద్ధించినది.
ఆరోఫారమ్‌, నియో - ఆరోఫారమ్‌ అను రాసాయనిక
యాగముల మత్తు నిచ్చు గుణమును గూర్చి ఆల్‌ ఫెడ్‌
ఎయిన్‌హోార్న్‌ పరిశోధన చేసెను. తరువాత [క్రమముగా
1904-1905 నాటికి స్టోవెయిన్‌, అలీపిన్‌, నోచో-కెయిన్‌,
పాంటో - కెయిన్‌ మున్నగు మత్తు రాసాయనికములు
వాడుకలోనికి వచ్చినవి. 1901 లో ఎడ్రినలీన్‌ ను జపాన్‌
విజ్ఞాని జోకీచీ టకామినే వేరుపరచెను; దీనిని కృతిమ
ముగా సం యోజనము చేయు డ్రక్రియను జర్మనీ విజ్ఞానులు
మెయ్యిర్‌ లూషియస్‌, (్రానీ అను వారలు సాధించిరి.
ఈ నాడు రాసాయనిక జాషధములను ఉపయోగించి
చికిత్స చేయు విధానమునకు పాల్‌ ఎర్‌లిక్‌ (1854-1915)
అను జర్మనీ విజ్ఞాని పితామహుడు. సవాయి రోగ నివా
రిణి అగు సాల్వర్‌ సాన్‌ను 1912లో ఇతడు సిద్ధపరచెను.
ఆ తరువాత నియో-సాల్వర్‌ సాన్‌, సల్ఫార్సిఫినామీన్‌ అను
జొషధములను కూడ ఇతడు తయారుచేయుటకు కారకు
డయ్యెను. అ|కిఫ్లావీన్‌ అనబడు పూతి నిరోధక (ఆంటీ
నెప్టిక్‌) రసాయనమును కూడ సిద్ధపరచెను. పాల్‌ గాల్ళో
1908 లో నల్ఫానిల మైడ్‌ అను సల్ఫ్భామందును మొదటి
సారిగా కృత్రిమ సంయోజన విధానమున తయారు చేసెను.
దీని ఫలితముగా మే క్క బేకర్‌ (ఇంగ్లండు) కంపెనీ సల్ఫా
పిరిడీన్‌ (M &B 698), నల్ఫాత యోజోన్‌ (M &B 760)
ఇత్యాది సల్ఫ్భామందులను
తయారుచేసి వై ద్యరంగమున వాడుకకు (ప్రవేశ పెట్ట సమ
క్చెను. ని(ద్ర జాడ్యమును నివారించు మై) పార్బమైడ్‌
1919 లో యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌లో రూపుగొనెను. దీనిని
జేయర్‌ కంపెనీ (జర్మనీ) తయారుచేసిన నురామిన్‌ తో
కలిపి వాడిరి. మళేరియా జ్వరమును నివారించు క్వినీన్‌కు
మారుగా కొన్ని రసాయనములను సాధించుట కై చేసిన
కృషి ఫలితముగా ప్లాస్మోక్వీన్‌, ఎటి బిన్‌, పాలు డిన్‌
అను రాసాయనిక జాషధములు నీద్ధించినవి, బాలింత జ్వర

పుంఖానుపుంఖములుగ

ములను అరికట్టుటకు (పాంటోసిల్ను గెర్హార్డ్‌ డు మేగ్‌
1985 నాటికి చై_ద్యరంగమున (వేళ పెళైను.

ఈ విధముగా రాసాయనిక యహౌగికములను కృత్రిమ
ముగా సాధించు (ప్రక్రియలు రూపొందుటతో వాటి రోగ
నిరోధక, నివారక లక్షణములను (పయోగ చికిత్సద్వారా
కనుగొని, ఫలితములను బట్టి వాటిని ఛారీరాళులలో
వ్యాపార సరళిని ఉత్ప త్రిచేయుటకు పెక్కుమంది పారి
_ామికులు సమకట్టిరి. ఇట్లు జొవషధముల వ్యాపార రంగ
మునకు ఉద్యమించిన [ప్రపంచ దేశములలో జర్మనీ వాసి
కెక్కినది. (పథమ (ప్రపంచ యుద్ధమునకు ముందు కార్బన్‌
రాసాయనికములను తయారుచేసి, ఇతర దేశములకు
సప్పయి చేయుటలో ఏకాధికారమును జర్మనీ సంపాదించు
కొనెను, అయితే, [పథమ ప్రపంచ యుద్ద సమయమున
జర్మనీ నుండి ఎగుముతులు _స్పంభించిపోవుటచే ఇంగ్గండు,
యునై_ ఇుడ్‌ స్టేట్స్‌ తమ తమ దేశములందు రాసాయనిక
జాషధ పరిశ్రమలను అభివృద్ధి చేసికొనవలసిన తప్పనిసరి పరి
స్థితి ఏర్పడుటతో, ఆ యా దేశళములందు జొషధ పరిశ్రమ
ఆనాటినుండి |క్రమవికసనమును పొందినది. రెండు [పపంచ
యుద్ధముల మధ్య కాలమున మలేరియాను రూపుమాపు
మందులు, ఆల్కలాయిడ్‌ జొషధములు, సల్ఫామందులు,
డై_శ్త మత్తుపదార్థములు, కార్టి జోన్‌ వంటి వోరోనులు,
ఆకెనిక్‌ జౌవధములు వెలుగు చూచినవి. 1929 లో ఆరి
గాండర్‌ 'ఫైమింగ్‌ (ఇంగ్లండు) పెన్సిలిన్‌ ఉనికిని 'మొదటి
సారిగా కనుగొనినప్పటికిని, ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధ సమయ
మున గాని దీని రోగనివారక సత్తువ వై ద్య|పపంచమునకు
తెలియదు. ఈ సందర్భమున (సిద్ధ ఆం[ధుడు, వైద్య
విజ్ఞాని యల్లాప్రగడ నుబ్బారావు (1896-1948) యునై.
ఇడ్‌ స్టేట్స్‌లో లీడర్లీ లేబరేటరీకి డై రెక్టరుగా పనిచేసి,
ఆరోమైెసీన్‌ వంటి ఆంటీబయాటిక్‌ జాషధములు రూపు
గొనుటకు కారకుడ య్యెనని పేర్కొనుట ఉచితము.

ఛారత దేశమున క్వినీన్‌ను ఇచ్చు సింకోనా తోటలు
1860-61 |పాంతమున దకిణ[పాంతమున నీలగిరిలోనూ,
ఉత్తర [ప్రాంతమున డార్డి లింగ్‌ లోను సాగు చేసిరి. (పథమ
(ప్రపంచ యుద్ధ సమయమున టీకామందులు, మత్తు పదార్ధ
ములు, నాఫ్రలీన్‌, క్రియొసోట్‌ వంటి రాసాయనిక [దవ్య
ముల ఉత్ప త్తి కొంతవరకు సాగినది,
యుద్ధ సమయమున ఎఫి|డిన్‌, స్ర్రీకినీన్‌, మార్ఫీన్‌, ఎమిటీక్‌',
ఎ్మట్రోపిన్‌, కాొడీన్‌ వంటి మందుల తయారీ భారత దేశమున
(ప్రారంభ మైనది. అప్పటికే దేశావసరములకు మేర టీకా
మందులు, టించరులు, కొన్ని రకముల ఇతర జెషధములు
తయారై నవి, 1940 లో భారత ప్రభుత్వము జౌవధముల

ద్వితీయ ప్రపంచ

106

చట్టమును రూపొందించి, మందుల తయారీ ఉత్ప తులను
డ్రమబద్ధ పరచినది. దీని ప్రకారము నాసిరకముల మందులకు
చోటు లేదు. 1986-87లో “జెంగాల్‌ కెమికల్‌ అండ్‌ ఫార్మ
సూటికల్‌ వర్క్స్‌ (కలకశ్తా)' అను సంస్థ ఉత్పత్తిని ప్రారం
ఖించి, క్లోరో ఫార్మ్‌, ఈతర్‌ వంటి రాసాయనిక ద్రవ్యము
లను సిద్ధపరచెను. బరోడాలో అలంబిక్‌ ” సంస్థ 1988 లో
నెలకొని ఈతర్‌ ను ఉత్పతి చేయ (పారంభించెను. 1946
నాటికి ఈరెండు సంస్థ లు 1,90,000 కిలో గాముల వాస్త విక
వార్షిక ఉత్పత్తిని సాధించినవి. కాల్సియమ్‌ లా శ్టేట్‌ , ఐరన్‌
అమోనియమ్‌ సి[శేట్‌, పొటాసియమ్‌ సి_్మేట్‌, సోడియమ్‌
సిశేట్‌ మున్నగు రాసాయనిక జాషధములను కూడ
ఈ సంస్థలు ఉత్ప త్తిని చేయసాగినవి. 195కి నాటికి ఛారత
దేశమున థారీ స్థాయిలో రాసాయనిక జాషధములను
తయారుచేయు ఫ్యాక్టరీల సంఖ్య 75; చిన్న తరవోలో
మందులను సమకూర్చు సంస్థలు 1,568. కొడీన్‌, మార్ఫీన్‌,
ఇంకనూ వాటినుండి ఉత్ప త్తి యగు ఇతర జౌవధ జాలము
లను గాజియాపూర్‌ లోని నల్ల మందు ఫ్యాక్టరీ సిద్ధపరచు
చున్నది. బొంచాయిలోని “హాఫ్‌ కిన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ',
మచాసులోని “కింగ్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ', ఇంకను మరికొన్ని
త్రై వేటు సంస్థలు టీకామందులను ఉత్ప_త్రిచేయుచున్న వి.

భారతదేశ మున ఇంజనీరింగు పరిశ్రమ
భారత దేశమున మొదటి వెన్సిలిన్‌ ఫ్యాక్టరి పూనా సమీప
మున పింపీవద్ద 1955 లో [వభుత్వరంగమున చెలకొనినది.
(పథమ పంచవర్ష (ప్రణాళికా సమయమున మరి రెండు
సెన్సిలిన్‌ ఫ్యాక్టరీలు వైయక్తిక రంగమున ఉత్పత్తిని
(ప్రారంభించినవి. ఇటీవల సోవియట్‌ రష్యా సాంకేతిక
సలహో సవాకారములతో హైదరా చాదులో కృత్రిమ విధాన
మున జౌవధములను సంయోజనవరచు (సింతటిక్‌(డగ్‌)
ఫ్యాక్టరీ (ప్రభుత్వ రంగమున నెలకొని పని చేయుచున్నది.
ఇశ్లే సోవియట్‌ రష్యా సవాకారముతో పెన్సిలిన్‌ మందులను
తయారుచేయు ఫ్యాక్టరీ వృాషీశేశ్లోను, శస్త్రచికిత్స
పరికరములను సిద్ధపరచు ఫ్యాక్టరీ మ[(చానులోను నెల
కొని ఉత్పత్తిని ప్రారంభించినవి. 1967 నాటికి భారతదేశ
మున పెద్ద-చిన్న మొత్తము జాషధ ఉత్పత్తి సంస్థలు
2, 277; వీటిలో భారీ సంస్థలు 150. [ప్రస్తుతము (1968)
డేశావసరములకు మేర రాసాయనిక జాషధముల విషయ
ములో భారతదేశము స్వయం సమృద్ధిని సాధించుశే గాక,
క్వినీన్‌ లవణములు, సర్పగంధి (రావుల్బీయా సర్చెం
టీనా), ముషిణి విత్తుల సారము (నక్స్‌ వామికా ఆల్క
లాయిడ్‌), కృతిమముగా తయారైన వోర్మోన్‌ లు
వంటిది విదేశ {దవ్యమును ఆకర్షి ంచుకొనుచున్నవి.

భారతదేశమున ఇంజనీరింగు పరిశ్రమ

భారత దేశమున చెప్పుకొనదగిన ఇంజనీరింగు పరిశ్రమ
ఇటీవలనే (ప్రారంభ మై, భారత స్వాతం త్ర్యానంతరము
ఉరకలు, పరుగుల మీద అభివృద్ధి అయినది. అంతకు
పూర్వము రిజర్వాయరుల యుగమున డాముల నిర్మాణ
కేం[దములందు మ్మాతము డాములకు అవసరములగు
ఇంజనీరింగు సామ।గిని సమకూర్చుటకు కార్భానాలు వెలసి
పనిచేసినవి. ఉ త్తర|[పాంతమున 1872 లే హిమా
చల ప్రదేశ్‌లో నవాన్‌ ఫౌండ్రి అను కార్భానా నెలకొని వని
చేసినది. అది చెరకు గానుగలను, రైలు స్రీ పర్గు, లంగర్గు
మున్నగు వాటిని తయారుచేసెడిది, తరువాత కలకత్తా
సమీపమున ఉన్న గార్టెన్‌ రీచ్‌ వర్క్‌షాపు పేర్కొనదగి
నది. నౌకాయంత్రములకు వలసిన ఇంజనీరింగు సామగిని
ఈ కార్భానా ఉత్ప త్రిచేసి సప్పయి చేసెడిది. బర్నపూర్‌ లో
ఇండియన్‌ ఐరన్‌ అండ్‌ స్టీల్‌ ఇండ స్ట్రీస్‌, జమ్‌షడ్‌
పూర్‌ లో తాశా ఇనుము-ఉక్కు. కార్మాగారములు నెల
కొని వని (ప్రారంభించుటతో వాటి సమీపమున ఈ శశాల్లి
మొదటి పాదమున ఇంజనీరింగు వరి శమ కూడ ఇతోధిక
ముగ అభివృద్ధి అయినది. ద&ిణ[ ప్రాంతమున కోయంబత్తూరు
లోను, మవోరాష్ట్రిములోని సతారా జిల్లాలో కిర్ణాస్కర

వాడీ లోను చేద్య సంబంధమైన పరికరములను తయారు
శేయుటలో కొన్ని ప్రైవేటు సంస్థలు నిమగ్నమయినవి.
భారత స్వాతం|త్యా నంతరము (1947) (ప్రభుత్వము
కడు (శ్రద్ధవహించి, (ప్రణాళికా బడ్ధముగ దేశమున పలు
చోట్ల పరి శ్ర మాభథివృద్ధిని ప్రోత్సహించి తోడ్పడుటయే గాక,
(పభుత్వరంగమునను భారీ ఇంజనీరింగు పరిశ్రమలు తల
పెట్టి ఇంజనీరింగు సామ(గి ఉత్ప ర్తిని సాగించినది. ఆంధ
(ప్రజేశ్లో నాటి ప్రభుత్వము 1948 లో (పాగా
టూల్ఫొ సంస్థను నెలకొల్చిి యంత్ర వరికరముల ఉత్పత్తిని
(ప్రారంభించినది. విశాఖవట్ట ణమున నెెకా నిర్మాణ
కేంద్రము ఒకటి ఆదిలో వైయక్తిక రంగమున (నిందియా
స్ట్రీమ్‌ నావిగేషన్‌) నెలకొని 1946 నాటికి మొదటి సము[ద
నౌక “జలడఉషి ను నిర్శ్భింపచేసినది. 1952 లో ఇది [ప్రభుత్వ
రంగమునకు రాగా, 1966 నాటికి ఈ సంస్థ 4కి ఛారీ
సముద్ర నౌకలను తయారుచేసినది. బెంగుళూరులో 1956
నాటికి “హిందూస్తాన్‌ మెషీన్‌ టూల్స్‌ ఫ్యాక్టరీ లేతు
యం|త్ర పరికరములను |ప్రభుత్వరంగమున ఉత్స త్తి చేయుట
(ప్రారంభించి, 1966 నాటికి దేశమున మరొక మూడు
చోట్ల (పింజోరు, కాలకు స్సేరీ, హైద రాజాదు) దాని శాఖా

107

భారత దేశమున ఇంజనీరింగు పరిశ్రమ

విభాగములను స్థాపించుటయే గాక, బెంగుళూరు ఫ్యాక్టరీకి
మరొక విభాగమును జోడించినది. జెంగుళూరులోని రెండు
ఫ్యాక్టరీలు ఏడాదికి రెండు వేల యంత్ర పరికరములను
ఉత్ప_తిచేయు సామర్థ కము కలవి. మిగతా మూడు
ఫ్యాక్టరీల వార్షిక ఉత్ప త్తి సామర్థ రము ఆదిలో తక్కువ
అయినను క్రమముగ వృద్ధిచేయుటకు నిర్రేశమయినది.
పంచదార, సీ మెంటు, జవుళీ, జ్యూట్‌ నార, జొషధములు,
రాసాయనిక (ద్రవ్యములు, కాగితము ఇత్యాది పరిశ్రమ
లలో వాడుక చేయు (పశ్యేక పరికర సామ।గి భారత దేశ
ముననే - దేశమున లభించు ముడిసరకును ఆధారముగా
స్వదేశీ సాంశేతిక (ప్రతిభతో - తయారు అగుచున్నవి.
దిని ఫరితముగ దేశములోని అవసరములు తీరుటయే
గాక ఉగాండా, కెన్యా, కెనడా, టాంజేనియా వంటి విదేశ
ములకు కూడ ఇంజనీరింగు సామగి ఎగుమతి అగు
చున్నవి. 1962 లో “హిందూస్తాన్‌ మెషిన్‌ టూల్స్‌ సంస్థ
చేతి గడియారముల తయారీ (పారంభించినది, ఇందుల
జపాన్‌ సాంకేతిక సవాకారము కూడ లభించినది. 1880
నాటికి దేశమున శాస్త్రీయ పరికరములను తయారుచేయు
సంస్థ “నేషనల్‌ ఇన్‌ స్ట్రు మెంట్స్‌ ఫ్యాక్టరీ” నెలకొనగ అది
1957 లో (వభుత్వ పరమయినది. ఇది పరిశోధనాగారము
లకు వలసిన పశ్యేక శ్యాస్త్రీయ పరికరములను సిద్ధపరచు
టలో నిమగ్నమయినది. విద్యుత్తును ఉత్ప _త్తిచేయు జల
విద్యుత్‌ కేం[దములకును, తెర్మల్‌ విద్యుత్‌ కేం[దములకును
కావలసిన ప్రశ్యేక మైన ఛారీ యంత్రములను ఉత్పత్తి
నేయుటకై_ (ప్రభుత్వరంగమున “నావీ ఎల క్రీ కల్‌ సంస్థ”
1956లో | ట్రిటిషుసంస్థ సాంకేతిక నెచాశారముకో భోపాల్‌
సమీవమున చెలకొనినది. ఇది పవర్‌ (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌, స్విచ్‌
గేర్‌, కంట్రోల్‌ గేర్‌, వవర్‌ శెపాసిటార్‌, ఎల క్రిక్‌ రైల్వే
పరికరములు, పెద్ద మోటాగ్గు వంటి ఛారీ విద్యుత్తు పరికర
ములను సిద్ధపరచుచు, ఆవిరి టర్భయిన్‌ లను ఉత్ప త్తిచేయు
టకు విస్తరణ కార్య|క్రమమును చేపట్టినది, ఛారీ విద్యుత్‌
యంత్రములను ఉత్ప త్తిచేయు కార్యక్రమమును విస్తరించి,
ఆవిరి టర్పయిన్‌ లు, టర్ఫో-జన రేటరులు, తత్సంబంధ పరి
కర సామ।గి తయారీ పైదరాబాదు (రామచం[దపురం)
లోను, అధిక (పేషము గల చాయిలరు యం|తములను
నిర్శించుటకు తిరుచిరాపర్శి లోను ఫ్యాక్టరీలు జెకోస్టోవా
కియా సాొంకశేతిక సవాకారముతో నెలకొని పనిచేయు
చున్నవి. రాణీపూర్‌ (వారిద్వార్‌ )లో మరొక థారీ విద్యుత్‌
యంత్రముల ఫ్యాక్టరీ సోవియట్‌ రప్యా సాంకేతిక సవనోయ
మున నెలకొని, 1965నుండి ఉత్ప త్తీని ఆరంభించినవి. జాతీయ
పారిశ్రామిక అభివృద్ధికై నెలకొన్న ' నేషనల్‌ ఇండ స్ట్రీియల్‌

డెవలప్‌ మెంట్‌ కార్పొశేవన్‌” అను సంస్థ భారీ పరిశ్రమ
లలో వాడుకచేయు EES సామ(గిని నిర్మించు ఉద్దేశ
ముతో “హెవీ ఇంజనీరింగు కార్పొరేషన్‌” అను ఫ్యా క్టరీ
వ్యవస్థను రాంచీ (బీవోరు) లో 1958 లో (పారంభించినది.
ఇది సోవియట్‌ రష్యా నుండి సాంకేతిక పరిజ్ఞానమును
(గహించి, భారీ యంత్రములను రూప కల్పన చేసి నిర్మించి
అంద జేయుచున్నది. చాని వార్షిక ఉత్ప త్తి సామర్థ కము
80,000 టన్నీలు. ఈ ఛారీ ఫ్యాక్టరీని ఆనుకొని పోత
కర్మాగారము (ఫౌండీ) ఒకటి జెకోస్టోవాకియా సాం శకేతిక
సవాకారముతో రూపుగొనినది. ఖని పరిశ్రమయందు అవ
సరమగు (ప్రత్యేక యంత్ర సామగిని “మెనింగ్‌ అండ్‌
అల్ఫయిడ్‌ మెషినరీ కార్పొరేషన్‌ ” (జమ్‌వడ్‌ పూర్‌)
ఉత్పత్తి చేయుచున్నది. రాసాయనిక వరి|ళమల వంటి
వాటిలో వాడుకచేయు థారీ వంట పా(తలను తయారు
చేయుటకు గాను Cos విశాఖపట్టణములో
“భారత హెవీ ప్లేట్‌, వెసల్‌ సంస్థ * చెలకొనినది

రెలు Meals కంహాకుశేయు ఫ్యాక్టరీలు చిత్త
రంజన్‌ లోను, డీసెలురైలు ఇంజనులను (1964) నిర్మించు
ఫ్యాక్టరీ వారణాసిలోను నెలకొని ఉత్పత్తిని సాగించు
చున్నవి. చ్రై వేటు రంగమున రైలు ఇంజనులను నిర్మించు
చున్న తాశా ఫ్యాక్టరీకి (పభుత్వమునుండి ఆర్థిక సవా
కారము లభించుచున్నది. మచాసు సమీపమున ఉన్న
“ఇంటు గల్‌ కోచ్‌ ఫ్యా్యక్ట రీ చెలుపెమైల నిర్మాణము
నందు నిమగ్నమయినది. దేశమున రై ల్వే వ్యవస్థకు వలసిన
గూడ్సు వేగనులను ప్తె వేటు రంగము సమకూర్చుచున్నది.
భారీ సివిలు కోట్టడములందు వాడుకచేయు ఉక్కు_ నిర్మాణ
సామగగి, వం తెన నిర్మాణములు, కనులు వంటి ఛారీ నిర్మా
ణములను సమకూర్చుటకు’ [పభుత్వరంగమున 'త్రివేణీ స్ట్రక్చ
రల్ఫ్‌' అను నంస్థ ఆస్ట్రియా సాంకేతిక సవాకారముతో
అలహాజాదులో (1965) నెలకొని పనిచేయుచున్నది.

విమానముల తయారీ ; భారత దేశమున విమానము
లను తయారు చేయుటకు గాను “హిందూస్తాన్‌ ఎయిర్‌
డ్రస్‌ లిమి"బడ్‌ ( బెంగుళూరు)” అను పె త్రై వేటు సంస్థ భారత
స్వాతం|త్యమునకు పూర్వమే చెలకొస్‌ పని చేయుచున్నది.
రక్షణశాఖ (డిఫెన్స్‌) అవసరములను సమకూర్చుటకుగాను
హిందూసాన్‌ ఎయిరో నాటిక్స్‌ (పభుత్వ సంస్థ" నెలకొను
టతో త్రై వేటు సంస్థను విలీనముచేసికొని ఒకే (ప్రభుత్వ
వ్యవస్థగా తీర్చి ిద్దబిడినది. పూర్వపు బెంగుళూరు శాఖను
వి స్ప రీంవ జేయుట యేగాక, దేశమున కీలక పాంతములలో
మరొక నాలుగు విమాన నిర్మాణ కేం దములను నెల
కొల్చిరి. “మిగ్‌ ' అనబడు సోవియట్‌ రష్యూ డిజెనును

108

భారతదేశము అభిమానించి, చాని తయారీని కొనసాగించు
చున్నది. నాసిక్‌ (మహారాష్ట్ర) లో ఉన్న ఫ్యాక్టరీ విమాన
మునకు అవసరమగు చ[టమును సిద్ధపరచగా, కోరాపుట్టి
(ఒరిస్సా) లోని ఫ్యాక్టరీ ఇంజనులను నిర్శించుచున్న ది.
విమానములో వాడుకచేయు ఎలక్ట్రానిక్‌ పరికరసామ।గిని
వైదరాబాదు ఫ్యాక్టరీ సిద్ధపరచుచున్నది. కాన్న్పూరులో
కూడ మరొక ఫ్యాక్టరీ 15-748 డిజై ను గల విమానములను
సిద్ధ్దపరచుటకు ఉద్దిష్ట మైనది. రతణశాఖకు వలసిన నేట్‌ *
ఖైటరు విమానములు, శబ్ద వేగమును మించి పోగల
“మారుత్‌ ” జెట్‌విమానముల తయారి 'జెంగుళూరు
ఫ్యాక్టరీ నిర్వహించుతున్నది. “భారత్‌ ఎర్త్‌ మువర్స్‌ సంస్థ
బెంగుళూరులో ఛారీ [|త్రవ్వక యంత్ర సామఃగిని' [ప్రభుత్వ
రంగమున సిద్ధపరచుచున్నది. మ(చాసు సమీపమున ఆవడ
వద్ద రక్షణశాఖ తరపున యుద్ధములో ఉవ యోగపడు
టాంకుల నిర్మాణము సాగుచున్నది. ఇంకను చిన్న చిన్న
ఆయుధములు వంటి యుద్ధ సామ్మగని _సిద్ధపరచుటకు
తిరుచిరావల్లిలో స్మాల్‌ ఆర్మ్‌న్‌ ఫ్యాళక్ట రీయును, చేళ మున
అచ్చటచ్చట ఉన్న ఆర్డినెన్స్‌ ఫ్యాక్టరీలును యుద్ధ
సంబంధమయిన ఇంజనీరింగు పరిశ్రమయందు నిమగ్న
మయినవి.
మోటారుకారు పరి(శమ : భారత దేశమున 1928లో
మోటారుకారు విడిభాగములను విదేశముల నుండి
దిగుమతి చేసికొని వాటిని మోటారుకారులుగ అమర్చు
టతో ఈ వరిిశమకు అంకురార్పణ జరిగినది. ద్వితీయ
ప్రపంచ యుద్ధము ముగియునాటికి పూర్తి కారులను
తయారుచేయు సంకల్పముతో కం'వెనీలు స్థాపింపబడినవి,
కాని, అవి విదేశ కంపెనీలతో పోటీకి నిలబడ లేకపోవు
టచే (ప్రభుత్వము వాటిని ఆదుకొనవలసివచ్చెను. 1945 లో
మోటారుశారు [టాక్ట్టర్‌ సంస్థలు ఏర్పాటు అయినవి.
టెక్నాల జీ
రోదసీ యాత: మానవుడు రోదసీ యా|తకు 5000
సంవత్సరముల నాడే ([పయత్నించినట్లు జాబిలోనియా
నాగరకతకు చెందిన ఒక శిల్పము వలన తెలియుచున్నది.
ఈ శిల్పమున ఒక వ్యకి పకి నెక్కి చం[ద్రమండలమువై పు
పయనించినట్లు చెక్కబడినది. డీ శ, 15 వ శశతాబ్దమున
ఇటలీ వాసియు, పెక్కు. నూతన విషయములను కనుగొన్న
వాడును అయిన లియొనార్డో డా విన్నీ [చూ. పు, 28]
రోదసీ యానమును విశదీకరించుచు పెక్కు. చిత్రములు
గీచెను. 19 వ శతాబ్దము మధ్యభాగమున . “(ఫ్రమ్‌ ది
* GNAT

"బక్నాలజీ భవిష్యత్తు
1948 లో |పభుత్వము మోటారుశారు పరిశ్రమను (ప్రధాన
వరి శమలలో ఒకటిగా (ప్రకటించెను. |ప్రభుత్వ నియమన
మునకు లోబడి దానిని అభివృ ద్ధిచేయు బాధ్యత చ్రై వేటు
పారిశ్రామికులకు వదిలివేసెను. 195కి లో టారిఫ్‌ కమి
షన్‌ సిఫార్పులను అనుసరించి కొన్ని పరిమిత రకముల
వావహానముల ఉత్ప త్రియందే [శ్రద్ధ చూపుటకు [ప్రభుత్వము
నిశ్చయించుకొనినది. తదుపరి 1956 లో [పభుత్వము ఆ కమి
వన్‌ యొక్క శెండవ నివేదికను కూడ ఆమోదించి, ధరల
నియంత్రణ, _్రమానుగత మెన ఉత్ప_్త్రి రతణ మున్నగు
అనేక అంశములపై నిబంధనలు జారీ చేసెను. ఇటీవల
(ప్రభుత్వము ఆ పరిశ్రమలో (ప్రవేశించి, సైనిక చావాన
ములను, టాంక్‌ లను ఉత్ప త్రిచేయ మొదలిడినది. భారత
దేశములో ఆటోమొబైల్‌ వావానముల ఉత్ప త్రికి సంబం
ధించిన తాజా సంఖ్యలను దిగువ కానవచ్చును :

ఉత్పం్తి ఉత్ప త్రి

వావానముల రకములు సంఖ్యలు సంఖర౧లు

1980_6! 1985-66

వాణిజ్య వావానములు 28,400 84,000

(పయాణీకుల వాహానములు 19,100 24,500

జీప్‌లు, నేషన్‌ వాగన్‌లు 6,900 10,000
మోటారు చెకిళ్లు,

న్మూటర్‌లు, మోపెడ్‌లు 17,600 50,000

రోడ్లపై పయనించు ఆటోమొబై ల్‌ చవావానములను
1. (పధానముగ ప్రయాణీకులను తీసికొని పోవునవి
(మోటారు నై కిళ్లు, కారులు, బస్సులు); 2. (పథానముగ
సరుకులు మోయునవి (లారీలు, వాన్‌లు) అని శెండు
విధములుగ వర్గీకరింపవచ్చును [చూ. ఆటోమొబై ల్‌
ఇంజనీరింగు ]:
భవి ష్య త్తు
==
ఎర్‌ టు ది మూన్‌ (భూమినుండి చం దమండల మునకు)”
అను అద్భుతమగు ఒక సావహాన గాథను జూలెస్‌వర్న్‌
అను నతడు (ానెను. తరువాత దాదాపు శి0 పండ్లకు
1895 లో జియోలోవ్‌స్కీ అను శా న్త్రజ్ఞునికి శకటము
మీద రోదసీయానము చేయుట సంభవమను భావము కలి
గను. తరువాత ఆరేండ్లకు “ది ఫస్ట్‌ మెన్‌ ఇన్‌ ది
మూన్‌ (చం[దమండలమున తొలిమానవులు)” అను
గ్రంథమును ఎచ్‌, జి, వెల్స్‌ (ప్రకటించెను. ద్వితీయ
ప్రపంచయుద్ధమున జర్మనీ Va& రాకెట్లను (ప్రయోగించుట
రోదసీ పరిశోధనకు ద్రోశ్సావామును. ఇచ్చెను, వార్తా

109

"బెక్నాలజీ భవిష్యత్తు
ప్రసారము (ప్రవంచమందు అంతటను చక్కగ జరుగుటకై_
వార్తా (ప్రసారక ఉపగవాములను రోదసీయందు యునై_
అడ్‌ స్టేట్స్‌ నెలకొల్చినది. ఇలొస్టార్‌ (1962), సిన్‌
కోమ్‌ (1964) మొదలై నవి అందులకు కొన్ని ఉదావారణ
ములు. ఖండాంతర దూర కిపణులు (ఇంటర్‌ కాంటి
నెంటల్‌ శాలిస్టిక్‌ మిసైల్‌ -ఐ. సి, బి. ఎమ్‌.) దేళ
రక్షణకై రాకెట్‌ ఇంజనీరింగు సాధించిన _్రసిద్ధాయుధ
ములు; ఉపగవహాములు వాతావరణ వివరణములను రిసి
కొనుటకును |ప్రయోగింపబడుచున్నవి, అటువంటి శబ్బ
గ్రావామగు రాకెట్‌ కేం దము ఒకటి భారత దేశమునందు
కేరళరా ష్ట్రమున తుంబా ఉన్నది. మరొకటి ఆంధ్రపదేశ్‌
కోస్తా తీరమున స్థాపింపనున్నట్లు తెలియుచున్నది,
రాకెట్‌ కనుగొన్న వారిలో మూలపురుషుడు
రాబర్జ్‌ విశ్‌, గోడార్డ్‌, ఇతడు [ద్రవరూపమగు ఇంధన
ముతో నడచు రాకెట్‌ ను కనుగొనెను. రాకెట్‌ సంచాల
నము అభివృద్ధి చెంది, నిర్జుష్ట మైన పిదప, మానవునితో
పాటు కృతిమ (గవాములను రోదసీ కువారములోనికి
పంపుటలో సఫలమై (గ్రహాంతరయానమునకు అవకాశ
ములు కల్పించినది.

ఈ రోదసీ శకటమున మూడు లేదా అంతకు మించిన
భాగములు ఉండును. లాంచ్‌పాడ్‌ అనునది తొలుతటి
భాగము; ఇది ఉపగవామును రోదసీ కువారములోనికి
(డ్రోయుటకు వీలుగా నిర్మించిన స్థావరము. కొంతదూరము
పయనించిన తరువాత మొదటి దశకు చెందిన పరికరము
విడిపోయి, రెండవ దశ పరికరమును పైకి |త్రోయును.
ఇట్లు మరికొంత దూరము పయనించిన తరువాత రెండవ
దశ పరికరము కూడ విడిపోయి, మూడవ దళ పరికర
మును పైకి డ్రోయును. జంతువులనుగాని, మానవులను
గాని ఉంచుటకు వీలగు రోదసీ పేటికయే మూడవ దళ
లోని పరికరము.

మొట్ట మొదటి కృతిమ ఉవ/గవాము 1957, అక్టో
బరులో సోవియట్‌ రప్యా రోదసీకువారములోనికి వదలిన
స్పుత్నిక్‌ -1, దీని తరువాత స్పుత్నిక్‌-1!ను లై కా అను
కుక్కతో పాటు రోదసీలోనికి పంపిరి. రోదసీలో గాలి
లు ప్పమైనందున ఈ లైకా (ప్రాణములు కోలో యెను,
చం దమండల (ప్రాప్తి లక్యుముగా 1959, జనవరి 2వ
శేదీన సోవియట్‌ రప్యాూ పంపిన లూనిక్‌_!1 చందునికి
సమీపముగా వెళ్ళి, దానిని దాటిపోయి, సూర్య వరిధిలోనికి
చేర, 'మొట్ట మొదటి కృ్మక్రీమ (గ్రవామైనది. లూనిక్‌-1
సూర్యుని చుట్టునూ? 15 నెలలకు ఒకమారు పరి[భమించు
చున్నది. కొన్ని లతల సంవత్సరముల పర్యంత ము ఇట్లు

పరిభ్రమీంచుచునే ఉండును. ల్యూనిక్‌-!1 చాల చిన్నది గనుక
దినిని మనము చూడలేము.

యునై మైడ్‌ సైట్స్‌ 1959, మే నెలలో “జూపిటర్‌ *
అను రాకెట్‌ ను అ|గ భాగమున రెండు కోతులను పెట్టి
పంపి, 15 నిముషముల ఆకాళవిహారము తరువాత వానిని
దింపివేసెను. ఆ కోతులలో ఒకటి రీసెస్‌ శతెగది - పేరు
* ఏబిల్‌”; రెండవది స్క్వ్విరల్‌ తెగది - పేరు ' బేకర్‌ *.

సోవియట్‌ రప్యూ 1959, సెప్టెంబరు 14 వ శేదిన
పంపిన లూనిక్‌-1! సెకనునకు లికి, మీ. వేగమున శిర
గంటలు పయనించి, చం[దమండలమును శతాకెను. దీనిలో
భూమికి చం దమండల సమాచారమును వంపుటకు సుమారు
400 8. రా: బరువుగల సాంశేతిక పరికర సామషగిని అమ
ర్చిరి® మూడు వారముల తరువాత అక్సోబరు 7వ శేదీన
పంపబడిన లూనిక్‌ -11 మనము ఇంతవరకు చూడనట్టి
చంద్రమండలపు ఆవలివై పును ఫోటోలు తీచెను. రేడియో
సం కేతముల ద్వారా తిసిన ఫోటోలను ఇది రెండు వార
ముల తరువాత భూమికి పంపెను. శాని, లూనిక్‌ 11
కొన్ని నెలల తరువాత |క్రిందికి దిగు సమయమున వాశా
వరణములోని ఘర్షణ వల్ల ఉల్క వలె కాలిపోయెను.

యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌ 1960 లో తొలిసారిగా పయనీర్‌ -V
అను రోదసీ నౌకను శు(క్రమండలమునకు పంపెను, అది
పంపిన కొంత సమాచారమును ఇంగ్లండులోని జో ల్‌
బ్యాంకు రేడియో "ఇలిస్కోపు |గహించి రికార్డు చేసి
క్రొనినది,

యునెఇడ్‌న్టేట్స్‌ కొన్ని సముద జీవులతో
డినస్కవరర్‌-1!! అను రోదసీ నౌకను 1960, ఆగస్టు 20 న
పంపి, తరువాత అది సము([దములో వడగా, తప్పించి
సురక&ితముగా పైకి తీసిరి, మానవుని రోదసీ నౌకలో
పంపి, సురకితముగ, నిరపాయముగ మరలించి శెచ్చు
యత్నమున ఇది యొక ముందడుగు. ఇది 29 గంటలలో
భూమిని 17 సారు పర్మిభ్రమించి, శేడియో కం[టోల్‌తో
మరలింపబడజెను. డిస్కవరర్‌ - 1!ని పంపిన వారమున శే
సోవియట్‌ రష్యా చిపెలుకలు, ఎలుకలు, ఎగిరెడి పురుగులు,
మొక్కలు, సూక్ష్మక్రిములు, సైల్యా., బజెల్మా అను
కుక్కలతో ఒక రోదసీ నౌకను పంపెను. ఈ రోదసీ నౌక
18 సార్టు భూమిని పరి భ్రమించిన తరువాత సురకితముగా
తిరిగి వచ్చెను,

భూమి చుట్టును ఆకాళ తలమున 108 నిమిషముల
పాటు (ప్రద &ణ మొనర్చి సురకితముగ తిరిగి వచ్చిన తొలి
మానవుడు మేజర్‌ యూరీ గాగారిన్‌, ఇతని వయస్సు
27 సంవత్సరములు (1987 లో చనిపోయెను). రోదసీ

110

నౌక భూమ్యాకర్ష ణ పరధిని చాటినప్పుడు చేవాము బరువు
లేకపోవుట, తత్భ్సలితముగా మైకము, అసంతుష్ట్రి సామాన్య
ముగా ఏర్పడును. శాని, 7గారిన్‌ ఎలాంటి అసౌకర్యము
లును కలిగినట్లు భావించలేదు. మానవునితో తొలి రోదసీ
నౌకను పంపిన కీర్తి సోవియట్‌ రష్యాకు దక్కినది.
తరువాత 1961, మే రవ శేదీన యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌
పంపిన రోదసీ నౌకలో వెళ్లిన ఆవెన్‌ షెపెర్ట్‌ భూమిని
వరి|భమింప లేదు. పూర్వ నిర్ణయము (ప్రకారము 486
కి, మీ. ఆవల అట్లాంటిక్‌ మహాసము[దమున అతనిని
భద్రముగా దింపుకొనిరి. జాన్‌ నెన్‌ అను మరియొక
అమెరికన్‌ 1962 లో మర్కుూరీ - V! అను రోదసీ నౌకలో
భూ పర్మిభమణములో కృత కృత్యుడ య్యెను,
యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌ 1962, ఆగస్టు 27కు వదిలిన
మారినర్‌ - 1 శుక్రగహామును విజయవంతముగా పరిశీ
లించెను. శుక్ర గవామును పరిశీలించినప్పుడు అది భూమికి
24,00,000 8. మీ, దూరమున, శుక్ర గవామునకు 82,600
కి, మీ దూరమున ఉండెను. దానిలో మానవుడు లేక
పోయినప్పటికిని, దానిలో అమర్చిన సాంశేతిక పరికర
వ్యవస్థ (పయోజనకరమగు సమాచారమును సేకరించి,
శేడియో ద్వారా భూమి వెపు ప్రసారము చేసెను,
రోదసీ పరిళోధన కార్య|కమమును యు నై జడ్‌ స్టేట్స్‌,
సోవియట్‌ రష్యా దేశములు ద్రణాళికాబద్ధముగా సిద్ధపరచి
ఎవరికి వారు ఆచరణమున పెట్టుచున్నారు. యునె అడ్‌
న్రేట్స్‌ మానవులతోను, మానవరహితముగను రోదసీ నౌక
లను పంపుటకు “నాసా (నేషనల్‌ ఎరోనాటిక్‌ అండ్‌ స్పేస్‌
అడ్మిని స్రేషన్‌)'అను స్వతంత్ర వ్షవస్థ ద్వారా కార్యక్రమ
మును (ప్రారంభించినది. తదనుసారము పంపిన రోదసీ
నాకా పరంపరలో ముఖ్యమైనవి సాటరన్‌ పరంపర,
సర్వేయర్‌ పరంపర, అప్పోలో పరంపర, జెమినీ పరంపర,
మానవులతో పంపబడు 3ెమినీ వర్గపు రోదసీ నౌకలు రోదసీ
పరిభ మణము - అనగా రోదసీలో మానవుడు నడచుట -
ను లక్యుముగా ఇడుకొనినవి. జెమినీ - !V లో రోదసీకి
వెళ్ళిన రోదసీ యా|తికుడు వెట్‌ ఈ రోదసీ వరిభమణ
మును 225 కి, మీ. లకు ఆవల భూమి కత్యులో సాధించెను
(జూన్‌ 1965). అతడు రోదసీలో ఉన్న 20 నిమిషముల
సేపు బరువు లేని తనమును అనుభవించెను. అతడు తన
రోదసీ నౌక దగ్గర స్వేచ్ళగా అటూ ఇటూ తిరిగి ఫోటోలు
తీనెను. చేతితో నడుపగల (పొవల్లన్‌ యూనిట్‌ లను
ఉపయోగించెను. ౩ెమినీ రోదసీ నౌకకునుు, బయటకు
వచ్చి పర్మిక్రమించుచున్న వైట్‌కును మధ్య బొడ్డుతాడు
(ఉమ్‌వ్లి కల్‌ కార్డ్‌) సంబంధము కలదు. రోదసీ యాతి

బక్నాలజీ భవిష్యత్తు
కుడు తన ముఖమునకు సూర్యుని వేడిమి తగులకుండా
ద్రశ్యేకమగు రోదసీ శిరస్తాణమును ధరించెను. తీవ్రమైన
చలికి గాని, వేడిమికి గాని లోను గాకుండా రోదసీ
యా।కతికుని ఒక (్రశ్యేకమగు 20 మడతలు గల దుస్తులు
(సూటు) కాపాడినవి. రోదసీలో వేగముగా తిరుగు పదార్ధ
ముల వల్ల గాయములు మొదలగు ప్రమాదములు కలుగ
కుండ ఈ (ప్రత్యేకమైన రోదసీ దుస్తులు రషించును. మెక్‌
డి. విట్‌, వెట్‌ గంటకు 27,200 క. మీ. వేగమున 98
గంటలో 60 సార్లు భూ (ప్రద&ిణము చేసి, తిరిగి వచ్చిరి.
మెక్‌ డి, విట్‌ రోదసీ నౌకను నడిపెను. ఇటీవలి మినీ
(పయోగముల వలన రోదసీలో సమాగమము( రెండీవూ)-
అనగా రోదసీ నౌకల సమాగము - రోదసీ పరిక్రమణము
సాధ్య మైనవి. తరువాత 1966, అక్టోబరు నెలలో సోవియట్‌
రష్యా చందమండలముపై నెమ్మదిగా దిగుట (సాఫ్ట్‌
లాండింగ్‌ )ను సాధించెను. యు నై బడ్‌ స్టేట్స్‌లో రోదసీ
యాతా కార్య|క్రమమున విజ్ఞానులు, ఇంజనీర్లు, సాం శేతిక
నిపుణులు మొదలైన వారు మూడు లక్షల మందికి పైగా
నిమగ్నమయి ఉన్నట్లు శెలియుచున్నరది. సోవియట్‌
రష్యాలో నేడు అంతకు సమానముగానో, అంతకు
మించియో సిబ్బంది ఉండవచ్చును,

భూ.సాంకేతిక శాస్త్రము

సోవియట్‌ రష్యాలో భూ-సాం కేతిక శాస్త్రము అను
నది ఇటీవల అభివృద్ధి చెందుచున్నది. భూత త్త పమునకు
సంబంధించిన సమస్యల పరిశీలన పరిప్మారమును ఆశ్చర్య
కర సావాసోపేత రీతిలో పరిసర పునర్నిర్మాణ పథకముల
నిర్వహణమును ఈ సాం కేతిక శాస్త్ర పరిధిలో చేరి ఉన్నవి,
ఇక కొన్ని దశాబ్బ ములలో భూ - సాంకేతిక శాస్త్రమును
ఆధారముగా (గహించి పలుచో ట్ల పాతాళగంగ ఉనికిని
శెలిసికొని వినియోగపరచ వీలున్నది, ఒక అంచానా [ప్రకా
రము ఈ భూ జలరాశి (వేడిదిగానిండు, చల్లనిదిగానిండు)
40 కోట్ల ఘ, కి, మీ, ఉండునని శెలియుచున్నది,
సము(దము ఖనిజ సంపదకు విశాలమగు భాండాగారము.
ఇనుము, మాంగ నీసుముద్దలును, వీనిలో కలిసి రాగి,
కోచాల్డ్‌, నికెల్‌ మొదలగునవియు అందు ఉన్నవి. నలుపు
ముదిరిన గోధుమ వన్నెరాళ్లవలె ఉండు ఈ ముద్దలు
గుండుసూది తల పరిమాణమునుండి చాచాపు ఒకో మీటరు
పరిమాణము వరకు ఉన్నవి. శకాని, వీనిలో అత్యధిక
భాగము ెన్నిస్‌ బంతి (పమాణమున ఉన్నవి. ఏనాటి
చై_నను నమ్ముదములను ఈ ధాతుఖనిజముల కొరకై. త్రవ్వి
తీయుదురనియును, వీనిని పెద్ద పెద్ద హై(డాలిక్‌ క్లీనర్‌

lll

బశక్నాలజీ భవిష్యత్తు ;
యం[తముల మూలమున పెకి పీల్చి నౌకలను నింపుట
గాని లేదా జలాంతర్గాములగు కాటర్‌ పిల్లర్‌ (ట్రాలింగ్‌
(తవ్వోడల ద్వారా తవ్వి పై ఓడలకు చేర్చుట గాని
జరుగగలదని సము([దగర్భ విషయజ్ఞుడు సీపిల్‌ వకాస్‌
తెలుపుచున్నాడు. తదితర ఖనిజములు నైతము
సముద్ర గర్భమునుండి కొన్ని చోటులలో ఈ కాలమున
ఛేకరింపబడుచునే ఉన్నవి లేదా కొన్ని చోటులందు ఇక
ముందు సేకరింపబడ గలవు. [పస్తుతము సము[దజలముల
నుండి పొటాసియమ్‌, మగ్నీషియమ్‌ లవణములను తీయు
చున్నారు. [ద్రవ రూపములో ఉన్న (బోమీన్‌ అను
పదార్థము ఉప్పు, మగ్నీషియమ్‌ ఉత్పత్తిలో లభించు
ప్రథాన ఉపపదార్థ ము. సము(ద తలము కంద 40,000
కోట్ల పీపాల సెటోలియమ్‌ ఉన్నట్టు
అంచనా వేసిరి, యూరప్‌లోని కొన్ని ప్రాంతములలో
సముదపుతీర పరిసర జలములందు ఉన్న సముదగర్భ
నైకత స్థలముల నుండి పెట్రోల్‌ తీయుట కొంతకాలము
సాగెను, లోతునీటి సము[ద గర్భములలో తై లము సమృ
ద్ధిగా ఉన్నట్లు రూఢియైన పిదప, ఆ శై లమును తీయుట
ఓడల మీదుగా జరుగునని విజ్ఞానులు ఛావించుచున్నారు.
సము(దపు లోతులను (త్రవ్వి తైలము తీయుటకు యునై.
"బడ్‌ సేట్స్‌లోని “ఆపశేషన్‌ మొహోెలి” అను పరిశోధన
వ్యవస్థ నూతన పద్ధతులను రూపొందించెను.
అగ్నిపర్వతముల నుండి ఖనిజ సంపద : అగ్ని
పర్వతముల నిర్మాణ విశేషములను శెలిసికొని వాటినుండి
ధాతు ఖనిజములను సాధించుటకు వీలుగా అగ్ని పర్వతముల
(పతీకలను మానవుడు నిర్మించి, సాధక చాధకములను
శెలిసికొని ఖనిజములను సాధించుటకు _ఉద్యమించునని
(బిటిష్‌ విజ్ఞాని జార్డ్‌ తామ్బన్‌ అభిప్రాయము. భూమి
బావ్యాపటలమున ముడిధాతు ఖనిజములు గల “ మాగ్మా ©
[ద్రవఖనిజముల [సవంతులు ఉన్నవని ఆయన ఊవా, నేడు
ఖనిజములు ఉన్న పెక్కు (ప్రాంతములలో మొదట మాగ్మా
ఉండెనని, ఆ మాగ్మా భూమి అట్టడుగు పటలమునుండి
పై పటలమునకు వచ్చినదనియును అందరికి తెలిసిన సంగతి.

శా ప్రుజ్ఞులు

తదనుసారి అయిన ధాతు బాప్పములును, వాయువులును
పరినర శిలాతలములలోని పగుళ్ల లో నికిని, వీటలలోనికిని,
గుంటల లోనికిని చొర జారి, నిండి, చాలకాలమునకు చల్ల
బడిన తరువాత ముడిధాతువును ఇచ్చు చారళలై నవి. భూమి
దిగువభాగమున కరగి ఉన్న మాగ్య్మాను ఉపరితలమునకు
శెచ్చుటకు పెక్కు. కి. మీ. లోతు గోతులను (త్రవ్వుట కష్ట
సాధ్యమైన పని. దీనికోసము తామన్‌ దశల చారీగా
నిర్మాణకార్య [క్రమమును సూచిం చెను. భూ భౌతిక

శాస్త్రవేత్తలు తమకు కావలసిన మాగ్మా లత్షణములను,
తమకు లోగడ ెలిసిన వానిని సమన్వయించి పరిశీలించి,
అది ఎక్కడ పరూపమున చొచ్చుకొనినది కచ్చితముగ
తెలిసికొన నిర్ణ యించిన పిదప దానిని పైకి తీయుటకు అవ
సరమగు యంత పరికరములకు సరిపడు ఇరుకెన గోతు
లను (త్రవ్వవచ్చును. ఆయంత్ర పరికరముల వలన
ఆ మాగ్మా [దవమున మనము కోరిన ధాతువులు ఉన్నవని
స్పష్టమైన తరువాత ముఖ్యమైన గనుల (త్రవ్వకము ఆరం
భింపవచ్చును.
జల కృషి

నముదావోర విషయమున (ప్రామాణికుడగు కాసే
“మనము సము(దమును వేటాడి, చేపలు పట్టు పద్ధతులలో
ఆదిమ దశలో ఉన్నాము. సముద విజ్ఞానమునకు సంబం
ధించినంత వరకు మనము నాగరకశతా స్థాయిని చేరుకొనిన
పిదప మనము ఈ చేపలు పట్టుటకు మారుగా సాగర సేద్య
మును ఆరంభింతము' అనెను. ధథాన్యకృషి . అను
పదమువలె అతడు “జలకృ పి. ఆక్వా - కల్చర్‌ ” అను
మాటను కల్పించెను. అనగా ఆధునిక పద్దతులలో జలకృ్ళషి-
సము(చ్రావోర వ స్తువుల కోసము సముదపు అంచులలో
వ్యవసాయము చేయుట - సముదపు శ్యామిక అని వ్యవవా
రింపదగు సముధదో పరితల జలము సూర్యునిచే సందీ ప్ప
మైనప్పుడు తత్ఫలితముగ ఆ జలము సారతను కోలోవు
టయు కొన్ని ఎడల జరుగును. నేల సారరహితమగుట
ఎట్టిదియో ఇదియు అట్టిదియే. అందువలన దీనిని సరి
శేయుటకు ఎరువులను ఉపయోగించవలనసి ఉండును,
సముదమున తెర్మాక్లిన్‌ ఆటంకములు - ఘర్మ[పసారపు
అడ్డంకులు - సము(దపు దిగువన ఉన్న ఉత్తమ పాష్ట్రి
కాహారదాయకములగు పదార్థములు పైన కనిపించు జీవ
పదార్థములకు చేరనీయని కారణమున ఈ నిస్పారత కలుగు
చున్నది. ఇటీవల (1961 - 65) 44 దేశములు సమష్టిగా
జరిపిన అంతర్జాతీయ హిందూ మహానము[ద పరిళోధన
ముల వలన మానవజాతి భావి అవసరములకు నము
గర్భమును విని యోగించుకొ నుటకు శా స్త్రీయమగు మార్గ
ములు శతెలియవచ్చినవి. దీనిఫలితముగా చేపల పిండిని
తయారు కేయుట తెలియవచ్చినది. పుష్టికోసము ఈ పిండిని
తయారై న ఆహార పదార్థములకు చేర్చవచ్చును. మానవ
శరీర పుష్ట్రికిని, ఆరోగ్యమునకును |పోటీన్‌ లు ప్ప రోగమగు
క్వాషియార్కర్‌ అను జాడ్యమువాత పడకుండ అశ్యా
వశ్యకములై న జంతువుల |పోటీన్‌లు కొరవడి ఉన్న
ఆసియా దేశముల తృణధాన్యాహారమున తక్కువ వ్యయ

112

ముతో ఈ చేపల పిండివలన జంతువుల (ప్రోటీన్‌ లను అద
నముగా సమకూర్చవచ్చును. అంతేకాక, వశువుల మేత,
నూచనెలు మొదలగు పెక్కు వస్తువులు సము(ద జీవుల
నుండి లభించుచున్నవి. సము[ద జీవుల జీవశ్యాస్త్ర పరిశోధ
నల వలన కొన్ని విధములగు సముదపు పాచి (ఆల్లే)యు,
వెన్నెముక లేని జంతువులును నీటిలో సూజ్యాంశలో ఉన్న
మూలదవ్యములను 'స్వీకరించుకొనుననియు, కొన్ని
ఆకర్షి ంచుకొనిన పదార్థములను వెలుపలికి విర జిమ్ముననియు,
లేదా ఇతర జాతులను మళ్ల గొట్టుననియు, కొన్ని
విషపూరితములనియు హిందూమవహో సము[దమున అంతర్జా
తీయ పరిళోధనలవలన తెలియవచ్చినది., వీనివలనను, తత్సం
బంధ విషయ పరిశోధన వలనను |క్రిమిహోరులు, మూలికా
హోరులు, భూసార రతకములు, ఆంటీబయాటిక్‌ వంటి
నూతన వస్తువులను కనిపెట్టవచ్చును, అందలి నిస్సార
(ప్రాంతములలో కృ[త్రిమమగువద్ధతులతో సారతను చేకూర్చు
రీతిగా సముదమును ఏదియో రీతిగా * సేద్యము ' చేయుట
వలన సము[దమునుండి ఇతోధికముగా వస్తువులను ఉత్ప త్తి
చేసికొనవచ్చునని విజ్ఞానులు విశ్వసించుచున్నారు. దీని
మొదటి (ప్రయత్నముగా పౌష్టిక పదార్థములచే నిండిన
సము(ద జలమును పసిఫిక్‌ సముద్రము నందలిఅతలము' *ల
వలె ఉండు చానిలోనికి పంపుచేయు విషయము ఆలోచింప
బడుచున్నది. .రెండవ నసుదూరావశకాశము ఏమన, బీడుగా
ఉన్న సముదతల (పాంతములలో పరమాణు శ కిని
ఉత్ప_క్తిచేయు శకేందమును ఉంచుట సాధ్యమేమో పరిశీ
లించుట; దీనివలన కలిగిన వేడిమి దానిచుట్టూ ఉన్న నీటిని
కొంచెము వెచ్చ జేయుననియు, ఆ వెచ్చని నీరు మొక్కలకు
అవసరమగు పుష్టికర పదార్థములను, ఎరువులను తీసికొని
అడుగునుండి పైకి తెచ్చుననియు విజ్ఞాని రేవెల్‌ శెలిపిరి,
దీనిని మనము శేయగలిగినట్లయిన, విలాస యాత్రికులు
మాత్రమే (పశంసించు స్పష్ట నీల నము[ద జలములను
సారవంతమగు సము[ద శాద్వలములుగా మార్చవచ్చును,
ఈ విధముగా సముదాథారమగు సాంకేతిక శాస్త్రము
విప్లవాత్మక మొనర్చు
కాలము ముందున్నది. దీనికి అవసరమగు పద్ధతులు ఇది
వరకే రూపొందింపబడినవి; ఉపకరణములును త యారుచేయ
బడినవి. మానవుడు పెక్కు. శతాబ్బములుగా భూమి మీద
వ్యవసాయము చేయుచున్నట్లును, భూమిలోవల గనులు
[తవ్వి ఖనిజములు మొదలై న వానిని తీయుచున్నట్లును,

ఇప్పటి నాగరకతను పూర్తిగా

“*అతలము ' అనగా కంకణాకారమున సము(ద మధ్యమున
ఉన్న భూ విశేషము. ఇది తన లోపలి జలమును సముదము
నుండి వేరు చేయును.

XI1—15

బుశ్నాలజీ భవిష్య తు
సము[ద గర్భమున కూడ [పణాళి కాబద్ధమగు [ప్రయత్నము
చేయుటకు పరిస్థితి అనుకూలించు నెడల తినుట;కె జలా

ధథారావోరములను పుష్కలముగా వండించుకొన వచ్చునని
ఆకశించవచ్చును.

ఉప్పు నీటిని మంచి నీరుగా మార్చుట

మానవ జాతికి తగినంత విద్యుచ్భ్చక్కి లభించు పక్షమున
సము[ద జలములకు ఉప్పదనము పోగొట్టి, ఆ నీటితోను,
భూగర్భ జలములతోను అనావృష్టి భూములకు నీటి
వనరులు కల్పించు సమస్యను కొంతవరకు పరిష్కరించు
నని తోచుచున్నది, ఈ స్థితిలో భూమి మీద అనావృష్టి
(ప్రాంతములలో సగమునకు నీటి వనరులు కల్పించుట'కై నను
సిద్ధాంత రీతిగా 1,25,00,000 లతల యూనిట్ల విద్యు
చృక్తి కావలసి ఉండును. (ప్రపంచమున ఆయుధ విసర్ణ
నము జరిగినచో ఇది సాధ్యమగును. ఒక్క సోవియట్‌
రష్యాలో నే 1980 8 8,00,00,000 లతల కిలో వాట్ల విద్యు
చ్భక్తి ఉత్స త్తి అగునని అంచనా,

ఇప్పటి నీటివనరుల విషయమునను వేరొక దృక్పథమును
అలవరచుకొనవచ్చును, సముద్ర జలమునకు
మరికొంత ఉప్పు చేర్చి కూడ చేలకు పారించవచ్చును, ఎందు
కనగా, ఆల్టీ రియాలోను, ఇ జాయెల్లోను రైతులు ఉవ్ను
నీరు చేనుకు కట్టి గొప్పగా పంటలు పండించుచున్నారు,
ఇది కేవలము (ప్రయోగాత్మక మైనప్పటి కిని, జలవిషయజ్జాలు,
జీవశా(స్త్రజ్ఞాలు, రాసాయనిక శాస్త్రజ్ఞులు, భూసార నిపు
ణులు కలిసి పని చేసిన ఉప్పునీటి వ్యవసాయమునకు ఒక
పరిష్కార మార్గమును కనుగొన గలరనుటలో సందేవాము
లేదు. ఉప్పునీటిని మంచినీరుగా మార్చి ఆ నీటిని వంటలు
పండించుటకు ఉపయోగించవచ్చును, వైగా ఈ (ప్రక్రియ
యందు న్ట్రాన్షి యమ్‌, రుబిడియమ్‌, జింకు, బేరియమ్‌,
మాంగనీస్‌, వెనేడియమ్‌, బంగారము వంటి
సెక్కు విలువైన ఉపోత్సన్నములు కూడ లభించును,
మాటవరునకు: ఇట్లు ఉప్పునీటిని పంటనీరుగా మార్చి
నప్పుడు ప్రతి 200 హౌన్టేరుల నేలను - తడుపుటకు
కావలసిన జలరాశివలన క్‌ కిలో(గాముల బంగారము
కూడ లభించునని అంచనా వేసిరి, సముద జలమును
మంచినీరుగా మార్చుటశై ఆధునిక పర్గతులను వినియో
గించి చౌకగా ఉప్పునీటిని మంచినీరుగా మార్చి అకేవియో,
ఆఫికా ఎడారులను సన్యశ్యామలములుగా చేయుట అను
కలను నిక్కలనము చేయుటకు నూతన సాంకేతిక పద్ధతి
రూపొందింపబడుచున్నది. యునై జడ్‌ స్టేట్స్‌లోని
బక్సాస్‌ రాష్ట్రములలో ఉన్న (్రీజ్‌పోర్ట్‌ ప్లాంట్‌ అను

బహుళః

రాగి,

113

బక్నాలజీ భవిష్యత్తు

చోట సముదజలములను వేడిగొట్ట ములగుండా పారించి
దినమునకు శిర లక్షల లీటరుల మంచినీరు చేయు పద్ధతి పరీ
జార్థమై అవలంబింపబడుచున్నది. భూమిలోని చవిటి
నీటిని ఒక విద్యుద్వి శ్లేవణ ఘటము (ఎలక్ట్‌ లిటిక్‌ నెల్లు)
గుండా పోనిచ్చి, డినమునకు 9,50,010 లీటరుల మంచి
నీటిని సాధించవచ్చును,. _ఉప్పునీటిలోని ఉప్పదనమును
విరచుటకు ' ఫ్లాష్‌ డిస్టిలేషన్‌ ' అను మరొక సాంకేతిక
స్వేదన పద్ధతి రూపొందింపబడినది. డినిలో కాచిన ఉప్పు
నీటిని తక్కువ (పేషము గల పాత్రలలోనికి పోనిత్తురు.
ఫోర్స్స్‌డ్‌ సర్క్యులేషన్‌, వేపర్‌ - కం(పెషన్‌ పద్ధతి
చ్వారా దినమునకు 40 లక్షల నీటరుల చవిటినీరు మంచి
నీరు అగుచున్నది. పంటచేలకు పంటనీటి వనరులు కల్పించు
టె ఈ విధముగా నీరు లభించుచున్నది. దీనివల్ల నూతన
వ్యవసాయ సాంకేతిక శ్నాన్ర్రము రూపొందుచున్నది. వ్యవ
సాయపు ఖర్చులు చాల తగ్గిపోవుటకు అవకాశముకలదు.

పరమాణు శ్గర్తి నుండి విద్యుత్తు

పరమాణు భావమును గూర్చి చాల పండ్లకు పూర్వ
మునచే ఛారత దార్శనికుడు కణాదుడు, uu విజ్ఞాని
డెమొ క్రటీస్‌ (కీ. పూ. ఓవ శశతాబ్బము) పరమాణు వాద
మునకు పునాది వేసినప్పటికిని, ఆ తరువాత 2000 ఏండ్ల కు
గాని అది (పయోజనమునకు రాలేదు, 19 వ శతాబ్దము
(పథమ పాదమున జాన్‌ డాల్టన్‌ పరమాణు చవాదమును
పునరుద్ధరించిన నాటినుండియు [చూ. సం. 2 -పు. 88]
పరమాణువును గూర్చి [ప్రయోజనకర మైన పరిశోధనా
కృషి నిరాఘాటముగా సాగినది, 20వ శతాబ్దము (పారం
భములో ఐన్‌ స్టయిన్‌ (ప్రతిపాదించిన శ క్రి-[దవ్యరాళుల
సమతా సూత్రమును [చూ. పు 1] ఆధారముగా పరమాణు
వును ఛేదించి, శక్తిని సిద్ధింప జేయు పద్ధతులను విజ్ఞానులు
1940 [పాంతమున కనుగొనిరి. మొదట పరమాణు శక్తిని
మరణ్వాయుధమయిన రూపొందించి
[చూ. సంలి=వుం 61), జపానులోని నాగసాకీ, హిరోషిమా
నగరములపై ద్వితీయ [ప్రపంచయుద్ద్ధము ముగింపు చేయు
టక (పయోగింప చేసి, దాని ఉద్ధృతములను మితరాజ్య
అధినేతలు నిరూపించిరి, 1945 లో తొలుతగ ప్రయోగింప
బడిన ఆ పరమాఃణ్వ(స్త్రము అపార మానవనాళమును కలి
గించినది. ఇందువలన, ఈ పరమాణ్వాయుధ నిర్మాణము
కందెరీ7ల తుమైను కదిలించుటయే యగునని [ప్రముఖ
రాజ్యాధి నేతలు గుర్జించగలిగిరి. అంతట ఈ తప్పిద
మును సవరించుకొనుటకు నిర్ణయించుకొని, రెండు దశాబ్ది
ముల లోపుగా గొప్ప ఫలితములను సాధించిరి. ఇందువలన

ఆటంజాంబుగా

114

“న్యూక్లియర్‌ ఇంజనీరింగు” అను [కొత్త ఇంజనీరింగు
శాఖ నెలకొని పరమాణుశ క్రిని ఉత్ప త్తి చేసి, అందుండి
విద్యుత్తును సంపాదించుటలో కృతకృత్యతను ఆర్జించినది,
ఈ పద్ధతియందు పరమాణుశ క్రిని వినియోగించి నీటిని వేడి
చేసి, దానివల్ల కలుగు ఆవిరితో ఎల క్రిక్‌ టర్భయిన్‌ జన
శేటర్లను నడుపుచున్నారు. త్వరలో వివిధ భూమండల
ములను కలుపునట్టి అంతర్జాతీయ విద్యున్మండ లము (ఇంట
ర్నేషనల్‌ పవర్‌ (గిడ్‌) ఏర్పడే దినము కూడ రావచ్చును,
1964 చివరకు ఇంగ్లండు, యునై అడ్‌ సైట్స్‌, (ఫాన్స్‌,
కెనడా, సోవియట్‌ రష్యా మొదలగు దేశములలో
10,78,600 కిలోవాట్ల విద్యుచ్చక్తి పదమూడు వరమాణు
శక్తి శేందములలో ఉత్ప త్రిచేయబడినది; 1966 నాటికి
24,05,000 కిలోవాట్ల విద్యుత్తును ఉత్స త్తిచేయగల అయిదు
పరమాణు శక్తి కేం దములు నిర్యాణములో ఉన్నవి;
వీనిలో మూడుఛారత దేశమున నే మహారాష్ట్ర)ములో తారా
పూర్‌ వద్దను, రాజస్థాన్‌లో రాణా (పతావసాగర్‌ అను
పేరిట కోటవద్దను, మద్రాసులో కలప్పాకం వద్దను (క్రమ
ముగ రూపుగొనుచున్నవి. ఆంధ్రపదేశ్‌ లో నెల్లూరు జిల్లా
సోమశిల వద్ద పరమాణుళ క్రి కేం[దమును నెలకొల్పుటకు
అవకాశము ఉన్నట్లు తెలియుచున్నది. 1974కు చాచాపు
శెండుకోట్ల కిలో వాట్లు విద్యుచ్ళ క్తి పరమాణు శ క్రి నుండి
ఉత్ప త్రీ కాగలదని అంచనా వేయబడినది, రానున్న
శతాబ్బ్దమున పరమాణు శ క్రివలన (ప్రపంచమున విద్యు
చక్కి ఉత్పత్తిలో 60 శాతము ఉత్ప తి అగునని విజ్ఞాల అభి
ప్రాయము. పరమాణు శక్తి కేం దములను నిర్శించుటలో
ఎప్పటికప్పుడు సరికొత్త సాంకేతిక పద్ధతులు రూూపొందు
చునే ఉన్నవి. వీటి సహాయమున పరమాణుశళశ క్తి ఉత్ప త్తి
కేం దములను ఇప్పటికంబ చౌకగా నిర్శింపవచ్చును, పర
మాణుళ క్రి వలన విద్యుత్తు ఉత్స త్రి అగుటవలన విద్యుత్తును
ఉత్ప త్తిచేయు పెటోల్‌ను, గ్యాస్‌ను పొదుపుచేసి, ఇతర
(ప్రయోజనములకు - అవి తప్ప మరొక ఇంధనము ఉప
ఆయోగపడని |పయోజనములకు - మోటారు కారులకు
డీసెక్టా ఇంజనులకు - వినియోగించుకొనవచ్చును.

నేల బొగ్గుకు మారుగా పరమాణుళ కిని వాడుట వలన
నేల బొగ్గు నిధులు త్వరగా వారించిపోకుండా నిల్వలో
ఉండును, అప్పుడు ఇతర రాసాయనిక (ద్రవ్యముల తయారి
లోను, ద్రవరూప ఇంధనముల తయారిలోను అట్లు
పొదుపు చేయబడిన నేలబొగ్గు నిధులను మరి కొంతకాలము
వినియోగించవచ్చును. తుదకు అన్ని విద్యుత్తు ఉశ్చాదక
ఆధారములన్నియును తరిగి పోయినప్పుడు, పరమాణు
నిర్శితమగు విద్యుచ్ళ క్రి యే దేశమునకు నివియోగపడును,

ఈ రీతిగా జనాభా త్వరితముగా అభివృద్ధి అగుచున్నది
గనుక, పటా (ప్రజలకు విశేషముగా విద్యుచ్చ్ళక్సి కావలసి
ఉండును, అయితే, ఈ విద్యుచ్చక్రిని చౌకగాను, చతురత
తోను ఎట్టు ఉత్పత్తి చేయవలెను అన్నదే (పధానమగు
సమస్య. విజ్ఞానులు (క్రొత్త ఇంధనమును తనకు తానే
తయారు శేసికొని, చానినే వాడి, విద్యుచ్చ_క్తిని పుట్టించు
ఒరమాణు కొలిమిని తయారు దేయుచున్నారు. దీనికి
“లీడర్‌ రియాక్టర్‌ * అని పేరు. పరమూణు ఇ.జనీరింగు
స్ఫూతములను వినియోగించు గొని రేడి యానమస్థానీ యము
(రేడియో ఐసోటోప్‌ )లు అను శేకీయోా ధార్భిక వదార్ధ
మును తయారు చేసిరి. వీనిని వరిళోధనమున-ముఖ్యము గా
వ్యవసాయ పరిశోధనా రంగమున = ఉపకరణములుగా
వాడుచున్నారు. వ్యవసాయ రంగమున మేలిరకపు కొత్త
వి తనములను సృష్టించుటలో శేడియో సమస్థాకీయములు
వినియోగింపబడుచున్న వి. తత్ఫలితముగా మేలు రకపు
విత్తులు-'వరి'లో (జి. ఇ. బి, 24, పి, టి, బి. 10) మేలు
రకము వి తనములు, వేరుసెనగ, బంగాళాదుంప మొదలగు
మేలిరకపు విత్తనపు దుంపలు-బొంచాయి సమీపములోని
డ్రాంబజేలో ఉన్న భారతీయ పరమాణుళ క్కి పరిశోధనా
కేంద్రమున అభఖివృగి చేయబడినవి. రేడియో ఐసోటోప్‌ లు
వ్యవసాయ భూముల ళో అ శ్వేవక (కేసర్‌ ) పద్ధతులలో
ఉప యోగింపబడుచున్నవి. ఈ పరిళోధనా ఫలితములు ఇక
మీద చై_ద్యములోనుు, వ్యవసాయ సాం కేతిక విడ్యలోను
మవాత్తర పరిణామములు కలిగించగలవు.

కంప్యూటర్‌ ఇెక్నాలజీ (గణిత్ర శాస్త్రము)

ఇటీకల ఉదయిం ఏన గణి[త సాంకేతిక విద్య చా దాపు
మానవు" [ప్రతి కార్యకలాపములళోను-అది వస్తూత్పత్తి
స్థలము కానిండు లేదా కార్యలయము శకానిండు-
స్థానము సంపాదించుకొనుదున్నది. ఇకమీద త్వరలోనే
స్వతశ్చలన (ఆటోమేషన్‌) యం(తములను సామాన్య
పరికరములుగ లెక్కలోనికి రాగలవు.

ఈ 4 తాబ్దపు ఇరువదులలో ఉత్పత్తి పద్ధతులను అభి
వృద్ధి శేయుఓకు “శేషనలై జేషన్‌' ఏ పరిస్థితిని ఎదు
రన్న దో,ముప్పదులలో“ఖక్నా(క్రసీ' ఏ వరిస్థితులను ఎదు
రొన్నదో అట్టి పరిస్థితులనే ఈ స్వతశ్చలనము (ఆటో
మేషన్‌ ) (ప్రస్తుతము ఎదుర్కొంటున్నది. ఈ స్వతశ్చలన
పద్ధతికి తయో (పతిభ టన ఉన్నప్పటికినీ, చానిని ఎదు
రొ్కని మానవుని (మను, కష్టములను, దుఃఖములను
- పోగొట్టుటలో వర్మవ్రసాదము వంటిదై, ముందుకన్నా
మెరుగైన సౌకర్యములను కలిగించుచు, అది ముందుకు

"బక్నాలజీ భవిష్యత్తు
సాగిపోవుచున్నరి. ఇక కొన్ని సంవత్సరములలో దేశము
ఆర్థి కాభివృద్ధి గాంచుచున్న కొలదీ సామాన్యముగ కోళ్లు
వెంచు రైతులు (గుడ్ల (క్రమాథివృద్ధి విషయముననో,
ఆవోర ఉత్పంర్తి కార్యకమముననో గణితము వాడుట
సాధారణ విషయ మైపోవును.

గణిత శాస్త్రమును వాడి ఇంటర్నేషనల్‌ బిజినెస్‌
మెషిన్‌ కార్పొరేవన్‌ (ఐ. బి. ఎమ్‌.) వారు శికుకుడుగా
పని శేయగల ఇంకో గణి(త్రము (డిజిటల్‌ కంప్యూటర్‌ )
వంటి నూతన యంత్రములను రూపొందించిరి. పూర్వ
నిర్రేళ మైన అధ్యయన పద్ధతి ((ప్రో(గామ్డ్‌ లెర్నింగ్‌) రూపు
గొనుచున్నది. ఈ శికళక యంతము విద్యా(పచారమున-
ముఖ్యముగా ఏదో ఒక జీవనోపాధికి ఆధారము --గరప
బడు సాంకేతిక శికణ కార్య|కమములందు విప్లవకర పరి
వర్తనను కొని తేలదు. ఈ శికణాత్మక నూతన సాంకే
తిక పద్ధతికి సంబంధించిన భావములును, రీకులును | పపంచ
మున పెక్కు ప్రాాతములలో పెక్కు మార్గముల రో
ఉపయోగింపబడుచున్న వి. గణితాధారమగు శికణవలన
నూతన 'శికణ శాస్త్రము” ఏర్పడును. నూనవుని కౌశల్య
మును అధిగమించిన కౌళల్యముతో ఉత్తమ స్థాయికి
చెందిన వస్తువులను రూపొందించుటయందు సాంకేతిక
శాస్త్రము ఎట్లు సఫలతను ఆర్జించినదో అశ్లే ఈ శత
ణాత్మక సాంకేతిక శా(స్త్రమును సంఘపు ఉనికికి అత్యు త్తమ
(పాతిపదికను నెలకొల్పగలదు. ఈ లోకముననే మవా త్తమ
మానవ సంఘమును సృష్టించుటకు [ప్రయత్నించుచున్న
యునై బడ్‌ న్లేట్స్‌ గణితాధారమగు పూర్వని్దేశిత
బోధనకు (క్రమరితిలో వినియోగించుటప కృషి చేయు
చున్నది. ఈ యత్నము మూలమున మానవ దృష్టిని
విశాలతరము కావించి తత్సలితముగ మానవ జాతికి ఒక
నూతన జీవితమును ఏర్పరువగలుగుట తథ్యమని ఆ దేశము
భావించుచున్నది.

విద్యుత్తు ఉత్స త్తి అ మరికొన్ని ఆధారములు

(ప్రపంచమున విద్యుత్తు ఆధారములు కొరవడకుండా
కొనసాగగలవా అను (ప్రశ్న మనకే సంభమము కలిగింప
వచ్చను. మన పెటోలియమ్‌ నిధులు తరిగిపోవుచుండుట
మనకు తెలియును. జయిశే, పెటోలియమ్‌ను కృతిమ
ముగా నీటి నుండి, సున్నపురాఖి నుడి తయారుశేసి,
దానిని విద్యుత్తు ఉత్పాదక యం(తముల కొలుములలో
ఉపయోగించుట వ్యయసాధ్యముగు వివ
యము. నేలబొగ్గు నిధులు ఎంతో పుష్కలముగా ఉన్నవి,
అయినను, నానాటికినీ పౌచ్చుతున్న విద్యుత్తు అవనరముల

కాల్చుటకై.

115

ముక్తాయింపు
కోసము చేల బొగ్గునే వాడుచుండిన 100 లేదా 150
పండ్లలో బొగ్గు నిల్వయును తరిగిపోవును., బాయిలర్లుగాని,
ఓర్బో-జన కేటర్లు గాని లేనట్టివియు, వరిభమణ శీలము
లగు భాగములు గలిగి, అతి క్లిష్ష నిర్మాణముతో అతి
వ్యయ జన కములుగ పరిణమించు యంతములు ఏవియు
లేనటియు, అవశిష, వ్యర్థవస్తువుల పీకను ఎరుగనటియు,
బట ల రిధథి ౨ టబ
ఇంధనమున గర్భితరుగు శ కికిగి పరిణత విద్యుచ్చక్తి కిని
మధ్య అవాంతర సంధులు పెక్కు. ఎరుగనట్టి యు విద్యుత్తు
ఉతక్నాదశ యం|తములను కనుగొను విషయమై విజ్ఞాన
a
శా స్త్రజ్ఞులును, నూతన వస్త న్వేషకులును ఆలోచించు
చున్నారు. ఈ ఆలోచన కేవలము నల్బమందు భాయీ కల
వలె గాక, మానవ పురోగతిలోని ప్రస్తుత ఘట్టమున జరూ
శై_న చర్చనీయాంశముగ ఉన్నది. ఇక కొన్ని దశాబ్దముల
లోనే ఇట్టి యం" ములు మన విక్యత్తు ఉత్ప త్తి పరిశ్రమకు
అందగలను, ఈ క్లి పరుగు విజ్ఞానశాస్త్ర సమస్యా పరిప్కార
మునకు పెక్కు. మార్గములు ఉన్నవి. వానిలో ఒకటి
మాగ్నాటో హైడో డై నమిక్స్‌ నిర్మాణ శే _ములు,
అధమము 1,00,000 కిలోవాట్ల శక్తి ఉత్ప త్తి చేయు
అత్యంత శకిమంతమైన పై పవర్‌ మాగ్నాటో హైడ్రో
డై_నమిక్స్‌ *శేందములను స్తాపించుట ఆర్థికముగా గిట్టు
స (౧) ® (A)
చాటు కాగలదు, పరిమాణు విద్యుచ్చక్తి సర్వసాధారణ

ముగా లభించు వరకు 60 శాతము విద్యుచ్చక్తి లభించు
కార్భన్‌ సంబంధ ఇంధనములనుండకి సరాసరి విద్యుచ్చక్తిని
పొంద గల యం|[తముల పరిసరములలో నే వెద్ద ఎత్తు
విద్యుత్తు పరిశ్రమను నిర్శ్మింతురని విషయజ్ఞాలు ఆశించు
చుశ్నారు. ఎన్నియో జటిల సాంకేతిక సమస్యలు ఈ
మార్గమున ఏర్పడ గలవు, వానిని తొలగించుటకు నూతన
సాం కేకిక విధానములను అభివృద్ధి పరచవలసి ఉన్నధరి:
అప్పటికి గాని సాఫల్యము కలుగదు. ఈ చిక్కులు
అన్నిటిలోను చాలా జరూరుగా పరిష్కరించవలసినది ఉష్ణ
(పతిరోధకములగు ఉత్తమ వస్తువులను అక వృద్ధి చేయుట,

సముద్రపు కటు.పోటులనుండి విద్యుచ్చక్తి

సముదపు ఆటు-పోటులనుండి అవిచ్భన్న ముగ విద్యు
చృక్తిని సంపాడింప గలిగితిమేరి అది 80 లక్షల కిలోవాట్ల
విద్యు చ్భ క్తి కాగలదు. ఇది ప్రపంచంలోని జల విద్యుత్తు
ఉత్పత్తి యంత్రముల అన్నింటి సరాసరి శ _క్తికన్నను
1,00.000 ₹ట్లు ఎక్కువ. అన్ని సము[దములును ఆటు-
పోట్ల - విద్యుచ్చక్తి ఉత్స త్తి యం|తముల స్థాపనకు అను

౧m —_ _ ®
కూలముగా లేకున్నను విద్యుచ్చ క్తి ఇంజనీర్ల కును, నిర్మా
తలకును ఈ విషయమున (ప్రయత్నించుటకు ఎన్ని యో
ఆవకాశములు ఉన్నవి.

ముక్తాయింపు

నాగరత పరిణతి చెందుకొలది మానవుడు తన మేధను
ఉపయోగించి పరిసరములను తుణ్ణముగా అవగావాన చేసి
కొని (ప్రకృ్ళతిళ కులను వై వనముచేసికొని నెజ్పర్థ సౌకర్య
ములకు విరియోగించిన [క్రమవిధానమును వై నీతు
ద్వారా పరిచయము చేయడమైనది. ఇట్లు చేయుటలో
అనేక సరిక్రొత్త విషయములు జెటపకి, వాటిని [పాతి
పదికగా తీసికొని అశేకములెన నూతన నిర్మాణములు
[చూ. పట్టిక] సిద్ధపరుపబడినవి. పారి(శ్రా మిక విప్ప వమునకు
పుట్టినిల్లు అంరున ఇంగ్లండు ఈ నూతన నిర్భ్యాణములకు
ఆలవాలమైనది యూరప్‌నకు దూరమున ఉన్న యునై_
బడ్‌ న్టేట్స్‌నందుకూడా అశేకముశై న నూతన నిర్మాణ
ములు వెలసి వాణిజ్యసరళిని అందుకొనినవి. ఇట్లు గత
రెడు వందల ఏండ్లుగా సాగిన సాంకేతిక యజ్ఞ ము ఈ
శతాబ్ది ఉ త్తరార్థమున అపోలో-11 ర దసీయా|తగావి౭చి
చం[ద్రమండ లమున మానవుడు కాలూనుటతో (జూలై 21,
1969) పరాకాష్థనందుకొనినది. అయిశే, నేటికి ఫలించిన
విజ్ఞానమును ఆధారముగా గొని కొన్ని జటిల సమస్యలు

పొడజూవ జొొచ్చినవి, అందులో 1. జనాభానమగ్య;
2, గాలి కలుషితనమస్య (ప్రధాశమయినవి. వీటికి వరి
ప్యారమార్గములు అన్వేషించుచున్నారు. ౫93 ఇట్లుండ
(ప్రపంచ యుడ్ధములకు ముందు అభివృద్ధిచెడిన దేశముల
వ్యావార వై ఖకి స్వార్థలాభమువైపే మొగి యుండ, ద్వితీయ
_—_ ఎధె — nn
ప్రపంచయుద్ధము తరువాత ఈ వైఖరి తారుకూశై
బడుగుదేశ ముల దై_న్యస్థితిని మెరుగుపరచుటకు సంనిద్ధతను
ఏకగీవముగా ఆమోదించి, అనేకములై న అభివృద్ధి వథక
ములను ఆసియా, ఆఫీ కా దేశములకు అంవించి, ఇంగ్ల (డు,
సోవియట్‌ రప్యూ, యు నై అడ్‌ స్ట్లేట్స్‌వంటి అభివృద్ధిగన్న
— బ థి
దేశములు శేరుగాగాని, యునై బడ్‌ శేవన్సువంటి (ప్రసంచ
సంస్థ ద్వారాగాని ఇకో ధికముగా పాల్గొనజొచ్చి.మానవ జీవి
తమునకు కావలసిన [ప్రాథమిక అవసరములను థారీ రాళు
లలో సాంకేతిక పరిజ్ఞానమును ఉపయోగించి సిద్ధపరచి,
అందించి, దైన్యమును నమూలముగా నిర్మూలించి “సర్వే
జనా సుఖినో భవన్తు' అను మాటను సార్థకము చేయుటకు
(పయత్నించుచున్నవి.

నూతన నిర్మాణములు

నిర్మాణముల పేరు ee నిర్మాత దేశము
ముద్రణ (కదలు మైపు) 1488 జోవాన్నెస్‌ గూఇున్‌బర్గ్‌ జర్మనీ
అల్లిక సాధనము 1689 విలియమ్‌ లీ ఇ:గ్గండు
కాంపౌండ్‌ మెకోస్కోప్‌ 1590 రియాస్‌ జాన్సెన్‌ నెవర్‌ లండ్‌
తెర్మామీటరు 1598 గెలీలియో ఇటనీ
దూరదర్శిని (వక్రీభవన) 1608 హాన్స్‌ లివ్పర్టే నెదర్‌లండ్ఫ్‌
సంకలన సాధనము (ఏడింగ్‌ మెషీన్‌) 1642 చ్లెయినే పాస్కర్‌ గ్రాన్స్‌
ఛారమితి 1648 టాంసెల్లీ ఇటలీ
గాలివంపు (నిర్వాత) 1650 ఆటోఫాన్‌ గ్వారికే జర్మనీ
లోలకపు గడియారము 1657 హైన్‌ నెదర్‌ లండ్‌
దూరదర్శిని (వరావ రన) 1668 జేమ్స్‌ రైగరి ఇంగ్లండు
ఆవిరి ఇంజను (వాతావరణ) _ 1705 శతామస్‌ న్యూకో మెన్‌ ఇంగ్లండు
నెక్చటంట్‌ (నౌకాయానము) 1781 జాన్‌ హేడ్డీ ఇంగ్ల ండు
మగ్గము, నాడె (షటుల్‌) 1788 జాన్‌ శే, ఇంగ్లండు
మెరుపు వావాకము 1752 జెంజమిన్‌ (ఫ్రాంక్రిన్‌ యుునె బడ్‌ స్టేట్స్‌
వడుకుజెర్నీ 1764 జేమ్స్‌ వోర్‌ (గీవ్స్‌ ఇంగ్లండు
ఆవిరి ఇంజను (కండెన్సింగ్‌) 1765 జెమ్స్‌వాట్‌ ఇంగ్లండు
వడుకుచ[టము 1768 రిచర్డ్‌ ఆర్క్‌ రైట్‌ ఇంగ్లండు
వడుక మ్యూల్‌ 1774-79 సామ్యూల్‌ (క్రా(ప్టన్‌ ఇంగ్లండు
గుమ్మటము 1788 మాంట్‌ గోల్ఫర్‌ (ఫాన్స్‌
మరమగ్గము 1785 కార్ట్‌ రైట్‌ ఇంగ్లండు
ఆవిరి నౌక 1788 విలియమ్‌ సిమింగ్‌ టన్‌ ఇంగ్లండు
పత్తి జిన్‌ (ఏకు) సాధనము 1798 ఎలీ విట్నీ యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌
హై లిక్‌ (పైన్సు 1795 జోసెఫ్‌ (జామా ఇంగ్లండు
ముదణ (లితో) 1798 ఆలోయినస్‌ నెనెఫెల్టెర్‌ జర్మనీ
బ్యాఓరీ (నిర్జల) 1800 ఆలీ సాం(డో వోల్టా ఇఓలీ
ఆవిరి ఇంజను (అధికి' (పేమ) 1800 రిచర్డ్‌ _చివితిక్‌ ఇంగ్లండు
డబ్బాలలో నిల జేయుట (కానింగ్‌) 1804 ఫాంకోయిస్‌' ఆపర్జ్‌ (ఫ్రాన్స్‌
విద్యుత్తు మలామా 1805 లూయిగీ [బూగ్న బల్లీ ఇటలీ
గనిదిపము 1815 వాంపీడేవీ ఇంగ్లండు
శలిడియో స్కోప్‌ 1816 డేవిడ్‌ (ద్రూస్ట్రల్‌ ఇంగ్లండు
మెకాడెమ్‌ రోడ్లు 1819 జాన్‌ మెకా౭ెమ్‌ ఇంగ్లండు
పోర్ట్‌లాండ్‌ సిమెంటు 1824 ఆస్పిడిన్‌ =a
విద్యుత్తు అయస్యాంతము 1825 విలియమ్‌ సరన్‌ ఇంగ్లండు

117

నూతన నిర్మాణములు

నిర్మాణముల పేరు oe నిర్మాత దేశము
అగ్గిపుల్ల (ఘర్షణ) 1827 జాన్‌ వాకర్‌ ఇంగ్లాండు
విరి -రెలు ఇంజను 1829 జార్డి స్ట్రీ ఫెన్‌ సన్‌ ఇంగ్లండు
విద్యుత్తు (టాన్స్‌ఫార్యరు 18831 మైకేల్‌ ఫారడే ఇంగ్లండు
డైనమో 1881 మైశేల్‌ ఫారడే ఇంగ్లండు
మోర్స్‌కోడ్‌ 1882 మోర్స్‌ యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌
స్కూ (ప్రొ పెల్ఫర్‌ 1886 జాన్‌ ఎరికనన్‌ స్వీడెన్‌
"బలిగా ఫు 1887 మోర్స్‌ సామ్యూల్‌ యునై ఇడ్‌ నేట్స్‌
ఫోటో ,గఫీ (మెటల్‌ ప్లేటు) 1889 లూయీ జాశ్సేన్‌ డాగరే గ్రాన్స్‌
నై.కిలు 1889 కిర్క్‌పాటిక్‌ మార్మిలన్‌ ఇంగ్లండు
ఆవిరి సుత్తి 1889 జేమ్స్‌ సోస్మిత్తు ఇంగ్లండు
గాలి మైరు 1846 రాబర్ట్‌ శాంప్సన్‌ ఇంగ్లండు
హై (డాలిక్‌ (న్‌ 1846 ఆమ్‌స్ట్రా?ంగ్‌ ఇంగ్లండు
బట్టకుట్టు మిషను 1846 ఎలియననస్‌ వో యునై_ అడ్‌ స్టేట్స్‌
చేస్టే పిన్ను 1849 పాల్తర్‌ వోంట్‌ యునై అడ్‌ స్టేట్స్‌
ఫోటో గఫీ (డవలప్‌ మెంటు ్రింటింగు) 1850 విలియమ్‌ఫాక్స్‌టాల్‌ చాట్‌ ఇంగ్లండు
అగ్గిపుల్ల (అపాయము లేని) 1852 లూండ్‌ స్ట్రామ్‌ స్వీడన్‌
చాశానుకూలన స్మూతము (ఎయిర్‌ కండిషనింగ్‌) 1852 శెల్విన్‌ ఇంగ్లండు
గాలి ఓడ 1862 హానీ గిఫర్డ్‌ ఫ్రాన్స్‌
బున్‌ సెన్‌ బర్నరు 1865 రాబర్ట్‌ ఫాన్‌ బుస్సెన్‌ జర్మనీ
రయాన్‌ (కృ'తిమ పట్టు) 1855 ఆడెమార్స్‌ =
ఆనిలీన్‌ వర్ణ శవ్యము 1856 విలియమ్‌ పెర్కిన్‌ ఇంగ్లండు
విద్యుత్తు మోటారు 1866 విలియమ్‌ సీమెన్స్‌ ఇంగ్లండు
ఉక్కు (జెస్సెమర్‌ ) 1856 హానీ జెస్సమర్‌ ఇంగ్ల ండు
న్పెక్టో)స్కోప్‌ 1859 గుస్టావ్‌ కిర్మాఫ్‌, రాబర్ట్‌ ఫాన్‌

( బున్‌ నెన్‌ జర్మనీ

బ్యాటరీ (నంచాయక) 1859 గౌస్టన్‌ ఫ్లాంశే (ఫ్రాన్స్‌
విద్యుత్తు దీపము (కారన్‌ ) 1860 జోనెఫ్‌ స్వాన్‌ ఇంగ్లండు
లిస్ట్‌ 1861 ఎలిషా ఓటిస్‌ యునై_ జడ్‌ స్టేట్స్‌
టార్పిడో (స్వయంచాలక) 1866 రాబర్ట్‌ వైట్‌ హెడ్‌ ఇంగ్లండు
౭ నమైట్‌ 1866 ఆల్ఫ్ఫ్రిడ్‌ నోబెల్‌ స్వీడెన్‌
రి ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాంక్రీటు 1867 మోనియర్‌ pt
నెల్యులాయి డ్‌ 1869 ఐశేక్‌ వ్యోట్‌ యునసనై బడ్‌ సేట్స్‌
మైపురైటరు 1878 డ్రస్టాఫర్‌ లాతమ్‌ పోల్డ్‌ యునై_ చెడ్‌ స్టేట్స్‌

118

నూతన నిర్మాణములు

నిర్మాణముల పేరు ss నిర్మాత దేశము
బలి ఫోన్‌ 1876 ఆలిగా౭ండర్‌ [గావాంజెల్‌ యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌
(గామఫోను 1877 తామస్‌ ఆల్వా ఎడిసన్‌ యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌
విద్యుతు దీపము (కారన్‌) 1879 తామస్‌ ఆల్వా ఎడిసన్‌ యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌
ఎలక్ట్రిక్‌ నైల్వే 1879 నీమెన్స్‌ =
ఆవిరి టర్భయిను 1884 చార్టస్‌ పాశ్సెన్స్‌ ఇంగ్లండు
ఫౌంబన్‌ పెన్‌ 1384 వాటర్‌ మన్‌ యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌
ఆటోమాటిక్‌ తుపాకి 1884 హిరామ్‌ మాగ్సీన్‌ ఇ:గ్లండు
గాన్‌ దీపము (వ ౦టిలు) 1885 వెల్‌జాక్‌ ఆస్ట్రియా
ము[దణ (లినోశైపు) 1885 ఆట్మాక్‌ మెగరైంశాలర్‌ యునై బట్‌ నేట్స్‌
అంతర్జవాన ఇంజను (HE) 1885 గోశైల్‌ డామైర్‌ జర్మనీ
విద్యు త్తు పంకా 1886 వీలర్‌ =
విద్యుతు కఫ్‌ 1887 ఓటిస్‌ సంస్థ యునై_ జడ్‌ స్టేట్స్‌
(గ్రామఫోను రికార్డు 1887 జెర్లినర్‌ =
వంట నూర్చిడి సాధనము 1888 మాన్లేసిన్‌ యునై_ బడ్‌ న్లేట్స్‌
గా లిశైరు (అభివృద్ధి చేసిన) 1888 జాన్‌ డన్‌లప్‌ ఉత్తర ఐర్లాండ్‌
ఫోటో(గఫీ కెమెరా (కొడాక్‌ రోల్‌ ఫిల్ళ్‌) 1888 జారి ఈస్ట్‌ మన్‌ యునై బడ్‌ గేట్స్‌
సినీమా 1889 (గనే ఇంగ్లండు
ఫోటో గఫీ (రంగులు) 1891 గే బియల్‌ లిప్‌ మన్‌ గ్రాన్స్‌
జలాంత ర్లామి 1891 జాన్‌ వోలెండ్‌ యువై బడ్‌ నేట్స్‌
డీసెలు ఇంజను 1892 రుడాల్ఫ్‌ డీసెలు జర్మనీ
౫-౯ణము ౮౪ 1895 రాంజెన్‌ జర్మనీ
సినికూ ( ౨భివృద్ధి చేసన 1988 తామస్‌ ఆలోజన్‌ యునై అడ్‌ స్లేట్స్‌
జీప్‌ 1988 విట్‌ కూ ౦బ్‌ జడ్సన్‌ యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌
శేడియో బలిగ ఫీ 1894 గూయెల్ళో మారోనీ ఇటలీ
రేడియో 1896 మారోనీ ఇకఓలీ
ట్రాక్టరు 1900 బెంజమిన్‌ వోర్ట్స్‌ యునై_ ఇడ్‌ శ్లేట్స్‌
గాలి ఓడ (ఢిరిజిబుల్‌ ) 1900-03 జెప్టి న్‌ జర్మనీ
శేడియో బలిఫోను 1902 (ైన్స్‌౭ న్‌
విమానము 1908 ఆర్‌ వల్లీ & విల్బర్‌ రైట్‌ యునై జడ్‌ శ్లేట్స్‌
(ట్రాక్టరు 1908 హోల్డ్‌ యునై బడ్‌ శ్లేట్స్‌
7 రో కంపాస్‌ 1904 ఆన్‌స్కుట్ట్‌ కేఫ్‌ జర్మనీ
తెర అయా; క్‌ వాల్వు 1907 లీడి ఫారెస్ట్‌ యు నె అడ్‌ శ్లేట్స్‌
బేక్‌ లెట్‌ 1909 బేక్‌లాండ్‌ యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌

119

నూతన నిర్మాణములు

తయారుచేసిన
నిర్మాణముల పేరు తేది నిర్మాత దేశము

చై.రో కంపాస్‌ (అభివృద్ధి చేసినది) 1911 న్చెరీ యునై పడ్‌ స్టేట్స్‌
వాశానుకూలనము (ఎయిర్‌ కండిషనింగ్‌) 1911 కారియర్‌ యునై అడ్‌ న్లేట్స్‌
బలివిజన్‌ (ఇకనోసో) 1928 జ్వార్‌ క్వీన్‌ యునై బడ్‌ న్లేట్స్‌
అలివిజన్‌ (జెయిర్డ్‌) 1928 జాన్‌ బెయిర్డ్‌ ఇంగ్ల ండు

రాకెటు 1926 రాబర్జ్‌ గోడర్స్‌ యునై "బడ్‌ న్లేట్స్‌

టబ ల (ce ం— ల

శబ్ద చలన చితము (సినీమా) 1926 శేస్‌ కా
నైలాన్‌ 1980 కరోతర్‌ మున _గువారు యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌
నైకోటాన్‌ 1980 లా₹న్స్‌ యునై అడ్‌ నేట్స్‌
a౧ అ అబ
చెట్‌ ఇంజను 1987 (ఫ్రాంక్‌ విట్టిక్‌ ఇంగ్లండు

రాడార్‌ 1942 వాట్సన్‌ వాట్‌ _
| జీరో[గఫీ (౩౫ క్స్‌) 1946 శేసిల్‌ యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌
(ట్రాన్సిస్టార్‌ 1948 షాకిల్‌ యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌
కంప్యూటర్‌ 1948 *

లేనర్‌ 1954 చార్లెస్‌ ఎచ్‌. బానీజ్‌

.-_ టె

= దనన తాపన నపాజ నానా తతుడానన ను.
* ఇంటర్నేషనల్‌ బిజినెస్‌ మెషీన్స్‌ కార్పొరేషన్‌ (ఐ. బి, ఎమ్‌ అను వ్యాపార సంస్థలోని విజ్ఞాని బృందము సమష్టిగా

నిర్భ్మించిరి.

ప్రస్తావన

జీజ్ఞాసు వెన మానవుని భూ పరిశీలనము అనాదిగా
ఆకొర్షించుచున్నది. మానవుడు న్వవిషయమును గురించి
విచారించుటకు పూర్వమే భూమిని గురించి తర్శింవ
మొదలిడి ఉండునని చెప్పవచ్చును. అయితే, (ప్రాచీన
తాత్త్వికులు, మతశాధికారులు భూమి పుట్టుపూర్వో తర
ములపై వెలిపుచ్చిన అభి పాయములు కేవలము ఊహో
గానముల కోవకు చెందిన వే అని చెప్పక తప్పదు. ఉదా: 17వ
శతాబ్ది మధ్యభాగమున ఉషర్‌ (1581 - 1658) అను
ఐర్జాండ్‌ దేశపు ఆర్చి బిషప్‌ న్యూ ఇస్స్‌ మెంట్‌ ఆధార
మున మన భూగోళము సరిగా te పూ. 4004, అక్టోబరు 26,
ఉదయము 9 గంటలకు సృజింపబడినదని లెక్కకట్టి చెప్పెను,
ఇది భూమి అవతరణకు సంబంధించిన [ప్రాచీన పాశ్చాత్య
ఛావనా ధోరణికి మకుటాయమానమైెన నిదర్శనము. ఈ
ఛావనలలో భూ (ప్రాదుర్భావమును లిఖతాధారపూర్వక
మగు మానవ చరిత్ర (పారంభ కాలముతో ముడి పెట్టు
సంకల్పము ద్య|ోతకమగును, ఈ భావనల యా థార్థ కమును
శంకింప సావాసించిన ఆనాటి అ(గగామి భూ విజ్ఞానవేత్తలు
అనేకులు (పాచీన ధార్మిక ఛావనలను వ్యతిరేకించిన ఇతర
ఎవెక్టానికులవలె మత సాంఘిక సంస్థలచే పరమ నాస్తికులని
గర్భింపబడిరి,

భారతీయ ధర్మశాస్త్రము మనుస్మతియందు కూడ
భూమి వయస్సు విషయము కొంత [పస్తావింపబడినది. అది
వైన చెప్పిన పాళ్ళాత్యుల ధోరణికి అపురూపమైన
అపవాదము అగుట గమనార్హ్యము. ఆధునిక కాలమున
నవీన శ్యాస్త్రీయ సంపదాయ రీతిలో భూమి వయస్సును
నిర్ణయించుటకు తన అమూల్య ఎెళ్లానిక జీవితములో
విశేష ఛాగమును వినియోగించిన ప్రపంచ (ప్రసిద్ధ
భూ శాస్త్రవేత్త ఆర్థర్‌ హోమ్స్‌ పైన చేర్కొనిన
ఉదంతమును సం గవాముగ ఇట్లు తెలిపెను,

“న్యాయ విజ్ఞాన సూత్రములు (కోడీకరింవబడిన, పూజ
నీయమైన ఈ ధర్మసంహిత (మనుస్మృతి) (ప్రకారము

XN—16

(పపంచపు భూత, భవిష్యత్‌ కాలములు రెండును కలసి
(దైవ్మా జీవిత కాలములో ఒకదినము మాత మే అగును,
(దైహ్మ ఆయున్దాయము 482,00,00,000 సంవత్సరములు.
ఈ కాలవ్యవధిలో అనంతమునుండి ఆద్యంతవ స్తువుల సృష్టి
నిరంత రాయముగ జరుగుచుండును, (దైవ్మా దేవుని దినము
14 మహాయుగములుగ విభజింపబడినది. (పతి యుగ పరి
మితి 80,84,48,000 సంవత్సరములు, ఈ మహాయుగ ములు
కడచిన తరువాత 17,29,000 సంవత్సరముల పర్యంతము
కాళరా|తి కొనసాగును. దాని కడపట ఆద్యంత సృష్టి
ఆమూలముగ అనంత పడార్థములో లీనమగును, విష్ణు
పురాణమున వివరింపబడిన ఛారతీయ పంచాంగము
(ప'కారము నేడు (1947) వపంచపు వయస్సు 197,29,49,048
సంవత్సరములు అని తేలుచున్నది. ఇది విశ్వము యొక్క
వయస్సు రమారమి 200 కోట్ల సంవత్సరములు అని
భూ విజ్ఞానులలో అనేకులచే ఆమోదిత మైన అంచనాకు
ఆసన్నముగ ఉండుట విస్మయమును, అనంతర జిజ్ఞాసను
శేకెత్తింపక మానదు.

భూ శాస్త్రము అనగా భూమికి సంబంధించిన విజ్ఞానము
అని స్థూలముగ నిర్వచింపవచ్చును. (పకృతి విజ్ఞానమున
అది ఒక విశిష్ట శాఖ, అందు భూమి అవతరణము, దాని
స్వభావము, భౌతికలతణములు, సంఘట్టనము, నిర్మాణము,
చానిలో సంభవించిన పరివ రృనములు, ఆ పరివర్హ్శ నములకు
హేతుభూతములైన శక్తులు మొదలైనవి అనుశీలన
విషయములు. భూమి శిలలతోను, శిలా ఖనిజములతోను
నిర్మింపబడి ఉండుటచే అందు ఆ శిలా[దవ్యములు వర్గింప
బడును; వాటి ఉత్ప త్రిరీతులు, ఇతర లకణములు కూడ
చర్చింపబడును.

ఈ శ్యాన్ర్రము ft శ తాబ్దమునందే వెలుగులోనికి
వచ్చినది. కాని, దీనికి భూశ్యాస్త్రము అను ప్రశ్యేక
(ప్రతిపత్తి 18వ శశాబ్ది అంతమువరకు (పచారములోనికి
వచ్చినటులు కనిపించదు.

121

భర శాస్త్రము .చారిత్రక పికాసము

భూమి, చాని స్వభావమును గూర్చిన (పాచీన
అభిప్రాయములు చాలవరకు దర్శన, మత అనుసరణ లె
క్రమపద్ధతిలో లేకపోవుటయే కాక, తరుచు పరస్పర
విరుద్ధములతై కూడ ఉండెను, భూ పరిశీలన శాస్త్ర రూప
మును పొందు తొలి రోజులలో అశనేక పరిశీలనాంశములు
తీవ్రవాదములకు లోన య్యను. ఈ శ్యాస్త్ర అభివృద్ధి,
వికాసములు వాటికి కారణభూతు లైన మేటి శాస్త్రజ్ఞుల
జీవితములతో సన్నిహితముగ ముడివడి ఉండిన కారణమున
వారి సంస్మరణ |పమేయములేకుండ అట్టి అంశముల
వివరణ అనుచితము, అసాధ్యము కూడను,

భూ విజ్ఞాన వికాసమునకు అమూల్య ని ర్వాహము చేసిన
వారిలో చిరస్మరణీయులు జేమ్స్‌ వాట్టన్‌, పియరీ సైమన్‌,
'లాప్‌లాస్‌, ఎ జి. వెర్నర్‌, విలియమ్‌ స్మిత్‌, ఛార్లెస్‌
లయల్‌, ఛార్లెస్‌ డార్విన్‌, ఎడ్మండ్‌ న్యూస్‌, ఆల్‌ (ఫెడ్‌
వెగెనర్‌, విలియమ్‌ నికల్‌.

వర్తమానమే భూతకాలరహస్య భేదనోపాయము:
ఇది భూ శాస్త్రమున [ప్రప్రథమ మూల సిధ్ధాంతము, (పాచీన
కాలమున మానవులు తరుచుగ నదీతీర (పొంతములందే
వలస ఉండెడివారని, అట్టి (పాంతములందే వారి నాగరకత
కూడ పెరిగెనని చరిత వల్ల తెలియుచున్నది [చూ.
నం 1=పు, 117. వారికి నదుల పోకడలు, వరదలు,
తత్ఫలితముగ సంభవించు పంకముల మేటలు పరిచితములే.
తదాధారమున వారికి పంకీభవనము, పంకము పొరలు
పొరలుగా ఉండుట, బహుళ; ఇట్టి పొరలు కాల|కమమున
గట్టిపడుటవల్ల నే “ పంకళిల * (సెడి మెంటరీ రాక్‌) లు
ఉద్భవించి ఉండుట మొదలగు అభిప్రాయములు కలిగి
ఉండవచ్చును,

వై అభిప్రాయములకు శాస్త్ర |పతిపత్తిని కల్పించిన
వారిలో శేమ్స్‌ వాట్టన్‌ (1726. 97) [పథములు, అ(గ
గణ్యులు అని చెప్పవచ్చును, భూ తత్స్వ్వ కాలమానము
యొరక్ట అపారదీ ర్హతను; వర్హమాన కాలమున భూతలము పై
జరుగుచున్న కరణము (ఇరోవన్‌), పంకనిశేపణ
(సెడి మెంశేషన్‌ ), పర్వతో త్పాదన వంటి శ క్రిమంతము లైన
(పృక్రియలను ; వాటి (ప్రభావము అనాదిగా అవిచ్చిన్న ముగ
కొనసాగుచు వచ్చుచున్నదనిన సత్యమును ఇతడు
గుర్తించి, వాటిని సిర్ధాంతీక రించెను, సృష్టిలో సర్వము
కణభంగురమనియు ; నేడున్న పర్వతములు, గుట్టలు
నైతము కలకాలము అశ్లే ఉండజాలవనియు; అవి అని
వార్య నిరంతర (పక్రియాపరంవరలకు లోనై, క్రమ

వరిణామము చెందుచుండుననియు ఆయన నిరూపించెను.
ఇంతేకాక, శిలల చూర్దీకరణము, కరణము, తరిత |దవ్య
ముల చలనము, పంకముల నికషేపణ మున్నగు సంఘటన
లను వాట్లన్‌ సోపప త్తికముగ వివరించెను. అతని మిత్రుడు
జాన్‌ ప్టేఫెయిర్‌ (1743 = 1519) ఈ సిద్ధాంత ముల వివరణ
లోను, |పచారణలోను చేసిన విశేష సహాయము కూడ ఇది
విజ్ఞానుల ఆమోదమును పొందుటకు తోడుపడెను.
భూతత్త్వు పరిశీలనలో శాస్త్రీయ సంపదాయ బడద్ధము
రైన అభిప్రాయములు నెలకొనుటకును; భగవంతునిశే
శూన్యమునుండి జగత్తు సృజింపబడినదనియు,
యశేచ్చగా కొంతకాలము సాగి, యుగాంతమున తిరిగి
(పళయశకారణమున నశించి, శూన్యములో వీనమగుననియు
(పచారమునందున్న నిరాధార మతసం[పదాయ సీద్ధాంత
ములు సందేహింపబడుటకును ఇదియే (పారంభమని
చెప్పవచ్చును.

స్తరాత్మక అనుకరణము (ఆర్డర్‌ ఆవ్‌ నూవర్‌
పొజిషన్‌) పంకములు పొరలు పొరలుగ నిశేపింప
బడునన్న అవేకణనుండి అట్టి పొరలలో అడుగు పొరలు
వె వాటికంబ ముందు నికేపింపబడి ఉండునన్న అధి
[ప్రాయము కలుగుట సవాజము, దీనినే విలియమ్‌ స్మిత్‌
(1749 . 1817) అను (దిటిక్‌ శాస్త్రవేత్త తొలుత [గహించి
సూత్ర పాయముగ _ వివరించెను. ఈయనకు *దిటిష్‌
భూ శాస్త్ర పిశామహుడు?” అని (దసిద్ధి కూడ కలదు.
వృత్తిచే ఇంజనీరు అయినను ఇతడు భూ శాస్త్రమును
అభిమాన విషయముగ చేపట్టి; పంకముల స్తరాకృతి,
స్పరాత్శక అనుక మణము, స్త రాత్మక అనుబంధము,
శిలాస్టుల వినియోగము, స్తరాత్శక భూతత్స్వ పటముల
నిర్మాణము మొదలగు పెక్కు (ప్రధాన విషయములలో
అపారకృషిచేసి, విజ్ఞాన |పగతికి తోడ్చడెను,

శిలల ఆగ్నేయోత్స త్తి : సుమారు ఇదే కాలమున
ఏ. జి, వెర్నర్‌ (1749 1817) అను జర్మనీ భూ విజ్ఞాని
కూడ శిలాస్థుల ఆధారమున స్ప రాత్మక అనుబంధ మును
వివరింప వీలగునని విశ్వసించెను. అయితే, ఇతడు శలాస్థుల
గు ర్తింపులో నిష్థాతుడు కానందున చాల అసందిగ్గ అభి
[పాయములను వెల్ల డించెను ; విశేషించి, శిలలన్నియు
జలాంతర్గత పంకని కేపణ వలననే ఏర్పడుననియు, అన్యధా
శిలా నిర్మాణము అసంభవమనియు ఈతని విశ్వాసము,
అందువలన ఇతడు, ఇతని అనుయాయులు నెప్ట్యూనిస్ట్‌లు
(నెప్ట్యూన్‌ (గీకుల జల దేవత) అని పిలువబడుచుండిరి. కాని,

అది

122

అడే కాలమున (బిటను, (ఫాన్స్‌ మున్నగు దేశములలో
విజ్ఞానులు కొందరు శిలలు పంకములనుండి యేకాక, ఆగ్నే
యాది కారణముల వలన కూడ రూపొంద వచ్చునని,
నల్బ శానాపు రాయి (బసాల్ట్‌ ) వంటి శిలలు ఈ తరగతికి
చెందినవె జఉండవలెననియు విశ్వసించిరి. తదుపరి
సర్‌. జేమ్స్‌ వాల్‌ కొనసాగించిన పరిశోధనలు పై విశ్వాస
మును (ధువీకరించగా, పలువురకు అగ్నిశిలల సంభావ్యత
మీద నమ్మకము కుదిరెను. భూ విజ్ఞాన పురోగతిలో ఇది
మరియొక మవాత్తర ముఖ్యఘట్టమని చెప్పవచ్చును.

ఏకరూపతావాదము ;: భూతలముపై కనబడు
వనెసర్లిక స్వరూపములు రూపొందుటకు భూ గర్భమున
సంభవించు ఆకస్మిక (పళయశకాల (ప్రక్రియ (కటా క్రిజమ్‌) లే
[పథాన సాధనములు అను భావనలు విశ్వసనీయములు
కావని ఛార్లెస్‌ లయల్‌ (1797 _ 1875) నిరూపించెను,
జాన్టెస్‌ క్యూవియర్‌ (1769 _ 1832), విలియమ్‌ బ్లెండ్‌
(1784 = 18568) లకు మవహేోవిపత్‌ వాదమునందు = అనగా
భూగోళము సార్వత్రిక వరదలు వంటి ఆకస్మిక ఆవర్తక
(పళయములకు లోనగుననియు, అట్టి సమయములందు
సమస్తము నశించి శూన్యమగుననియు, తదుపరి పునస్స్ఫష్టి
జరుగుననియు (పతిపాదించు చాదమునందు - గాఢ
నమ్మకము ఉన్నను లయల్‌కు మాత్రము అట్టి అద్భుత
(పవచనముల పట్ల ఆదరము లేకుండెను. (పకృతి ఎల్లపుడు
ఏకరూపశతా నియమమును అనుసరించుననియు, (పవ కియా
విధానములు శాశ్వతములు అనియు ఆతని ఛావన,.
(పాచీనకాలమున సంభవించిన భూతత్త్వప్మ క్రియలు
అధునాతన కాలమున జరుగుచున్న (పృక్రియలకు వ్యత్యస్త
ములు కానేరవను ఏకరూపతావాదమును సమర్థించుచు
లయల్‌ “భూ విజ్ఞాన సూత్రములు ? అను ఉద్గీంథమును
రచించెను. భూత కాలపు రవాస్యములను వర మానకాల
((పక్రియాపరిజ్ఞాన) మే ఛేదించగలదన్న వాట్టన్‌ అభి
[ప్రాయమునందు ఇతనికి అమిత విశ్వాసము ఉండెను,
అయి శే, సృష్టిలో పరిణామమునకు గల సంథావ్యతను ;
(ప క్రియలలోను, తత్ఫలితములలోను |[పగతిశీల పరివ ర్శన
ములు సంభ వించుటకు గల అవకాశ ములను ఈయన గుర్తింప
జాలక పోవుటచే, మానవావతరణమును గూర్చి గాని,
తదితర జంతుజాతుల సృష్టిని గూర్చి గాని విశ్వసనీయమగు
వాదమును (ప్రతిపాదించ లేకపో యెను. కాని, ఈతని ఏక
రూపతావాదములోని మూలాంళములు మా(తము
ఎన్నడు ఖండింప బడ లేదనియే చెప్పవచ్చును.

(జీవి) పరిణామవాదము : లయల్‌ మొదలగు
విజ్ఞానులు ఊహింపలేని పరిణామగశతిని గుర్తించి, ఆ వాద

భూక్ణోశ్యాస్త్రము జ చారితక వికాసము
మునకు ఉపవవత్తి బలమును, శాస్త్రీయ (ప్రతిపత్తిని సమ
కూర్చిన (పజ్ఞానిధి ఛాశ్లెస్‌ డార్విన్‌ (1909 _ 1882). జీవ
శాస్త్ర వేత్తయే అయినను, ఆయన అభి పాయములు,
“ఉపజాతుల పుట్టుక? వంటి రచనలు “పరిణామము
సృష్టిలో ఎంత ముఖ్య (ప్ర క్రియ యో, సేంద్రియ జగత్తులో
(పాకృ్ళతిక వరణము అభివృద్ధికరమయిన మార్పులకు
ఎట్లు మార్గము య్యెనో చకుగా విశదీకరించి, భూ శాస్త్రజ్ఞుల
విజ్ఞానపరిధి పెరుగుటకు అమిత నవాయము చేసినవి. ఇతని
సిధ్ధాంతములు మవహోవిపత్‌ వాదుల, ఏకరూపశతావాదుల
విభిన్న దృకృథములలో కొంత పునర్విన్యాసమును కల్గించిన
వని కూడ చెప్పవచ్చును,
భూమి వయస్సు : చెతన్య జగతిలో (పేగతికీల పరి
వర్శనములు ఎంత మందగమనముతో సాగునో “వరి
ణామము' మీద డార్విన్‌ వ్యకృపరచిన అభి పాయముల
వలన విళదమయ్యెను, విజ్ఞా నేతర సంపదాయములతో
కూడిన అభఖిప్రాయములను అనుసరించి, భూమి వయన్సు
కొన్ని వేల సంవత్సరములు మతమే అని అప్పటివరకు
(ప్ర్‌చారమునందున్న సిర్ధాంతములను తృణీకరించి, సుదీర్హ
మగు కోట్లాది సంవత్సరముల వయస్సును అంగీకరించుటలో
భూ విజ్ఞానులకు డార్విన్‌ అఖిపాయములు పరోక్షముగ
ఉపకరించెను, శిలాస్తరములలో గోచరించు జీవావశేవ
ముల చ్వారా భూతత్వ భూత కాలములో కలిగిన పరి
ణామములు, అందుకు వలసిన అతిదీర్భ కాలవ్యవధులు
సుస్పష్ట్రముల యేను. ఇవి భూమి వయన్సును ఇదమిశ్టముగ
నిర్ణయించుటకు (పత్యకు ఆధారములు కాజాలక పోయి
నను, భూతత్స్వ కాలమానమును వేలనుండి కోట్ల స్థానము
నకు |త్రిప్పుటకు నిశ్చయముగ సవోయపడినవి. ఈ విషయ
మున ఇటీవల జరిగిన పరిశోధనల గూర్చి వేరొకచో
(ప్రస్తావించితిమి [చూ. పు, 127],
హిమయుగములు ; 19 వ శ శతాబ్దములో వెలుగు
చూచిన మరియొక ఉత్కృష్ట వాదన లూయీ అగానీన్‌
(1807 . 1878) అను శాస్త్రజ్ఞుడు హిమయుగములను
గూర్చి చేసిన (ప్రతిపాదన. [ప్రస్తుత కాలమున సమశీ తోన్ల ము
లను కలిగి, జీవోత్స తి కి, తదభివృద్ధికి అనుకూలించు వాతా
వరణము కలిగి ఉన్న అమెరికా వంటి కొన్ని భూభాగ
ములు భూతత్స్వ భూత కాలములో ఒకప్పుడు హిమవంత
ముులె, మంచునదులతో కప్పబడి ఉండెననియు, కాల
(క్రమమున వాతావరణము మారి, మంచు కరగి, అచటి
భూథాగములు నివాస యోగ్యములుగ మాశెననియు
అతని వాదన, దానికి తగిన నిదర్శనములు కనపడుటతో
ఆటు పఏకరూపశావాదము, ఇటు మహావిపత్‌చాదము

123

భూ శాస్త్రము = ఉపవిభాగములు

కించపరుపబడినవి. అయిశే, తదుపరి పరిళోధనల వలన
భూత కాలములో భూతలమున హిమపళయములు అచ్చ
టచ్చట 4, 5 పర్యాయములు సంభవించినవనియు, వాతా
వరణములో మార్చువచ్చుటతో అవి మరల నివానయోగ్య
ములుగ మాశెననియు, అంతమా(త్రమున నేం[దియ జగత్తు
మూలముట్టుగ నళించ 'లేదనియు శేలినది,

భూ సంతులన (ఐసోస్టాసీ) : భూ శాస్ర కీశ్యా
విశిష్టత కల సంఘటన. భూతలముపై మహోన్నత పర్వత
ములు, వాటి చేరువనే అగాధ మవాసము[దములు స్థిర
మైన సమతులితస్థికి కలిగి ఉన్న భూశార్థము (ప్రాచీన
కాలమునుండి అనేక విజ్ఞానులను ముగ్గులను చేసినను, 18 వ
శ తాబ్దమునగాని దానికి ఆమోద యోగ్యమగు ఉపపత్తి
లభ్యము కాలేదు. 1785 లో తొలిసారిగ పర్వత [ప్రాంతము
లలో సర్వే జరుగుచున్నపుడు వ్యత్య స్త గురుత్వాకర్ష ఇలు
గోచరించుటవలన పై విషయమును సమర్థింపగల కొన్ని
సూచనలు బయలు పడినవి. తదుపరి డట్టన్‌ (1841 - 1912)
విశేష పరిశోధనలు నలిపి, పంకనిశేపణ జరుగునపుడు
సముదపు నేల ఎట్లు నెమ్మదిగ దిగజారునో ; పర్వతములు
తరణమునకు గురియగునపుడు ఎట్లు (క్రమముగ ఉద్ధరింవ
బడునో వివరించెను. భూమిలో కొంత లోతునకు పోయి
నచో ఉపరితలమున కనబడు ఉన్నతులు, అగాధములవ ల్ల
కలుగు వ్యత్యాసములు సవరింపబడి సమతులితస్థి తి నొందు
నని అతడు" [గహించెను. ఈ సంఘటనకు “భూ సంతులన *
అని పేరు,

జాన్‌ (పాట్‌, జారి ఎయిరీ అను పరిశోధకులు హిమా
లయ పర్వత |ప్రాంతమున పనిచేయుచు 155 లో అడే
మాదిరి విశేషమును గుర్తించిరి. పర్వతములు అల్బ
సొం[దతలు కల (దవ్యరాళులచే నిర్శితములగుటచే ఎత్తుగా
ఉండగలవనియు, మిగిలిన (ప్రాంతములు ఘనసాం|దతలు

భూ శాస్త్రము .

భూ శాస్త్రమున భూమికి సంబంధించిన ఏ యే విషయ
ములు అనుశీలింపబడునో, తత్ఫలితముగ అందు ఏర్పడిన
ఉప విభాగముల (శాఖల) స్వరూపములు ఎట్టివో,
అంతర్విజ్ఞాన అభ్యుపగమ (పథావమున అందు బయలు
చేరిన పాయలేవియో సంగహముగ శెలిసికొందము.

భౌతిక, గత్యాత్మక భూ శాస్త్రము : ఇందు భూమి
ఉపరితల ఆకారము అనగా భూ స్వరూపవర్ణన [పథాన
విచారవిషయము. ఉదా: పర్వతములు, పీఠభూములు,
గుట్టలు, లోయలు, నదులు, నదీమైదానములు, హిమము,
హిమ నదులు, మవో సముదములు, నము[దతీరములు,

కల |ద్రవ్యరాశులతో నిండియున్నవనియు, భూమిలో
కొంత లోతులో పై వ్యత్యస్త సాం|దతల పరిహారము
వలన సమతులిత స్థితి పర్పడుచున్నదనియు వారు
వివరించిరి.

ఖండగమనము (కాంటినెంట ల్‌ (డిఫ్ట్‌) :
భూ యాం|తికశ్యాస్త్ర వరిజ్ఞానమునకు విశేష నిర్వాహము
కావించిన వారిలో ఆల్‌ ఫెడ్‌ వెగెనర్‌, ఎడ్మండ్‌ స్యూస్‌
(ప్రముఖులు, ఖండములు ఒకప్పుడు వాటి అడుగున కల
ద్రవరూపపు పొరపై. 'తేలియాడుచు ఏకఖండమై ఉండి,
కాలగతిని భూ(భమణము యొక్క కేం చాపసారిబలము
(నెంటిప్యూగల్‌ ఫోర్స్‌) వలన విరిగి, వివిధ గతుల
(ప్రస్తుత (ప్ర దేశములకు కొట్టుకొని పోయెననియు వెగెనర్‌
(ప్రతిపాదించెను. ఈ సిద్ధాంతము నేటివరకు పూర్వపక్షము
చేయబడలేదు. మీదు మిక్కిలి ఇటీనల ఖండగమనమును
ఆమోదించి, ఆ సిద్ధాంతమును సమర్థించగల నిదర్శ్భనములు
కనుగొనుటకు ఎవెజ్జానిక లోకమున ఇతోధిక సుముఖత్వము
కూడ ద్య|ోతకమగుచున్నది [చూ. పు. 148].

శిలా శాస్త్రీయ సూక్షృదర్శని : వర్తమాన శశాల్ది
(ప్రారంభదశలో ఖనిజశా(స్త్రమునందు, శిలాశా(స్త్రమునందు
విప్లవాత్మక పరివ రృనములు కొనివచ్చినది నికల్‌ పట్టక
నిర్మాణము [చూ. నికల్‌ పట్టకము; సం 2-పు, 484].
ఎడింబరో యూనివర్సిటీ అధ్యావకు డైన విలియమ్‌
నికల్‌చే సృజింపబడిన ఈ పట్టకము శిలా శాస్త్రీయ సూత్ము
దర్శనిలో ఒక మౌలిక పరికరము, భూ శ్యాస్త్ర పరిశోధన
లలో సూజ్ముదర్శని వినియోగమునకు అవకాశము
కల్పించుట ఈతని నిర్వావాము, చరి తాత్శక మైన ఈ
పట్టక సృష్టిని, తర్వ్వారా సాధింపబడిన శాస్త్ర పురోభివృద్ధిని
బట్టి ఇతనికి భూ శా(న్ర్రుము ఎంత బుణపడి ఉన్నదో
(గహింపవచ్చును.

ఉప విభాగములు

వాతావరణము = ఒక్క మాటలో చెప్పవలెనన్న మనకు
దృగ్గోచరమగు యావక్‌ (పకృతి దృశ్యము, తద భివృద్ధి
విధానము - ఈ శాఖ పరిధి (క్రిందికి వచ్చును.

శిలా శాస్త్రము: భూ శాస్త్రములోని (ప్రధాన. శాఖ
లలో ఇది ఒకటి, భూ పృష్టమున (పథాన ఘటకములైన
సంఘట్ట
నము, వర్ణన, వాటిని గుర్తించు పద్ధతులు, వాటి నిర్మాణ,
'వ్యాపన విధానములు ఇందు విచార ణీయములు,

ఖనిజ శాస్త్రము భూ పృష్టము పొడుగున గల శిల
లలో అంశీభూతము లైన ఖనిజములు, ఇతర ఖనిజములు =

శిలలు, వాటి స్వభావము, అంతర్ని ర్మాణముు,

124

వాటి సంఘట్టనము, ధర్మములు, రచన, వర్గీక రణము,
వాటిని గుర్తించు రీతులు, అవి రూపొందు పద్ధతులు -
ఇందు సమ్మగముగ పరికశీలింపబడును. ఇది భూ శాస్త్ర
ముతో విడదీయరాని సన్నిహిత సంబంధము కలిగి
ఉన్నప్పటికి, ఇటీవల స్వతం[త శ్యాన్ర్రముగా పరిగణింప
బడునంతటి (పత్యేక విశిష్టతను సంతరించుకొనినది,

స్తర భూ శాస్త్రము : శిలల విన్యాసము, వాటి సా వేకు
నిర్భాణ|[క మము, దేశ కాలములలో భూగర్భ నిర్మాణము
లతో వాటికి గల సంబంధములు - వీటి అనుశీలనము ఇందు
ముఖ్య విషయము.

నిర్మాణాత్మక భూ శాస్త్రము: ఇందు శిలల, వాటి
ఘటకనుల విన్యాసము, వాటి అంత రాకృ్ళతి, చలనములు
పరిశీలింకపబడును.

చారిత్రక భూ శాస్త్రము : ఇందు (ప్రాచీన భూతత్త్వ్వ
కాలమానములో భూ పృష్టమున చేతన, అచేతన
రంగములలో సంభవించిన (పేగతిశీల పరివ ర్హనములు,

వాటికి గల కారణములు, తత్ఫలిత ములు శిలాసి
అవ శేషముల సావాయ్యమున శెలిసికొనుట మూల
విషయము,

పురా జీవ శాస్త్రము : ఇందు భూత త్త్వ యుగములలో
మొదటినుండి నేటివరకు నీటిలోను, నేలమీదను ఆవిర్భ
వించిన ఉద్భిజ్ఞరుళప, జంతురూప జీవితములను, వాటిలో
ఆదిమ రూపములనుండి అత్యంత క్లిష్టరూపముల వరకును
అనుశీలించుట జరుగును. పరిణామములు, తత్మారణములు,
తత్పర్యవసానములు కూడ ఇందులోని
గములు.

అంత ర్భా

భూ శా(న్ర్రము = నసేంబంధి శాస్త్రములు

ఆర్థిక, వినియుక్త భూ శాస్త్రములు : ఇందు
మానవజాతి యొక్క విభిన్న (పాయోగిక సమస్యల
పరిష్కూరమునకు భూ విజ్ఞానమును ఉపయోగించుట వంటి
ఉపయుకృ విషయములు చర్చనీయాంశళములు అని పేరును
బట్టియే (గహింపవచ్చును. ఖనిజ అన్వేషణ, సాధన
ఇందొక భాగము. బంగారము, వెండి, రత్నములు, నేల
బెగ్గు, నూనె, రాతినార, అ[భకము, ఇనుము, రాగి
వంటి ఉపయుక ఖనిజములు నిశేపింపబడు రీతుల
అవగాహాన, ఆ నిశేపముల ఉనికిని భూ, భూ భౌతిక,
భూ రాసాయనిక పద్ధతుల ప్రయోగము ద్వారా కను
గొనుట ఖనిజ అన్వేషణ అనబడును.

ఖని పరిశమ : ఇందు ఖనిజములను
(తవ్వి తీయు పద్ధతులు వివరింపబడును.

ఖని భూ శాస్త్రము : ఖనిజ అన్వేషణ, ఖని పరిిశమ
రంగములలో భూ విజ్ఞానమును అధి కాధికముగా వినియో
గించుట (పయోజనకరము, అమూల్యము అగుటవలన
కడచిన మూడు దశాబ్దములలోను ఈ నూతన శాఖ
చెంపొంది, కొంత (పశ్యేకతను ఆర్షించినది.

ఆనకట్టలు, జలాశయములు, సొరంగములు, వంతెనలు,
రహదారులు మున్నగు నిర్భ్మాణములలో తార సిల్లు
సాంశేతిక సమస్యల పరిషాారమునకు కూడ నేడు
భూ విజ్ఞానము విరివిగా ఉపకరించుచున్నది. పాతాళగంగ,
నీటి సరఫరా, భూసార రకణ, తదనుబంధ విపొయములు
కూడ భూ విజ్ఞాన వినియోగమువలన _సమర్థముగ
నిర్వహింపబడుచున్నవి [చూ. భూశాస్ర్రము . వినియోగ

గనులనుండి

భూ శాస్త్రము - సంబంధి శాస్త్రములు

భూమి ఉపరితలము మీది (ప్రక్రియల, ఫలిత ముల
విషయమున ఊహాగానములకు, సిధ్ధాంతములకు విలువ
తగ్గి, విమర్శనాత్మక అవేకణల కే (క్రమముగా (ప్రాధాన్యము
హెచ్చుటతో ఆ [పృక్రియలను సంతృ ప్రికరముగ వివరింప
గలుగుటకు ఇతర _మౌలికశ్యాస్త్రముల _ పరిచయము
ఆవశళ్యకమయ్యెను. ఉదా: శిలల సవివర పరిశీలనకు ;
వాటి భౌతిక, చాతువ. ధర్మములు, రాసాయనిక సంఘట్ట
నము, అంత రాకృ్ళతి మున్నగు గుణములను నిర్ణయించుటకు
భౌతిక, రాసాయనిక, గణితశా(స్త్రముల విజ్ఞానము అపరి
వహార్యము. ఇటులనే చారిత్రక భూ శాస్త్రమును, పురాజీవ
శాస్త్రమును అధ్యయనము చేయుటకు జీవశాస్త్ర
స్తూ త్రముల సుపరిచయము ఆవశ్యకము,

ఇటుల భూ విజ్ఞానమునకు, ఇతర విజ్ఞానములకు మధ్య
ఏర్పడిన వర్గమాన మైత్రీ సవావాసములు నవీన భూ విజ్ఞాన
ములో ఒక (పథాన లక్షణము. అందువలన ఆ విజ్ఞానము
నూతన మార్గములలో చాల వికాసమును సంతరించు
కొన్నది. (ప్రాథధాన్యమును ఆరి ంచిన
భూ రాసాయనిక, భూ భౌతికశా(స్త్రములు ఆ వికాసము
నుండి ఆవిర్భవించిన [పథాన శాఖలు అని చెప్పవచ్చును,
భూరాసాయనిక శ్యాన్త్రమున 1. భూమిలోని చేరు
వేరు పొరల స్వభావము, రాసాయనిక సంఘట్టనము ;
2, వివిధ భూమ్యావరణలలో మూల|[దవ్యముల సాపేక్ష
సమృద్ధి ; వాటి స్థానాంతర చలనములను, స్థిీరీకరణమును,
ఉత్పాదనమును నియం|తించు నియమములు విచార విషయ

(పస్తుతము

125

భూమి
ములు. ఈ శాస్త్ర పురోగతి, చానీ మూల భావములు కలసి
స్ఫటిక రాసాయనిక, ఖనిజ, శిలా శాస్త్రముల అవగాహా
నపై తమ |పభావమును నెరవెననుట నిర్వివాదము.
ఇటులనే, భూ భౌతిక శా(స్త్రమున భూమికి అన్వయించు
భౌతిక శాస్త్ర విషయములు అనుశీలింపబడును. ఇది కూడ

పరమాణు, రాకెట్‌ శాస్త్రముల వలె అఖండ |పగతి

సాధించినది. భూ శాస్త్రమును మినహాయించి, భూ భౌతిక
శాస్త్రమును గూర్చి యోచింప నలవికాదు; అటులనే
భూ భౌతిక శాస్త్ర సూత్రముల, పద్ధతుల పరిజ్ఞానము
లేనిదే ఆధునిక భూ శాస్త్రమును అవగావాన చేసికొనుట
దుర్లభము. ఆ శెండు శాస్త్రముల అవినాభావ సంబంధము
అట్టిది.

భరామి

భూ (ప్రాదుర్భావము : భూమి ఎటుల పుట్టినది? ఈ
సమస్య భూ శాస్త్రవేత్తల దృష్టి నే కాదు, భూ శా(న్ర్రము
ఒక విజ్ఞానశాఖగా పరిణతిచెందకముందే శ తాబ్దముల
తరబడి తత్త్వ, గణిత, భౌతికశాస్త్ర) విదుల దృష్టిని కూడ
ఆకర్షించినది. భూమికి సౌరకుటుంబములో సభ్యత్వము
కలదనియు, సౌరకుటుంబనము సనెతము తదితర నభో
మూర్తులతో కూడిన విశ్వములో ఒక భాగమనియు చాల
కాలము కత మే గుర్తింపబడెను. కావున భూ |ప్రాదుర్భా
వము యావత్‌ సౌరకుటుంబ (పాదుర్భావముతో ముడివడి
ఉండక తప్పదనియు, సౌరకుటుంబము అంతయు బహుశా
ఒ'కేమాదిరి (దవ్యముతో నిర్మింపబడి ఉండవచ్చుననియు
విజ్ఞానులు అభి ప్రాయపడిరి.

భూ [పాదుర్భావమును గూర్చి తొలిసారిగా ఒక
సిద్ధాంతమును (పతిపాదించిన వాడు జర్మనీ దార్శనికుడు
ఇమాన్యుయల్‌ కాంట్‌ (1755). సౌరకుటుంబముతో
సహో విశ్వమంతయు ఆదిలో ఒక గొప్ప ధూళిమేఘము అని
అతని అభిప్రాయము. ఘన |దవ్యముగ గోచరించిన ఆ
మేఘమునుండి దానిలోని వ్యత్యస్త సాం[దతల ఫలిత మైన
పరస్సరాకర్ష ణచే కాలక్రమమున కణములు విడివడి వేరు
వేరు ధూళిమేఘములుగ ఏర్పడి, _ తదుపరి (వశ్యేక
మూర్తులుగ ఘనీభవించి, పరిభమింప సాగెను. చిన్న
మూర్తుల ఈ పరి భమణములు కాలక మమున శకేందస్థితు
డైన పెద్ద మూర్తి (అనగా సూర్యుని) చుట్టు నియత
క క్యులలో తిరుగుటగా పరిణమించెను.

తదుపరి లాప్‌ లాస్‌ అను (థైంచి గణితవేత్త కాంట్‌
సిద్ధాంతమును మెరుగుపరచి నీవోరికావాదమును (పక
టించెను (1796). అతని |పతిపాదన [పకారము సౌరకుటుంబ
సృష్టికి పూర్వము ఒక విరళీకృత (శేరిఫైడ్‌) వాయురూప
మేఘము (థమణముచేయుచుండెను, కాలక్రమమున అది
ఘనీభవించి, నంకుచించుచు చల్చబడసా గాను. పరిమాణము
తగ్గుటతో దాని (థ్రమణవేగము అధికమై, అందువలన ఒక
దశ తరువాత గురుత్వ కారణమున అంతరాకర్ష ణను
మించిన కేం చాపసారి (నెం టిఫప్యూగల్‌ ) బలము సృజింప

బడెను. ఈ సంఘటన వలన ఆ మేఘములో సూర్వ్యుడుగ
రూపొందిన కేంద (దవ్యరాశియొక్క. నిరకమండలముల
నుండి విడిపోయిన [దవ్యవలయములు కొన్ని దూరముగా
(తోసివేయబడెను, ఇటుల వేరుపడిన |దవ్యవలయములు
సూర్యుని చుట్టును తిరుగుట కొనసాగించి, (క్రమముగ
(గవామండలముల క్రింద రూపొంచెను.

కాని, J రెండు వాదములు (గవాముల ఎడ, వాటి
ఉపగవాముల ఎడ గోచరించిన సంఘటనలకు = ముఖ్య
ముగ కొన్ని ఉపగవాములు విరుద్ధ దిశలో పరి|భమించు
సంఘటనకు ౬ కారణములు చూపలేకపోయినవి, ఉదా:
గురుగవామునకు 12 ఉప్మగవాములు కలవు; వాటిలో
8 గురుగవాముతో కలసి ఒకే దిళలో పరి భ్రమించు
చుండగా, మిగిలిన 4 వ్యతిరేక దిశలో తిరుగుచున్నవి.

యునెబడ్‌ నస్లేట్స్‌ వెళ్ణానికులు శఛాంబన్లేన్‌,
మౌళల్టీన్‌ సంయుకృముగ ఒక నూతన చవాదమును
(పకటించిరి (1900). శెండు పెద్ద నత్మత్రములు పరస్పరము
ఢీకొనగా, వాటినుండి సూతక్మ[గవాముల పుట్ట ఒకటి
ఉత్పన్న మైనదనియు, (క్రమముగ ఆ సూక్ముగవాములు
కొన్ని మిగిలిన వాటిలో లీనమై (గవాములుగ రూపొందిన
వనియు వారి సిరాంత సారాంశము. జీన్స్‌, కెఫే |ప్రతిపా
దించిన (సోతోవాదము (పకారము సూర్యగోళము
చేరువకు ఒక పెద్ద తార రాగా సరివాద్దు (పొంతములలో
(పోతన్సులు ఏర్పడి ఉండును, నతతము యొక్క గతి
వేగమువలన ఇవి సూర్యుని నుండి విడివడి, కాల క మేణ
సంకోచమును పొంది (గవాములుగ రూపొంచెను,

వై వాదములు కూడ మొదట ఆమోదింపబడినను,
కడకు పూర్వ పతకము చేయబడినవి ; కారణమేమనగా, అవి
కూడ నభోమూర్తుల చలనములను, సంఘటనలను
సంతృప్తి కరముగ వివరించుటలో విఫలములెనవి. నేడు
కూడ కొన్ని వాదములు ప్రతిపాదింపబడుచున్నవి.
అయినను భూమి వుట్టుకను గూర్చి ఇంతవరకు గణిత,
ఖగోళ, ఛౌతిక, భూ శ్వాస్త్రవే తలు యావన్న్మందికి అంగీ
కార యోగ్యమైన వాదము మృగ్యమని యే చెప్పనగును,

126

భూమి వయస్సు

భూమి వయస్సు విషయమున (ప్రాచ్య, పాశ్చాత్య
దేశములలో పురాణముల ఆధారమున వేయబడిన అంచ
నాలను గూర్చి కొంత ప్రస్తావనలో ముచ్చటించితిమి
[చూ. పు. 121]. ఛారత దేశము, చీనా, జపాన్‌ మొదలగు
(ప్రాచ్య దేశముల విద్వాంసుల అంచనాలు లకుల, కోట్ల
సంవత్సరముల లెక్కలలో ఉండగా, పాశ్చాత్యుల అంచ
నాలు (ీ* పూ, 5,000 పండ్ల దరిచాపున మాత్రమే ఉన్నవి.

చైబిలు కథనములను 18 వ శ తాబ్దమునుండి మా(్రమే
తొలిసారిగ పాశ్చాత్య శాస్త్రవేత్తలు సంశయింప సావా
సించి, భూమి వయస్సును శాస్త్రీయ పద్ధతులపై అంచనా
కట్ట పూనుకొనిరి, వాట్టన్‌ [చూ.] చేల కోత,
సముదములలోనికి పంకముల చేర వేత, సముదములలో
పంకముల నిశేపణము, సము(ద గర్భములనుండి ఉన్నత
పర్వత శేణిగ పంక ముల ఉద్ధరణము, సుదీర్హ మైన భూమి
చరిత్రలో ఈ భూతత్వ ఆవృత్తియొక్క పౌనఃపున్య
సంభవము మొదలగు భూత త్వ (పక్రియల పై , వాటి ఫలిత
ములపై విమర్శన దృష్టితో కావించిన అవేక్షణలను
పురస్కరించుకొని భూతత్త్వ కాలమానము యొక్క
అపారతను గుర్తించెను. అయితే, ఆ భూతత్స్వ |పక్రియల
గతులను అంచనా కట్టి, వాటి చ్వారా భూమి వయస్సును
నిర్ధరించుటకు ఆయన [ప్రయత్నింపలేదు,

వాట్టన్‌ తరువాత డార్విన్‌, కెల్విన్‌ మొదలగు
వెక్టానికులు కరణ, నిశేపణములతో పాటు భూమిలోని
ఉస తా (పసరణము, నము[దముల ఉప్పదనము మున్నగు
సంఘటనల యొక్క గతులను గణించి, ఆ (పాతిపదికల పై
వేరువేరు అంచనాలను [పతిపాదించిరి. (పామాణికులెన
విజ్ఞానులు కొందరు సముదపునీటి ఉప్పదనము "పాచ్చు
గతిని గణించి, తదాధారమున మహాసము[దముల వయస్సు
10-25 కోట్ల సంవత్సరముల వరకు ఉండవచ్చునని
అంచనావేసి, భూ = సముదముల వయస్సు ఇంచుమించు
సమానముగ ఉండవచ్చునని అభి ప్రాయపడిరి. ఉష్ణ పసరణ
ముపై ఆధారపడిన తన గణనమును బట్టి కెల్విన్‌ భూమి
వయస్సు 50 కోట్ల సంవత్సరములని చెప్పెను,

నేటికి కొన్ని కోట్ల సంవత్సరముల (క్రితమే భూమిపై
జీవోత్పత్తి ప్రారంభమైన దనియు, జీవోత్పత్తి [పారంభ
మునకు అనేక కోట్ల సంవత్సరముల క్రితమే భూమి
అవతరించి ఉండుట తథ్యమనియు పురా జీవ శాస్త్రీయ
నిదర్శ్భనములు అనందిగ్గముగ సూచించుచున్న వని పురా జీవ
శాస్త్రవేత్తల వాదన,

భూమి

ఇంతలో నహాజ శేడియో ధాక్మికళ క్తి ఆవిష్కు
రింపబడ్‌, భూ వృష్థములో శేడియో ధార్మిక మూల।దవ్య
ములు కలవని గుర్తింపబడుటతో భూమి వయస్సు అంచనా
కట్టుటకు భూ శాస్త్రవేత్తలకు మరికొంత విశ్వసనీయ మైన
సరికొత్త పద్ధతి అందుచాటులోనికి వచ్చినది. పురా జీవ
శాస్త్రము, పంకీభవనము, సము[డముల ఉప్పదనము
ఇత్యాదుల పై ఆధారపడిన పద్ధతులకు లేని విశిష్టతలు
శేడియో ధార్శికళ క్రి సంఘటన పద్ధతికి కలవు. అందులో
1. శేడియో ధార్శికళ క్తి భూ పృష్టము రూపొందిననాటి
నుండి నేటివరకు నిర్విరామముగ ఉండుట ; 2, భూతల
ముపై తమ (ప్రథామును నెరపు భూతత్త్వ నిర్మాణాత్మక
శ కులతోగాని, సంచలనములతో గాని (పమేయము లేకుండ
అది ఏకగతిని సాగుట ముఖ్యమైనవి, భూత త్త్స్వకాలమాన
మును కొలుచుటకు ఉపయోగపడు యం|తాంగము కాని,
పద్ధతి కాని పై శెండు నిబంధనలను సంశృ ప్రిపరచుట
అశత్యావశ్యక ము.

యు శేనియమ్‌, తోరియమ్‌ అను శెండు మూల దవ్య
ములు కాలక్రమమున విచ్చిన్నము చెంది, హీ లియమ్‌,
సీసము అను నూతన మూలదవ్యములుగ మారిపోవును
(చూ. సం, 2 = పు. 599]. హీలియమ్‌ వాయువుకాన ఎగిరి
పోయినను, ఘనదవ్యమగు సీసము (ప్రభవస్థానమున
స్థిరముగా నిలుచును. ఈ సూత్రమును అనుసరించి, రేడియో
ధార్మిక పద్ధతులు సెంపొందింపబడినవి, మొదట ఉండిన
యుశేనియమ్‌, తోరియమ్‌ ధాతువుల విచ్చిన్నము వలన
(పోగుపడిన శేడియో ధార్శికళ క్రి జనిత సీసమునుబట్టి
జనకళశిలల, ఖనిజముల వ యస్సులు నిర్భ యింపబడును, అవి
భూ వయస్సును అంచనా వేయుటకు తోడ్చడును.

ఇటీవల ఇతర అస్థిర మూల దవ్యయుగళ ములను (వాటి
విచ్చిన్న ఫలితముగ ఏర్పడిన ఉత్పన్నములను) కూడ
ఉపయోగించి, ఆ మూల[దవ్యములు కనిపించిన శిలల,
ఖనిజముల నిరపేక్ష. వయస్సులను నిర్భయించుట కూడ
జరుగుచున్నది. పొటాసియమ్‌ = ఆర్లాన్‌ (K19— 40),
రువిడియమ్‌ = స్టాన్షి యమ్‌ (Rb®7 = 517) అనునవి
అట్లు వాడుకలో ఉన్న శెండు మూలదవ్య యుగళ
ములు.

వై పద్ధతులను అవలంబించి, ఇంతవరకు కావించిన
నిర్భయముల |పకారము భూ పృష్టములోని (పాచీనతమ
శిలలు రమారమి శి5్‌0 కోట్ల ఏండ్ల నాటివి అని తేలుచున్నది,
భూమి ఈ [పాచీనతమ శిలలకంశు తప్పక (ప్రాచీనతర మై
ఉండవలయును కదా. అందువలన భూమి వయస్సు
450 - 540 కోట్ల వండు అని అంచనా వేయబడినది. రెండన

127

భూమి
సంఖ్య, అనగా 540 కోట్ల పండ్లు విశ్వము యొక్క. వయస్సు
కావచ్చునని విజ్ఞానుల (ప స్తుత అభిప్రాయము.

వైన చెప్పిన పద్ధతులు అన్నిటిలోను (పధానము
&ైన కొన్ని ఊహలు, అభ్యువగమములు కలవు,
కాబట్టి, అవి సమ|గములు అనియు, వాటి ఫలితములు
నిర్జుష్టములు అనియు చెప్ప వీలుపడదు. అయిశే, శేడియో
మాపక పద్ధతులనుండి లభించిన సంఖ్యలు నిరపేక వయస్సు
లను శకాకపోయినను, కనీసము సాపేక్షవయస్సుల నెన
కొంతవరకు కచ్చితముగ సూచించుననవచ్చును.

ఈ సందర్భమున తిరోగమన
(శెసివన్‌ ) గతి ద్వారా, రేడియోధార్మిక సంయోగ గతుల
గణనము చ్వారా చేయబడిన వయోనిర్గయము మీద
ఆధారపడిన ఖగోళ శాస్త్ర పద్ధతుల [పకారము కట్టిన
అంచనాలు కూడ విశ్వముయొక్క. వయస్సు 500 కోట్ల
ఏండు కావచ్చునని నూచించినవి.
అ అలషనాలకో ఇంచుమించుగ సరిపోవుట సంతృప్తి
కోకము కచా!

భూమి - ఆకార, పరిమాణములు

ఇటీవల గాలక్సీల

ఈ అంచనాలు

ఆదిమ మానవులు భూమి గుం|డని బల్ల పరుపు పళ్ళెము
వలె ఉండునని విశ్వసించినను, రానురాను అది ఒక
గుండని గోళము అని గు ర్తింపబడెను. భూమిపై వివిధ
(ప్రాంతముల వద్ద సెకను లోలకముయొక్క_ కంపనములను
అవేతించుటవలన, భూమి ఒక నియత గోళము
కాదనియు, అది (ధువములవద్దకన్న భూమధ్య రేఖ వద్ద
ఎక్కువగా ఉబ్బి ఉన్నదనియు, అందువలన అది ఒక
*గోళాభము? అనియు తెలియవచ్చినది. అధికతర [శ్రద్ధతో
తీసికొనబడిన ఇటీవలి కొలతలు భూమి నిజముగ చదును
(ధువములు కల * గోళాభముి అని సూచించినవి,

ఇటీవలి లెక్కల [పకారము భూమియొక్క వ్యాసము
భూ మధ్య కేఖవద్ద 12,758 కి, మీ.; (ధువ వ్యాసము
పై వ్యాసముకన్న ఇంచుమించు 42 కి.మీ, తర్టువ. భూ మధ్య
శేఖవద్ద భూపరిధి 40,077 క. మీ.; (ధువములవద్ద అది
రమారమి 77 కి. మీ. తక్కువ. భూమి మొత్తపు తల
వైశాల్యము చాదాపు $51,00,00,000 చ. కి. మీ. ఇందులో
70.78% సము[ద పరివృతమై ఉన్నది. భూమి ఘన
పరిమాణము 1,08,20,00,000 ఘ,. కి. మీ, భూమి ఉపరి
తలము సర్వత ఏకరూపముగ లేదు; 20 కి. మీ. మేరకు
విస్తరించిన మెరకపల్ల ములతో ఎగుడు దిగుడుగా ఉన్నది,

భూ పరిభ్రమణములు: భూమికి రెండువిధము లైన
చలనములు కలవు, అది తనచుట్టు 24 గంటలకు ఒక

పర్యాయము, సూర్యుని చుట్టు శిరిరక దినములకు ఒక
పర్యాయము తిరుగును [చూ. గణిత, ఖగోళ శాస్త్రములు -
పు. 444, 447].

భూమి - గురుత్వాకర్షణ : ఇతర |గహములకు
వలెనే భూమికి కూడ గురుశ్వాకర్ష్శణశ క్తి కలదు. అది
భూ కేందము చుట్టును పనిచేయును. అయితే, అది భూమి
ఉపరితలము పొడుగున ఏకరూపముగ ఉండదు.
భూమధ్య రేఖా (పాంతములో కన్న (ధ్రువ (పొంతములో
గురుత్వాకర్ల ఇ మిన్న. ఇంశకేకాక, అది భూతలమువె
కొన్నిచోట్ల (పమాణస్థాయికి పై బడియు, మరికొన్ని చోట్ల
దిగబడియు ఉండుట కలదు. ఈ రెండును (క్రమముగ
గురు త్వాకర్ష ణయొక్క_ ధన, బుణ వై పరీత్యములు అని
చేరొొనబడును. ఇది భూతలములోని శిలల సంఘట్టన
మును ఆ(శయించి సంభవించును ; శేలిక శిలలు గురుశ్వా
కర్భణను తగ్గించుటకు, బరువైనవి దానిని హెచ్చించుటకు
(పయత్నించును. శకాని, శిలామయమైన పొర (శిలా
వరణము) కు అడుగున పైన చెప్పిన అసంగతములు
అంతరించుననియు, గురుశ్వాకర్గణ అచట సర్వత్ర ఏక
రూపముగ ఉండుననియు శా(న్త్రవే త్సల అధి ప్రాయము.

భూ సాంద్రత

భూ సాం[దతను తొలుత శ్యాస్త్రీయముగ నిర్థరిం చిన
విజ్ఞాని ఫిలిప్‌ వాన్‌ జోలీ, శిలామయమెన భూ పృష్టపు
సగటు సాంద్రత 27 అనియు, అది 1:5 నుండి లి. 4 వరకు
మారుచుండుననియు, యావత్‌ భూమియొక్క సగటు
సొం[దత ర్‌ * 52 అనియు గణింపబడెను, పై రెండు సగటు
సాం|దతలలోని తారతమ్యమును బట్టి భూమి యొక్క
అంతర్భాగము 10 - 12 సాందతలు కల అతి సాం[ద
(దవ్యములతో కూడి ఉండవలెనని శాస్త్రజ్ఞులు అభిప్రాయ
పడుచున్నారు. ఈ ఊవాను పురస్కరించుకొని, భూకంపన
ముల విస్తరణ వేగము సావాయ్యమున సాం[ద తా
వ్యశ్యాసములను కచ్చితముగా కొలుచుటకు [ప్రయోగ
ములు పరంపరగ శకావింపబడినవి. తత్ఫలితముగ |కింది
విషయములు స్థిరీకరింపబడినవి : 1. లోతు హెచ్చినకొలది
విస్తరణ వేగము కూడ హెచ్చుచుండును. అయితే, కొన్ని
లోతులవద్ద ఆ వేగము నిశిత వరివర్హనములకు కూడ
లోనగుచుండవచ్చును ; 2. వై లోతులవద్ద కొన్నిచోట్ల
భూకంవన తరంగముల |(పసారదిశ కూడ ఉన్నట్లుండి
మారిపోవచ్చును; శి. ఈ లోతులు ఖండముల (క్రిందకన్న
మహా సమ్ముదముల (క్రింద సాపేకముగ తక్కువగ
ఉండును; 4. పై ఆకస్మిక వరివర్భనములు భూగర్భమున

ఉదొ:

128

గల [ద్రవ్యముల స్వభావ సాందతలలో కల నిశిత పరి
వర్హనములను సూచించును,

మొదటి నిశిత పరివర్హనము 5-70 కి, మీ. లోతులలో
కనిపించినది, శెండవది 2,900 కి. మీ అడుగున,
మూడవది 5,000 క. మీ. లోతునను అవేకింపబడినవి.

భూతలముపె వేరువేరు తావులవద్ద సాం|దతలను
కొలిచి, వాటిని పరికీలింపగా, భూమి తన ఉపరితలము పై
మహోన్నత పర్వత ములకు, అగాధ మహో సముదములకు
మధ్య సమతులితస్థితి ఎటుల సాధించగలి నో విశద మైనది.
అగాధములైన మహో సము[దముల నమీపమున భూమి
హిమాలయములు, ఆల్ఫ్స్స్‌వంటి ఉన్నత పర్వత ।శేణిని
సమ|గ సమతులితస్థి తిలో ఎటుల మోయుచున్నది అని
మానవుడు సర్వదా ఆశ్చర్యవడుచునే ఉన్నాడు. పర్వత
ములు కేవలము భూ పృష్థమునకు తగులొని నిలిచిన
(దవ్యరాళులు కావని పెరూ విజ్ఞానయా।త (1785) వలన
సూచన |పొయముగ శెలియవచ్చినది, ఆండీస్‌ పర్వత
ముల గురుశ్వాకర్భ్గ ఇబలము వాటి (ద్రవ్య రాశినిబట్టి
ఊహింపబడిన చానికన్న చాల తక్కువ అని జౌగర్‌
కనుగొనెను, దషిణ హిమాలయ్మపాంతపు గురుశ్వా
కర్ష ణము బౌగర్‌ పరిశీలనమును (ధువీకరించెను.

మహోన్నత పర్వతములు, వాటి అడుగు భాగములు
తక్కువ సాం[దత కల శిలాదవ్యములచే నిర్మితములు ;
సముద గర్భమున ఉండు శిలలు అధిక సాంద్రత కల వె
ఉండుట దానికి కారణముగ గు ర్తి ంపబడినది. భూ పృష్ట
ములో కొంత లోతున ఈ మిట్టపల్ల ములవల్ల కలిగిన Es
శక్తి (ఒత్తిడి) వ్య త్యాసములు వ్యత్య స్త శిలాసాందతల
వలన పరిహరింపబడి సమతులితస్థితి ఏర్పడును.

భూమి- ఉష ధర్మములు
జ

భూమి సూర్యుని నుండి కొంత వేడిమిని స్వీక రించును,
కాని, చాని అంతర్భాగమే అపరిమిత మైన ఉప్ప మునకు
పెద్ద (ప్రభవస్థానము.

సూర్యుని వేడిమి భూమి ఉపరిశలముపై సర్వత్ర ఒకే
రీతిగా తగులదు; కారణాంతరములవలన కొన్ని చోట్ల
ఎక్కువగ, మరికొన్ని చోట్ల తక్కువగ తగులును,
ఉదా: మధ్యమాన వార్షిక తాప కమను సాధారణముగ
(థువపాంతములవద్ద - 10 మొదలు - 15°C వరకు
లేదా అంతకు తక్కువగను; భూమధ్య రేఖా [ప్రాంతముల
వద్ద 15—-20°C లకు పై బడియు ఉండును.

ఈ తాషకమ వ్యశ్యానములు భూమి ఉపరిభాగపు
సమతలముల దగ్గర కూడ అధికతరముగ ఉండును. కాని,

XII—17

భూమి
భూమిలోపల లోతుకు పోయినకొలది స్థిర తాషక్రమ
మండలము వరకు ఆ వ్యత్యాసములు తగ్గుచుండును.
స్థిర తాప క్రమమండలము క్రింద కల భూ తాపమండలములో
లోతుతోపాటు తాషక్రమము కూడ నియతముగ హెచ్చు
చుండును. ఇందుకు భూగర్భములోని శేడియో ధార్మికత
వలన జనించిన అంతర్గత ఉష్ణము కారణము అని తెలియ
వచ్చినది. ఈ పెరుగుదల శేటు స్థలమును బట్టి మారిన
మారవచ్చును. శకాని, సగటు పెరుగుదల రేటు (పతి
80.48 మీ. లకు రమారమి 1°C అని లెక్క వేయబడెను,
ఈ [ప్రాతిపదికపై తాషక్రమము శీకి కి, మీ లోతున 1000°C,
66 క. మీ. లోతున 2000౦ ఉండవచ్చునని అంచనా.
భూమి అంతర్భాగ శేంqదమున (నడిబొడ్డున) తావ
క్రమము 40000 దరిదాపున ఉండవచ్చునని శ్యాస్త్రవేత్సల
అభి పాయము.

భూమి - అయస్మా_౦త ధర్మములు

భూమికి అయస్కాంత ధర్మములు కలవని (పాచీనులకు
శెరిసి ఉన్నట్లు నిదర్శనములు కలవు, యూరప్‌ లో 12 వ
శతాబ్దము నుండియే దిక్సూచి వాడుకలోనికి వచ్చినను,
చీనీయులు నేటికి మూడువేల ఏండ్ల (క్రితమే అయస్కాంత
సూచిని ఉపయోగమునకు శెచ్చిరి [చూ. పు. 28].
అయిశే, భూమియొక్క అయస్కాంతమును గూర్చి
సరియెన విజ్ఞానము 19 వ శశాద్ది (పారంభముననే
బయటపడినది.

భూమి అయస్కాంతతకు విశిష్టమైన విలువలు శెండు
కలవు: 1. అయస్కాంత (_్రాంతి ; 2, అయస్కాంత నతి,

అయస్కాంతసూచి చూపించు ఉత్తరదిశకు, భౌగోళిక
యా మో తృ్సర రేఖ చూపు నిజమైన ఉ త్తరదిశకు మధ్య
గల కోణము అయస్కాంత (క్రాంతి అని వ్యవవారింతురు.
ఇది (పదేశమును బట్టి మారుచుండును. అయస్కాంత
(ధువములు భౌగోళిక (ధువములతో ఏల ఏపకీభవింపవో
తెలియదు. అయిశే, భూగోళముమీది స్థల, జల విభజనము
లోని అసమానత (వె షమ్యము) దానికి కారణము అని
కొందరి అభిప్రాయము.

అయస్కాంత సూచి & తిజము వైపునకు కావించు నత
కోణము “అయస్కాంత నతి” అని పేర్కొనబడును. ఇది
కూడ స్థలమును బట్టి మారుచుండును. (ధ్రువముల వద్ద
సూచి ఉద గస్థితికివ చ్చి ఆగిపోవును (నిలువున నిలిచి
పోవును).
పె శెండిటికి తోడు భూమికి ఒక భామ్య అయస్కాంత

ఎ

కేత్రము కూడ కలదు. దాని ముమ్మరము సూర్యునికి

129

భూమి

సాపేకముగ ఉండు భూమి యొక్క. స్థానమువై ఆధారపడి
(ప్రదేశమునకు (ప్రదేశమునకు మారుచుండును. ఈ
అయస్కాంత ధర్భములలోని ఆకస్మిక వ్యశత్యాసముల
జాగరూక అవేకణలు అయస్కాంత సంకోభముల సంభవ
మును నూచింవపవచ్చును. ఈ సంకోభములు రాగల
భూకంపములను, అగ్ని పర్వతపు విజృంభణలను, ఉరుములు
మెరుములతో కూడిన గాలివానలను ముందుగా ని్దేశింవ
వచ్చును.

భూమి - అంతర్ని ర్మాణము, సంఘట్టనము

భూమి ఎటుల నిర్శింపబడినది ? ఏయే (దవ్యములతో
నిర్మింపబడినది ? అది సర్వత పఏకరూపముగ ఉండునా?
లేదా అందు పమయిన నిశిత వ్యత్యాసములు కలవా?
ఇట్లి (పళ్నలు మానవుని సర్వదా వి భాంతుని చేయు
చున్నవి. వాటికి తగిన సమాధానములు కనుగొనుటకం"ు
నిజమునకు కొన్ని కాంతిసంవత్సర ముల * దూరమున
ఉన్న తారలను గూర్చి అనుశీలన జరుపుట సులభతరము.
ఏలన వాటిని మనము కంటితో చూడగలము, శాని,
భూ పృష్టము గుండా కొన్ని మిల్లిమీటరుల లోతునైన
దర్శింపగలుగుట అసాధ్యము.

అయిశే, భూమియొక్క_ భౌతిక ధర్మములు దాని
నిర్మాణ సంఘట్టనముల పై ఆధారపడి ఉండక తప్పదను
అనుభవసిద్ధ మైన సత్యమును పుర స్ట రించుకొని, భూ భౌతిక
ధర్మములు సవిమర్శ దృష్టితో అనుశీలింపబడినవి. తదను
శీలనవలన భూగర్భ స్వభావమును గూర్చి చాలవరకు
శెలిసికొనగలుగుటకు మార్గము సుగమమెనది.

గురుత్వ, సాం[దతల సమ|గపరిశీలనమువలన భూమిలో
గర్భభాగమున అతిసాం[ద[దవ్యములును, బహి స్తమ భాగ
మున లఘుసాం[దతలు కల శిలలును, మధ్యమ భాగమున
మధ్యమ సాం[దతలు కొల (దవ్యములును ఉండ వచ్చునను
సూచనలు కనిపించినవి. ఉన్నత తాప|క్రమములనుండి
చల్లబడి ఘనీభవించిన ఒక వాయురూప ద్రవ్యమునుండి
భూమి అవతరించి ఉండవచ్చునను యోచన కలదని
ఇదివరకు చెప్పితిమి [చూ. పు. 1268], ఈ యోచన కూడ
భూ నిర్మాణము స్తరాత్మక ముగ ఉండవచ్చునని, చాని
ై.వారపు [ప్రాంతములలో |క్రమరీతిలో అల్బ[దవాంక
ములు కల లఘుతర [దవ్యములు ఉండవచ్చునని, జావ్యా
తమ పొరలు [దవ వాయువులతో కూడి ఉండవచ్చునని
సూచించుచున్నది. భూమియొక్క. వెలుపలి పొర (ఆవర

* కాంతి నంవత్సరము=సుమారు 8+*98%1012 8, మీ,
(5-88౫ 102 మైళ్లు)

ణము) లో (ద్రవ్యము వాయురూపమున కలదు; దాని
(క్రింది పొరలోని [దవ్యము జలరూపమున ఉన్నది; ఈ
రెండు పొరల |క్రింద శిలామయ మైన గట్టి పొర ఉన్నది.
వై మూడును (క్రమముగ వాశావరణ,
శిలావరణములు అని పిలువబడును. ఈ మూడిటి ఉనికి
వైన చెప్పిన (ప్రతిపాదనను బలపరచుచున్న దని శాస్త్రజ్ఞుల
విశ్వాసము.

శిలలకు స్థితిస్థాపక తాగుణము, భూకంపనతరంగములను
(ప్రసారము చేయగల శక్తియు కలవు, ఈ రెండు ధర్మము
లను వినియోగించి, రూపొందించిన నిర్జుష్ట సాంకేతిక
(ప్రక్రియల, పరికరముల సాయమున భూగర్భములోని
(ద్రవ్యముల (పేవర్శన వ్య త్యాసములు కొలువబడినవి,
భూమిలో పొరలు పొరలుగ ఉండు నిర్మాణ[క్రమము
చాల లోతుల వరకు కొనసాగుననియు, పొరల సరిహద్దులు
నిశితములె తారతమ్యనిరూపణము చేయగలుగునట్లుండు
ననియు ఈ కొలతలు ఖాయపర చినవి, వర్తమాన శ తాబ్ద
ప్రారంభమునుండి వివిధ సాంకేతిక విధానములను వినియో
గించి, ఈ సమన్యను సమ(గముగ పరిశోధించిన భూ భౌతిక,
భూ రాసాయనిక శాస్త్రే తృలలో అ|గగణ్యులు ఆర్‌ డి.
ఓల్డ్‌ వోమ్‌, బి, గ్యూ బన్‌ బర్గ్‌, మువహోరో పికీ, కెఫీన్‌.

ఈ శాస్త్రవేత్తలు తమ పరిశోధనల ఆధారమున
భూమిలో (ప్రథాన స్తరములు (పొరలు) మూడు కలవని
నిరూపించిరి, అవి; 1, గర్భము; బై వేష్టనము; 8, పృష్టము,
వేష్టనము నడిమిపొర, పృష్టము వెలుపలి పొర, పృష్టమును,
వేష్టనమును వేరుపరచు సరిహద్దు మొహోరో విక్‌
విచ్చిన్నత, వేష్టనమును, గర్భమును వేరుపరచు సరిహద్దు
గ్యూ బన్‌ బర్గ్‌ విచృిన్నత. ఇవి తమ్ము గుర్తించిన శాస్త్ర
వేత్తల సేరులు పొందినవి.

చన చెప్పిన మూడు [పథాన స్తరములలోను ఆంతర
స్తరములు కూడ కొన్ని ఉండవచ్చును; వాటి మధ్యగల
తారతమ్యములు కూడ స్వల్పములే కావచ్చును. ఉదా:
గర్భములో అంతర్గర్భము అను మరొక మండలము (పొర)
కలదని కొందరి అభి పాయము. ఇటులనే పృష్టములో
గానెట్‌ (తెల్ల శానపు) శిలలతో నిండిన ఒక పలుచని
పొర, దాని అడుగున బసౌల్ట్‌ (నల్ల శానపు) శిలామయ
మైన ఒక ఉపస్తరము, దాని (క్రింద ఎక్టోనైాట్‌ లేదా
వెరిడోమైట్‌ శిలల పొర ఉన్నవని తలపబడుచున్నది,
పెరిడోకైట్‌ పొరకు అతి నిశితమైన, తారతమ్య
నిరూపక మైన లతణములు కలవనియు, వేష్టనమునకు
అదియే బహుశా శిఖరా(గపు పొర అనియు కొందరి
తలంపు.

జలావరణ,

130

వాతావరణ, జలావరణ, శీలావరణ (పృష్టము) ముల
గూర్చి మనకు విశేవపరిజ్ఞానము కలదు. కాని, వేష్టనము,
గర్భము - శెండింటిని గూర్చి మనకు (పత్యకముగ శెలిసి
నది మృగ్యము అనియే చెవ్పదగును. ఈ సందర్భమున
ఇటీవల (1957) ఉపక్రమింపబడిన ఒక సరికొత్త (పాజెష్టను
గూర్చి కొంత చెవ్పవలని ఉన్నది. భూగర్భమున గల
[దవ్యములను గూర్చి శేవలము యోచించుట కంచు
భూమి అంతర్భాగములోనికి నేరుగా ఒక రం|ధమును
తొలిచి, అందున్న [దవ్యములను పై కి తీసి, వాటి స్వభావ
ములను |ధువపరచుట వాంఛనీయమని యునె"బడ్‌
స్టేట్స్‌ భూ శ్యాస్ర్రజ్ఞులు కొంతమంది అభి పాయపడుట యే
కాక, కృతనిళ్చయు లె, దానికొరకు కృషి చేసిరి, తత్ఫలిత
ముగ “మోవహోలీ [ప్రాజెక్టు? అను ఒక గొప్ప [ప్రాజెక్టు
రూపొందినది, ఇందు వేష్టనములోనికి రం|ధ్రమును తొలిచె
దరు. “నేషనల్‌ సైన్స్‌ ఫౌండేనన్‌ “(నేషనల్‌ అకాడమీ
ఆవ్‌ సెన్స్‌స్‌ ద్వారా), నేషనల్‌ రీపెర్చి కౌన్సిల్‌ ఆవ్‌
అమెరికా అనబడు సంస్థల సాయముతో “అమెరికన్‌
మిసళేనియస్‌ సొనైటీ (AM50C)* ఈ |పాజెష్టను
చేపట్టినది. ఖండములపైన కంచు మహా సనము[దముల
అడుగున భూ పృష్టను యొక్క మందము తక్కువ,
కాబట్టి, నసముదము అడుగున ఒక స్థలమున రం(ధ్రమును
తొలుచుటకు శాస్త్రవేత్తలు నిశ్చయించిరి. ఇందుకు ఎన్నిక
శేయబడిన న్థలములలో "మొదటిది పోర్టోరికోకు ఉత్తరముగ
198 క. మీ. దూరమున ఉన్నది; రెండవది గ్వాడలోప్‌
ద్వీపమునుండి క్లిప్ఫర్‌ టన్‌ ద్వీపమువై పు లాస్‌ ఏంజిల్సొకు
దక&ఊణముగా ఉన్నది. రెండింటిలోను ఏదో ఒక చానిని
నికరపరచి, త్వరలోనే పని [పారంభింపబడును. ఇది యొక
సాహసోపేత మైన పయోగము. దాని పర్యవసానముకొరకు
వైజ్ఞానిక (పవంచము ఆతురతతో ఎదురు చూచుచున్నది,

గర్సుము : భూగర్భమున (పధానముగ నికెల్‌, ఇనుము
వంటి ఉన్నత సాందత కల మూల(దవ్యములు ఉండు
ననియు, కోబాల్ట్‌, ప్లాటినమ్‌, వెళ్లేడియమ్‌ వంటి బరువై న
ఇతర మూల దవ్యములు కూడ స్వల్ప రాశులలో ఉండుటకు
సంభావ్యత కలదనియు తెలియుచున్నది. దీనిని
భూ రాసాయనిక శా(స్త్రజ్ఞులు “సైడిరోఫెర్‌ * మండలము
అని పిలుతురు. ఇది చారీ (అనగా బరువైన లేదా దట్టమైన)
ఆవరణము అని కూడ పేరొనబడును. భూకంపన తరంగ
ములకు అది (ప్రతికరించు విధము ఒకటి మినవో, ఈ
మండలమును గురించి మనకు ఎక్కువ తెలియదు.

వేష్టనము : రెండవ మండలమైన _వేష్టనమును
భూ రాసాయనికులు కొందరు “చాలోఫెల్‌ లేచా

భూమీ
సల్ఫ్ఫోఫైల్‌ మండలము” అని పేర్కొందురు. అదికూడ
భూకంపన తరంగములకు [పతికరింప గలదు. చానినిబట్టి
ఊహింపబడినది కొంత మినవో వేష్టనమును గూర్చి కూడ
మనకు ఇదమితళమగు పరిజ్ఞానము లేదు. వైన చెప్పిన
మోహోలీ (పాజెక్ట విజయవంతమై, చాని (వేష్టనము)
లోనికి చొరబడగలిగినచో, వేష్టనమును గూర్చి కొంత
వరకు సమాచారము అందగలదని ఆశింపవచ్చును.
పృష్టము (శిలావరణము) : ఇది బహిస్తమ మండ
లము; (ప్రధానముగ శిలలతోను, శిలాఖనిజములతోను
సంఘటితమై ఉన్నది. కాబట్టి, చానికి శిలావరణము అను
చేరు సార్థకము. నిజమునకు జలావరణ, వాతావరణ
ములు శిలావరణముపై ేలియాడుచున్న వనియు,
భూ గురుశ్వాకర్ష ణము వాటిని వైకి పోనీయకుండ పట్టి
ఉంచుచున్నదనియు భావింపనగును, పృష్ట్థములో నెతము
విశేష భాగము (పత్యక అవేకణలకు అందుబాటులో లేదు,
అయిశే, అదియే భూమిలో అన్నిటికన్న ఎక్కువ అందు
బాటులో ఉన్న భాగము. భూతత్త్వ జిజ్ఞాసువులకు దాని
యందే (ప్రత్యక ఆస క్తి మెండు. ఖండితముగ చెప్పవలెనన్న
శిలావరణపు అనుశీలనమే భూ శ్యాస్త్రము (జీయాలజీ)
అని చెప్పవలసి ఉండును. ఇతర ఆవరణముల అనుశీలనము
వాతావరణ శాస్త్రము, జలశా(స్త్రము, సముదశా(స్త్రము
మున్నగు ఇతర శాన్ర్రములకు చర్చనీయమైన (పథాన
విషయము. అయిశే, శిలావరణము జలావరణ, వాతా
వరణములతో అత్యంత సన్నిహిత సాంగత్యము కలిగి
ఉన్నది. దాని ఉపరితలముపై గోచరించు లక్షణములలో
విశేషభాగము భూమి యొక్క బహిరావరణముల పరస్పర
క్రియా పతి క్రియల (పత్యక. పర్యవసానముగ ఏర్పడినడే
ఆని చెప్పవచ్చును. కాబట్టి, శిలావరణమును సమ్మగముగ
అనుకీలించుటకు మిగిలిన రెండు ఆవరణముల సంఘట్టనము,
(పవృత్తివంటి విషయముల పరిజ్ఞానము అశ్యావశళ్యకము.

వాతావరణము

ఇది భూమిపై ననేకాక, కొంతవరకు నేలలోను, రాతి
పొరలలోను విస్తరించి ఉండును. అయినను శిలావరణ,
జలావరణముల చావ్యా ఉపరితలమునే చాని దిగువ నరి
హాద్దుగ పరిగణించుట పరిపాటి. చాని ఎగువ సరివాద్దు
వదియో శేల్చి చెప్పలేము. ఏలన, కొన్ని కిలోమీటరుల పైన
అది పోనుపోను పలచబడి, చివరకు విశ్వాంత రాళములో
విలీనమగును. దిగువ సరివాద్దునుండి వాతావరణము
రమారమి 1000 కి, మీ. వరకు విస్తరించి ఉన్నదని
విజ్ఞానులు కొందరి విశ్వాసము.

131

భూమీ

భూమియొక్క. కఠిన -భాగమువ లె వాతావరణమును
కూడ వక కేం దీయములగు మూడు పొరల|క్రింద విభజింప
వచ్చును. అవి |క్రిందినుండి మీదికి వరునగా 1. (టోపా
వరణము ; 2, స్తారావరణము ; లె. అయనావరణము.

(టోపావరణము : వాతావరణపు పొరలలో ఇది
అన్నిటికన్న దిగువది. దీని మందము సర్వత ఒకే
విధముగ ఉండదు. భూ |థ్ర మణమువలన, భూ |థమణము
వలన జనించిన కే చాపసారి బలమువలన ఇది భూమధ్య
రేఖవద్ద సుమారు 18 కి. మీ., (ధువములవద్ద రమారమి
10 8. మీ. ఎత్తుండును. చాని సరాసరి మందము
10-12 8. మీ. దాని తాషక్రమ పరిధి =-7క8ిC నుండి
+54C వరకు మారుచుండును, వెలుపలి సరివాద్దువద్ద
సగటు తాషకమము సుమారు = 656,

(టోపావరణపు సంఘట్టన ములో ఆక్సిజన్‌ చాల
(పధానఘటకము. దానిలోని ఆక్సిజన్‌ - నెటోజన్‌
నిష్పత్తి జీవన్మషృక్రియలకు ఆధారభూత మైనది. చాని అట్ట
అడుగు పొరలలో ఉండు శకార్చన్‌ డె ఆక్సైడ్‌ కూడ
(పముఖ ఘటకమే. అది వృక్షజాతుల పెరుగుదల శే కాక,
వికిరణముచద్వారా భూమి తన వేడిమిని కోల్పోకుండ
నివారించు బంధకమువలె కూడ ఉపకరించును, మొత్తము
వాతావరణములో రమారమి క్లి వంతుల [దవ్యము
(టోపావరణమునందే కలదు. (టోపావరణపు (పథాన
లతణములు; 1. అత్యధిక చలనశళ క్తి - అడ్డు, నిలువు దిశలు
రెండింటిలో సులభముగ (పేసరింపగలదు ; 2, ఆర్జతా
పరివ ర్హనీయత - చానిలోని తేమ పౌచ్చు తగ్గులు చెందు
చుండును; లి. తాష్మక్రమ పతనము - ఎత్తుకు పోయిన
కొలది లి05 మీ. లకు కిF చొప్పున తావక్రమము పడిపోవు
చుండును; 4. Es పతనము - ఎత్తుకుపోయిన కొలది
ఛారమితి _్రైషము 805 మీ, లకు రమారమి 25.4 మి, మీ.
చొప్పున తగ్గుచుండును,

సారావరణము : ఇది (టోపావరణమును ఆచ్చా
దించుచు రమారమి 75 -80కి. మీ. ఎత్తుకు విస్తరించి
ఉండును. ఇందలి వాయువు ఆర్దగితారహిత మై
ఉండును. అందువలన అచట మేఘములు ఏర్పడవు.
అది ([వథానముగా అడ్డముగా చలించుచుండును, కాబట్టి,
అచటి వాయువు సంతుభితమె ఉండదు, స్తారావరణ
ములో ఇంచుమించు 25 కి, మీ. ఎత్తువరకు తాపక్రమము -
25°C [ప్రాంతమున స్థిరముగా ఉండును. అక్కడనుండి
నిలకడగా పెరుగును. 40 కి, మీ. ఎత్తున 0౮, 70 క. మీ.
ఎత్తున లికొC ఉండును. స్తారావరణపు అట్ట అడుగున
(_(్రైషము 177-.8మి.మీ.; వైన అది పరిగణనీయము

కానంత అల్పము. మొ త్రము వాతావరణములో ఇంచు
మించు కేవ వంతు (దవ్యము స్తాలావరణమున కలదు.

అఆఅయనావరణము : భూమికి 80 కి. మీ, ఎత్తునుండి
అయనావరణము ప్రారంభమగును. ఇచటి గాలిలోని
అణువులు నూర్యర శిలో ఉన్న అతి నీలలోహిత కిరణముల
వలన అయనీకరింపబడునని శా(స్త్రవేత్సల విశ్వాసము,
అయి శే, ఈ అయనీకరణము అయనావరణపు వేరు వేరు
పొరలలో వేరు వేరు తరగతులలో ఉండవచ్చును. విభిన్న
అయినీకరణ గరిష్ట్రతలు కల అట్టి పొరలు శకెండు గుర్తింప
బడినవి. 1. కన్నలీ - హౌవీసైెడు పొర ౬. రమారమి 100
కి.మీ, వద్ద; 2. ఆపిల్‌టన్‌ పొర - 250 కి, మీ. ఎత్తున.

అయనావరణపు బహిర్భండలమును ఎక్కోవరణము
అని అందురు. అయనావరణము శేడియో (పసారమునకు
ముఖ్యము. అందు విచ్చలవిడిగా పరి|భమించుచుండు
బుణనిద్యుక్‌ ఆవేశము గల ఎలక్ట్రాన్‌ కణ సమూహాములు
ఉండుటవలన, అది భూమినుండి వచ్చు రేడి యోతరంగము
లను పరావ ర్శింపగలదు.

స్తారావరణ, అయనావరణములు శెండింటి పరిళోధన
ఇంతవరకు కూలంకషముగ జరుపబడలేదు. శాని,
భూ అయస్కాంతత, భూ విద్యుత్‌ కే|తము మొదలగు
సంఘటనలపై అవి బలవత్సరమైన |[పథావమును నెరపు
చున్నవని విశ్వసింపబడుచున్నది. అయనావరణపు అడుగు
పొరలలో వెటోజన్‌, ఆక్సిజన్‌ వాయువులతోపాటు
చెప్పుకొనదగిన మొ తృ ములలో హీలియమ్‌, హై (డోజన్‌లు
కూడ కలవని, 140 కి. మీ. ఎత్తుకు పెన అందు హీలియమ్‌,
హైడ్రోజన్‌ వాయువులు మా(త్రమే ఉన్నవని తెలియు
చున్నది, సుమారు క00 కి. మీ. ఎత్తున మొత్తము
వాయువులో హైడ్రోజన్‌ 90_92% ఉండునని శ్వా స్త్రజ్ఞుల
అధి ప్రాయము.

టోపావరణపు ప్రాముఖ్యము : పైన చెప్పిన
మూడు వాతావరణపు పొరలలోను (టోపావరణమే
అన్నిటికన్న ఎక్కువ చురుకె నది, |పాముఖ్యము కలది
కూడను. అందుకు గల పెక్కు కారణములలో దిగువ
పేరొనబడినవి (పధానములు : 1. శిలావరణ, జలావరణ,
జీవావరణములతోడ దానికి గల సన్నిహిత సంసర్గము ;
2, చాని అత్యధిక చలనశీలత ; లి, జీవవృద్ధికి దోవాదకర
మైన దాని సంఘట్టనము ; 4. తాప క్రమము, _్ర్రేషము,
సాపేక్ష ఆర్ద్రత ఇత్యాది శ్రీతోన్ల పరిస్థితుల పై దానికి గల
(ప్రభావము.

గాడ్చులు, మేఘములు, తుపానులు, వర్ష ములు,
వడగండ్లు, మంచు మున్నగు సంఘటనలకు |టోపావరణపు

132

అత్యధిక చలనశీలత, దాని ఆర్డితలోని అస్థిరత మూల
హేతువులు.

జలావరణము

భూమ్యావరణములలో బహుశా ఇది అన్నిటికన్న
చిన్నది ; కాని, ఏ విధముగ చూచినను కనిష్ట [పా ధాన్యము
కొలది మాత్రము కాదు. భూమి ఉపరితలముషపై స్థల, జల
విభజనము ఒక డ్రమపద్ధతి (ప్రకారము జరుగ లేదు. భూమి
ఉపరితల (వె శాల్యము శ1 కోట్ల చ. కి. మీ.; అందులో
86.1 కోట్ల చ. కి. మీ. (పాంతము జలమయమై ఉన్నది.
సము|ద మట్టమునుండి నేల యొక్క సరఠాసరి ఎత్తు
రమారమి 0:7 క, మీ కాగ్యా సము(దముల సరాసరి
లోతు ఇంచుమించు శి*7 కి. మీ. యావత్సపంచమున
గరిష్ట ఉన్నతి కల ఎవరెస్టు శిఖరము ఎత్తు 8.852 కి. మీ,
కాగా, ఛాలెంజర్‌ అగాధము వద్ద సముదపు గరిష్టపు
లోతు 10.850 క. మీ. మాటవరుసకు భూమి ఉపరితలము
అంతయు నిమ్నోన్నతారహితమై ఉన్నదనుకొందము.
అప్పుడు భూగోళము 2288 కి. మీ. లోతున పూర్తిగా నీట
మునిగి ఉండును,

భూమి ఉపరితలముపై విభకమె ఉన్న ఈ నీటికి
వాతావరణ, శిలావరణములు (జీవావరణమును గూర్చి
చెప్పనక్కర లేదు) శెండింటి మీద (ప్రభావమును చూపగల
సామర్థ్యము కలదు. అందువలన భూగోళముపైె.
జీవోత్సత్తి, జీవపరిణామము కొనసాగుటకు కారణ
భూతములైన రెండు [(పధానతమ పరిసర శ క్తులలోను నీరు
ఒకటి _శకాగలిగినది, (ప్రపంచమును ఆవరించి ఉన్న
వాతావరణము, దాని శీతోప్టస్థితి, వర్షపాతము, హిమ
పాతము, వాశావరణములోని శకార్భన్‌ డై ఆకెడ్‌
పాలు - ఇవి అన్నియు సముదములచే (ప్రత్యక్షముగ
(పథావితములు అగును,

సముదములు: భూమి మీది జలోపరితలమునకు
“ మవాసముదోపరితలము * అని పేరు. అది ఉమ్మడి ఉపరి
తలము అని కూడ పరిగణింపబడును, (ప్రపంచమున మహో
సముద్ర ములకు తోడు వాటికి వెలుపల భూమిని ఆనుకొని
ఉన్న సముదములు కూడ కొన్ని కలవు.

మహా సముద్ర జలముల సంఘట్టనము చాలవరకు
స్థిరముగా ఉండును. అందు విలీన లవణములు రమారమి
8.5% వరకు ఉండును (స్థలాంత స్ప్సముద జలముల లవణత
మాత్రము _మారుచుండును). విలీన లవణములలో
సోడియమ్‌ క్లోరెడ్‌ (ఉప్పు) 718%, మగ్నీషియమ్‌ క్లోరెడ్‌
9.44%, మగ్నీ షి యమ్‌ సల్ఫేట్‌ 6.4%, కాల్సియమ్‌

భూమీ

సల్ఫేట్‌ 8-9%, పొటాసియమ్‌ సల్ఫేట్‌ 1.6%, కాల్సియమ్‌
కార్బొనేట్‌ 0.04%, సిలికా 0.009% ఉండును, ఇవిగాక,
సము|దజలములో ఆక్సిజన్‌, కార్బన్‌ డై ఆక్సైడ్‌, అమో
నియా (క్వాచిత్కముగా) వంటి వాయువులు కూడ కలవు.

సముద్ర జలముల తాప్మకమము భౌగోళిక అవాంళ
మీద, బుతువుల మీద, లోతు మీద ఆధారపడి మారు
చుండును. ఉదా: ఉపరితల తాప క్రమము (థువముల
వద్ద శీత కాలమున - శిి౦ నుండి, భూమధ్య రేఖవద్ద
వేసవిలో + లి2ిC వరకు మారుచుండును. సముదో
పరితలమున సగటు చార్జి క శాషృ క్రమము 17.4°C, జరి
వాతావరణములోని (క్రింది పొరల సగటు వార్షికతాప
క్రమము (14-4) కంబ కొద్దిగా ఎక్కువ. లోతు హౌ చ్చిన
కొలది ఈ తాషక్రమము తగ్గును,

సముద జలముల సాం[దత వివిధ (ప్రాంతములవద్ద
1:0275 నుండి 1255 వరకు మారును. అది లోతునుబట్టి
కూడ మారును. ఉప్పదనమున (లవణత) కు, దానికి
సంబంధము కలదు.

సముద్రములో (ప్రేషము కూడ లోతుకు పోయిన
కొలది పెరుగుచుండును,. సము[ద మట్టమునకం"బ అగాధ
ములవద్ద (_పేషము సుమారు వేయిశెట్లు అధికము,

సము జలము సాధారణముగ కొంత స్వచృముగనే
ఉండును. సూర్యకాంతి చానిలో రమారమి 200 మీటరుల
లోతు వరకు (ప్రవేశింప గలదు; అతి నీలలోహిత కాంతి
800 మీ. లోతువరకు పోగలదు.

వాయు (దవృత్తి వలన, సూర్యచం[దుల ఆకర్ష ణశ క్తి
వలన సము[ద జలములు సర్వదా _చలించుచుండును,
సము(ద తరంగముల ఎత్తు గాలియొక్క బలముమీద, గాలి
వీచు దిశమీద, సముదపు లోతుమీద ఆధారపడి ఉండును.
తరంగములు కొట్టుకొనుటవలన కోస్తాకు కలుగు _పేషము
అప్పుడప్పుడు చ. కి. మీ. కు 60 టన్నీల వరకు ఉండ
వచ్చును. సంవత్సరము పొడవున వీచు బుతుపవనములు
వంటి వాయువులు మహాసము[దములలో సముద [ప్రవావా
ములను పుట్టించును, ఉదా: గల్ఫ్‌"; కురోషియోఃి
సూర్యుని (ద్రవ్యరాశితో పోల్చినచో
చందుని [ద్రవ్యరాశి అత్యల్పమైనను, సామీప్యమువలన

(ప్రవావాములు.

1. ఇది అట్లాటిక్‌ మహాసముద్రమున మెక్సికో సింధుశాఖనుండి
బయలుదేరి, ఉత్సరముగ యునె బడ్‌ స్టేట్‌ కోస్తా వెంబడి (వ్రవ
హించి, అక్కడనుండి ఈశాన్య దిక్కుగ బ్రిటిష్‌ దీవులవై వుకు
మళ్లు వేడినీటి వెల్లువ.

2. పసిఫిక్‌ మహాసము[దమున కుశరైల్‌ దీవులకు దక&ిణముగా
పారు వేడినీటి వెల్లువ,

133

భూమీ
భూమిపై చంద్రుని ఆకర్షణ బలము నూర్వ్యుని ఆకర్షణ
బలముకంచు మిన్నగా ఉండును. ఈ తారతమ్యమువలన
సముద్రమున [సోతస్సులు ఏర్పడును [చూ. నం, 9-
పు. 641]. భూమధ్య రేఖా [పౌంతములలో (సపోతస్సులు
ఉన్నతతమము లై ఉండి, [ధువ(పాంతములకు పోవుకొలది
వాటి ఎత్తు కమేణ తగ్గిపోవును.

భూతల జలములు ; సరస్సులు, నదులు, అంతర్గత
జలములు నేలమీది జలావరణమునకు ప్రాతినిధ్యము
వహించును.

సరస్సులు భౌగోశళికరీశ్యా భూమిపై పర్పడిన
జలా శయములు, వివిధ కారణములవలన అవి ఏర్పడును.
కొన్ని సరస్సులలో నీరు లోనికివచ్చుచు బయటికి కూడ
(పవహించుచుండును. కొన్నిటికి నిగ్గమన మార్గములు
ఉండవు. అట్టి సరస్సులలో నీరు చాష్బ్పీభ వనము (ఇగురుట)
వలననే తగ్గుచుండును. సరస్సులలో అలలు, వెల్లువలే కాని
(సోతస్సులు ఉండవు,

నదులు (పథానముగా రెండు రకములు: 1. వర్ద
పాతము వలన పారునవి - (ఉదా: గోదావరి, కృష్ణ,
కావేరి); 2. మంచుకరగుటవలన (ప్రవహించునవి (ఉదా:
గంగ, (బైహ్మపుత్ర, సింధు). వె శెండు కారణములవలన
పారు నదులు కూడ కలవు. భూ పృష్టములోని (ద్రవ్యము
లను సము[దములోనికి గొనిపోవుటకు నదులు శక్తి
మంతము లైన సాధనములు. వాతావరణము సాయముతో
భూమి ఉపరితలమును రూపొందించుటకు ముఖ్యముగ

అవియే కారణ భూతములు,

బీవావరణము (బయోస్పియర్‌)

ఇంతవరకు చర్చింపబడిన ఇతర _ఆవరణములవలె
జ్రీవావరణము కచ్చితమైన భూమ్యావరణము శకాదు,
భూమివె - నేలమీద, నీటిలోను, గాలిలోను =
ఎక్కడెక్కడ మనకు శెలిసినంతవరకు జీవరాశి కలదో,
ఆయా (పొంత ములతో కూడిన సమష్టిమండలమునకు
జ్రీవావరణము అను పేరు వర్తించును,

జీవోత్పత్తికమము ఇప్పటికిని - బహుశా ఎప్పటికిని
అగోచరము, అపరిష్మృతము అగు సమస్య. అయితే,
జీవుల మనుగడ వాతావరణ, జలావరణ, శిలావరణము
లతో ముడివడి ఉన్నదను విషయము మాత్రము
నిర్వివాదము. ఈ మూడింటిలో ఏ ఒక్కటి లోపించినను,
అధవా విభిన్న మైనను, పరస్పర సంబంధ రహిత మైన
రూపమున ఉన్నను ఈ (ప్రపంచము జీవరాహిత్యమై
ఉండెడిది, ఒమెల్యాన్య నిరూపించినట్లుగా బహుళః

నుదూర భూతత్స్వ భూత కాలములో మని ఉండిన అధమ
జాతిజీవకములు కొన్నింటికి మా(తము |పస్తుత పరిస్థితులకు
భిన్నమైన పరిస్థితులలోనె న మనుగడ సాగింప సాధ్యపడి
ఉండవచ్చును. ఉదా: శిలీంధ్ర జీవ వీజములలో కొన్ని
రకములు 140°C తాషక్రమము వద్ద నైతము బతికి
ఉండగలవని తెలియుచున్నది ; రోగకారక సూక్ముజీవుల
జీవ వీజములు కొన్ని 180°C తాషక్రమము వద్ద సైతము
తమ జీవశక్తిని కోలుపోకుండ మనగలవని శెలియు
చున్నది. ఇటులనే కొన్ని సూక్ష్మక్రిములు విపరీత శీతల
పరిస్థితులలో (—200°C వద్ద గూడ) మనగలవని ;
సా|పో ఫెలిక్‌ శిలీంధములు (పుట్టగొడుగులు), సూక
జీవులు కొన్ని [పస్తుత వాయు! పేవ శక్తికి 800 రెట్లు అధిక
మగు (పేషమునకు గూడ తట్టుకొనగలవని; యీస్ట్రు 8000
శెట్లు (పేషశక్తి వద్ద కూడ చెక్కుచెదరదని వినికిడి,
అయిశే, ఇటువంటి వ్యతిరిక్క నిదర్శునములు ఏవే కొన్ని
కనిపించుచున్నను, [పపంచమున జీవవృద్ధి పరిణామములు
నేటి ఉద్ధతస్థాయిలో కొనసాగుట పెనచెప్పిన అను
కూల పరిస్థితుల ప్రాబిల్యమువలన తప్ప
అసాధ్యమై ఉండెడిదని నిష్కర్ష గా చెప్పవచ్చును,
నిజమునకు భూతలముపై ఇటీవలి దశలలో జీవా
వరణము అచేతన జగత్తుపె కూడ తన (పథావమును
నెరపునంతటి అభివృద్ధి, ఆధిక్యము సాధించినది. చేతనా
చేతన జగత్తులకు గల అన్యోన్య సంబంధము ; సజీవ
మండలమునుండి నిర్జీవ (పపంచమునకు, ఇటులనే శిల, జల,
వాయుమండలములనుండి ఛెతన్యరాశిలోనికి (దవ్యము
సర్వదా సంచారము చేయుట వెర్నాడ్మీ వంటి వేజ్లాని
కులు నిరూపించిరి. పగడపు ఫొరమినా
ఫెరా, డై ఆటములు వంటి జీవరాశుల అవ శేషములతో
నిర్శితములెన సున్నపురాయివంటి పంకశళిలలను చూచి
నపుడు కూడ జీవకోటి యొక్క (పథావ, (ప్రాధాన్యములు
భూమి ఉపరితలమున ఉన్న శిలావరణములో బహి స్థ
మస్తర నిర్మాణములో సుస్పష్ట్రముగ గోచరించును,
జీవావరణము - నియంత్రణము : జీవోత్ప త్తి
వలెనే జీవపరిణామ, సంవర్థన, నియంత్రణములు కూడ
మహాద్భుత విషయములు. జీవుల పునరు శ్చాదన సామర్థ్యము
చాల అపారమైనది. చైవకృతములెన సంహార
(ప్రక్రియలు గనుక లోపించినచో జీవులు ఉశ్చాదించిన
బావుళ్యము కొద్ది _సంవత్సరములలోనే
భూ బహిరావరణములు అన్నిటిని ఆవరించి, వెల్లువవలె
పరవళ్లు[తొక్కి ముంచివేసి ఉండెడిది. జడ చేతన జగత్తులు
శెండును సీమోల్లంఘనము చేయకుండ అదుపులో వెట్ట

అన్యధా

పంకులు,
స

సంతాన

134

గలిగిన (ప్రకృతి విలానమునకు భయాళ్చర్యములతో
ముగ్గులు కాని వారుండరు. ఉదా: ఒక ఆడ శెల్ఫ చీమ
8,9 పండ్ల తన జీవితము పొడవున అవిచ్చిన్నముగ అను
దినము వేలాది (గుడ్లు పెట్టగలదు. ఇటులచనే చేపలలో
కొన్ని రకములు కొన్ని కోట్ల (గుడ్లు పెట్టగలవు, అయి శే,
అచిరకాలముననే జలావరణము చేపల సమ్మర్షముతో
కిటకిటలాడక పోవుటకు కారణము ఆ (గుడ్డలో అత్యధిక
భాగము సద్య|ోవినాశము చెందుటయేయని చెప్ప పనిలేదు.
డై_ఆటములు (నీటి పాచి), ఇన్‌ పుసోరియన్‌ లు మొదలైన
కొన్ని సూక్ళజీవుల పునరుశ్చాదన సామర్థ్యము పై న చెప్పిన
వాటికన్న కూడ దైహ్మోండముగ ఉండును, శాని, అట్టి
పునరుత్చాదనవలన సేం|దియ[దవ్యరాశిలో (వపస్ఫుట మైన
చెరుగుదల కనిపించదు. ఆ పునరుశ్చాదనలో విశేష
భాగము అండస్థితిలో నే అంతరించుట యే దానికి కారేణము,

పరిసర పరిస్థితిని ఎల్ల జీవములు అనుకూలించుకొ న లేవు.
అటుల అనుకూలించుకొనగలిగినవి మా(త్రమే నశింపక
నిలుచును. ఉదా: వృతః జీవనము పూర్తిగా తాషక్రమము,
శీతోసములు, ఆర్జిత, (పకృతి స్థితి, నేల, సూర్య కాంతి
మున్నగు అంశములపై ఆధారపడి ఉండును. శ్రీత్రోమ్ష్మ
స్థితిలో హిమ/పళయము, డవిపరీతశుష్కుత వంటి తీవ
పరివ ర్శనములు సంభ వించుటవలన పూర్వకాలమున చాల
వృక్షజాతులు రూపుమాసినవి. స్థల జంతువులలో సరీసృప
ములు పరిసరములకు అనువుగా సరిదిద్దుకొన లేవు ; అవి
శీతోప్సముల నియమనమునకు ఎక్కువగ లోనగును,
ఇటులనే సముద జంతువులు లవణత, _తాషక్రమము,
(పవావాములు, సంతు బ్ధత వంటి పెక్కు పరిస్థితుల నిశిత
(పథావములకు గురియగును. కొన్ని జీవజాతులు
చిరంజీవు లె ఉండుటకు గూడ పరిస్థితుల ఆనుకూల్య మే
కారణము. భూ చరములకు - విశేషించి పతులకు,
సస్తనములకు - మాత్రమే అనుకూలతర (పదేశములకు
తరలిపోవు సామర్థ కము, కలదు. అందువలన అవి విపరీత
శీతోవ్లములకు అంతగా అధీనములు కావు.

ఇటుల జీవావరణము ఒక అతి (పథాన మైన, చైతన్య
వంతమయిన భూ భాగము. సేదియదవ్యము నేలలను
రూఫాొందించును; శిలల, శిలలుగా ఏర్పడు (దవ్యముల
(పంకముల) నిర్భాణమున పాల్గొనును ; వాతావరణ
సంఘట్టనమును నియంత్రించును. ఇతర జీవులకంచు
మానవుడు చేడు పరిసరములను తనకు ఎక్కువగా అను
కూలముగ ఉండు రీతిని మలచుకొనగలుగుచున్నాడు. నేడు
అతడు తనకు వలసిన శ్రీ తోనస్థితిని, పరిసరమును కూడ
సృజింప గలుగుచున్నా డని చెప్పవచ్చును. ఏత కారణమున

భూమి

మానవుని భూతల ఛౌతిక, గత్యాత్శక నిర్మాణ ఆవృత్తిలో
ఒక కారణ భూతునిగ కూడ పరిగణింపవచ్చును,

శిలావరణము

భూ పృష్టమునకు శిలావరణము అనునది నామాంత
రము, శిలావరణము మానవునికి నివాస స్థలము. అందువలన.
తదితర కారణములవలన కాకపోయినను = అది అతనికి
అధికతమ [పధానమైనడి; ఆసక్తిదాయక మైనది. శకేవల
శిలావరణమునకు సంబంధించిన సవివర సమగ అనుశీల
నమే భూత త్స్వశా(స్త్రముగ వ్యవహరెంపబడునని ఇదివరకే
చెప్పితిమి [చూ. పు. 18]. శిలావరణములో
బహిస్తమ ఛాగము కొంత మినవో మిగిలినది దుష్ట్ర)
వేశ్యము. కావున, భూ థౌతిక, భూ రాసాయనిక
అనుశీలనముల ఆధారమున తర్క రీత్యా మా(త మే మనము
శిలావరణమును గురించి శెలిసికొనగలుగుదుము.

విస్తృతి, భౌతికధర్మములు : శిలావరణము
భూ మిని (నేలమీదను, సము[దముల |క్రిందను) ఒక సంపూర్ణ
కవచమువలె పరివేష్టించి ఉన్నది. చాని మందము మవో
సముదముల అడుగున 4- ల్‌ కి, మీ, నుండి ఉన్నత పర్వత
గణి (కిద రమారమి 40-70 8. మీ. వరకు మారు
చుండును. శిలావరణపు బహి స్తమ స్తరములో గోచరించు
(పథానాంళము దాని స్థల (పకృతి ఒవె విధ్యము., అందు
ఒకచో ఉన్నత పర్వతములు, వాటితోపాటు లోతెన నదీ
లోయలు ; వేరొకచో ఎక్తెన పీఠభూములు, వాటి నరసనచే
పల్లపు సమతలములు ; మరొకచేోే ఇరుకు (తోవలతో పాటు
విశాలము లైన డెల్లాలు మొదలైన అనేక ఇతరేతర విరుద్ధ
దృశ్యములు గోచరించును,

సంఘట్టనము : నేలకు పె పైన ఉన్న పలుచని పొర
(ఘనీభ వింపని పంకము) ఒకటి మినవో శిలావరణము
యావత్తు కఠినము, దట్టము అగు దృఢశిలామయ
ద్రవ్యరాశి. చాని సంఘట్టనము సర్వత ఏకరూపముగ
ఉండదు. అది ముఖ్యముగ ఆక్సిజన్‌ (46-80% - దాదాపు
సగపాలు), సిలికన్‌ (26 00% - ఇంచుమించు నాలుగవ
పాలు), అల్యూమినియము (7.8%), ఇనుము (4:20%),
కాల్సియమ్‌ (శి2క%), మగ్నీషియమ్‌ (2 క8ిక%),
సోడియమ్‌ (2-40%). పొటాసియమ్‌ (2 85%), హై [డోజన్‌
(1:00%) అను 9 మూల।|దవ్యములతో 98 పాళ్ళవరకు
సంఘటితమై ఉండును. వెవాటితోపాటు ఇమ టానియమ్‌,
భాస్వరము, కారన్‌, గంధకము, మాంగనీస్‌, బేరియమ్‌.
ఫ్రోరీన్‌. క్లోరీన్‌, కోబాల్ట్‌, నికెల్‌, వెనేడియమ్‌, రాగి,
వెండి, సీసము. జింకు, టంగస్ఫ్రన్‌, లితియమ్‌, జెళ్ళేనియమ్‌,

కాని,

135

భూమి
గారియమ్‌ ఇత్యాది ఇతర మూల|దవ్యములు సూకపరి
మాణములలో ఉండును. ఈ మూల(దవ్యములు శిలావర
ణము పొడుగున వివిధ రూపములలోను, విధిన్న సంయోగ
ములలోను విస్తరించగా, వాటి సంయోగములలోని
సాపేక్ష అనుపాతములు, వాటి రాసాయనిక మై।తీ
స్వభావములలోని వ్యత్యాసములు కలసి, వేరు వేరు
రకముల శిలలు, ఆ శిలలలో ఘటకములెన విభిన్న
ఖనిజములు ఏర్పడుటకు హేతువు లెనవి,

శిలలు : శిలలు అనగా కొన్ని ఖనిజముల సాం|ద
సముచృయములు అని, అవి స్వాభావికములెన కూర్పును,
రచనను కలిగి ఉండునని నిర్వచింపవచ్చును. ఈ నిర్వచన
మును బట్టి శిలలకు రెండు వ్యవచ్చేదక లకణములు కలవని
సుస్పష్ట మగును. 1. రాసాయనిక
శాస్త్రీయ సంఘట్టనము ; ల అల్లిక, కూర్పు, రచన,

శిలల రాసాయనిక సంఘట్టనము తరచుగా రెండు
(పాతిపదికల పై ఆధారపడును: 1. శిలల
మున (పడేశమున అందుబాటులో ఉండు ఘటకమూల
(దవ్యములు ; 9 ఘటక ఖనిజముల రచనలో (ప్రవేశించు
టకు £] మూల|దవ్యములకు కల సామర్థ్యము. శిలల
రచన అన్ననో శిలా నిర్మాణ (ప్రక్రియ మీద, నిర్మాణ
కాలమున గల పరిసర పరిస్థితి (లేదా పరిసర శక్తి
పరిస్థితుల) మీద చాలవరకు ఆధారపడును,

శిలల వర్గీకరణము : వైన చెప్పిన లశణముల
(ప్రాతిపదికపై శిలలు స్థూలముగ మూడు |ప్రధానవర్గము
లుగ వింగడింపబడినవి : అగ్నిశిలలు : మాగ్మా అనబడు
త ప్తశిలాద్రవ్యము ఘనీభవించుటవలన ఏర్పడునవి. ఇవి
(పొథమిక శిలలు, మాగ్మాశిలలు అని కూడ చేరొ్మన
బడును [చూ]. పంకశిలలు : ఇవి అదివరకే ఉన్న శిలలు
అనేక కారణములవలన విసంయోజనము, విసంఘట్టనము
ఫొంది, తత్భలిత శిథిల [దవ్యములు |ఫోగుపడినపుడు
రూపొందును. కాబట్టి, ఇవి గౌణశిలలు [చూ.]. రూపాంతర
శిలలు: అడివరకటి అగ్నిశిలలు కాని,
వాటి వాటి పరిసర శక్తి పరిస్థితులలో మార్పులు సంభ
వించునపుడు రూపాంతరమును పొంది, రూపాంతర శిలలు
అని పిలువబడును. రూపాంతరము పొందుటవలన పూర్వ
శిలల నాల రాసాయనిక సంఘట్టనము మారవచ్చును లేదా
యథాతథముగ నే ఉండిపోవచ్చును.

శిలాశాస్త్రము : శిలల అనుశీలనము శిలాశ్యాస్త్రము,
కే త్రమునందు, పరిళోధనాగారమునందు కూడ వాటి
పరిశీలన జరుపబడవలయును. శిలల రకములు,
విస్సృశీ విభజనములు, వాటి ఉనికి తీరు, సవావాని శిలలతో

అవి: లేదా ఖనిజ

నిర్మాణకాల

పంకశిలలు కాని

వాటి

వాటికి గల సంబంధము, తద్వారా వాటి ఉత్పత్తి (పకా
రము గుర్తించుట EIU కృషి.

పరిశోధనాగారమున శిలలకు సంబంధించిన భౌతిక
ధర్మములు, ఖనిజ తత్వ వివరములు, రచన (కణముల
నియోజనతో సవా), రాసాయనిక సంఘట్టనము
నిర్ణయించు కృషి జరుగును, శిలానూక్ళదర్శిని (|ధువీ
కరణ సూక్ళ దర్భని) శిలాశ్వా స్త్ర పరిశోధనలలో ఒక
మూలపరికరము. చాని సహాయమున శిలల సంఘట్టనాది
ధర్మములను గు ర్తింపవచ్చును.

పంకళిలలలో తరుచుగా కణములు చాల ఉరవుగా
ఉండును. కాబట్టి, వాటి పరిశోధనయందు —ైనాక్యులర్‌'
సూత్ముదర్శిని వాడకము కూడ అవసరము, ఇంశేకాక,
అగ్ని, రూపాంతర శిలలలో కన్న పంకశిలలలో
రాసాయనిక సంఘట్టనము ఎక్కువ ఏకరూవముగ ఉండుట
వలన, పంకళిలల రాసాొయనిక సంభఘట్టనము కంచు
యాంత్రిక విశ్లేషణ సహాయమున వాటి కణ పరిమాణము
లను, తత్పరిమాణ వ్యత్యాసములను నిర్ధ్భరించుటయే
తరుచుగా ఆవశ్యకము శక్ల్షావచ్చును. శిలాస్టుల గుర్తింపు,
అనుశీలనము కూడ పరిశోధనలో ఒక
పథానాంళము.

ఖనిజములు : ఒకటి గాని,ఒక టికంచు ఎక్కువ గాని
మూల[దవ్యములతో (ప్రకృతి సిద్ధముగా రూపొందిన [దవ్య
ములు ఖనిజములని నిర్వ చింపవచ్చును. నిర్దిష్ట రాసాయనిక
సంభఘట్టనము, నిర్దివ స్ఫాటికర చన వాటివిశిష్ట లక్షణములు,

ఏ ఖనిజముకెన రాసాయనిక సంఘట్టనము మౌలిక
[(ప్రాథాన్యము కల లకణము. తరువాతి ముఖ్యల కణము
రచన లేదా అంతర్నిర్మాణము. వర్గము,
(ప్రకాశము, విదళనము, విశిష్ట గురుత్వము, శకాఠిన్యము
మొద్యలెన భౌతికధర్శ్మములు తరుచుగా కొంతవరకు
రాసాయనిక సంఘట్టనము మీద, కొంతవరకు రచన మీద
ఆధారపడి ఉండును.

ఒక ఖనిజము యొక్క రచన [పన్ఫుటముగ గోచరించి
నచో అది సృటికము లేదా స్ఫాటిక ఖనిజము అని
చేర్కొనబడును. కాని, ఖనిజములు తమ నమగ స్ఫాటిక
స్వరూపమును చాల అరుదుగ మాత్రమే కనిపింపశేయును,

వైన చెప్పిన రెండు విశిష్ట లకణములను అనుసరించి
ఖనిజములు అన్నియు 1. సహజ మూలదవ్యములు ;
2, నల్ఫెడ్‌లు; లి. ఆకెెడ్‌లు; 4. హేలెడ్‌లు;
5, కార్బొనేట్‌లు ; 6, సల్ఫేట్‌లు ; Tf ఫాస్ఫేట్‌లు ;
8. సిలికేట్‌లు అను 8 ముఖ్య వర్గములుగ వింగడింప
బడినవి.

పంక శిలల

దాని

136

ఖనిజ శాస్త్రము: ఖనిజముల అనుశీలనము ఖనిజ
శాస్త్రము అని పిలువబడును. ఇది ఒక అతివిలకణ మైన
శాస్త్రము; భూ శాస్త్రములో ఒక
తరుచుగా ఒక స్వతంత్ర శ్యాస్త్ర్రముగా కూడ పరిగణింప
బడుట కద్దు. ఖనిజములను గుర్తించుట; వర్గీ కరించుట ;
X-—కిరణ సాంశకేతికముల సవహాయమున వాటి ఛౌతిక
చామష ధర్భములు, రాసాయనిక సంఘట్టనము, స్ఫాటిక
రచన నిర్భరించుట. ఖనిజశ్యాస్త్రమున |పథానాంగములు
[చూ. ఖనిజములు ; ఖనిజములు = వర్గీకరణము].

యుగయుగాల జీవము

చార్మితక భూ శాస్త్రము, పురా జీవశాస్త్రము, స్తర
భూ శాస్త్రము: భూగోళపు ఘనరూప ఉపరితలము (శిలా
వరణము) ఆసక్తి జనకము అగుటకు (ప్రబల కారణములు
రెండు కలవు. అది మానవుల వసతి అగుట తొలి కారణము.
జీవావరణములు అను జంగమ
తమ, శక్తిమత్తమ భూమ్యాా్యావరణములు (మండలములు)
అది సన్ని వేళన స్థలము అగుట మలి
కారణము. ఈ నాలుగు ఆవరణముల పరస్పర క్రియా
(ప్రతి క్రియలే అనేక అద్భుత భూ సంఘటనలకు మూల
కారణములు. ఈ సంఘటనలలో శేఖరీభూత మైనది
జీవోత్పత్తి. అది భూమియందేకాదు, అశేష సొర
కుటుంబ వ్యవస్థయందు, యావత్‌ విశ్వమునందు కూడ
అద్వితీయమైనది. జీవము భూ శా(స్త్రముకంచు జీవశాస్త్ర
మున శే ఎక్కువగ సంబంధించిన సంఘటన. అయిశే, పురా
జీవమును గూర్చిన అధ్యయనము భూ శ్యాస్త్రములో ఒక
అంత ర్భాగము, జీవశా(స్త్రమునకు (పస్తుత జీవ'మే విచార
విషయము.

జీవ సృష్టి రవాస్యము నేటివరకు అగోచరమై ఉన్నది.
సుదూర థావికాలమున కూడ చాని అంతు చిక్కునను
ఆశ కనిపించదు. ఈ రవాస్యమును ఛేదించుటకు చార్భ
ఖగోళ
శాస్త్రవేత్తలు, జ్యోతిశ్శా(స్ర్రజ్ఞులు, తదితర (పేజ్ఞావంతులు
ఎందరో అనాదిగా [పయత్నములు సలిపిరి; నలుపు
చున్నారు. కాని, ఆదిలో ఆ (పయత్న ములు చాలవరకు
కాల్పనిక అభ్యుపగమమే మూలసూతముగ కొనసాగింప
బడినవి. 19 వ శతాబ్ది చరమదశనుండి మాత్రమే అవేక్షణ,
తర్కము, కార్యకారణ సంబంధము (డప్రాతిపదికలుగా
ఎవెజ్టానిక సంప్రదాయ రీతిలో ఆ కృషి నిర్వహింపబడుట
(ప్రారంభమ య్యెను. అందువలన కూడ జీవోత్పత్తి, సృష్టి
రహస్యములు వెల్లడి కాక పోయినను, ఆ పరిశోధనలు

XI—18

శాఖగా కాక,

వాతావరణ, జలావరణ,

నాలుగింటికి

నికులు, శా\స్త్రజ్ఞులు, చె ద్యవిద్యానిపుణులు,

భూమీ
అవేక్షణాధారములై న కొన్ని అభి పాయములకు దోహా
దము చేసినవి. జీవము స్వయంజనకము అని విజ్ఞానుల
ప్రస్తుత అధి పాయము, భూమిపై జడ పదార్థము అను
కూలపరిస్థి తులలో చైతన్యమయ జీవకములుగా పరిణ
మించి, జీవకములు కాలక్రమమున రాసాయనిక పరిణతిని
పొంది, జీవోత్పత్తికి దారితీసి ఉండవచ్చునన్న సిద్ధాంతము
బలపడినది. ఈ సిర్ధాంతము |ప్రాయోగికముగ రుజువు
కాకపోయినను, చాని శాస్త్రీయ అభ్యుపగమము వలన
విలువెన ఫలితములు శెండు చేకూరినవి. అవి: 1, జీవో
త్పత్తికిి మానవోదయమునకు, తదనుబంధ విషయములకు
సంబంధించిన (ప్రాచీన ధార్మిక భావనలకు స్వస్తి చెప్ప
బడుట; 2, భూతత్స్వ భూతకాలము తరబడి నేటివరకు
జీవపరిణామము కొనసాగిన క్రమము వివరింపబడుట.
పురా జీవశాస్త్రము ; యుగాయుగాల జీవ క్రమమును
అనుశీలించు శా|స్త్రశాఖకు *పురాజీవశా(స్త్రము (పేలి
యంటాలజీ) * అని పేరు. వేలాది పండ్ల [క్రితము భూస్థాపిత
ములె ఆనాటి పంకములు, నేటి పంకశిలలు అయిన రాతి
పొరలలో భ[దము చేయబడిన జీవుల శరీరావశేషములు
చె అనుశీలనకు సాధనములుగ ఉపకరించును. అవి జీవము
యొక్క చరిత్రనేకాక, స్మక్రమముగ పరిశీలించినచో స్థల
సము(ద వ్యాపనము, దేశ చేశముల శీతోస పరిస్థితులు,
భూమి ఉపరితలము మీది (పశాంత పరికోభ కాలములు,
జీవవృద్ధి విజృంభించిన కాలములు మున్నగు అంశములతో
కూడిన భూ భౌతిక చరితను అవగావాన చేసికొనుటకు
గూడ తగిన సూచనలు అందించును. ఈ అవేశేషములు
అనేక రూపములలో (ఉదా: అస్థిపంజర ములు, ఎముకలు,
చిప్పలు, తదితర కఠిన భాగములు) పొందుపరపబడి,
చెక్కు చెదరక యథాతథముగ నిలిచి ఉండవచ్చును లేదా
ఆకారము మాత్రము అమే పెట్టుకొని, రాసాయనిక
పతిష్టాపనము చ్వారా సంఘట్టనములో మార్చుచెంది, కేవ
లము ముదలుగానే నిలిచి ఉండవచ్చును. అప్పుడప్పుడు అవ
శషములు పూర్తిగా దొరకక వాటిలోని భాగములు
మాత్రమే లభించవచ్చును. జంత్వవ శేషములవలె వృజావ
శేషములుకూడ పురా జీవ శాస్తాగనుశీలనకు చాల (పయోజన
కారులు. ఈ అవ శేషములకు 'శిలాస్టు (పాసిల్‌ )లు? అనిపేరు,
శిలాస్టులు -భూ కాలమాపకములుగ వాటి
ఉపయోగము : శిలలలో గర్భితములై ఉన్న శిలాస్థులు
గుర్తింపబడిన పిదప, అచదేమాదిరి శిలలు కల స్తరములలో
సద్భళ శిలాస్టుల కొరకు అన్వేషణ (పారంభ మైనది, ఈ
అన్వేషణలు, అవేతణలు కాల|కమమున ఒక (పశ్యేక
రకమునకు లేదా రకములకు చెందిన శిలాస్థ్రులు అవి

137

భూమీ
ఏ యే శిలలలో అంతర్నీహితములె ఉండునో, ఆ యా
శిలలకు విలకణము లె ఉండునని _రుజువుపరచినవి.
కాబట్టి, అట్టి శిలాస్థులు ఇతర[త్ర ఉన్న (ప్రశ్యేక శిలాగర్భ
ములను గుర్తించుటకు సాధనములై నని. ఒకే
మాదిరి శిలాగర్భమున రెండు విభిన్న (పొంతములలో
సర్వసమానము లైన శిలాస్థి అవశేషములు కనిపించినచో,
ఆ రెండు (పాంతములు ఒకే సముదము ద్వారా కలిసి
ఉండెననియు, అచట ఆ శిలాస్థులు సూచించిన జీవుల
మనుగడకు పరిస్థితులు అనుకూలముై ఉండెననియు
ఊపహింపవచ్చును.

కొన్ని రకముల శిలాస్ట్రులతో కూడిన శిలా నిర్మాణము
లకు అడుగున కల మరికొన్ని శిలానిర్భాణములను
పరీకింపగా అందలి శిలాస్థులు సరళతరరూపములు కల
జీవుల ఉనికిని సూచించినవి. ఇటులనే ఆ పొరలకు వెనున్న
శిలా నిర్భాణములలోని శిలాస్టులు క్రమముగా క్లిష్ట తర
రూపములు కల జీవుల ఉనికిని తెలియపర చినవి. పంకశిలల
పైనున్న పొరలలో అన్నిటికన్న మీదనున్న వాటిలో
ఉన్నతతర జంతువుల అవశేషములే కాక, మానవుల
అవశేషములు సైతము గోచరించినవి,

ఇటుల భూతకాల జీవావ శేషములు భూతత్త్స్వు కాల
మును విభ జించుటకు (పాతిపదికలుగా ఉపయోగింపబడినవి,
అయితే, భూమిపై జీవోత్పత్తి (ప్రారంభమయిన నాటి
నుండియే ౬ విశేషించి జీవుల శరీరములలో కరఠినాంగములు
వెంపొంది, శిలాస్టీ భవనము (ఫాసి లై జేషన్‌) సాధ్య మైన
నాటినుండి మాత్రమే అ శిలాస్థ్రులను కాలమాపకములుగ
వినియాగించుట సహెతుకము కాగలదు. భూ [పాదుర్భావ
మునకు, జీవోత్పత్తికి మధ్య కడచిన విస్తృత కాలమును
ఒకే యుగముగా పరిగణించుట పరిపాటి. ఆ యుగము
నకు అజీవక (ఆజోయిక్‌ లేదా ఆరక్కెయిన్‌ లేదా
(ప్రొటోజోయిక్‌) యుగము అనిపేరు.

తరువాతి యుగము ఉత్ప రాజీవక (|పొటిరో జోయిక్‌)
యుగము అనిరి, ఈ యుగమున రూపొందిన శిలలలో
జీవుల ఉనికిని సూచించు నిదర్శ్భనములు లేవు; ఒకవేళ ఉన్న
వనుకొన్నను అవి అసందిగ్గ ములు, నిర్ది ప్రములు కావు,
ఇందు జీవము కొన్ని సూత్ముజీవకముల రూపమున తప్పక
అవతరించి ఉండునని విజ్ఞానుల విశ్వాసము. కాని, వాటి
శరీరములలో గట్టి భాగములు కొరవడుటచే, వాటి శిలాస్టీ
భవనము అసంభవమై ఉండవచ్చును.

తరువాత చాల కాలమునకు తృతీయ యుగ (ప్రారంభ
మున సము(ద వృశ్చిక ముల కోవకు చెందిన కొన్ని జల
చరములు రూపొందినవి, ఇవి తమ శరీరములపై గట్టి

ఉదా:

చిప్పలను అభివృద్ధి పరచుకోని, వాటి సహాయుమున రక్షణ
పొందుచు, తరచు సముదములో జీవించుచుండెను, అనతి
కాలమున నే శ్రీష్టత రాకృతులు కల జీవులు కొన్ని ఉద
యించినవి. ఈ యుగముననే తొలిసారిగ కొన్ని మత్స్య
జాతులు, కొన్ని ఉభయచరములు (స్థల - జలచరములు)
రూపుగొనినవి, వెన్నెముకతో పుట్టిన ప్రాణులలో మత్స్య
జాతు లే మొట్ట మొదటివి. ఈ యుగమునకు (ప్రాచీన జీవక
(పేలియో జోయిక్‌) యుగము అని పేరు,

తరువాతి యుగము మధ్యమజీవక (మెనజోయిక్‌)
యుగము. ఇందు (ప్రకృతి పరిణామము ఒక వింత
మార్గమును (త్రొక్కి, తత్ఫలితముగ నరీసృప (శెప్‌ మైల్‌)
జాతికి చెందిన మహా కాయములు కల డై నాసరస్‌ (మహో
72) వంటి విచిత్ర సల జంతువులు ఉద్భవించి, వేలాది
పండ్లు యావత్సపంచమున విశ్ళంఖల విహారము నల్చినవి,
అవి చేప (నీటిపాము, బల్లి) వలె [గుడ్డు పెట్టిడివి, కొన్ని
24 మీ. పొడవుండెడివని తెలియుచున్నది. వాటిలో కొన్ని
శాకాహారులు, తక్కినవి సము|దములో చొరబడి చేపలను
తినుచుండెడివి. ఈ యుగమునకు సరీస్ఫృస యుగము అను
నామాంతరము సార్థక మైనది.

తరువాతి వర్తమాన యుగమును నవజీవక (సీనో
జోయిక్‌) యుగము అని అనెదరు. ఈ యుగారంభము
నాటికి సరీస్ఫప జాతి దాదాపు పూర్తిగా అంతరించినది,
అవి: 1. భూమి ఉపరితలమున సంభవించిన మార్పులకు
అనుగుణముగ తమ జీవన విధానములను మలచుకొన లేక
పోవుట; 2. లఘు సంచరణమునకు వీలుకాని పెద్ద స్థూల
కాయములు కలిగి, తమ్ము తాము రక&ంచుకొన లేక పోవుట;
8. సంతానమును కని పెంచుటలో తగిన డ్రోద్ధ చూపక
పోవుట అను (పథాన కారణముల వలన అతివేగముగ
అంతరించి ఉండును. ఈ యుగముననే సరీస్ఫపజాతికి
పూర్తిగా భిన్నమైన వేరొక ఉన్నత తరగతి జంతుజాతి
ఆవిర్భవించినది. ఆ జాతి (గుడ్లు పెట్టుటకు బదులు నేరుగా
పిల్లలను కనుటయేశకాక, వాటికి పాలిచ్చి వెంచగల శ కిని
కూడ అలవరించికొనినది. ఆ జంతువులకు “సస్తనము
(మేమల్‌)?లు అని జాతినామము, సస్తనజాతి నేడు
(ప్రపంచమున తామరతంపర చెందినది. ఈ జాతిలో సంభ
వించిన అత్యుత్కృష్ట పరిణామ ఫలితముగ వానరునినుండి
క్రమదళలో మానవజాతి కూడ అవతరించినది,
చ యుగములలోని ఉపవిభాగములకు అనువ ర్తించు
వివరములు, వాటి కాలపరిమితులు, ఆ యుగములలో
జీవించిన (పధానతమ జంతు, వృకు జాతులు పాఠకుల
సౌక ర్యార్థము కోప్టక రూపమున పొందుపరుపబడినవి.

138

భూమి

తొలి

ww నేటినుండి
యుగము |ఉపయుగము ముర వహంతి ఎన్ని లకల (ప్రధాన శిలాస్తులు
ఏండ కిందట
|లకలవండ్లలో “L |
క్వాటర్నరి 1 | ఇటీవల 0.01 సజీవ జంతువులు, మానవుడు అవతరించును.
సెస్టోనీన్‌ 1 1 హిమ(వ్రళయములలో అనేక నస్తనములు చనిపోవును.
బర్షియరీ లేడా) -పై యాసీన్‌ 110 ~~ 20 సస్తనములు, మొలస్కాలు, పుష్పవృతములు |ప్రాజల్యమును
* నవజీవక | సంపాదించెను.
60 మై యాసీన్‌ 18 250 | ఈ విభజనము మొట్లాస్కా ఉవజాతులలో సజీవము లైన వాటికి,
(సీనో ఓలీగోనీన్‌ 15 400 నశించిన వాటికి మధ్యగల నివ్పశత్తిమీద ; న స్తన ఉపజాతుల జఉనికి
జోయిక్‌) | ఈయోనీన్‌ 200 600 మీద చాలవరకు ఆధారపడినది.
చనెకండరీ లేచా క్రీశేషస్‌ | 500 1200 | మవాకాయ సకినృపములు, అమోనైట్‌లు ఈ ఉవ యుగాంత
మెసజోయిక్‌ మున అంతరించును. పూలమొక్కలు (ప్రబలెను.
(మధ్యమజీవక) జూరాసిక్‌ 40 1500 | అమోనైట్‌లు (ప్రబలును; తొలి వులు, పూలమొక్కలు,
యుగము | | సముద్రపు అర్చిన్‌లు.
120 మై9యానిక్‌ 80 1800 అమోనైట్‌లు, సరీస్ఫపములు, ఉభయచరములు (ప్రబలును ;
శుష్కు శీతోస్లస్థితి,
చె9మరీ చెర్మియన్‌ 850 2150 దీని అంతమున |టిలోశజై ట్‌లు నశించిపోయెను,
లేదా, కార్భనీఫెరస్‌| 600 2750 చెక్కు. పూయని మొక్కలు, సరీన్భవములు తొలిసారిగపుష్టను,
(శేలియో డెవోనియన్‌ 500 8250 పగడవు పురుగులు, (జ్రాగయోపాడ్‌లు |ప్రబలెను ;
జోయిక్‌) ఉభయ చరములు, ఊపిరితిత్తి చేపలు పుళ్టెను,
పాచీన
జీవక యుగము! సిలూరియన్‌ | శిక్‌0 8800 | _ డినిచివర (గాష్టోలైట్‌లు అంతరించెను ; తొలిశేపలు, బహుశః
తెలి సల వృక్షములు అవతరించెను.
ఆర్డోవీషియన్‌ 900 4500 (టిలోజైట్‌లు, (గాప్టోలెట్‌లు (వ్రబలెను,
కాం|వియన్‌ | 1500 6000 టిలోజై ట్‌లు సంఖ్యలో చెరిగను,
పూరాకాం(ది FE
యన్‌
పురాకాం
|ప్రాచీనజీవక 15000 మృదుళరీరములు కల జంతువులు, మొక్కలు,
(పాటి బియన్‌
రోజోయిక్‌)|
ఆజకేయిక్‌
(అజీవక) ఆశ్చాయిన్‌ 40,000 జీవరహితము

జీవపరిణామ చరిత్ర : జీవము (క్రమపరిణతి చెందు
టకు, భూతత్స్వ కాలమానముపొడవున జీవులు తమతమ
జీవితపు అల వాటులను మార్చుకొనుటకు, కొన్ని జాతులు
నామమా(శా వశిష్ట ములగుటకు, కొన్ని జాతులు వృద్ధి
చెందుటకు గల నిమిత్త ములను సంగవహాముగ విచారితము.

భూమి ఉపరితల పరిస్థితులు గత కాలములో, వర్హ మాన
కాలములోవలెనే, ఏనాడును స్తంభించి స్థిరముగా ఉండి
ఉండ లేదనియు, అవి ఆదినుంచి సర్వదా చలన శీలము లై,
మార్పులకు చేర్ఫులకు లోనగుచుండినవనియు భూతత్త్వ

చరిత్ర పరిశీలనమువలన విశదమగును. అయితే, ఈ
మార్పులు చీమగంగాయా(తవలె సాగినవని చెప్పవచ్చును ;
నిజమునకు అవి కోట్లాది ఏండ్లు కడచిన గాని గుర్తింపునకు
రానంత విలంబగతిలో జరిగినవి, పూర్వము భూతలము
మీద క్వాళచిత్క ముగ భూకంపములు, అగ్నిపర్వత స్ఫోటన
ములు వంటి అసాధారణ సంఘటనలకు సద్భశములెన
మహోవిపత్కర, (పచండ పరివ ర్హనములు సంఘటిల్లి నవి,
ఈ పరివ ర్భ్హనములు పై కెండు సంఘటనలకంశు తీవతర
ములే అయినను, వాటివలె వాశఠాత్‌ సంభవములు కాక

139

భూమి

విస్తృత కాలవ్యవధులలో సంభవించెను. ఈ మార్పుల
వలన భూగోళపు నెసర్గిక స్థితి పూర్తిగ తారుమా
రయ్యెను; నూతన పర్వత |శేణులు కొన్ని పైకి లేచెను;
కొన్ని ఖండములలో విశాల భూథభాగములు నీట మునిగి
పోయెను. భూతత్త్వ్వ కాలమానము పొడవున ఒక
యుగము ముగిసి, తదుపరి యుగము |ప్రారంభమగు సంధి
కాలములో భూతలము మీద విస్తృత వ్యాప్తములెన
(పథాన తమ పరివర్హనములు సంభవించినవని తెలియు
చున్నది. ఉదా: 1 (ప్రాచీన జీవకయుగావసానమున
భూమి మవాత్తర సంచలనములకు, ఆంతరంగిక సంతో భ
ములకు గురియె, చాటి మూలమున యూరప్‌ లో
హౌర్చినియన్‌ పర్వత (శేణియు, అమెరికాలో అపలాచి
యన్‌ పర్వత |శేణియు పైకి లేచినవి; 2. మధ్యమ జీవక,
నవజీవక యుగసంధి (బ్రహ్మాండము లైన భూసంచలనము
లతో ఆరంభమయ్యెను; థారత దేశమున హిమాలయ
ములు, ద&ిణ యూరప్‌ లో ఆల్‌ పర్వతములు, ఉత్తర
అమెరికాలో శరాకీపర్వత పంక్తి, ద&ిణ అమెరికాలో
ఆండిస్‌ పర్వత శేణి ఆ శకాలముననే పెకి లేవనారం
భించినవి.

ఇట్టి పపంచ పరివ్యాప్త సంఘటనలు సంభవించినపుడు
వాటి ఒత్తిడులకు _సజీవజంతుజాలముతో యావక్‌
భూగోళము తప్పక గురియె ఉండును.
అగాధములనుండి ఉన్నత పర్వత పంక్తులు వెకి పొడుచు
కొని వచ్చుటవలననేమి, విశాల భూభాగములు నము[ద
గర్భమున మునిగిపోవుట వలననేమి జంతువుల జీవిత
పరిస్థితులలో సహజముగ మార్పులు సంభవించి ఉండును,
ఇంశేకాక స్థల, సము[ద, పునర్వా పనమువలన శీతోజ్లస్థితి
(పథావిత మై, అందువలన జీవులకు (క్రొత్త పరిసర సన్ని వేళ
ములు కూడ ఏర్పడుట జరిగి ఉండును. తత్ఫలితముగ
ఆనాడు [బతికియున్న జీవులు కొన్ని పరివర్తిత పరిస్థితులు
ఎదురొనలేక అంతరించినవి. మిగిలినవి తమ శరీరముల
లోను, జీవితాభ్యాసములలోను తగిన సవరణలు కొని
తెచ్చుకొని, ఆ పరిస్థితులను అనుకూలపరచుకొనినవి,

పరిణామధోరణులు : భూమిమీద మనగలిగిన
జీవులు రూపొందుట ఆదిమ జీవచరిత్రములోని ప్ర పథమ
మవాత్తర సంఘటన. ఏలన, ఆదిలో జీవోత్సత్తి కేవలము
సము[దమునశే పరిమితమై జరిగినట్టు సూచనలు కలవు,
ఇలపై జీవితమును తొలిసారిగ మొదలు పెట్టినవి వృత
జాతులు. ఈ సంఘటన బహుశా శాంబియన్‌
(సిలూరియన్‌ ) యుగమున జరిగి ఉండవచ్చును; నాచు,
నీటిిపాచి, చిన్నచిన్న కలుపు మొక్కలు వంటి నీచతరగతి

అంద రాని

మొక్కలతో ఆరంభమై ఊఉండవచ్చును. తరువాత
కార్భనీఫెరస్‌ యుగ (ప్రాంతమున అవి (మొక్కలు)
సంఖ్యలో విస్తరించుట, ెద్ద పెద్ద (ప్రదేశములలో (శేటి
అడవులలో వలె) మూక ఉమ్మడిగ జీవించుట, 25 - 80 మీ.
వరకు ఏపుగా పెరుగుట అలవరించికొని ఉండును. ఈ
యశార్థమును నేలబొొగ్గు గనులు రుజువుచేయుచున్నవి.
ఆదిలో మొక్కలు జీవ వీజముల చ్వారానో లేదా నేటి
అరటి చెట్లవలె తల్లిదుంప అంకురించుట
ద్వారానో తమ జాతులను వృద్ధిపరచుకొనినవి, క్రీశేషనస్‌
యుగమున, తదుపరికాలమున అవి పుష్పించుట, కాచుట,
వితనములద్వారా మొలుచుట అవలంబించి, అభివృద్ధి
చెందినవి. చిన్న వెన విత్తనములు చాల సులభముగా
ఒక చోట నుండి మరొక చోటికి వ్యా ప్తిజెంది అనుకూల
వాతావరణ పరిస్థితులలో మహావృశములు అగుచుండను.
అందువలన విత్సనముల నుండి పుట్టిన వృక్షజాతులు తదితర
జాతులపై [పాబల్యమును సంపాదించి, నేటివరకు దానిని
నిల బెట్టుకొనగలిగినవి.

ఇటుల'నే ఆదిలో జంతువులు చిన్న వెనను, అవి తమ
శరీరములపై. గట్టి కవచములను ఏర్పరుచుకొని, రక్షణ
కల్చించుకొన (పయత్నించినవి, కాం[బియన్‌ యుగమునాటి
సము(దపు జీవులలో పెద్దవైన (టిలో జెట్‌లు అరమీటరు
కంచు ఎక్కువ పొడ వెనవి కావు. (ప్రాణుల శరీరమున
కరచరణాది అవయవములు ఏర్పడుటకు కూడ చాల
కాలము పట్టినది. మెదడు కేందముగా గల ఒక నాడీ
వ్యవస్థ వికాసము చెంది, డాని ద్వారా వివిధావయవముల
(ప్రవృత్తుల మధ్య సహకార సమన్వయములు సాధింప
బడుటతో జీవులు తమ పరిణతి|క్రమములో మరొక గొప్ప
ముందడుగు వేసినవి.

నేలమీద మనగలుగు సామర్గ గిమును వికసింప చేసి
కొనుట తరువాతి దశ. ఇందు జంతువులకన్న మొక్కలు
ముందంజచవేసి, (ప్రావీణ్యమును ఆర్డించినవని ఇప్పుడే
చెప్పితిమి. జంతువులలో వెన్నముక ఏర్పడుట
పరిణామములోని అనంతర మవాత్తర లంఘనము,

పునరుత్చాదనయందు, _ శిశుపోషణయందు డ వచ్చిన
పరివర్హనము (పకృతి సాధించిన మహాత్తమ అద్భుత కృత్య
ములలో కడపటిదని చెప్పవచ్చును. రమారమి 15 కోట్ల
ఏండ్ల (క్రితము ఆవిర్భవించిన స స్తనజాతి జంతుజాలము నేడు
యావక్‌ (పపంచమున విస్తారాభివృద్ధి చెందుటకు వాటి
మాశాశిశు వాత్సల్య వికసనమే మూల కారణము.

(పపంచరంగమున మానవుని అవతరణమునకు చారి
తీసిన ఇబర్హియరీ యుగమునాటి మేదో వికననమే జీవ

పిలకలుగ

140

పరిణామములోని ఇతర చారి తాత్మక ఘట్టము. పితి
కాం[తపస్‌ అనబడు జావా మానవుడే నిట్టనిలువుగ నడవ
గలిగిన (ప్రాచీన తమ మానవుడు అని శా(స్త్రవేత్త్సల
విశ్వాసము, అతడు నేటికి 20-50 లతల పండ్ల |కితము
వాడ ఉండవచ్చును, జావాలో కొన్ని శిలలలో యూజిన్‌
డూ చాయ్‌కు ఈ “జావామనిషి * కపాలము 1891 లో
దొరికినది. ఆనాడు అతడు ఆత్మ రక్షణకు, ఆహారమును

శిలావరణ గతిశా(స్త్రము
చేకరించుకొనుటకు, ఆహారమును తీసికొనుటకు చేతులను

ఉపయోగించుకొనెను; నిప్ప తయారు చేసికొనెను;
తలదాచుకొనుటకు వసతిని నిర్శ్భించుకొనెను. ఈ
సామర్థ్యముల సవహాయమున అతడు తరుచుగా

తటస్థించుచుండిన (పకృతి సంతోభములకు బలియగుటకు
బదులు పరిసర సన్ని వేశమును అదుపులో పెట్టుకొన

గలిగాను,

నిలావరణ గతిశాస్త్రము (జియోటెక్టోనిక్‌ by

శిలావరణముకూడ తదితర భూమ్యావరణములవలె
నిర్విరామచలనములకు, నిరంతర పరివ రృనములకు
లోనగును. ఈ చలన పరివర్హనముల తీవ్రతలో చేమి,
గతిలో నేమి శిలావరణపు వేరు వేరు పొరల మధ్య వ్యత్యాస
ములు చూపట్టవచ్చును. శాని, చలన పరివర్శనములు
అన్నవి ఏ పొరలోను అసలు ఉండకపోవు, ఇది ఒక సార్వ
(తిక నియమము. నకు[త్రములు, (గవాములు వంటి పెద్ద
మూర్తుళలే కాదు, చివరకు పరమాణవులు నైతము ఈ
నియమమునకు లోనె ఉండును.

జగతిలో ఏవేని రెండు బిందువుల మధ్య శక్తిలో గాని,
(దవ్యములో గాని లేదా ఆ శెండింటిలో గాని ఏర్పడు

అసమ శాస్థీకియే ఆ శెండు బిందువుల మధ్య చలన
పరివర నములకు కారణము. ఆ బనిందువులలో ఒకటి

శెండవచదానికంచు కొంత ఎగువన ఉన్న దనుకొందము.,
వెంటనే శకెండింటి మధ్య సమశాస్థితిని నెలకొల్పుటకు
(దవ్యము లేదా శక్తి ఎగువనుండి దిగువకు కదలుట
(పారంభమగును. ఏ విధమైన జోక్యము లేకున్నచో కొంత
సేపటికి దిగువకు తరలిపోయిన (దవ్యము లేదా శక్తి ఆ
రెండు విందువుల మధ్య సమశాస్థితిని సంస్థాపించును, కాని,
సాధారణముగ (ప్రక్రియల క్రిప్ట్రతవలన
కానిండు, ఏ చలనము శానిండు కడముట్ట కొనసాగదు ;
మధ్యంతర లేదా అ|పధానకర్శల జోక్యము ఎల్బప్పుడు
ఏదో విధమున ఉండనే ఉండును. అందువలన ఆ (ప్రక్రియా
తీవతలోను, దిళలోను సవరణయో, మార్చో తప్పని
సరిగా తటస్థించును. తత్ఫ్సలితముగ ఒక విషయమున గూడ
సమ శాస్థితి నెలకొల్పబడకముందే (క్రొత్త (క్రొత్త అసమశా
సితులు కల్పింపబడుట జగుగును. అధవా వెన చెప్పిన
వలనము కడవరకు కొనసాగినదనియే అనుకొందము,
అప్పుడు కూడ ఆ (పత్యేక సన్ని వేళ మున సంస్థాపిత మైన
సమతాస్థితి ఇతర సన్ని వేశములలోను, దిశలలోను అంత
వరకు నెలకొనబోవు సమ శాస్థ్థితిని భంగపరచి, నూతన
అసమశతా స్థితులను సృజింపక మానదు. ఇటుల చలన

ఏ ప్రతిక్రియ

పరివర్హనములు యావత్‌ విశ్వమునకు, అందొక ఛాగ మైన
శిలావరణమునకు నిరంతర సంఘటనలు,

శిలావరణము తన ఉపరితలమున వాతావరణ,
వరణ, జీవావరణములతోను, తన అడుగున వేష్టనపు
చై పొరతోను థౌతికముగ సంసర్గము కలిగి ఉన్నదని
శతెలిసికొంటిమి కదా! ఈ నాలిగిటి సంఘట్టనము, శక్తి
పరిస్థితులు, చలనత, పరిసర సన్ని వేశములు తనవాటికం"బు
వ్యత్యస్తములుగ ఉండుటవలన అది తన శెండువై పుల
అత్యధిక మైన అసమశాస్థితిని ఎదురొ.నుచు, చలన
పరివర్శనముల సాయమున సమశాస్థ్థితిని సాధించుటకు
అవిచ్చిన్నముగ (పయత్నించుచుండును,

ఉపరితలమున సంభవించు వాటితో (ప్రారంభించి,
శిలావరణపు అట్ల అడుగు పొరలవరకు సంభవించు ఆ చలన
పరివ ర్శనములను స్థూలముగ క్రింది రీతిని వర్గీక రింపవచ్చును:

ప్రాంతీయ చలనములు : ఉపరితలమువద్ద గాని,
తత్సమీపమున గాని సంభవించు పరిధీయ లేదా పార్ళీ ప్రయ
చలనములు. ఉదా: చూర్తీ భవనము, కరణము, సూపర్‌
జీన్‌ సాధనముల చ్వారా జరుగు రవాణా, నికేపములు.
ఇది బహిరుత్సన్న (ఎక్సోశెనిక్‌) ఆవృత్తి.

పెద్దతరహా చలనములు : ఉపరితలమువద్ద గాని,
తత్సమీపమున గాని సంభవించు ఊర్థ్వ లేదా పార్భీప్రియ
చలనములు. ఉదా: సముద్రములో నీటిమట్టము పెరుగుట,
తరుగుట; తత్ఫలితముగ కోస్తాలు ముంపు దెబ్బ తినుట,
ఇవి ఖండో శ్చాదక (ఎపిరో జెనిక్‌) చలనములు.

నడుమంతరపు లోతుల వద్ద (పాంతీయ
చలనములు: ఉదా: భూకంపములు, ఆగ్నేయ
(పవృత్తి, అగ్నిపర్వత స్ఫోటనములు, నేల కృంగిపోవుట ;
భూ పృష్టములో నడుమంతరపు లోతులనుండి విస్తారవు
లోతులవరకు సంభవించు సంవహనాత్శక (కన్వెక్షనల్‌),
ఊర్థ్వ లేదా పార్మీప్రయచలనములు : ఉదా: ముడుతలు,
సృరచ్యుతులు, పర్వతోశ్చాదన, ఇవి పర్వతోశ్చాదక
(ఆరోశెనిక్‌), బక్టోనిక్‌ చలనములు, (క్రిందిపొర మట్టమున

జలా

141

శిలావరణ గతిశ్యాస్త్రము

సంభవించు శి తిజ (వరిధీయ) చలనములు; ఉదా: ఖండ
గమనములు; (క్రింది పొరమట్టమున సంభవించు పెద్దతరవో
చలనములు; ఉదా: ఐసోస్టాటిక్‌ చలనములు.

బహిరుత్సన్న ఆవృత్తి (ఎక్సో జెనిక్‌ నైకిల్‌):
భూమి ఉపరితలము సర్వత వకరూపముగ, నునుపుగ
లేదు ; సము(దముల, లోయల, గుట్టల, పర్వతముల
మూలమున నిమ్నోన్నశతా వై విధ్యమును కలిగి ఉన్నది.
కాబట్టి, భూమి మెరక పల్ల ములను సవరించి తన ఉపరితల
మును చదును చేయుటకు దానితో (పత్యక. సంసర్గము కల
నీరు, గాలి, జీవులు - వీటిడ్వారా నిరంతర (పయత్నము
కొనసాగించును.

చూర్గ్భీ కరణము : పర్వతములు, శిలలు సర్వదా
శీతోన్ష్లములకు గురియె వాటివలన సంకోచ వ్యాకోచము
లను పొంది, తత్ఫలితముగ పగిలిపోవుచుండును. ఇటుల
శిలలలో ఏర్పడిన వగుళ్ళ, సందుల చ్వారా నీరు, గాలి
శిలలలోనికి చొచ్చుకొనిపోయి, వాటిని విసంయోజించి,
సూక్ళశళకలములుగను, ఇసుకగను విఘటించును. ఈ శిథిల
[(దవ్యములు వాన నీటివలన (ిందికి కొట్టుకొనిపోగా,
శిలలు మరల వాయూప్ల జలముల |పవృత్తికి లోనగును.
చై శిథిల (దవ్యములలో కొంతభాగము చవాననీటిలో
కరగిపోవును ; మిగిలిన ఛాగము బురదగా నీటిలో శేలు
చుండును. వాననీటిని [గహించి నదులు పల్లపు మైదాన
ములలో పారునపుడు నదీవేగము మందగించి, నీటిలోని
బురద కొంత నదీగర్భమున నికేపింపబడును. తక్కిన
బురద, విలీనలవణములు నదీజలముతో సహో సముదమున
కలియును.

ఇటుల కొన్ని యుగములలో పర్వతములు తరిగి, తరిగి
వారించిపోవుటయు, వచ్చి పడుటవలన
గుండములు పూడ్చబడుటయు జరుగును. మైచానములు
గనుక సముదపు మట్లమునకు ఎగువగనున్నచో అవి కూడ
సము(దములోనికి కొట్టుకొనిపోవును. కాని, ఈ (పక్రియ
ఇచట ఉన్నత పర్వత ములలోవలె గాక చాల మందకొడిగా
సాగును. ఇదే విధమున శీతలమండలములలో హిమ

పంక రాశులు

పాతము కూడ పర్వతములను |క్రమక్రమముగ బండ,
గులక రాళ్ళుగ పగులగొట్టి వారించివేయును.
ఖండోత్సాదక చలనములు : _చూర్జీకరణము,

శిథిల [దవ్యముల రవాణా నిశేపణములు జరుగు తొలి
దళలలో సము(దగర్భములు కొంచెము కొంచెముగ
కుంగుచు, అదనముగ వచ్చి పడుచున్న పంకములకు చోటు
చూపింప యత్నించును. అటులనే తరణమువలన తమ
ఎత్తు తరగిపోకుండ పర్వతములు కూడ మెల్లి మెల్లగా

వెరుగ నుంకించును. అప్పుడప్పుడు సము[దమున నీటి
మట్టము పెరిగి, ఖండాంతర తీరభూములు నీట మునిగి
పోవును లేదా సముదపు నీరు కొంత ఇంకి, కోస్తాలు
సాకేపముగ ఎత్తు అగుటకు, ఖండాంతర నిమ్నోన్నతలు
ఏర్పడుటకు చారితీయును.

పర్వతోత్సాదక (ఆరోశెనిక్‌) చలనములు : సము[ద
మున థారీమొత్సములో పంకము రాశీభూత మగునపుడు
దాని అపరిమిత భార|పేషములకు సము[ద గర్భము మీది
సమతాస్థితి సహాజముగ దెబ్బతినును. ఈ భార|పేషములకు
సముదగర్భము తట్టుకొన యత్నించినను,
సామర్థ్యమునకు అతీత మగును, ఇటుల భంగపడిన సమతా
స్థితిని, శైర్యమును తిరిగి నెలకొల్పుటకు నేల లోలోపలి

అది దాని

పొరలలో కొంత సంచలనము బయలుదేరును ; అనగా భూ
పృష్టమున పెద్దఎత్తున వి కేపక చలనములు [పారంభమగును.
తత్ఫలిత ముగ పంక ములు సాం|ద్రీక రింపబడి, సంకుచింపబడి,
ముడవబడి, సము(ద మట్టముపై కి ఉద్ధరింపబడి, తదుపరి
నూతనోన్నత పర్వతములుగా రూపొందింపబడును. భూ
పృష్థముపై ఒక (ప్రాంతమున సంభవించు ఈ సంకోచ
చలనములు సవాజముగ వేరొక [ప్రాంతమున తన్యశతా
(ఇన్‌షన్‌) వ్యాకోచములను పుట్టించి, అచట భూమి
క్రుంగి, నూతన సముదము ఏర్పడుటకు దోవాదము

చేయును.
సాందీకరణము, నిర్ణ లీకరణము, (పారంభక సృటికీకర

ణము అను (ప్రక్రియల ద్వారా పంకములు శిలలుగా
పరివర్హనము చెందు తొలి దశలకు “డయాలెనిసిస్‌ * అని
పేరు, త్రీవతర సంకోచనము, వ్యావర్హనము (ఫోల్డింగ్‌),
ఉద్ధరణము ఆ శిలలను రూపాంతరతను పొందింతును. ఈ
సంఘటనకు పర్వతోత్పత్తి (ఆరోశెనీ) అని పేరు. నుడీర్హ
మైన భూగోళ చరిత్రలో [ప్రధాన పర్వతోత్పత్తులు నాలుగు
గుర్తింపబడినవి : 1. ఆల్‌ - హిమాలయ పర్వతోత్ప త్తి :
(ప్రారంభము మధ్యమ జీవక యుగాంతమున (బర్షియరీ
నుండి ఇటీవలి వరకు); 2. హౌర్చినియన్‌ పర్వతోత్సత్తి :
(పారంభము |పాచీన జీవక యుగాంతమున; లి. కాలిడోని
యన్‌ పర్వతోత్పత్తి : (ప్రారంభము ఉత్తరా జీవక
యుగాంతమున; 4. (ప్రథమ జీవకయుగ పర్వతోత్పత్తులు :
ఇవి బహుశా పెక్కు.సారులు మరల మరల జరిగి ఉండును,
అయితే, వాటి సంఖ్యను ఖచ్చితముగా నిర్ణయించుట
కష్టము. ఉదా: ఒక్క భారత దేశముననే పురా కాంబియన్‌
యుగములో క్రింది మూడు పర్వతో శ్పాదక ఆవృత్తులు
సంభవించి ఉండవచ్చునని తోచుచున్నది: 1, ఛార్వార్‌
పర్వతోత్పత్తి (|పాచీనతమ పంకములు ఉత్‌ శేపింపబడి

142

నవీ) - కాలము ఉరమరికగ 280 _ 260 కోట్ల పండ్ల
(క్రితము. [పాంతము: మైసూరు; 2. తూర్పు కనుముల
ఉత్పత్తి (పంకములు ముడుతల రూపమున ఉత్‌ కేపింప
బడినవి; |గానైట్‌, చార్నోకట్‌ *లలు అందు చొర
బడినవి) - కాలము ౬ ఉరమరికగ 150 - 250 కోట్ల
క్రతము, (ప్రాంతము: ద్వీపకల్పపు తూర్పు
కోస్తా; తి, సాత్స్పూరావర్వతోత్ప త్తి : కాలము ఉరమ
రికగ 90. 100 కోట్ల పండ్ల (క్రితము. ప్రాంతము :
మధ్య(పదేళ్‌.

వైన పేర్కొనిన (భారత దేశములోని) |పాచీనతమ
పంకళశిలల కంచు కూడ బహు (పాచీనములైన పంక శిలలు
కొన్ని ఇతర దేశములందు కనుగొనబడినవి.
ఆ|ఫికాదేశములలోని కొన్ని శిలల వయస్సు శిక0 కోట్ల
ఏండ్లు అని అంచనా వేయబడినది, చానిని బట్టి (పథమ
జీవక, అజీవక యుగములలో మూడు, నాలుగు కంచు
ఎక్కువసా్లే వర్వతోశత్చాదన జరిగి ఉండవచ్చునని
(గహింపవచ్చును.

ఇంతవరకు శతెలియవచ్చిన పర్వతోత్పత్తులను, వాటి
కాలములను అంచనాకట్టు శరేడియోమాపక పద్ధతులను
ఆధారముగ చేసికొని, సాధారణముగ సుమారు 20 కోట్ల
ఏండ్ల నిర్దిష్ట కాల వ్యవధులలో పర్వతో త్పాదక చలనములు
తటస్థింపవచ్చుననియు, అవి (పతిపర్యాయము ఒశకేచేట
గాక, (పపంచములోని వేరు వేరు (పాొంతములలో
సంభవించుననియు భూత త్వ విజ్ఞానుల అభిప్రాయము.

పర్వతోత్సాదన సమయమున ఆగ్నేయ (ప్రవృత్తి:
శిలావరణపు అడుగు పొరలు ఆగ్నేయ (ప్రవృత్తికి లోబడి
నపుడు, ఆ తలముల వద్ద శ క్రి (తాపగతి) శాస్త్ర సమశాస్థితి
భంగపడి, తత్ఫలితముగ జనించు అపార తాపమునకు
అచటి శిలలు కరగి, మాగ్మా అని వ్యవవారింపబడు తప్త
శిలా[దవ్యము తయారె, అది పై పొరలలోనికి, అప్పు
డప్పుడు భూమి ఉపరితలము మీదికి నైతము |త్రోసికొని
వచ్చుట జరుగును. ఇటుల వచ్చుటలో మాగ్మా తన
తాష క్రమమును, ((పేషమును కోలుపోయి, ఘనీభవించి,
అగ్ని శిలలుగా పర్యవసించును. పూర్వపు పరిసర శిలలు
తమ గుండా పై పొరలలోనికి మాగ్మా చొచ్చుకొని వచ్చుట
వలన వేడెక్కి, ఆంశికముగ కరగి, రూపాంతరతను పొంది,
తాషక్రమము తగ్గిన తరువాత రూపాంతర
పునస్స్ఫటికీక రించును,

మాగ్మా భూ పృష్టమున కొంత లోతుననే ఘనీభవింపగా
ఏర్పడు శిలలు *ఆగంతుక (ఇన్‌ టూజివ్‌ ) శిలలు? అనియు,
భూమి ఉపరితలము మీదికి |త్రోసికొని వచ్చి, పొర్లి ఘనీభ

ఏండ
౧m

ఉదా:

శిలలుగ

శీలావరణ గతిశా(స్త్రము

వింపగా ఏర్పడు శిలలు “అగ్నిపర్వత శిలలు?” అనియు
వ్యవహారింపబడును.

భూకం౦ంపములు : పర్వతో శ్చాదన జరుగు ఈ (పొంత
ములలో ఆకస్మిక (ప్రచండ భూకంపములు కూడ తరుచుగ
సంభవింపవచ్చును; థారీ ఉత్‌ కేపములు, ముడుతలు,
సృరచ్యుతులు మున్నగు సంఘటనల ద్వారా అసమశతా
స్థితిని చక్కబరచుటకు భూ పృష్థమున విషేపక చలనములు
కూడ తటస్థింపవచ్చును [చూ. భూకంపములు].

చదునెన (పదేశములలో కూడ భూమి కంపించుట
కద్దు, కాని, అట్టి భూకంపములు చాల అరుదు. పృష్షము
యొక్క వె పొరలలో స్థానికముగ జరుగు చిల్లర సర్దు
బాటుల వలన ఈ కంపములు పుట్టును. వాటివలన
[పమాదము కూడ అంతగా కలుగదు. ఈ సంఘటనను
భూమి అదురుట యని అనుట యుకము. ఈ అదురు
పాటును పర్వతోశ్చాదక, ుర్జోోనిక్‌ కారణములవలన
కలుగు భూకంపమే అనుకొని కలవర పడ నక్కర లేదు,
ఉదా: ఆం[ధలో ఒంగోలు, విజయనగర (ప్రాంతములలో
భూమి అదిరినట్లు వా ర్హలు వినవచ్చినవి. విజయనగరమున
సంభవించినట్లు చెప్పబడిన ఈ కంపనములు అచటికి
60 8. మీ. దూరమున కల విశాఖట్టణమునందు సైతము
గుర్తుపట్టరాకుండెను. ఇటీవల మచాను సమీపమున
తాంబరములో కూడ ఇటులనే భూమి పెక్కుసారులు
అదిరినది.

ఖండగమనము : నేడు మనము ఖండములు అని
వ్యవహారించుచున్న సువిశాల భూభాగములు అన్నియు
ఆదిలో ఒకే పెద్ద భూభాగముగ ఉండెననియు, అది కాల
క్రమమున |బద్దలె ఖండములుగా చీలి, విడివిడిగా దూర
దూరముగా కొట్టుకొని పోయెననియు ఒక వాదము
కలదు. దీనిని మొదట (ప్రతిపాదించినది ఆల్‌ (ఫెడ్‌ లూతర్‌
వెగెనర్‌,

భూమి ఖండములుగ చీలిపోవుటకు ముందు దాని
ఉపరితలమునంత టిని గానెట్‌ (తెల్ల శానపు రాయి)
కవచము పూర్తిగా ఆవరించి ఉండెననియు ; భూ పరి(భమ
ణము పర్యవసానముగ జనించిన శకేందాపసారి బలము
బహుశః (ప్రాచీన జీవక యుగ (పారంభమునుండి
యావద్భ్ఫూగోళమును ఏక ఖండముగ కూడగట్టి ఉంచె
ననియు ; తదుపరి మధ్యమ జీవక యుగ (పారంభమున
పైన చెప్పిన 'కేందాపసారి బల[పభావముననే ఆ ఖండము
ప్రస్తుత ఖండముల క్రింద, ర్వీవముల (క్రంద విడిపోయి,
మెల్లిగా నేడున్న స్థానములకు చేరి ఉండవచ్చుననియు
వెగెనర్‌ సిద్ధాంత సారాంశము. అమెరికా ఖండముల

143

ఆర్థిక భూ శాస్త్రము

తూరుపుటంచు (తీరము) ఆ(ఫికా పడమటి అంచులో
ఇమిడికగా అమరిపోవుట ఈ వాదమునకు ఉపపత్తి
బలము చేకూశ్చెనని భూతత్త్వ విజ్ఞానులు అనేకులు
సంతృప్తి పడిరి. అటులనే ఆ|ఫికా ఆగ్నేయపుటంచులో
ఆస్టేలియా పడమటి అంచు
అమరు

భారత ద్వీపకల్పభాగము,
కలిసి కొంత అసమ్మగముగనైెన ఇమిడికగ
చున్నవి.

వెలుగులోనికి వచ్చిన నాటినుండి, నేటివరకు ఈ వాదము
వైకల్పికముగ _ విమర్శింపబడుట, ఆమోదింపబడుట
పరిపాటి అయ్యెను, అలవికాని అనేక భూ తార్థములను
సమర్థించుటకు ఉత్సాహపడుటలో కొంతవరకు దాని
తోవ బయటపడినవి. అయిశే, ఖండగమనము అను
మూల భావన మ్యాా;తము తీ(వ ఆశేపణకు గురి కాలేదు.
భారత దేశము, ఆ(ఫికా, ద&ిణ అమెరికా ఒకప్పుడు
సమీపస్థములై. ఉండితీఠవలెనని చూపుటకు (ప్రబల నిదర్శన
ములు కలవు, ఈ మూడు విశాల ఖండాంతర (వదేశముల
లోను కల శిలలు, శిలాస్టులు, ఆర్థిక ఖనిజ నిశేపములు,
అనేక తదితర లక్షణములు ఎంత గాఢ తాదాత్శ మును
పొంది ఉన్నవనగా మనము ఖండగమన వాదమును విస
ర్లించితిమేని, పైన చెప్పిన విలక్షణతాదాత్శ్మ మును
సమర్థింపగల వేరొక వాదము కొరకు వెదుక వలసివచ్చును.

ఖండగమనమును రుజువుచేయుటకు (ప్రత్యక నిదర్శన
ములు లేవు, ఉపలబ్ధములెన కొన్ని అస్పష్ట వై ఖరులనుండి
భూ తత్స్వభూత కాలమున ఏమి జరిగియుండ వచ్చునో
ఊహించికొనుట తప్ప మార్గాంతరము కనిపించదు.
భూత త్స కాలమానము పొడవున భూమిలో నేమి, భూ
పృష్టముుపె పె నేమి [దివ్మోండ మైన ఎత్తున అనేక సంచలన

ఆర్థిక భర

ఆర్థిక ముగ (ప్రాముఖ్యము కల ఖనిజ నికేపముల అను
క్రీలనము ఆర్థిక భూ శాస్త్రము అనబడును. ఒకే ఖనిజము

గాని, కాన్ని ఖనిజవర్గములు గాని ఒకచోట (పోగుపడి
ఉన్నపుడు ఆరాశికి ఖనిజ నికేపము అని పేరు, వ ఏ (ప్రక్రియలు
శిలల నిర్మాణమునకు చదారికీయునో, సరిగా ఆ (ప్రక్రియల
మూలముననే ఖనిజ నిశేపములు కూడ రూపొందును.
కాబట్టి ఈ అర్థమున అవి కూడ శిలలే. నిజమునకు వాటికి
శిలలతోను, శిలా నిర్భాణక |దవ్యములతోను జాత్పత్తిక
సంబంధము కలదు. అందువలన శేవల భూత త్య శాస్త్ర
దృష్ట్యా వాటి విషయమున (ప్రత్యేక (శ్రద్ధ చూవ బనిలేదు.
అయిశే, ఈ ఖనిజ నిశేపములలో దొరకు పలురకముల
ఖనిజములు మానవునకు, నవీన నాగరకతకు అత్యంతోప

ములు హపౌెనః పున్యముగ తటస్థిం చిన వని భూత తత్త్వ చరీ|త్ర
నివేదించుచున్నది. అయితే, ఇచట ఒక విషయము చాల
గమనార్హ్యము, ఈ చలన వరివ ర్హనముల గతిని కొలుచుటకు
శశాబ్దములే కాదు, వేలాది సంవత్సరములు సె
నంతటి స్వల్పకాల మానములు అని (గహించినచో ఎ
సంఘటనలు ఎంతమందకొడిగా సాగినవో ఊహింపవచ్చును,
అవి పూర్తి అగుటకు కోట్లకొలది పండ్లు పట్టియుండునని
తెలిసికొనుట ముఖ్యము. _శకాబట్టి, ఖండగమనము ఒక
అసాధ్య సంఘటనయని భావింపన క్ర ర లేదు. అది రమారమి
20- 40 కోట్ల వండ్లలో సంభవించి ఉండవచ్చుననుటలో
విప్రతిపత్తి కనిపించదు. నిజమునకు భారతదేశము ఉత్తర
దిశకు కదలిపోవుట, ఆ దేశము మధ్యమ జీవకయుగము
చివరి కాలమునుండి అథ కేపణమునకు గురియగుట అను
రెండు [పథాన సంఘటనల పర్యవసానముగా హిమాలయ
ములు ఉద్గమించినవని విజ్ఞానుల విశ్వాసము. ఉత్తరము
నకు జరుగుచు తన్ను సమీపింపబోవు భారత భూథాగ
మును బలిష్టమైన టిబెట్‌ పీఠభూమి |పతిఘటించి ఉండ
వచ్చును, తత్ఫలితముగ "తిస్‌ సము[దములోని మృదు
పంకములు అణగ।|దొక్కబడి, ముడుతలుపడి, తుదకు
హిమాలయముల రూపమున ఉత్‌ కేపింపబడి ఉండవచ్చునని
ఊహింపనగును,

ఇటుల ఖండగమన సంఘటన (ఇందుకు హేతుభూతము
లైన శక్తులు భూ పృష్టము అడుగున ఉండవచ్చును)
భూమిలో సాపేక్షముగ కొంత తక్కు_.వ లోతులలో కల
సిలికా - అల్యూమినా, సిలికా - మగ్నీషియా మండల
ముల లేదా (గ్యానెట్‌ - బసాల్ల్‌ పొరల పర్వతో శ్ప్చాదక
చలనములతో పెన వేసికొనబడినది కావచ్చును.

శాస్త్రము

యు కములు, కనుక వాటి (పాధాన్యము,
మానవుని తద న్వేషణకు (పోత్సహించినది,

ఖనిజ నిక్లేపముల నిర్మాణ రీతులు : శిలలవలెనే
నికేపములు కూడ ఆగ్నేయ, డపంకీభవన,
రూపాంతరీకరణ ప్రక్రియలు అనబడు మూడు [పథాన
(పృక్రియల ద్వారా రూపొందును.

ఆగ్నేయ (పక్రియలు ః; మాగ్మా అనబడు త ప్తశిలా
(ద్రవ్యము చల్లారునపుడు (కోమైట్‌, ఇల్ళెనెట్‌, మాగ్న
శైట్‌, ఆపశైట్‌, జిర్మాన్‌, బెరిల్‌ వంటి ఖనిజములు
ఎైరో క్సెనీలు, ఆంఫిబోల్‌ లు, అ|భకములు, సెల్‌ స్ఫార్‌లు
వంటి సాధారణ శిలానిర్మాణక ఖనిజములతో సవో
స్ఫటికీకరించును. తరుచుగ ఇవి చాల సూక్మరాశులలోనే

నెతము చాల

విలువ

ఖనిజ

144

అగ్నిశిలలలో ఆనుషంగిక[దవ్యముల రూపమున ఉండును.
అయిశే, ఈ ఖనిజములు ఏ యే ఘటకములతో నిర్శితము
లగునో, ఆ యా" ప్రత్యేక ఘటక ములు మాగ్మాలో
పుమ్మలముగ ఉన్నపుడు, పరిసర సన్నివేశము కూడ అను
కూలపడినపుడు అవి క్వాచిత్కముగా విస్తార రాశులలో
ఉండుట కూడ కలదు. ఖనిజ నికేపములు = అవి ఏర్పడు
నప్పటి మాగ్మా స్ఫటికీకరణదశను, అవి స్వీకరించు రూప
మును వట్టి - (క్రింద చెప్పిన మూడు ప్రధాన తరగతులుగ
వింగడింపబడును,

మాగ్మా విస్తరణములు: ఇవి ముందుగా రూపొందిన
ఖనిజములు తన అడుగునకు దిగి స్థిరపడక ముందే మాగ్మా
ఘనీభవించునపుడు ఏర్పడు ని కేపములు.

మాగ్మా వియోజనములు: ఇవి పై ఖనిజములు
మాగ్మా అడుగునకు దిగి స్థిరపడి, పొరలు పొరలుగా
ఏర్పడినపుడు రూపొందు నికేపములు.

మాగ్మా ఇంజక్షన్‌లు : ఇవి ఒకప్పుడు ఆంశికముగ
ఘనీభవించిన మాగ్మా గట్టిగా అదుమబడి, ఆ (ప్రదేశము
నుండి మీదికి పోయి, పరిస్థితులు అనుకూలపడిన వేరొక
చోట స్ఫటికీకరింపగా ఏర్పడిన నికేపములు,

మరికొన్ని సందర్భములలో మాగ్యాలోని చాప్పశీల
(ఆవిరియగు) ఘటకములు కొన్ని ధఛాతుమూల
(దవ్యములతో సహో అవశిష్ట దావణములలో సాం|ద్రీక రింవ
బడవచ్చును. ఈ [చావణముల చాపష్పతన్యత (వేపర్‌
ఇబన్‌వన్‌) అపరిమితముగ సెరుగుటవలన జనక అగ్ని
శిలల హాకప్పు (బైద్దలయి, (దావణములు చెకి పొడుచు
కొని వచ్చి, భూమి ఉపరితలము క్రింద వేరు వేరు
లోతులలో సాపేక్షముగ చల్లని తావులలో స్ఫటికీకరించి,
ఖనిజ ని శేపములుగ గూపొందవచ్చును. అవి మాగ్మానుండి
విడిపోవునపుడు మాగ్మాయొక్క భౌతిక, రాసాయనిక
పరిస్థితులను పట్టి పైరోమెటాసోమాటిక్‌ నికేపములు,
వెగ్ళమైట్‌ నికేపములు, హై|డో తెర్మల్‌ (తాపజల)
నికేపములు అను మూడు వర్గములుగ ఏర్పడును,
హై(డో తెర్మల్‌ నిశేపములలో మూడు ఉపవర్గములు
కూడ కలవు. అది హైపో తెర్మల్‌ (అధిక తాప, మెసో
తెర్మల్‌ (మధ్యమ తాప), ఎపీశెర్మల్‌ (అల్పశతాప) నికేప
ములు.

ఈ వివిధ రకముల నిశేపములలో తరుచుగా చేరి
ఉండు (పథాన ఖనిజములు ; నూగ్మా వియోజనములు :
డోమైెట్‌, ప్లాటినమ్‌, మాగ్నమైట్‌ ;
ఇంజకన్‌ లు : కో బాల్‌ = నీకేల; మాగ్నమైట్‌, ఇల్ళె
నైట్‌; మాగ్మావి స్తరణములు : వ|జములు ; వైరో

XlI—19

మాగ్మా

ఆర్థిక భూ శాస్త్రము

మెటాసో మాటికొని శేపములు: మాగ్నమైట్‌,సల్ఫెడ్‌లు,
ఆపశైట్‌ ; వెగ్మమైట్‌ నిశేపములు: అ(భకము, ఫెల్డ్‌
స్ఫార్‌, క్వార్డ్‌ జ్‌, జెరిల్‌, సమర్‌ సెట్‌, పిచ్‌ బ్లెండ్‌ ;
హైపో శతెర్మల్‌ నిశేపములు: బంగారము, రాగి, పై రిటీస్‌,
తగరము, టంగ్‌స్టన్‌, మొలిబ్దినమ్‌ ; మెసో తెర్మల్‌ నిశేప
ములు: శాగి, సీసము, జింకు, వెనేడియమ్‌, విస్మత్తు,
ఆంటి మోని, ఆర్సెనిక్‌ ; ఎపీ తెర్భల్‌ నికేపములు : వెండి,
బంగారము (బల్లూ కైడ్స్‌), పాదరసము, ఆశ్సెనిక్‌, ఆంటి
మోని, విస్మత్తు; నీచతాపకమ (బలీ తెర్మల్‌) నికేప
ములు: చారిటిీస్‌, ఆస్‌ బెస్టాస్‌, టాల్‌, క్యాల్సెట్‌,
మాగ్న నెట్‌ మొదలగునవి.

పంకీ భవన (పృక్రియలు : ఇవి (పథానముగ
యాం|తిక ములు, రాసాయనిక ములు అని రెండు విధములు.
యాం! తిక (ప్రక్రియలు శెండు రకములైన నిశేపములకు
చారితీ యును,

అవశిష్ట నిక్షేపములు :
(పసరణము చ్వారా _దావ్యఘటక ములు పూర్తిగా కొట్టు
కొని పోగా, మిగిలిన (పతిరోధక కఠిన ఖనిజములు (పోగు
పడుటవలన ఏర్పడినవి [చూ. పంకళిలలు].

పాసర్‌ నిక్షేపములు: శిథిలములెన మూలశిలల
నుండీ విడివడిన మొండి ఖనిజములు వాననీటికి కొట్టుకొని
పోయి, వేరొకచోట మేటవేయగ ఏర్పడినవి.

రాసాయనిక (పృక్రియలలో వ్యత్యస్త భౌతిక, రాసాయ
నిక పరిస్థితులలో జరుగు వాటివలన (చావణములనుండి
లేదా నీళ్ళనుండి అచావ్యములు అవ ేపింపబడుటవలన
పలురకముల నిశేపములు రూపొందును. అప్పుడప్పుడు

వడియగట్టబడి, జల

ఉప్పునీళ్ళనుండి నీరు పూర్తిగా ఇగిరిపోగా, అవకిప్త
లవణములు లవణ నిశేపములుగ తయారగును.
పంకీభవనమువలన ఏర్పడు నికేపములలోని [వధాన
రకములు, వాటిలోని ఖనిజములు ; అవశిష్ట నికేపములు :
బాక్సెట్‌, లాటకైెట్‌ ; ప్లాసర్‌ నిశేపములు: బంగా
రము, ఇల్ళె నెట్‌, మాగ్నమైట్‌, మోన జెట్‌,
గాశ్నెట్‌, వ|[జములు, కెంపు, తగరము (కాసిట రైట్‌);
రాసాయనిక అవ కేపణము : ఇనుము, మాంగనీస్‌, ముడి
ఖనిజములు, సున్నపురాళ్ళు, ఫాస్ఫేట్‌ లు, నేలబొగ్గు,
చమురు; చాప్పీభవన నిశేపములు: ఉప్పు, జిప్సమ్‌,
రూపాంతరిత నిశేపములు :
కయా నెట్‌, ఆస్‌ బెస్టాస్‌

పొటాష్‌ లవణములు ;
గాఫెట్‌, నిల్లిమనెట్‌,
(క్వాచిత్కముగ), టాల్‌.

ఖనిజ నికేపముల రూప రచనా రీతులు : మాగ్మా
నుండి రూపొందిన ఖనిజ నిశేపముల రూప రచనలు

145

ఆర్థిక భూ శాస్త్రము
తరుచుగ అతి సంకీర్ణ ములై ఉండును. వాటి రీతులను
సరిగా ఊహించి చెప్పుట కష్టసాధ్యము ; ఏలన, వాటికి,
వాటి జనక శిలలకు మధ్య రూపవరచనా రీతులకు సంబంధించి
నంతవరకు సాధర్మ్యము అంతగా ఉండదు. జనకశిలలతో
వదో కొంత నిర్మాణ సంబంధము (ఉదా: పొరలు,
దళములుగ ఏర్పడుట) కలిగినవి ఒక్క మాగ్మా వియోజన
ములు మా|త్రమే.

మాగ్మా ఇంజకున్‌ ల, సంపర్క మెటాసొమాటిక్‌ నిశేప
ముల, వెగ్యమైట్‌ల, హా(డో తెర్మల్‌ నికేపముల
రూపరచనా రీతులు తరుచుగ ఆ నికేపములకు (పభవ
స్థానములగు జనక శిలలచే గాకుండ, ఆ(శ్రయ శిలలలోని
పగుళ్ళు, చీలికలు మొదలగు రంధ్రముల స్వభావము
చేతనే చాలవరకు నియం|తింపబడును. ఈ రం|ధముల
నుండియే ఖనిజీకరణ (ద్రావణము ఆశ్రయ శిలలలోనికి
(ప్రవహించును. ఈ రం|ధముల స్వ భావములను అనుసరించి,
నిశేపములు వరుసవాడి తప్పిన ఆకృతులను (ఉదా:
సంపర్క మెటాసొమాటిక్‌ నికేపములు) గాని; కటక
ములు, రేఖలు, చారలు వంటి ఆకారములను (ఉదా:
వెగ్యశైట్‌లు) గాని స్వీకరింపవచ్చును. ఈ నికేపముల
ఆకార, పరిమాణములను సహేతుకముగ ఊహించుట కష్ట
సాధ్యము. మా(డో శతెర్మల్‌ నిశేపములు మా(తము
అట్లు కాక, కనీసము తులనాత్శకముగ నెన, ఆకారములో
నేమి, అవిచ్చిన్నతలో నేమి తరుచుగ డ్రమబద్ధములై
ఉండును. అయితే, వాటిలో కూడ వెనుండి లోతుకు
పోయిన కొలది ముడి ఖనిజము ఒకే మాదిరిగ ఉండక
పోవచ్చును. (పేషము, తాషపక్రమము తక్కువగ ఉండు
పరిస్థితులలో రూపొందు పెక్కు_ నిశేపములు కేవలము
అప్పటికి ఉన్న పగుళ్ళను మాత మే నింపును. ఇవి పగులు
నింపు నికేపములు అని పేరొనబడును. పోతే, ఉన్నత
(_్రైష తాషక్రమములలో రూపుగొను నికేపములు ఆ(శ్రయ
శిలలలోని ఖాళీస్థలములను నింపుటతో ఊరకుండవు ; శిలల
గోడలతో (పతికరించి, వాటిని విలీనముచేసి, ఆ ఖాళీ
స్థలములలో నూతన ఖనిజములను నింపును. ఇటుల
ఏర్పడిన వాటికి ద్రతిస్థావనని ేపములు అని చేరు,
ఆశ్రయ శిలలు (పతి(కియలకు, ప్రతిస్థాపనములకు వశ్యము
నపుడు ఈ నిశేపములు రూపొందుట జరుగును.

ధథాతూత్ప త్తి యుగములు, (పదేశములు :
ఖనిజ నికేపములు ఆగ్నేయ (పవృత్తి వలన గాని, పంకీ
భవనము వలన గాని, రూపాంతరీకరణము వలన గాని
నిర్శింపబడుటచే ఖనిజీభవనమునకు ఈ మూడు (ప్రక్రియ
లతో దేళ కాలములు శెండిటితో సన్నిహిత సంబంధము

ఉండక తప్పదను విషయము సుస్పష్టము, (పతి ఆగ్నేయ
(వపవృత్తి లేదా ప్రతీ పంకీభవన, రూపాంతరీకిరణ
సంఘటనలు ఖనిజ నిశేపముల నిర్మాణమునకు అవశ్యము
దారితీసినవని చెప్ప వలనుపడదు,. అయిశే, అన్ని యుగము
లలో ఈ (ప్రక్రియలు శిలల నిర్మాణముతో పొటు విస్తృత
ఖనిజీభవనమునకు గూడ హేతుభూతములయ్యెనని
భూ పరిళోధనలవలన విశదమగును.

ఏదో ఒకరకమునకు చెందిన అట్టి విస్తృత ఖనిజ
నికేపముల నిర్మాణము జరిగిన యుగములు థాతూత్ప త్తి
యుగములు అనియు, అట్టి (ప్రాంతములు థాతూత్చత్తి
(ప్రదేశములు అనియు వ్యవహృతములగుట పరిపాటి.
(పపంచమున గల ఖనిజ నికేపములు అన్నియు అట్టి
ధఛాతూత్సత్తి యుగములకు విధిగా చెందక పోవచ్చును.
కాని వాటిలో చాల ని కేపములు అట్టి నిర్తీత ధాతుజని
యుగములకు చెందినవని చెప్పవచ్చును. పురా కాంబియన్‌,
(ప్రాచీన జీవక, మధ్యమ జీవక, "బర్షి యరీ యుగములకు
చెందిన కొన్ని (పథాన ధాతూత్ప త్తి యుగములు దిగువ
(పస్తావింపబడును.

పురాకాం[బియన్‌ యుగము : ఇందు భూ పృష్థము
యావత్సపంచమున అశ్యాశ్చర్యక ర మైన ,వెరూప్యమును

పొందినది, ఆగ్నేయ, పంకీభవన, రూపాంతరీకరణ
ప్రక్రియల ఆవృత్తులు పౌనఃపున్యముగ _ సంభవించి,
పెక్కు సార్లు ఖనిజీకరణము కొనసాగినది. ఇనుము,

మాంగనీస్‌, (కోమియమ్‌, బంగారము, రాగి, మై టానియమ్‌
సేకరణకు (పపంచమున నేడు అందుబడియగు. విస్తార
నికేపములలో అనేకములు ఈ యుగమున రూపొందిన వే,

యు నె బడ్‌ సేట్స్‌కు చెందిన న్యూ మెక్సికో, ఆరిజో నా
రాష్ట్రములలోని బంగారు నిశేపములు; సుపీరియర్‌
సరస్సు (ప్రాంతములోని ఇనువ ముడిఖనిజ నిశేపములు;
కెనడాకు చెందిన ఒంటారి యో రాష్ట్రములోని జగత్స
సిద్ధ సువర్ణ నికేపములు ; క్విబెక్‌ రాష్ట్రములోని విస్తృత
తమ ఇల్ళెనెట్‌ నిశేపములు పురాకాం[బియన్‌ యుగ
మున రూపొందినవి. ఇటులనే ఆ(ఫికా, ఆస్టేలియా,
దక&ిణ అమెరికా ఖండములలోని బంగారు ని కేపములు,
(జైజిల్‌ దేశపు మాంగనీస్‌ నికేపములు కూడ ఆ యుగము
నాటివే యని రుజు వె నవి.

భారతదేశమున వీహారు, ఒరిస్సా, మధ్యపదేళ్‌,
మైసూరు రాష్ట్ర ములలోని ఇనుప ముడిఖనిజ ని కేపములు ;
మధ్య(పదేళ్‌, ఒరిస్సా, ఆంధ్ర [పదేశములలోని మాంగనీస్‌
నికేపములు ఆర్కెయిన్‌ యుగములో పంకీభవనమువలన
రూపొందినవియే అగుట నిస్సంశయము. మైసూరు, ఆంద

146

రాష్ట్ర ములలోని బంగారు నితేవములు ; బీవోరు, ఒరిస్సా
రాష్ట్రములలోని (కోమైెట్‌ నికేపములు ; ఆంధ, వీవోరు,
రాజస్తాన్‌, మైసూరు రాష్ట్రములలోని రాగి నిశేపములు
పురాకాం[బియన్‌ యుగములోని ఉపయుగములలోని
ఆగ్నేయ |పవృత్తివలన ఏర్పడినవి కావచ్చును. భారత
చేశళపు తూర్పు కోస్తా పొడవున కొండ లెట్‌ శిలా|శేణిలో
కనబడు (గాఖఫెట్‌ నిశేపములు; అస్సాము, వీవోరు,
ఒరిస్సా శాష్ట్రీములలోని సిల్లిమనైట్‌, కయనెట్‌
ని కషేపములు ఈ యుగమునాటి రూపాంతరీకరణ [ప క్రియల
యొక్క_ ఉపయుక్క ఉత్పన్నములేయని ఛావింపవచ్చును.
ఆంధ, మధ్య|[పదేశ్‌ రాష్ట్రములలోని వజ ని కేపములు;
రాజస్తాన్‌ లోని జింకు, సీసముల నికేపములు బహుశా
ఉత్త రాజీవకయుగము నాటివి కావచ్చును.

(ప్రాచీన జీవక యుగము : (పౌచీన జీవకయుగము
పురాకాం|బియన్‌ యుగముకంచు తక్కువ [పాధాన్యము
కలది. అయితే, ఆ యుగాంత సమయమున మాతము
యూరప్‌లో విస్తృతమైన హౌర్సినియన్‌ పర్వత నిర్మా
ణము జరిగి, ఆ యో దేశములలో తగరము, రాగి, జింకు,

భూ శాస్త్రము - వినియోగములు
సీనము, వెండి ధాతువుల ఖనిజీకరణమునకు మార్గ మేర్చడి
నది. ఈ యుగమున భారత దేశమున జరిగిన (పథాన తమ
సంఘటన చామోదర, మహానదీ, గోదావరీ లోయలలోని
అత్యు త్త మమైన నేలబొెగ్గు నిర్మాణము.

మధ్యమ జీవక యుగము: ఈ యుగము
యూరప్‌ లో ఓలెట్‌ సున్నపు రాళ్ళనుండి ఛారీ ఎత్తున
జరిగిన ఇనుప ఖనిజముల ని కేపణము వలన, అమెరికాలో
జరిగిన ఆగ్నేయ (పవృ త్తివలన విలక్షణమైనది, ఛారత
దేశమున ఈ యుగమున ఆగ్నేయ, పంకీభవన (ప్రక్రియలు
రెండును జరిగినను ఖనిజీక రణము చెప్పుకోదగినంతగా లేదు,

బర్షియరీ యుగము : ఈ యుగమున (పపంచమున
అనేక స్వ ములలో ఖనిజీకరణము చాల సంపన్నముగా
జరిగినది. ఉదా: 1, యునై పెడ్‌ న్టేట్స్‌లోని సుప్రసిద్ధ
ఫోర్‌ ఫిరీ రాగి నికేపములు; 2 (గ్రీస్‌, టర్కీ దేశముల
లోని |కోమెట్‌ నిశేపములు ; శి, స్పెయిన్‌ లోని జగత
సిద్ధ ఆల్భ్మడెన్‌ పాదరస నిశేపములు. ఈ యుగమున
భారత దేశమున జరిగిన (పథాన నిర్వాహాము చమురు,
లిశ్నట్‌ శేత్రములు.

భరా శాస్త్రము ౬ నినియోగములు

భూ శ్యాసన్ర్రము ఒక విశిష్ట శ్యాన్ర్ర (పతిపత్తిని పొంది
అభివృద్ధి చెందకమునుపే, ఆ విజ్ఞానము వలువిధముల
వినియోగింపబడుచు వచ్చినది, నిజమునకు ఈ శాస్త్రము
శేవల జిజ్ఞాసకన్న వినియోగావశళ్యక మును బట్టియే పురోగ
మించినదని చెప్పవచ్చును. ఆ వినియోగములలో
(పథానములైన వాటి గూర్చి శెలిసికొందము.

ఖనిజ అన్వేషణ - భూతత్త్య పద్దతులు :
శిలలు, ఖనిజములు, ఖనిజ నిశేపములు ఒకే మాదిరి
భూతత్స్వ (ప్రక్రియలను అనుసరించి రూపొందునని
చూచితిమి [చూ. పు. 144]. కనుక ఖనిజ నికేపములు
ఏ యే శిలలలో రూపుగొనునో, ఆ యా శిలలకు ఆ యా
ఖనిజములతో ఉత్పత్తి లేడా నిర్మాణ రీత్యా సంబంధము
ఉండక తప్పదు. అందువలన ఒక (పాంతముయొక్క._
భూత త్త్వ శాస్త్రీయ సమాచార వివరములు తగినంతగ
లభించినచో, ఆ (ప్రాంతమున ఖనిజ నిశేపములు ఏర్పడిన
తావులను సహేతుకముగ, కొంతవరకు రూఢిగ ని'ర్దేశింప
వచ్చును, ఇందుకు అనుసరింపదగు చర్యలు :

జియలాజికల్‌ సర్వే -మాపింగ్‌ : ఇందు
భూతత్త్వ శాస్ర) రీత్యా తేత్ర పరిళోధనలు జరిపి,

ఖనిజముల అన్వేషణకు అవసరపడు సమాచారములు
సేకరించి, వాటి పరస్పర సంబంధములను తెలియపరచు
పటములు తయారు శేయబడుట జరుగును.

నికేపముల స్థాన నిర్దేశము : భూ తలముసపై ముడు
తలు, స్తరచ్యుతులు, ఆ రెండిటి కలయికలు, అగ్నిశిలా
సంవర్కములు ఇత్యాదులు కల (పాంతములలో ఖనిజీ
భవనము జరుగుటకు సంభావ్యత ఉండును, అట్టి (ప్రాంత
ములను పె పటములోని నిశితాంశములను బట్టి
చూచాయగ, అనుమానాస్పదముగ సూచింపవచ్చును,
పిదప అట్టి (పదేశములలో గోతులు, కందకములు
త్రవ్వియో, తొలిచియో నికేపముల ఉనికిని ని్దేశింవ
సాధ్యమగును,

నమూనాల పరీక్షణము : నికేపముల స్వభావము,
నాణ్యము, పరిమాణమును మదింపు వేయుట; వాటి
(తవ్వకము లాభసాటియగునో కాదో శేల్చుకొనుట చాల
అవసరము. ఇందుకు ఆ |పాంతమున నిర్లీ త అంతరములలో
మచ్చులు తీసి, విశ్లేషణ చేసి పరీకింపవలసి ఉండును,

నిల్వల అంచనా : నికేపములు కల (పొంతపు
వైశాల్యము, లోతు,ముడిఖనిజముల నాణ్యము కనుగొనిన

147

భూ శాస్త్రము = వినియోగనులు

పిదప, అచట లభింప గల ఖనిజరాశుల మొ త్తములు
అంచనావేయబడును ; ఆ నికేపముల (త్రవ్వకము కార్య
కరమో, కాదో నిర్ణ యింసబడును.

ఖనిజ అన్వేషణకు భూత త్వ పద్ధతులేకాక భూ భౌతిక,
భూ రాసాయనిక వద్ధతులు కూడ (పయోగింపబడును,
ఉపరితలము మీద దృశ్యాంళగా గోచరింపని నిశేపముల
అన్వేషణకు ఆ శెండు పద్ధతులు విశేష సవాయకారులు.
నిశేపముల లోతు అంతగా లేనపుడు, అవి అంతర్జలములకు
చేరువ చేరువగ కూడ ఉన్నపుడు భూ రాసాయనిక
పద్ధతులు (చూ. ఖనిజ అన్వేషణ, భూరాసాయనిక
పద్ధతులు] చక్కగా ఉపకరించును. పోశే, గణనీయ మైన
లోతులలో కల నిశేపముల ఉనికిని కనుగొనుటకు భూ
థౌతిక పద్ధతులు [చూ ఖనిజ అన్వేషణ, భూ భౌతిక
పద్ధతులు] శరణ్యములు, అయి తే, (పయోగఫలితములను
సరిగా అవగావాన చేసికొన గలిగినపుడే ఈ పద్ధతులు
ఫల[పదములు కాగలవు,

ఖనిజముల (తవ్వకము : భూ శాస్త్రము గనుల
నుండి ముడి ఖనిజములను (త్రవ్వి తీయుటలో కూడ
వినియోగపడును. ఖనిజముల స్వభావ (పావీణ్యములను
బట్టియే (త్రవ్వకపు పద్ధతులను నిర్భయింపవలసి ఉండును.
ఉదా: చాల లోతులలో ఉన్న నికేపములకు గది
స్తంభము పద్ధతి, నిడివిగోడ పద్ధతి వంటి పద్ధతులు
కార్యకరములు. ఉపరితల సమీపమున ఉండు విస్తృత
నిశేపములకు క్వారీ పద్ధతులు చాల అనుకూల పడును
(చూ. ఖని పరి|శమ].

గని నుండి వెలువరించిన ముడి ఖనిజ మి|శమునుండి
వ్యక్తిగత ఖనిజములను (గహించుటకు అనువైన
పృథక్కరణ, సాం|దీకరణ పద్ధతులను సూచించుటలో
కూడ ఆ ఖనిజములకు సంబంధించిన భూ విజ్ఞానము
వినియోగపడగలదు.

నిర్మాణములు - స్థల నిర్దేశము: ఆనకట్టలు,
డాములు, రైల్వే మార్గములు, వంతెనలు, సొరంగములు
మున్నగు నిర్మాణములకు స్థలనిర్ణయము చేయుటలో భూ
శాస్త్ర పరిజ్ఞానము ఎంత అశ్యావశ్యక మో వర్శమాన
శతాబ్ద |[పారంభము వరకు గుర్తింపబడలేదనియే చెప్ప
నగును. పెక్కు వంతెనలు కూలిపోయిన తరువాతనే,
చక్కగా నిర్మింపబడిన డాములు కొన్ని వంగి, పగిలి
నిప్ప యోజనము లైన పిమ్మటనే, నిర్మాణ స్థలముల ఎన్నిక
లోపభూయిష్టము అగుటవలననే, ఆ కట్టడములు చెడి
పోయినవని గుర్తించి, ఇంజనీరులు భూ శాస్త్రవేత్తలతో
సంపతించిన పిదపనే స్థలమును ఎన్నిక చేయు సంపదాయ

మును ఆచరణలోనికి శతెచ్చిరి, ఈ వీవయమున అనేక
దేశములలో అనేక సందర్భములలో లబ్ధ పతిష్థులె న భూ
శాస్త్ర వేత్తల సలవోలు సతృ్ఫలితము లిచ్చినవి. కాబట్టి ఏ
సాం కేతిక నిర్మాణ పథకమున్నకెన ముందుగా ఒక భూ
శాస్త్రీయ నివేదికను తెప్పించుట చేడు పరిపాటి. ఆంధ్రలో
నాగార్జునసాగరు, శ్రీ3ైలము (పా శెష్టల స్థల నిర్ణయము
నందే కాక, నిర్మాణ సమయమున ఉత్పన్నము లైన ఇతర
విషయములలో కూడ భూ శాస్త్రీయ సలహాలు ఎంతగానో
ఉపకరించినవి.

నీటి సరఫరా (పంట నీరు): మంచినీటి సరఫరా
నేడొక మవాత్తర సనున్యగా పరిణమించినది. నీటి ఎద్దడి
(పొంతములలో ఈ సమస్య మరింత విషమించినది. దీనిని
పరిష్కరించుటకు అంతర్గత జలములకు సంబంధించిన
భూ విజ్ఞానము వినియోగపడగలదు. మృచాను రాష్ట్ర)
మున, కావేరి డెల్లా (ప్రాంతమున పాతాళగంగ నిధుల
అన్వేషణ (పస్తుతము (1968) ఏ రా, స, (పశ్యేక కార్య
(క్రమమున అంతర్భాగముగ జరుగుచున్న వి. ఈ అన్వేషణలో
గొట్టపు నూతులు దింపి ఆ నేలల అడుగు పొరలలో
జలనిధుల రాశిని భూ శాస్త్ర రీత్యా అంచనాలు వేసి, ఆ
సమాచారమును రైతులకు అందచేయుటకు సిద్ధపరచు
చున్నారు. ఇౌ్లే భారత ప్రభుత్వ పరముగ ఎక్స్‌పో శేటరీ
ట్యూబ్‌ వెల్‌ ఆర్గనె జేవన్‌ వ్యవస్థ ఒకటి చేశమున పలు
చోట్ల పాతాళగంగను గూర్చి అన్వేషణలు జరుపు
చున్నది.

రక్షణ, సైనిక ఇంజనీరింగు కృషి: ద్వితీయ
(ప్రపంచ యుద్ధకాలమున రకుణకృషిలో కూడ భూ
శాస్త్రము తన వినియోగితను నిరూపించుకొనినది. పురో
గమన సమయమున శ|తుసీమల భౌతిక స్వభావములును,
తిరోగమించుటకు తన [ప్రాంతపు భూ భౌతిక లక్షణము
లును నెనికులకు అవగతములై ఉండుట అత్యవసరము.
అందువలన నెన్యము ఆ యా (పాంతములలో అందుబడి
యగు వనరులను పూర్తిగ వినియోగించుకొనగలుగును ;
కాపుదల లేనిచోట చిక్కి నశించిపోవుట నివారించుకొన
గలుగును. సెనిక కార్యక లాపముల యోజనకు; రోడ్డు,
విమానా(శయములు, దండయా(త్ర మార్గములు, రక్షణ
వసతులు, పురోగమనస్థావర ములు మున్నగు నిర్మాణము
లకు ఆయా (పదేశముల మంచి చెడ్డల గమనిక అనివార్య
మైనది,

అందువలన వర్ల మానములో మునుపటివలె భూ తత్త్వ
విజ్ఞాని ఏకాంత[పదేశ మున కూర్చుండి భూ (పాదుర్భావము
వంటి అపరిష్కృత సమస్యలను గూర్చి తదేకనిష్టతో ఆలో

148

చించుకొనుటయే తన విద్యుక్క ధర్మముగ భావింప వీలు
పడదు ; ఖనిజముల అన్వేషణలోను, సాధనలోను చురుకుగ
పాల్గొనుట, ఇంజనీరింగు సాంకేతిక (పాశెప్టలకు ఉపదేష్టగ
వ్యవహరించుట వంటి గురుతర కర్హవ్యముల నిర్వవాణకు
అతడు పరాయణుడు కాక తప్పదు. అరణ్య |పచేశము

భారత భూతత్స్వ్వ చరిత్ర సంగవాము
లలో జియలాజికల్‌ మాప్‌లను తయారుశేయు అనూచాన
వ జ
పద్ధతికే కాక, భూ శాస్త్రము యాంత్రిక యుద్ధతం త్రము
నకు నెతము ఉపకరింపగలుగుటకు కారణము అది తన
(పా ధాన్యమునందు, యుద్ధతం త్రరీ త్యా తనకు కల విలువ
యందు సాధించిన అతిత్వరితమయిన అద్భుత పురోగతి,

భారత భూత త్త 8 చరిత సం గహము

థారత భూతత్త్స్వ చరిత్ర అనేక |వధాన భూతత్త్వ
యుగములతో, సంఘటనలతో విలక్షణమైనది. నెసర్గిక
స్వరూపమును బట్టి చేళ మును స్థూలముగ 1. డ్వీపకల్పము ;
2, సింధు=- గంగా మైదానము ; శి, ఉత్తర పర్వతకూటమి
అను మూడు సుస్పష్ట మండలములుగ విభ జింపవచ్చును, శ
విభజనము (పకృతి స్వరూపము, నిర్మాణము, నేలపొరల
తరగతి మొదలెన భూతత్త్వ్య విషయముల దృష్ట్యా కూడ
సమర్థనీయముగ కనిపించుచున్నది.

ద్వీపకల్పము (ద్వీపకల్ప కవచము) : ఇది యొక
వెద్ద (ప్రాచీన భూభాగము; మనకు ెలిసిన దానిని బట్టి
ఆదిమ భూమండలము (ఇట్టిది అసలు ఉండి ఉన్నచో)
నందు ఒక ఖండ మై ఉండి తీరవలెను. ఏలన, ఇది భూత త్వ
కాలమానము (పకారము అతి (పాచీనములెన శిలా సము
చాయములతో సంఘటితమై ఉన్నది. కొన్ని ([పాంతము
లలో ఈ శిలా(శేణిపై తదనంతర కాలనున ఏర్పడిన
శిలలు కూడ లేకపోలేదు.

ర్వీపకల్చ్బము చాలవరకు ఆక్కెయిన్‌ శిలలతో నింప
బడినది. తదుపరి అందులోని [పాంతములు కొన్ని క్రుంగి
పోయి, కడప, వింధ్య పల్లపు నేలలు ఏర్పడి ఉండవలెను,
ఇంకను తరువాతి కాలమున సంఘటిల్లిన స్థానిక భూ సంచ
లనముల వలన |పస్తుత గోదావరీ, మహానదీ, దామోదర
నదీ లోయల వెంబడి నేల పగిలి, (కుంగి, ఆ పగులు లోయ
లలో (ప్రాచీన, మధ్యమ జీవక యుగములనాటి శిలలు
నిశేపింపబడినవి, ఆ శిలలు మధ్య[ప దేశ్‌ రాష్ట్రములో
(పొచీన కాలమున గోండులు అను గిరిజనుల దేశమందు
తొలిసారిగ మెడ్డి కాట్‌ చే అనుశీలింపబడినవి కాబట్టి ఆశిలా
సమూవామునకు ' గోండ్వానా వ్యవస్థ? అని పేరు వచ్చినది.

గోండ్వానాశిలాయుగము ముగిసిన తోడనే, |క్రీశేషనస్‌,
ఆ యోసీన్‌ యుగములలో ద్వీపకల్పము వి సృతముగ అగ్ని
పర్వత స్ఫోటనములకు గురియయ్యెను. ఆ సమయమున
దట్టమైన లావా (పవహించి రమారమి కి లకల చ.
కి. మీ. మేరలో చేల దక్కన్‌ (టాప్‌ అనబడు నల్ల శానాపు
రాయిలో మునిగిపోయెను, "బర్జి యరీయుగమున కోస్తా

(పాంతములు మా(తమే (కుంగినవి ; తీరజలములలో నే
శిలలు నిశేపింపబడినవి.

భారత దేశపు ఖనిజసంపదలో విశేషభాగము పురా
కాంబియన్‌ నిర్మాణములనుండియే లభించుచున్నది.
ఇనుము, మాంగనీస్‌, రాగి, బంగారము, కోమైట్‌,
ఇల్ళినెట్‌, అ(భకము ఆర్కెయిన్‌ కాలపు శిలలనుండి
లభింపగా ; కడప, వింధ్య కాలపు శిలలనుండి, తత్తుల్యముల
నుండి రాగి, జింకు, సీసము, వ|జములు, చారిటిన్‌, ఆస్‌
జెస్టాస్‌,టాల్క్‌ మున్నగునవి చేకూరుచున్న వి. గోండ్వానా
"బరి యరీ శిలలు సంయుకముగ దేశపు బొగ్గు, చమురు
వనరులకు కారకములు అని తెలియవచ్చినది. దక్కన్‌
(ట్రాప్‌లు కొన్ని బాకెట్‌నిశేపములు మినహా ఖనిజ
సంపదకు ఎట్టి నిర్వావాము చేయలేదనియే చెప్పవచ్చును.

సింధు - గంగామైదానము : ఇది ఆదిలో ఒక
అగాధ గుండము. ఇటీవల అనతికాలముననే పంకీభ వనము
వలన నింపబడినది. అనగా ఉత్తరపర్వత కూటమికి,
ద్వీపకల్పమునకు నడుమ గల దీనిని ఉత్సర దక్షిణపు మిట్టల
నుండి పారు నదులు ఒండు మట్టిని తెచ్చి, పల్హ ములను నింపి
సారవంతమైన మైెడానముగ నిర్శ్మించినవి. హిమాలయ
(ప్రదేశము చె కెగసినపుడు దిగబడిన (ప్రదేశము సింధు =
గంగామైదానము అని కొందరి ఉద్దేశము, ఇది ఉత్తర
దక&ిణ దిశలలో పర్వతములు ఉద్భవించిన తరుణమున
వర్పడిన పగులులోయ (రిస్ట్‌ వాలీ) అని కొందరి విశ్వాసము.

ఉత్తర పర్వత కూటమి : ఇది తులనాత్మకముగ
చాల తరుణవయస్కమైన భూ భాగము; "బర్హి యరీ
యుగమునకు ముందున్న భూత త్త్వకాలమానము పొడవున
నీటమునిగి ఉండి, ఆ యుగముననే (బ్రహ్మాండ మైన పర్వత
పంకిగా పై కెగసి వచ్చినదని, ఇప్పటికిని పై కెగయుచుండ
వచ్చునని శాస్త్రవేత్తల అభి పాయము.

ఉత్తర పర్వత|[పాంతము అద్యతన భూతత్త్వ "కాల
ములో "బక్టో నిక్‌ చలనములకు లో నెనదని, సాపేకముగ
అది ఒక అస్థిర పాంతమని ఆ (పాంతములలో ఇప్పటికిని
తరుచుగా పుట్టు భూకంపముల వలన విశదమగును, ఈ

149

భారత దేశము - భూ విజ్ఞాన వికాసము

పర్వతపం క్కి మొదటినుండి తుదివరకు ఒక విస్పష్టమైన వక్ర
శేఖియ (కర్వి లీనియర్‌ ) |పవృత్తిని పదర్శించును. అందలి
వక్రీయచాపములు ద్వీపకల్పము దిశ శే ఉబ్బెత్తుగా ఉండుట
ఒక విశేషము [చూ. ఖండగమనము - పు, 124].

వీతో కొన్ని భాగములు మినవో హిమాలయ
(ప్రాంతము దాని దు[ప్పవే శ్యత వలన, విపరీత శీత లస్థికివలన
సవివరముగ పరిళోధింపబడ లేదు ; అందుగల ఆర్థిక ఖనిజ
శక్ళతల విచారణ కూడ జరుగ లేదు.

భారత దేశము . భూ విజ్ఞాన వికాసము

భారత జియలాజికల్‌ సర్వే సంస్థ: కలకత్తాలో
1840లో ఒక భూ విజ్ఞాన (పదర్శనశాల నెలకొల్పబడు
టతో ఛారతదేశమున భూ విజ్ఞాన వికాసమునకు అంకు
రార్బ్పణ జరిగినది. తదుపరి 1851 లో * భారత జియలాజి
కల్‌ సర్వే సంస్థ* ఆవిర్భవించినది ; ఓల్ట్‌ హామ్‌
అందు మొట్టమొదటి ఉద్యోగిగ నియు కుడ య్యెను. 1856
నాటికి అది ఒక నియంత్రణాధికారి (డరక్టర్‌) అధీన
మున క్రమబద్ధమైన ఒక (పభుత్వశాఖగా వ్యవస్థీకృత
మయ్యెను, తొలిదినములలో ఈ సంస్థ చాల చిన్నశాఖ;
అయినను జియలాజికల్‌ మాప్‌ల నిర్మాణము, ఖనిజ
అన్వేషణ, భూత తృ వ విజ్ఞాన బోధన, ఖని పరిశ్రమ వంటి
అనేక (ప్రయోజనకర విధులను నిర్వ ర్తించుచుండెను,
(పస్తుత శ శతాబ్ది (పారంభమునాటికి అభినివిష్టుతైన సుప
సిద్ధ భూ శాన్ర్రకెత్త తలు అందు మార్గదర్శక మై మెన అమోఘ
కృషి చేసిరి. వీరిలో చాచాపు ఎల్లరును దటీషు జాతీయులే.
ద్వితీయ (ప్రపంచయుద్ధము “ముగియు (1945) వరకు
ఆ సంస్థలో పనిచేయు అధి కారుల సంఖ్య శిర కు మించలేదు.
gs సిద్ధికి పిదప అందు పెద్ద ఎత్తున విస్తరణ జరిగి
ది. (వన్తుతము వేయికి సె వై చిలుకు భూతత్త § విజ్ఞానులు,
a: భూ భౌతిక శాన్ర్రవేత్తలు ఈ సంస్థలో "ఆవిరళ
కృషి సాగించుచున్నారు. ఒక శ తాబ్దీ కాలము (1851 నుండి
1951 వరకు) సిబ్బందిలో అత్యధిక సంఖ్యాకులు పాశ్చాత్య
భూ శాస్త్రవేత్తలే ఉండిరి; (వముఖ పదవులను అలంక
రించిన భారతీయులు కొద్ది మందిలో (పృప్రథముడు
పి. ఎన్‌, బోస్‌ ; నియంతణాధికారి పదవిని చేపట్టిన
(పథమ భారతీయుడు ఎమ్‌. ఎస్‌. కృష్ణన్‌. 1955 నుండి
అది పూర్తిగా ఛారతీయ సిబ్బందితో నే పనిచేయుచున్నది.
సంస్థాన జియలాజికల్‌ సర్వే సంస్థలు : (బిటీషు
సా మాడ్యే (ప్రభుత్వము భారత జియలొజికల్‌ సశ్వే
సంస్థను నెలకొల్చినపిదప హైదరాబాదు, మైసూరు,

తామస్‌

తిరువాన్యూరు మొద్భ్నలెన కొన్ని స్వదేశ సనంస్థానములు
కూడ తమ తమ సంస్థాన జియలాజికల్‌ సర్వే సంస్థలను
సంస్థాపించిరి. అవి కూడ చాల సంవత్సరములు అమోను
కషి చేసినవి. పె సంస్థాన ములు భారత యూనియన్‌ లో
విలీనమైన తరువాత ఆ సంస్థలలో కొన్ని భారత సంస్థలో
అంతర్భాగములెనవి; కొన్ని తమ (పత్యేకతను నిల జెట్టు
కొని కొంత పరిమితముగ పని చేయుచున్నవి.

ప్రత్యేక సంబంధి సంస్థలు : స్వతం[త భారత
ప్రభుత్వము దేశాంతర్గతములగు ఖనిజవనరుల పరిశోధనలు,
వినియోగములు మెరుగుపరుచుటకు, అందుకు సంబంధించిన
బహుముఖ కృషి భారమును సక్రమముగా నిర్వహించు
టకు భారత జియలాజికల్‌ సర్వే సంస్థకు తోడు మరికొన్ని
ప్రశ్యేక వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేసినది. అవి: 1. భారత
గని సంస్థ (ఇండియన్‌ బ్యూరో ఆవ్‌ మైన్స్‌); 2, పరమాణు
శక్తి కమిషన్‌ (అటామిక్‌ ఎనర్జీ కమిషన్‌); లి. చమురు,
సవాజవాయువు కమిషన్‌ (ఆయిల్‌ అండ్‌ నాచురల్‌
గాస్‌ కమిషన్‌) 4 జాతీయ ఖనిజ అభివృద్ధి
కార్చొశేషన్‌ (శేషనల్‌ మినరల్‌ డెవలప్‌ మెంట్‌
కార్బొశేవన్‌); 5. జాతీయ బొగ్గు అభివృద్ధి కార్పొ రేషన్‌
(నేషనల్‌ కోల్‌ డెవలప్‌ మెంట్‌ శకార్చొశేషన్‌)
మొదలగునవి.

విధ్యా సంస్థలు : వర్తమాన శ తాబ్దము (ప్రారంభ
మగుసరికి చేశములో భూ శాస్త్రమును బోధించు విద్యా
సంస్థలు రెండు, మూడు కన్న ఎక్కువ లేవు. ఆ తరువాత,
విశేషించి 1940 తదుపరి భూ విద్యాభ్యాసమున గణనీయ
మైన విన్సరణము, అభ్యున్నతి వచ్చినవి. నేడు భూ
శాస్త్రమున, వినియుక భూ శాస్త్రమున, భూ భౌతిక
శాస్త్రమున, భూ రాసాయనికశా|స్రమున ఉన్నత విద్యకు,
పరిశోధనకు సౌకర్యములు కల యూనివర్సిటీలు 40
వైచిలుకు కలవు,

2 — ర్రి
ఇంజనీరింగు - టెక్నౌ లజ
అకారాది నినవరణము

అంచనా (ఎస్టీ మేషన్‌) : భవనము, డాము, ఆనకట్ట
వంటివి (కొత్తగా నిర్మించవలసి వచ్చినప్పుడు గాని లేదా
మరమ్మతులు చేయవలసి వచ్చినప్పుడు గాని దానికి అవసర
మగు ధనమును సుమారుగా నిర్ణయించుటకు “అంచనా
వేయుట పరిపాటి. అంచనా వాస్తవ వ్యయమునకు కొంత
ఆసన్న ముగా మా(త్రమే ఉండగలదు. పని పూర్తియె,
అందుకు సంబంధించిన అన్ని ఖర్చులును లెక్కలోనికి తీసి
కొనిన తరువాతనే వాస్తవ వ్యయము తేలును. అంచనా
వాస్తవ వ్యయమునకు చాల ఆసన్నముగా ఉండవలయు
నన్న అంచనా వేయువారికి అనుభవము, అవగాహన,
విచక్షణ, (శ్రద్ధ చాల ఆవశ్యకము.

ఉద్దేశించిన (పయోజనములను అనుసరించి 1. (పాథమిక
అంచనాలు ; 2. సవివర అంచనాలు అని అంచనాలను
రెండు తరగతులుగ విభజింపవచ్చును.

(ప్రాథమిక అంచనాలు : ఇవి ఒక పనిని చేపట్టు విషయ
మున తుది నిర్లయము చేయుటకు ముందు అందుకు
అవసరమగు ఆసన్న వ్యయమును సూచించుటకు ఉద్దేశింప
బడినవి. ఇందు తరుచుగా ఉద్దిష్ట ప యోజనమును తీర్చగల
కొన్ని వైెక ల్చిక (ప్రతిపాదనలను రూపొందించుట జరుగును.
ఈ (పాథమిక అంచనాల ఆధారమున ఆ (పతిపాదనలలో
ఒకటి ఎంచుకొనబడును. ఛథారీ (పాశెష్టల విషయమున
పని [ప్రారంభించుటకు పూర్వమే సవివర పరిశోధనలు
సమాప్రి చేసి, సవివర అంచనాలు తయారుచేయుట అన్ని
సందర్భములలోను సాధ్యపడక పోవచ్చును. అట్టి సందర్భ
ములలో (పాథమిక అంచనాలే శరణ్యములు.

(పాథమిక అంచనాలు తయారుచేయుటకు భవనముల
విషయమున పీళ వై శాల్యమును లేదా ఘనపరిమాణ
మును; రోడ్లు, ైైల్వేల విషయమున పొడవులను ;
విద్యుత్‌ (పాశెప్టల విషయమున (ప్రతిఫాపిత విద్యుత్‌ పరి
మాణమును; నీటిపారుదల పథకముల విషయమున
ఆయకట్టు (ప్రాంతమును (పాతివదికలుగ తీసికొనుట
పరిపాటి. సరియెన అంచనాలు వేయుటకు విశేష అనుభ
వము, విచతణ ఆవసరము. యూనిట్‌ శేట్ల * లో కాల

* యూనిట్‌ రేట్‌ గోడ కట్టుటకు మందమును అనుసరించి
పొడవు 100 మీటర్లకు ఒక నిర్థిష్టమయిన శేటు, నేల గచ్చు

వారణమువలన ఖర్చులలో కలుగు తేడాలు; సామ।గి
నాణ్యము ; పనితనము ; నిర్మాణ దశలోని ఇబ్బందులు ;
(ప్రదేశము, (ప్రాజెక్టు యొక్క ప్రత్యేక లకణములు _ వీటిని
బట్టి తగు విధమున సర్దు జాటులు చేయవలసి ఉండును,
సవివర ఆంచనాలు : నిర్మాణ సామ(గి, నిర్మాణ పరికర
ములు, కూలి, సాం శేతిక పర్యవేక్షణ - ఇత్యాది వ్యయము
లను నిర్ణయించి సవివర అంచనాలు తయారు చేయుదురు.
ఇందుకు చేయవలసిన పనిని వివిధ క్రియల క్రింద విభ
జింతురు. వీలునుబట్టి, ఆ (క్రియలన్నియు అవి నిర్వహింప
బడు వరుసక్రమమున అంచనాలో చూపింతురు. నివేదిక,
పరిమాణముల షెడ్యూలు, యూనిట్‌ శేట్లను సమర్థించు
వివరములు, సారాంశము (ఆబ్‌స్ట్రాక్ట్‌) అంచనాలోని
అంగములు,
నివేదికలో ఆ పనిని, దాని ఆవశ్యకతను సం|గవాముగ
వివరింతురు, ఛారీపనుల నివేదికలో అనుసరింపబడు కార్య
(క్రమము, నిర్వవాణపద్ధతి నూచింపబడును. పనిలోని అన్ని
అంగములకు సంబంధించిన సవివర డిజైన్‌లు,|డాయింగులు
నివేదికలో అంతర్భాగముగ పొందుపరుపబడును.
పరిమాణముల షెడ్యూలు ప్లాన్‌ను అనుసరించి
పునాదులు (త్రవ్వుట, శాపీపని, కాంక్రీట్‌, వ(డ్రంగము,
కప్పు నిర్మాణము గచ్చుపని, రంగులువేయుట మొదలగు
తయారుచేయబడును. పరిమాణములు
ఉజ్జాయింపుగా (అనురూప) యూనిట్‌ లలో ఈయబడును,
పరిమాణముల షెడ్యూలులో చెప్పబడిన వేరు వేరు
పనుల యూనిట్‌ శేట్లను సమర్థించు వివరములను పొందు
పరచుట అంచనాలో ఒక ముఖ్య భాగము. వాటిని
*(పమాణ' వివరముల |[గంథము (డిబయిల్‌ స్టాండర్గు
స్పెసిఫికేషన్‌)’ ల ఆధారమున తయారు చేయుదురు. ఈ
(గ్రంథములు ఇ (పాంతమున బహుకాలము తరబడి కట్టిన
అదే రకపు పనులను పరిశీలించి అచ్చట చలామణీ
యందున్న నిర్మాణ సామగి [చూ.] ధరలు, పనివాం[డ

పనులవారీగా

చేయుటకు 100 చదరపు మీటర్ల వై శాల్యమునకు ఒక నిర్దిష్ద
మయిన శేటు ఉండును, ఇళ్లే కాంక్రీటు నిర్మాణమున నూరు
ఘనపు మీటర్లకు ఒక నిర్దిష్ట రేటు ఉండును, వీటిని యూనిట్‌
శేట్లని చేర్కొందురు.

151

అంతర్గత జలము

మజూరీ దృష్టిలో ఉంచుకొని తయారు చేయబడును.
యూనిట్‌ శెట్టు నమ్మకముగా ఉండవలెనన్న వివిధ
ఆవశ్యక సామ(గులు దొరుకుచోట్లను నిర్ణయించుట, అవి
ఎంతెంత పరిమాణములలో అవసరమగునో ఇదమిశ్థముగ
మదింపువేయుట అవసరము, యంతయలు వాడవలసి
వచ్చినచో ఆ యంతములు పనిచేయు తీరును, స్థల పరిస్థితు
లను కూడ ఆధారముగ చేసికొని యూనిట్‌ శేట్లను
మదింపు చేయవలసి ఉండును.

అంచనా సారాంశనులో వేర్వేరు పనుల పరిమాణ
ములకు యూనిట్‌ శకేట్ల (పకారము లెక్క కట్టి మొత్తము
ఖర్చు అంచనా చూపబడును, దీనిలో పర్యవేతణకు,
చిల్లర పనులకు, ముందుగా ఊహింపలేని పనులకు కావలసి
ఉండు ఖర్చును కూడ శేర్చుదురు,

ఛారీ (పాశెష్టల అంచనాలు కొన్ని వేర్వేరు అంశ ముల
క్రింద కూడ చూపబడును. ఉదావహరణమునకు : నదిలోయ
(పాజెప్టలలో ఈ అంశములు 1, నిర్మాణములు ; లి, వేతన
ములు; లి, పరికరములు; 4. అనామతులు; 5. జమలు
మొ॥ ఆ చె నిర్మాణము మొదలగునవి కొన్ని అంశముల
(కింద విడదీయబడి, అంశముల ారీగా వ్యయము
నిరూపింపబడును. ఎమ్‌, వె. రా,

అంతర్హత జలము: చూ. పాతాళగంగ.

అంతర్హహన ఇంజను (ఇంటర్నల్‌ కంబకశ్చన్‌
ఇంజను) : ఇంజనులలో సర్వసాధారణ మైనవి, అతి[పధాన
మైనవి ఉహ్ణయంత్రములు (హీట్‌ ఇంజనులు) [చూ.]. అన్ని
రకముల ఇంధనములలోను స్వాభావికముగ లభ్యమగు
ఉప్లశ క్రిని యాంత్రికళ కిగా మార్చుట ఆ ఉప్ణయంత ముల
పని, ఇటుల లభించిన యాంత్రిక శక్తిని వినియోగించి
మానవ (పయోజనములను సాధింతురు. ఉష్ట్రయం|త్రము
లలో అంతర్జవాన ఇంజనులు, బహిర్జవాన ఇంజనులు అని
రెండు (ప్రధాన రకములు కలవు.

శక్తిని యాంతిక రూపములో పొందుట రెండు దళ
లలో జరుగును. మొదటి దశయందు ఇంధనమునందు
అంతర్గతముగ ఉండు రాసాయనిక శక్తిని ఉప్పళ క్రిగా
మార్చుటకు ఇంధనమును కాల్చుటయు ; రెండవ దళ
యందు ఆ ఉప్ణశక్తిని యాంత్రిక శక్తిగ మార్చుటయు
జరుగును. ఈ శెండు దశలు ఇంజనులోని ఒకే భాగము
నందు నెర వేర్చబడినచో చానిని అంతర్జవాన ఇంజను (ఐ, సి,
ఇంజను) అని అందురు. అటుగాక రెండు దశలు ఇంజను
నందలి రెండు వేర్వేరు భాగములలో నెర వేర్చబడినచో
చానిని బహిర్గవాన ఇంజను (ఎక్స్‌టర్నల్‌ _కంబశ్చన్‌
లేదా ఇ, సి, ఇంజను) అని అందురు. అనగా శ క్తిని జనింవ

జేయు సిలిండరు లోపలనే ఇంధనము శకాల్చబడుటచే
మొదటి దానిని అంతర్జవాన ఇంజను అనియు, సిలిండరుకు
వెలుపలనే ఇంధనము కాల్చబడుటచే శెండవ దానిని
బహిర్దవాన ఇంజను అనియును చేరొందురు,

గాన్‌ ఇంజను, పె|[టోలు ఇంజను, చమురు ఇంజను
అంతర్దహన ఇంజనులకు |పసిద్ధ ఉదావారములు, ఆవిరి
ఇంజను [చూ.], ఆవిరిటర్భయిను [చూ.] బహిరవాన
ఇ్రింజనులు. మోటారుకారు అవతరించి, చాని వినియో
గము బహుముఖముల పెంపొందుటతో అంతర్జవాన ఇంజను
సర్వ సాధారణమైనది [చూ. పు. 4]. కారు, బస్సు, లారీ,
(ట్రాక్ట రుమున్నగు వావానములకు మోటారు కారు అనునది
పర్యాయపదము. ఈ వావానములు అన్నింటిని సూచించు
టకు “ఆటో మొబైల్‌ * అను సాంకేతిక పదమును
వాడుట కూడ కద్దు [చూ. ఆటోమొబైల్‌ ఇంజనీరింగు].

వర్గీకరణము : దిగువ చెప్పిన వివిధ కార ణాంశ ముల
(ప్రాతిపదికపై అంతర్గవాన ఇంజనులను వివిధ వర్గములుగ
వింగడింపవచ్చును : 1. ఉపయోగించుకొను ఇంధనమును
బట్టి : గాస్‌ ఇంజనులు (వాయురూవ ఇంధనమును ఉపయో
గించుకొనునవి) ; పెటోలు ఇంజనులు (పెటోలును ఇంధ
నముగా వాడునవి); ఆయిల్‌ లేదా డీసెల్‌ ఇంజనులు
(తైల ఇంధనములను వినియోగించునవి) ; 2, ఇంజను
పనిచేయు ఆవృత్తిని బట్టి: రెండు దెబ్బల (టూ స్ట్రోక్‌)
ఇంజనులు, నాలుగు దెబ్బల (ఫోర్‌ స్ట్‌) ఇంజనులు ;
8. ముషలకము (పిస్టన్‌) యొక్క ఒక లేదా రెండు
పేక్కలను చురుకుగా ఉపయోగించుటను బట్టి: సింగిల్‌ =
ఆక్టింగ్‌ ఇ్రంజనులు, డబుల్‌ = ఆక్టింగ్‌ ద్రింజనులు ;
4. ఇంజనులోని సిలిండరుల సంఖ్యను బట్టి: ఏక సిలిండరు
ఇంజనులు, బహు సిలిండరు ఇంజనులు; 5. ఇంజనులో
సిలిండరుల వర్పాటు (అమరిక) ను బట్టి : అడ్డు ఇంజనులు,
నిలువు ఇంజనులు, వీ ఇంజనులు, రేడియల్‌ ఇంజనులు ;
6. ఇంజను స్టార్ట్‌ అగు పద్ధతిని బట్టి: కోల్డ్‌ వ స్టార్టింగ్‌
ఇంజనులు, హాట్‌ _ప్పగ్‌ ఇంజనులు, హాట్‌ = బల్బ్‌ ఇంజనులు
మొదలగునవి.

పనిచేయు విధము : ఇంధనమును కాల్చుట, ఉప్పమును
జనింపజేయుట, ఆ ఉప్ణమును ఉప యోగించి యాం తిక
శక్తిని పొందుట అంతర్జవాన ఇంజను చేయవలసిన ముఖ్య
మైన పనులు. నిర్వచనము ద్రేకారము ఈ పనులన్ని యును
ఇంజనులోని ఒకే భాగమున జరుగవలెను. ఈ భాగమున శే
సిలిండరు అనునది సాంకేతిక నామము. ఇంజను యొక్క
మరొక ముఖ్యభాగమగు ముషలకము ఈ సిలిండరులో నే
పని చేయును, శకాల్చవలనిన ఇంధనమును, దానితోపాటు

152

గాలిని సిలిండరులోనికి (పవేళ వెట్టుదురు. గాలిలోని
ఆక్సిజన్‌ మూలమున ఇంధనము మండును. ఇ.జనును పని
చేయించుటకు సిలిండరులోని ఈ మిశ్రమును అంటింతురు.
మి(శము అతి శ్రీఘముగా మండి, ఆ మంటవలన ఆ తణమే
ఉప్పము అత్యధిక ముగా జనించును. తతృలితముగ తాప
(క్రమము, ((పేషము చెరిగి, దహానము వలన జనించిన
వాయువులు తీవముగా వ్యాకో చించును. ఇటుల వ్యాకో
చించు నపుడు ఆ వాయువులకు యాం్మతికపు పని చేయు
శక్తి ఉండును. అనగా అవి ఇంజనును ముందునకు తోయ
గలుగును. ఈ విధముగ ఇంధనములలో మరుగుపడి ఉన్న
రాసాయనిక శక్తి యాంతిక కార్యముగా మార్చబడుట
జరుగును. ఆ వాయువులలో కల |తోపుడుళ క్రి అంతయు
వినియు క మెన తరువాత అవి నిరువ యోగములు, కావున
వాటిని బయటికి నెట్లి, మరల తాజా ఇంధనమును, గాలిని
సిలిండరులోనికి [పవేశ వెట్టుదురు. ఇటుల పైన పేర్కొనిన
సంఘటనలు మరల మరల జరుగుచుండును.

నిర్మాణము : ఇంజనులో ఒక సిలిండరు, సిలిండరులో ఒక
ముషలకము ఉండునని శెలిసికొంటిమి. 1 వ చిత్రములో C
సిలిండరును, P ముషలక S
మును సూచించును. ముష
లకము సిలిండరు లోపల
ఒక చివరనుండి రెండవ +
చివరకు జారుచుండును.
ఇటుల జారుచు ఏదో ఒక
చివరకు చేరినపుడు అది
నిశ్చల మధ్య స్థానము
(డెడ్‌ _ సెంటర్‌ పొజిషన్‌) లో ఉన్నదని చెప్పబడును.
ఎడమ చివరకు చేరినప్పుడు అది ఆంతర నిళ్చల మధ్య
(ఆ. ని, ము) స్థానము “౧ నను, కుడిచివరకు చేరి
నప్పుడు చావ్యా నిశ్చల మధ్య (జా. ని. మ.) స్థానము
“*R? నను ఉండునని అందురు. ముషలకము ఒక చివర
నుండి రెండవ చివరకు -ఆ.ని,మ. (0) స్థానము
నుండి బా. ని, మ, (గ) స్థానమునకు గాని, తద్వ తి రేక
ముగా గాని పోవుటను ముషలకము యొక్క “ఒక దెబ్బ
అని పేర్కొందురు. ఈ పోవుట ఆ. ని, మ, నుండి జా. ని. మ.
స్థానమునకు అయినచో ముషలకము సిలిండరు లోపలి
నుండి వెలుపలికి జరుగును. కనుక చానిని ముషలకము
యొక్క వెలుపలి డెబ్బ (అవుట్‌ వర్డ్‌ స్టోక్‌) అని అందురు ;
శెండవ దానిని లోపలి చెబ్బ (ఇన్‌ వర్డ్‌ స్ట్రోక్‌) అని
అందురు. సిలిండరుకు రెండు కవాటము (వాల్వు) లు
ఉండును. అవి చిత్రములో V,, V, అని గుర్తింపబడినవి.

XII—20

చిత్రము - 1

ముషలకముదెబ్బ

అంతర్షవాన ఇంజను

వీటిలో ఒకటి తాజా ఇంధన - వాయువుల మి|శమును
సిలిండరులోనికి (ప్రవేశించనిచ్చును ; రెండవది వినియుక
వాయువులను బయటికి పోనిచ్చును. కాబట్టి, మొదటి
దానిని (పవేళక కవాటము, రెండవ దానిని నిగ్గమన కవా
టము (ఎక్స్‌ హోస్ట్‌ వాల్వు) అని పిలుతురు, అవసరము
కొలది ఈ రెండు కవాటములను తెరచుటకు, మూయుటకు
తగిన పర్ప్చాటులు ఉండును,

నాలుగు దెబ్బల ఆవృత్తి (ఫోర్‌ స్ట్రోక్‌ సైకిల్‌):
ఈ ఆవృత్తిలో జరుగు కార్య విధానమును గూర్చి శెలిసి
కొనుటకు చానిలో ఏదో ఒక సదుపాయమగు స్థానము
నుండి ఉప్మకమించుట మంచిది. అందుకు మనము ముషల
కము ఆ, ని. మ, స్థానమునందున్నప్పటినుండి [ప్రారం
భింతముగాక,. అచటనుండి ముషలకము వెలుపలి చెబ్బలో
ఒకానొక శక్తిచే కుడి చివర వెపునకు (తోయబడినదని
అనుకొందము, ఇటుల ముషలకము జరుగుచున్నకొలది
దాని ఎడమ తట్టున నిర్వాత ప్రదేశము (వాక్యూమ్‌)
ఏర్పడుట గాని, (పేషము పలుచబడుట గాని జరుగుట
సనవాజము [చూ. చిత్రము 1]. ఈ కణమున (పవేళక
క వాటము Vi తెరవబడినదని అనుకొందము. అప్పుడు
సిలిండరులో [పేషము తగ్గిపోవుటచే వెంటనే V, చ్వారా
గాలి _ ఇంధన మి(శ్రము సిలిండరులోనికి (ప్రవేశించును.
ముషలకము కుడి చివరకు ఎంత చేరువగా సమీపించు
చుండునో అంత అధికముగా ఈ మిము గూడ లోనికి
(ప్రవేశించు చుండును. ముషలకము కుడి చివరకు చేరునంత
వరకు - అనగా అది జా, ని. మ, స్థానమునకు వచ్చునంత
వరకు - సిలిండరులోనికి గాలి - ఇంధన మి(శ్రము చొచ్చుట
కొనసాగును. ఇంతటితో ముషలకము యొక్క మొదటి
చెబ్బ పూర్తి అగును, తోడనే కవాటము V, మూసికొని
పోవును. ఈ చెబ్బలో ఇంధన - వాయుమి[శ ము లోనికి పీల్చ
బడుటచే దీనికి * పీల్చుడు దెబ్బ” అని కూడ పేరు వచ్చినది.

ఇప్పుడు ముషలక'ము వ్యతి రేక దిశలో అనగా దాని
లోపలి దెబ్బలో కుడి నుండి ఎడమకు కదలసాగుచున్నదని
అనుకొందము,కవాటములు
రెండును మూసికొని ఉండు
టచే ఇంధన - గాలి మి(శము
చిత్రము - బిలో చూపబడి
నటుల ఆయతనము V
నుండి ఆయతనము గృ కు
సంపీడితమగును. మువ
లకము ఎడమకు జరుగు
చున్న కొలది సంపీడనము (కంపెషన్‌ ) అధికమగుచుండును,

Q

er

ee

చిత్రము - లి

153

అంతర్జవాన ఇంజను

ముషలకము ఆ, ని, మ, స్థానమును చేరుటతో సంపీడనము
గరిష్ట స్థాయిని అందుకొనును. ఇంతటితో శెండవదెబ్బ
ముగియును. పైన చెప్పిన సంపీడనము లోపల గల
ఇంధన - 'వాయుమిశముల (పేషమును, తాషక్రమమును
హెచ్చించును. ఇది అనంతర కార్యమునకు - అనగా
మిశ్రము sats కాలుటకు = ఉపకరించును.
ఈ దెబ్బకు అనునది సార్థక
నామము,

ముషలకము ఆ, ని. మ. స్థానమున ఉండగా, ఆ కణ
మున ఇంధన వాయుమి[శ మునకు నిప్పంటించబడును,
మి|శము అతి క్రీఘముగా
కాలి, గుప్తమైన ఉష్ణ
శక్తి విస్తారముగ విడు
దల అగుటతో _చ్రేషము,
తాష్మక్రమము మరింత
విపరీతముగా పెరుగును.
దాని ఫలితముగ ఏర్పడు
బలముముషలకమును
బయటికి నెట్టును. నిజము
నకు ఈ బలము ముషలక
మును బయటికి నెట్టుటయే
చె న చీర్కాన
బడిన 1వ లొవ దెబ్బ
లకు, ఇప్పుడు చెప్పబడ
నున్న మూడవ దెబ్బకు
అవసరమగు చలనళ కిని
కూడ చేకూర్చును, ఇక

సంపీడనపు చెబ్బ'ి

కాక్‌,

చిత్రము - 8

మీద ముషలకము ఆ, ని, ముషలకము నాలుగు దెబ్బలను
మ. నుండి బా.ని. మ. చూపించునది : 1. పీల్చుడుదెబ్బ ;
స్థానమునకు కదల మొద 2. నంపీడనపు దెబ్బ; శి. వ్యాకో
res అదీ కడు “చపు లేదాళ క్తి దెబ్బ; 4. నిర్వాత
చున్న ంత సేపు వాయు
వులు కూడ వ్యాకోచించుచుండును, ఈ వాయువులలో
సవాజముగా కారన్‌ డె ఆక్సైడ్‌, నీటి ఆవిరి, నై(టో
జన్‌ (పథాన ఘటకములె ఉండును, ముషలకము బా+ని,మ.
స్థానమునకు చేరునప్పటికి వాయువులలో ఇమిడి ఉండు
శకి చాదాపు పూర్తిగా నుషలకమునకు అందింపబడి,
తరువాత ఆ వాయువులు క్షంజనునకు నిరుపయు కము
లగును. వాటీని బయటికి పంపివేయక పోయినచో, తిరిగి
ఇంధన - వాయుమిశమును (పవేశింప జేయుటకు సిలిండ
రులో చోటుండదు. ఇంతటితో మూడవ దెబ్బ పూర్తి

దెబ్బ.

అగును. ఇందు వాయువులు వ్యాకో చించుటవలన, అవి
ముషలక మునకు శక్తిని అందించుటవలన ఈ దెబ్బకు
“వ్యాకోచపు * లేదా “శకి” చెబ్బ అని పేరు.

ఇప్పుడు ముషలకము లోపలిదెబ్బను |పారంభించి, కుడి
నుండి ఎడమకు కదలుచు, వాయువులను ఎడమ తట్టుకు
(తోయును; నిర్వాత కవాటము తెరువబడి, వాయు
వులు బయటికి వచ్చి గాలిలో కలియును. ఇటుల
మువలకము ఆ. ని, మ. స్థానమును చేరువరకు జరుగు
చుండును. ఇప్పటితో నాలుగవ దెబ్బ ముగిసి, ఆవృత్తి
పూర్తి అగును. ఇందు నిరుపయుకృ వాయువులు సిలిండరు
నుండి ఖభాళీశేయింపబడుటశచే దీనికి “నిర్వాతపు?” దెబ్బ
అని పేరు వచ్చినది.

దై వివరణను బట్టి ముషలకపు నాలుగు దెబ్బలతో
ఇంజను పనిలో ఒక ఆవృత్తి పూర్తియగునని |గహింప
గలము. శకావున, దీనికి నాలుగు దెబ్బల ఆవృత్తి అని
చీకు ఇట్టి ఆవృత్తులు తిరిగి తిరిగి జరుగును. ఇటుల పని
చేయు ఇంజను నాలుగుదెబ్బల ఆవృత్తి ఇంజను అని
చేరొనబడును.

రెండు దెబ్బల ఆవృత్తి:
అన్నియు ముషలకము యొక్క నాలుగు చెబ్బలలో గాక
శెండు డెబ్బలలోనే పూర్తి చేయబడు నేని, అట్టి ఇంజనునకు
శెండు దెబ్బల ఆవృత్తి ఇంజను అనిపేరు. ఇందుకు అవసర
మగు (పథాన మైన ఒక మార్చుV,, Va కవాటములు
తెరచుకొను స్వభావములో అమర్చబడినది,
చెబ్బల ఆవృత్తి ఇంజనులో ఈ కవాటములు సిలిండరు
తలపై ఉండుననియు, కవాట యంతతం[ తము (వాల్వు
మెకానిజమ్‌) అనబడు జావ్యాబల గ్రేరణచే అవి తెరచు
కొనుట, మూసికొనుట జరుగుననియు ెలిసి కొంటిమి,
శెండు దెబ్బల ఆవృత్తి ఇంజనులో కవాటములు సిలిండరు
(పక్కలందే అమర్చబడి ఉండును [చూ. చిత్రము - 4],
అవి చావ్యాబలమువలన గాక. దిగువ వివరింపబడు విధ
మున ముషలక శీర మువలననే నియం|తింపబడును. ఇందు
వాటిని కవాటములు అని కాక “పోర్టులు " అని పిలుచుట
పరిపాటి.

ఈ ఇంజను పనిచేయు విధమును పరిశీలించుటకు గూడ
మునపటివలెనే ముషలకము ఆ. ని. మ. స్థానమునందుండి
కడలుటకు మొదలు వెట్టు కఈణమునుండి ఉపష్మక్రమింతము,
అయి శే, ఇచట సిలిండరు వెలుపలికి నెట్టవలసిన వాయువు
లతో నిండి ఉన్నదని, ఆ వాయువులు పూర్వపు ఆవృత్తిలో
వర్పడినవని అనుకొందము. ముషలకము కుడి వైపునకు
జరుగుచు మొదట (ప్రవేశ ద్వారము (పోర్ట్‌) P| ను

వైన వివరింపబడిన పనులు

నాలుగు

154

శెరచును. చాన, ఈ స్థితిలో ఇంధన - వాయు మి(శము
సిలిండరులోనికి (పవేశీంపజాలదు ; సిలిండరులో
అప్పటికే నిండియున్న వాయువుల ఒత్తిడి సాపేతకముగ
ఎక్కువగ ఉండును. మరికొన్ని తణముల తరువాత
ముషలకము మరికొంత
కుడి తట్టు నకు పోయి
నపుడు నిర్గమన చ్వారము
?», తరచుకొనును.
డరు లోవల ఉన్న వాయు
వులు - అవి వాశావరణ
(_ప్రేషముకన్న అధిక (గేష
ములో ఉండుటవలన.
వెంటనే బయటికి పోవును;
సిలిండరు లోపల అల్చపేష ప్రదేశము ఏర్పడును,
ఇంతవరకు (పవేశ ద్వారము RP; శతెరచుకొనియే
ఉండును; అందువలన ఇపుడు అనుకూల (పేష భేదమును
పురస్కరించుకొని ఇంధన - వాయుమి(శము సిలిండరు
లోనికి (ప్రవేశించును. ఈ తాజా ఇంధన = వాయుమి కము
తమ్ము [తోసివేయుటవలన కూడ నిరుపయు క వాయువులు
అతి త్వరితముగా బయటికి పోవును. అయితే, వాటితో
పాటు కొంత తాజా క్లంధన - వాయు మిశముకూడ
తనలో ఇమిడి ఉండు శక్తి కొంత ఉపయుకృ కార్యమును
నెరవేర్చకమునుపే బహిర్గమించుట జరుగును. వెలుపలి
చెబ్బను ముగించుటకు ముషలకము (క్రమముగ చా. ని. మ,
స్థానమువరకు ముందుకు సాగిపోవును. _ ఇప్పటివరకు
P,, గ ద్వారములు రెండును తెరచుకొని ఉండుటవలన
తాజా ఇంధన = వాయు మి(శ్రము లోనికి (పవేశించుట,
నిరుపయు కృవాయువులు బయటికి పోవుట ఏక కాలమున
జరుగు చుండును.

ఇక మీద ముషలకము వ్యతిరేక దిశలో అనగా లోపలి
చెబ్బకు కదులుట మొదలిడును. ఇటుల కదులుచు అది
మొదట నిరగ్గమన ద్వారము గాను, పిదప (ప్రవేశ ద్వారము
గను మూసి వేయును. రెండు చ్వారములను మూసి వేసిన
పిదప అది తన లోపలి దెబ్బను పూర్తి చేయుటకు ఇంకను
చాలదూరము పోవలసి ఉండును. ద్వారములను శెండింటిని
మూసివేసిన మరు కణమునుండి ఆ. ని. మ. స్థానమును
చేరుకొనునంతవరకు ముపలకము తనలోని ఇంధన -
వాయు మి(శ్రమును ముందుకు నెట్టుచుండును ;
(పేషమునకు గురికశేయు చుండును. అది ఆ. ని. మ,
స్థానము చేరుసరికి ఈ (పేషము గరిష్ట స్థాయిని అందు
కొనును. ఈ కణమున స్ఫులింగము వలన గాన సంపీడనము

ఏలన,

సిలిం

నష
అ] 0

చిత్రము -4
రెండు దెబ్బల ఆవృత్తి ఇంజనులో

క వాటము.

అనగా

అంతర్జవాన ఇంజను

ద్వారా జనించిన వేడిమివలన గాని ఇంధన - వాయు
మి(శము నిప్పంటుకొని మండును, జ్వలన ఫలితముగ
ఉన్నపాటున ఒత్తిడి వెరుగుటయు, వాయువులు విపరీత
ముగ వ్యాకోచించుటయు, తన్ఫ్మ్యూలమున ఏర్పడు శక్తి
ముషలకమును శరవేగముతో ముందుకు (తోయుటయు
సంభవించును. ఈ విధముగ ముషలకము యొక్క శెండు
దెబ్బలతో నే ఒక ఆవృత్తి సమాప్తమై శకెండవ ఆవృత్తి
ఆరంభమగును,

చూషణము, సంపీడనము, వ్యాకో చనము, నిగర్ణమనము
అను కార్యములు నాలుగు స్థూలముగా చిత్రము - ర్‌లో
చూడనగును. అందు
చూపబడిన విధముగ
చూషణ, నిగ్గమనములు
ఒకదానితో మరొకటి
కొంతవరకు కలసి జరు
గును. ఈ శెండు |ప్ర కి
యలు ఇటుల కలసి జరు
గుట వల్ల నే నాలుగు
దెబ్బల కా ర్య ములను
రెండు చెబ్బలలోనే
ముగించుట సాధ్య
పడును. ఇటుల కలసి
పోవుట దకత దృష్ట్యా అవాంఛనీయమే అయినను సమాన
నైజు కల నాలుగు దెబ్బల ఇంజనులో కన్న దీనిలో
శెట్టింపు శక్తి జనించుట లాభకర మైన విషయము.

శెండు దెబ్బల ఇంజనులకు గల లోపములలో తాజా
ఇంధన _ వాయు మి(శ్రములో కొంత భాగము తన వంతు
ఉపయుక్పృ కార్యమును చేయకమును పే బహిర్గమించుట
ఒకటి అని చెప్పితిమి. ఈ లోపమును అరికట్టుటకు రెండు
దెబ్బల ఇంజనునందలి
ముషలకము యొక్క.
న్ఫీ ర్గ మును (ప్ర శే క
ఆకృతి లో [చూ
చితము -6] తీర్చిదిద్దు
దురు. ఈ (పశ్యేక ఆకృతి
తాజా ఇంధన . వాయు
మి(శ మును సిలిండరులో
ద్రవెళద్వారము నుండి
సూటిగా వెలుపలికి పోనీయక అడ్డగించి, వ|క్రమార్గమును
పట్టించి, సిలిండరులో మారుమూలల దాగి ఉన్న నిరువ
యుక్క వాయువులను నైతము బయటికి తరిమివేయును,

చిత్రము - 5

1. నంపీడనము ; 2. వ్యాకోచనము ;

లి, చూషణము; 4 నిర్గమనము;

ర, చూషణము, నిర్గమనము ఒక
చానితో ఒకటి కలిసిపోవుట,

చిత్రము - 6
శెండు దెబ్బల ఇంజనులో ముషలక
శీరము యొక్క ఆకృతి

155

అంతర్జవాన ఇంజను

ఇటుల చానివలన రెండు (పయోజనములు చేకూరును :
1. తాజా మిక్రోము బయటికి పోకుండ అడ్డుపడుట ;
ల నిరుపయుకృ వాయువులను పూర్తిగా బయటికి నెట్టు
టలో సవాయపడుట.

ముషలకము యొక్క వెలుపలి దెబ్బలో ప్రవేశ
ద్వారము (గ) తెరచుకొనినపుడు సిలిండరులో |పేషము
వాతావరణపు (పేషము కన్న చాల ఎక్కువగ ఉండును,
ఆ తరువాత కొద్ది కణములకు నిగ్గమన ద్వార ము (P)
శతెరువబడి, లోపలి _పేషము తగ్గినను, అది ఇంకను
వాతావరణపు (_(ప్రేషము కన్న కొంత ఎక్కువగనే
ఉండును. అందువలన తాజా ఇంధన - వాయు మిశము
సిలిండరులోనికి చొరబడవలెనన్న దానిని అంతకన్న
ఎక్కువ (వేషములో (ప్రవేశ పెట్టవలసి ఉండును. కాబట్టి,
రెండు దెబ్బల ఇంజనులలో ్రశ్యేక మైన పంపింగు సీశ్చాటు
ద్వారా తొలుత ఇంధన . వాయు మి(శము యొక్క
(్రేవమును హౌచ్చించి, ఆవల దానిని సిలిండరులోనికి
పంపుదురు.

ఈ ఇంజనులలో లంధన = వాయుమి(శము, నిరుప
యుక్క వాయువులు (క్రమముగ (పవేశించుటకు, నిర్గమించు
టకు చెరియొక చ్వారము ఉండునని చెప్పితిమి. కాని,
ఆచరణలో ఒక్కొక్క కార్యమునకు పెక్కు ద్వారములు
ఏర్పాటు చేయుట పరిపాటి.

సింగిల్‌ ఆక్టింగ్‌, డబుల్‌ అక్టింగ్‌ ఇంజనులు : పెన
ఉదాహరించిన ఇంజనులలో ముషపలకము యొక్క ఒక
(పక్క మా(త్రమే - అనగా ఎడమ (పక్క A 4 మా(త్రమే -
చలించుచుండును. ఇటువంటివి “సింగిల్‌ ఆక్టింగ్‌? ఇంజనులు
అని పిలువబడును. కాని, అవసరమున్నచో మువలకము
రెండు (పక్కలు చలించునట్లు చేయవచ్చును. ఇందుకు
ఇంధన - వాయు మి|శ్రమును రెండవ [పక్కనుండి కూడ
(ప్రవేశ పెట్టవలెను ; ముషలకము కుడివైపు [కికిచూ.
చితము Ta] న మరొక శెండు కవాటములు (౪, V,)
రెండవ జ్వలనపు
ఏర్పాటు (1,) పొందు
పరచవలెను, ఇటువంటి
వాటిని “డబుల్‌ ఆక్టింగ్‌ ళ
ఇంజనులు* అని అందురు.
డబుల్‌ ఆక్టింగ్‌ సిలిండ
రులలో నై_జునందు వాటితో సమానముగా ఉండు సింగిల్‌
ఆక్టింగ్‌ సిలిండరులలో కం"ు శెట్టింపు శక్తి జనించును.
అలుశే, వాటిలోని అదనపు యంత్రాంగము, దాని
సంకీర్ణతలు మొదలగు కారణములవలన అవి తరచుగా

AB

చిత్రము - 7

పెద్ద మెరెన్‌ ఇంజనులశే గానీ, పతర ఇంజనులకు

అనుకూలములు కావు. అందుచేత అంతర్దవాన ఇంజనులలో
డబుల్‌ ఆ క్లింగ్‌ స్తూతము హెచ్చుగా 'అనవాలింనచకుటి
లేదు; ఆవిరి ఇంజనులలో మా(త్రము అది తప్పని సరిగా
అనుసరింపబడును.

న్ఫులింగ జ్వలనము, సంపీడన జ్వులనము : జ్వలనము
అనగా ఇంధన - వాయు మి|శము నిప్పంటుకొనుట రెండు
పద్ధతులలో సంభవింపవచ్చును. విద్యుత్‌ స్ఫులింగమువంటి
బహిస్సాధనములవలన జరుగుట మొదటి పద్ధతి. మి(శ్రము
నంపీడనమునకు గురియయి, దానిలో జనించిన అధిక
ఉన మువలన జరుగుట రెండవది, వీటికి క్రమముగ స్ఫులింగ
జ్వలనము, సంపీడన జ్వలనము అని పేర్లు. మొదటి పద్ధతిని
అవలంబించు ఇంజనులను స్ఫులింగ జ్వలన ఇంజనులు
అనియు, శెండవ పద్ధతిని అవలంబించు వాటిని సంపీడన
జ్వలన ఇంజనులు అనియు అందురు. గాస్‌,
ఇంజనులలో మొదటి పద్ధతి, చమురు ఇంజనులలో రెండవ
పద్ధతి తరుచుగా అవలంబింపబడును.

మొదటి పద్ధతియందు పీల్పుడు దెబ్బలో సిలిండరు
లోనికి తీసికొనబడిన ఇంధన ౬. వాయు మి(శము నంపీడన
చెబ్బలో సంపీడనమునకు గురి అగును. సంపీడనము పూర్తి
కాగానే డానికి విద్యుత్‌ స్ఫులింగముచే నిప్పంటింతురు,
రెండవ పద్ధతియందు పీల్చుడు దెబ్బలో గాలిని మాత్రమే
సిలిండరులోనికి [పవేశింపనిచ్చి, సంపీడన దెబ్బలో చానిని
సంపీడనమునకు గురి చేయుదురు. ఇందువలన
యొక్క తాషక్రమము ఇంజనులో వాడుకొను ఇంధనము
తనంతట శతానే నిప్పంటుకొన గల శతాషక్రమమునకు
హెచ్చును. ఈ క్షణమున ఇంధన తెలమును ఆ గాలిలోనికి
పంపు చేయుదురు, వెంటనే అది నిప్పంటుకొని మండును,
మొదటి పద్ధతి జ్వలన వ్యవస్థలో ఒక బ్యాటరీ, ఒక ఇండక్షన్‌
కాయిల్‌ (లేదా ఒక మాగ్నాటో) స్ఫుఠింగ ప్లగ్‌తో సహా
ఒకో విద్యుత్‌ వలయము సిలిండరు పై అమర్చబడి ఉండును,
శెండవ పద్ధతిలో అట్టి (పశ్యేక పరికరముల అమరిక
అనవసరము.

నిర్మాణమునందలి ఇతర ముఖ్యాంశములు : ఇంతవరకు
ఇంధనములో అంతర్గతమై ఉన్న శక్తిని ముషలకము
యొక్క గమన శ క్రిగా మార్చుటకు ఉపయోగపడు భాగ
ములను గురించి మా[తమే వివరించితిమి. కాని, అనుభవ
ములో మువలకము ఒక వైపునుండి మరొక వెపునకు
కదలునట్టి యాంత్రికళ క్తి అంతగా ఉపయోగపడదు ;
దానికన్న [భ్రమణ చలన రూపమున ఉండు యాంత్రిక
శక్తియే ఎక్కువ (పయోజన కారి. అందుచేత ఇంజనులో

పెటోలు

గాలి

156

జూరుడు (స్లైడింగ్‌) ను (భ్రమణ చలనము (రొచేషనల్‌
మోషన్‌) గ మార్చుటకు అవసరమగు ఛాగములు ఉండ
వలెను, ఇందుకు సంధానకదండము (క నెక్ట్రింగ్‌ రాడ్‌) GR,
(్రాంక్‌పాఫ్ఫ్‌ C.5 [చూ. చిత్రము -8] అదనముగ అమర్చ

చిత్రము -8

బడును, (కాంక్‌ పాస్ట్‌ నందు ఇ, య అను శెండు వెజ్‌ లతో
కూడిన ఒక షాఫ్ట్‌ ($5), ఆ శెండు వెబ్‌ల నడుమ ఒక (కాంక్‌
పిన్ను (cb) ఉండును. ముషలక మును (కాంక్‌ పిన్‌ వద్ద
(కాంక్‌ షాఫ్ట్‌ తో నంధించునది కావున సంధానక దండము
నకు ఆ పేరు సార్థకము. ఈ దండపు కొనకి ను చిన్న
కొన అని, రెండవ కొన క్క ను పెద్దకొన అని వాటి పరిమాణ
భేదములను బట్టి పిలుతురు. మువలకమునకు బుజుగమ
నము మా(త మే కలదు. అందువలన సంధానకదండము
యొక్క చిన్నకొన "కేం దమునకు బుజుగమనము
మా(త మే ఉండును. ఇటులనే (|కాంక్‌ పిన్నునకు (భమణ
గమనము మా(త మే ఉండుటచే సంధానక దండపు పెద్దకొన
కేందమునకు (థమణగ మనము మా(తమే ఉండును. ఆ
విధముగ సంధానకదండము పొడవున బుజుగమనము
(థమణగమనముగ మార్చబడును, ముషలకము ఒక
చివరినుండి మరొక చివరకు . మాటవరసకు ఆ, ని, మ.
నుండి చా. ని, మ, స్థానమునకు పోయి ఒక దెబ్బను
పూర్తి చేయునప్పటికి (కాంక్‌ పిన్ను C.P, స్థానము నుండి
CE 2, స్థానమునకు పోయి అర్థ భమణమును పూర్తి
చేయును. ఈ విధముగ ముషలకము యొక్క [వతి రెండు
దెబ్బలకు (క్రాంక్‌ షాఫ్ట్‌ ఒక పూర్ణభమణమును
చేయును.

ఇంజను నిర్మాణమున (ప్రధానముగ వేరొనదగిన
మరి యొక ముఖ్యాంశ ము క వాటయంతతం|త్రము (వాల్వు
మెకానిజమ్‌) [చూ. చితము - 9]. ఇందు [పథానముగ
(ప్రవేశ కవాటము, నిగ్గమన కవాటము అని శరెండు కవాట
ములు ఉండును. అయితే, సుస్పష్ట్రతకొరకు చిత్రమునందు
ఒకే కవాటము దాని యం|త్రతంత్రముతో సవా చూప
బడినది. కొవాటము V ఆడించే దండము డి. 4 చేత
పనిచేయును; తిరిగి (తోపుడు దండము P.R చేత

ఆంతర్జాతీయ నదీజలముటు - ఒడంబడికలు

(డోయబడును. (తోపుడు దండము కామ్‌ ౯4 చే చలింప జేయ
బడును. కామ్‌ అనునది (భ్రమణము చెందునపుడు (తోపుడు
దండమును తోయుటకు అనువుగ (పశ్యేకముగ రూపొం
దింపబడిన ఆకృతి కల గుండని బిళ్ళ లేదా రేఖాకృ్ళతి
(కాంటూర్‌ ). కామ్‌పాఫ్ట్‌ అనబడు ఒక చిన్న షాఫ్ట్‌ నకు
కామ్‌ అతుకబడి ఉండును. (్రాంక్‌ షాఫ్ట్‌ నుండి కామ్‌
షాఫ్ట్‌ నడుపబడును. నాలుగుదెబ్బల ఇంజనులకు మాత్రమే
ఈ ఏర్పాటు అవసరము. శెండు దెబ్బల ఇంజనులలో
చ్వారములు మా(తమే ఉండును; అవి ముషలకముతోనే
తెరువబడి మూయబడును. కాని, కొన్ని (పశ్యేక సందర్భ
ములలో రెండు దెబ్బల ఇంజను కార్యములలో ఒకటి
ద్వారమునకు బదులు
కచవాటముచే చేయ
బడును. అట్టి ఇంజను
లలో మా త్రము ఆ
కొవాటమును వని
చేయించుటకు పైన

చిత్రము - 9

చెప్పిన (పశ్యేక ఏర్పాటు
కవాట యంత్ర తంత్రము

చేయబడును. సిద్దేశ్వర్‌,

అంతర్జాతీయ నదీజలములు - ఒడంబడికలు :
సింధునది, ఉపనదుల
సమ|గముగ, సంత్భ ప్తి కరముగ వినియోగించుటకు భారత ,

దాని యెొరక్ట జలములను

సింధునదీ జలముల పరిప్కూర సందర్భములో భారత (ప్రధాని
జవవార్‌ లాల్‌ నెహూూ, పాకిస్తాన్‌ (ప్రధాని ఆయూబ్‌ ఖానులు
నసంతకములు చేయుట,

పాకిస్తాన్‌ |ప్రభుత్వములు కుదుర్చుకొనిన పర్చాటును
“ సిఅధునది ఒడంబడిక (1960) * అందురు. ఈ జలముల విని
యోగమునకు సంబంధించిన ఉభయ |పభుత్వముల పరస్పర
హక్కులు, చాధ్యతలు ఈ ఒడంబడికయందు నిర్ణేశింప

157

అంతర్జాతీయ నదీజలములు - ఒడంబడీకలు

బడినవి. ఒడంబడిక లోని పతిపాదనలను వ్యాఖ్యానించుట
యందు, అమలు జరుపుటయందు ఉత్పన్న ములగు అవాంతర
సమస్యలను పరిష్కుయరించుటకు మార్గములు కూడ అందు
పొందుపరుపబడినవి. ఈ ఒప్పందము (ప్రకారము సింధునదీ

ఎకరపు టడుగులు. భారతదేశము తూర్పు నదుల నీటి
నంతటిని, పడమటి నదుల నీటిలో కొంత భాగమును
ఉపయోగించుచున్నది. పడమటి నదులలో భారత దేశము
ఎంత నీరు ఉపయోగించునో అది మినహా 1 కోట్ల

డ్రమ్ము
0 (3) పొధ్నాయ్‌

a.

సింధునది జలముల పరిష్కార ఫలితముగా
డెలాలోని జలములలో ఉరమరికగ పాకిస్తాన్‌ కు 80%,
భారత చేశ మునకు 20% లభించును. సింధు, జీలమ్‌, చీనాబ్‌
నదులు పడమటివి - వీటి ఏడాది సగటు [పవావా జలశాశి
18.5 కోట్ల ఎకరపుటడుగులు ఈ. సశ్లైజ్‌, రావి, వీయాస్‌
తూర్పునదులు - వీని సగటు (ప్రవాహ జలశాశి లికి కోట్ల

* ఒక ఎకరపు టడుగు = 128.48 ఘనమీటరులు,

4

సంధు ఒడంబడిక (ప్రళారము నిర్మింశనున్న ణాములు - ©
(ప్రస్తుతము ఉన్న డాములు Pt

సింధు ఒడంబడిక (ప్రకారము నిర్శించనుక్న బరాజులు -ద్రై
(ప్రస్తుతము ఉన్న దిరాజోలి ఆ ఆ ఆఆ లా bh

సింధు ఒడంబడిక (టేకారము
నిర్మించనున్న భం? కాలువలు ఆ శాఈా

అంతర్జాతీయ సరివొద్దు శా = మ ద కం!
మెర్టా = కావి అ= యయ యూ కా ఆం (|)
భొంబన్‌ వాలా = శావి _ బేడియన్‌ _ డీపల్‌పూరీ ల౦౩ శ్రీ
శామాల్‌ . కారిర్‌కార్‌ అ93 ఆ - —- —--- @్రీ
కారిర్‌లార్‌ = బల్గోక లంక ఆ = కాకా హం (4)
జల్లోకి నుశైమాక్‌ శె లంకె = 1 = రారారా? (5)
బల్లోకి సుల్రెమాన్‌ కె లంకె = 11 = రాకా దా (6)
'్రిమ్ము = సౌధ్మాయ్‌ అంకె రారారా కారా రాం (1)
సొఛ్నాయ్‌ ఆ మైగీ ఖభావల్‌ లంక జూ డూ దాం ©

చాక్‌ సాం ఫాన్‌ జనాడ్‌ అరక ౫ ఈ ణా అం
vs Wh oe a

లియాన్‌ 4 నశ్లైక్‌ లంకె కా హా హా రారా

రూపుగొన్న పంట నీటి నిర్యాణములను సూచించు పటము

ఎకరపుటడుగుల నీటిపై పాకిస్తాన్‌ కు హక్కు. ఉన్నది.
అయి శే, పడమటి నదులనుండి మంచి నీటికి, గృహ, నగర,
పారిశామిక (ప్రయోజనములకు భారతదేశము వాడు
కొను జలమునకు పరిమితులు లేవు. అట్టి వాడకములు
సహజముగా తక్కువ. సింధు మైదానములో లభ్యమగు
168 కోట్ల ఎకరపు టడుగుల నీటిలో 11.2 కోట్ల ఎకరపు

158

టడుగుల నీటితో (పవహించు సింధు, జీలమ్‌ నదులు
హిమాలయములనుండి మైదాన |పాంత మునకు నిర్గమించు
టకు ముందే సరాసరి పాకిస్తాన్‌ లో (పకేశించుచున్నవి.
కావున, వ్యవ సాయమున కె ఈ రెండు నదులనుండి నీటిని
ఛారత భూ ఛాగమునకు తరలించుట కష్ట సాధ్యము. ఇంతే
గాక, చీనాబ్‌ నది యొక్క 2కి కోట్ల ఎకరపుటడుగుల
వార్హిక (పవావాము నుండి సొరంగముల ద్వారా పంజాబు,
రాజస్తాను మెదానములోనికి 4౧-£0 లకల ఎకరపు
టడుగుల - నీటికంచు ఎక్కువ మళ్లింపగలుగుట కూడ
దుస్సాధ్యము. ఈ భౌతిక జలశ్వాస్త్రీయ పరిస్థితులను
గుర్తించియే, (పపంచ బ్యాంకు చేసిన (ప్రతిపాదన (ప్రకారము
భారత |పభుత్వము ఈ నదీజలముల పంపకమును ఆమో
దించెను (1954). ఈ ఒడంబడికవలన భారతదేశమునకు
వ్యవసాయము నిమి త్సము పడమటి నదులనుండి 70 . 100
లక్షల ఎకరపుటడుగుల నీటిని తరలించుకొనుటకు వాక్కు
లభించినది. ఇంతేకాక, సింధు మైదానములోని తన భూ
భాగమున నీటి పారుదల (ప్రాంతమును ఛారత దేశము
20,82,450 హౌ న్టేరుల నుండి 60,97,850 హౌ న్టేరుల వరకు
సపెంచుకొనవచ్చును.

పాకిస్తాన్‌ తో సంప్రదించి, పడమటి నదులనుండి జల
విద్యుత్తును అభివృద్ధి పరచుకొనుటకు కూడ పరిపూర్ణ మైన
హక్కు ఛారత దేశ మునకు ఒడంబడిక చ్వారా లభించినది.
తూర్పు నదులనుండి జల విద్యుత్తును అభివృద్ధి చేసి
కొనుటకు పరిమితులు లేవు. ఈ విధముగ సింధు
మైదానములో భారత దేశమునకు లభ్యమగు మొత్తము
జలవిద్యుత్తు చాదాపు 50 లక్షల కిలోవాట్‌లు అని
అంచనా.

ఈ ఒడంబడికకు పూర్వము పాకిస్తాన్‌ లో 16,27,960
హౌన్టేరులకు తూర్పు నదులనుండి ఆ దేశపు శకాలువల
చ్వారా నీరు సరఫరా అగుచుండెను. ఈ ఒడంబడిక
(ప్రకారము ఈ నీరు భారత దేశమునకు చెందవలసి ఉండుటచే
వె 18,27,980 హౌ శ్టేరులకు పడమటి నదులనుండి యే నీరు
సరఫరా చేసికొనుటకు పాకిస్తాన్‌ కొన్ని డాములు
మున్నగునవి _ నిర్శ్మించుకొనుటకు సమ్మలతించెను. ఈ
(పత్యామ్నాయపు పనులకు పాకిస్తాన్‌ _వెచ్చింపవలసిన
మొత్సములో భారతదేశము రికి.కి కోట్ల రూపాయలను
భరించుటకు అంగీకరించెను. పాకిస్తాన్‌ కు పోవుచున్న ఈ
నీరు భారతదేశ వినియోగమునకు వచ్చిన తరువాత
లభించు సాంవత్సరిక ససోత్ప త్తి విలువ చాచదాపు
రూ. 100 కోట్లు అని అంచనా వేయబడినది, భారత దేశము
బియాస్‌ నదిపై నిర్శింపవలసిన డాముకు 560 లకల

159

అంత సుల మేడలు
~~

డాలర్ల* విచేశీ మారకమును అప్పుగా సమకూర్చుటకు
యునె కెడ్‌ సైట్స్‌ (పభుత్వము, (ప్రపంచ బ్యాంకు అంగీక
రించినవి. పైన చెప్పిన (పత్యామ్నాయపు ఏర్చాటులను
పాకిస్తాన్‌ పూర్తి చేసికొనుటకు 10 ఏండ్లు గడువుగా ఒడం
బడికలో నిశేశింపబడినది. ఏర్చాటులు పూర్తి అయినను,
కాకున్నను గడువును శి1.8-1978 తరువాత పొడిగింపరాదని
కూడ నిర్లయింపబడినది.

ఈ ఒడంబడికలోని నిబంధనలను అమలుపరచుటకు
భారత, పాకిస్తాన్‌ (పభుత్వములు చెరియొక కమిషనర్‌ ను
నియమించినవి. ఈ ఇద్దరు శాశ్వత సింధు
కమిషన్‌ గా వ్యవవారింతురు. ఈ ఇరువురి మధ్య సాంకేతిక
విషయములలో అభిప్రాయ భేదములు ఉన్నప్పుడు వాటిని
తటస్థుుడె న మరియొక సాంకశేతిక నిపుణునికి నివేదించి
పరిష్కురించుకొందురు. ఇతర విషయములలో వచ్చిన
అభిపాయ ఛేదములు [పభుత్వస్థాయిలో జరిపిన చర్చల
ద్వారాను, ఆ చర్చలవలన గూడ అంగీకారము కుదర
నిచో మధ్యవర్తి తీర్పు చ్వా రాను పరిష్కరింపబడును, మరే,

అంతర్జాతీయ రేడియో (పసారము : చూ.
శేడియో [పసారము.

అంతస్తుల మేడలు : భవనములు ఎత్తుగా నిర్మించుట
మానవునకు అనాదిగా పరిపాటి అయిన ఉబలాటము,
దకిణ ఛారతదేశపు హిందూ దేవాలయముల గాలి
గోపురములు, యూరప్‌లోని మధ్యయుగము నాటి
కేత డిల్‌ శిఖర నిర్మాణములు, మధ్య |పాచ్యమున,
ఛారత దేశములోను గల మసీదుల ఉన్నత స్తంభములు _
వీటి అన్నిటిలోను దో్యోతక మగు మూల భావము
ఆధునిక భాషలో చెప్పవలెనన్న మానవుడు |వకృతి పె
విజయమును సాధించుటకు చూ పెడి తవాతహయే.

ఒకే ఆవరణలో నెలకొల్పబడిన వివిధ శాఖల మధ్య
స్వతస్సిద్ధమైన సవాకారము కుదురుటకు చక్కని
అవకాశము కలదు. అందువలన పెద్ద కార్యాలయములకు,

కలసి

(ప్రజా సంస్థలకు వసతులు ఏర్పరచుటకు అనేక అంతస్తుల
కట్టడ ములు చాల అనుకూలము.

జనాభా సెరుగుదల వలన (ప్రజలు పల్లె (పొంతములను
విడిచి, జీవనోపాధి కొరకు నగరములలో స్థిరపడ మొద
లిడుటవలన కూడ పలు అంతస్తుల మేడలు అవసర
మయినవి. పూర్వరీతిని ఒకటి, రెండు అంత సుల భవనము
లనే నిర్శించుకొనుచు పోయిన, నగరము" అడ్డముగా

శ డాలరు విలున సుమారు రూ, శ4+5కి (1966 వరకు); 1966
జూన్‌లో రూపాయి మారకపు విలువ తగ్గించడముతో డాలరు
విలువ రూ. 7:50 అయినది.

అంత స్గుల మేడలు
చెరిగి, నగరములోని ఆయా (పాొంతముల మధ్య రవాణా
వంటి రాకమానవు.
నగరములలో అందుబాటులో ఉండు నేలనంతటిని చారు
గ్భవా నిర్మాణమున కే పూర్తిగ వినియోగించుట ఆర్థికము
గను, శతార్శ్మికముగను సమంజసము కానేరదు. నగర
[ప్రాంతములలో నివేళన స్థలముల ధరలు విపరీతముగ
“వెరుగుచుండును. కాబట్టి, అధిక ధరలకు కొన్న నేలపై.
వసతి గృవాములకు, కార్యాలములకు మిగుల అనుకూల
ముగ అనేక స్తు కట్టడములు నిర్మించినచో
పెట్టుబడిపై తగిన లాభము తీయవచ్చును.

కట్టడముల ఎత్తు అధికమయినకొలది నిర్మాణము
క్లిష్టమై సాంకేతిక సమస్యలు కూడ తల ఎత్తును. గాలి
తాకిడి, వేడిమి తగ్గిపోవుట, సూర్యవికిరణము వంటి
సమస్యలు మరింత జటిలములు అగును, ఎత్తును సెంచిన
కొలది బరువును తగ్గించు మార్గములను తీవముగ
అన్వేషింపవలసి ఉండును. లేంశేకాక,
భూకంపముల వలన కలిగాడు ఛారములకు నిలువగలుగు
పార్శ్వ నరము మరింత ఆవశ్యకము,

ఉక్కు. చ[టముల పై నగాని, (పబలిత (8 -ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌)
కాం కీట్‌ చటముల పై న గాని భవనములను నిర్మించి
అందువలన భవనముల నిజభారము (డెడ్‌ లోడ్‌) లను
కనిష్థస్థాయికి తగ్గించవచ్చునను సూత్రము ఆవిష్కరింపబడిన
తరువాతనే యునె బడ్‌ స్లేట్స్‌లోను, యూరప్‌ లోను
అంత స్తుల మేడల నిర్మాణము ఉద్ధతముగా విశేష
వ్యాప్తి చెందినది. ఇంతేకాక, లిఫ్ట్‌లు, విద్యుద్దీపములు,
వాశాను కూలనము (ఎయిర్‌ కన్టిషనింగ్‌ ), విద్యుత్‌ సర
ఫరా మొదలైన యాంత్రిక, విద్యుత్‌ సౌకర్యములు గనుక
రూపొందింపబడి, ఉన్నత ప్రమాణస్థాయికి రాకుండినచో
వై నిర్మాణములు సాధ్యములు అయ్యెడివి కావు, ఈ
సౌకర్యముల వలన మొదట సాధ్యములని అనుకొనిన వాటి
కన్న ఎక్కువ ఎత్తుగల భవనములను నిర్శించుటకు వీలు
పడినది.

ఉక్కు చటముల ఉపయోగమువలన చాల ఎత్తయిన
నిర్మాణము సుసాధ్యమని తేలినతోడనే యునైె పెడ్‌
స్టేట్స్‌లో అట్టి కట్టడములు మొదట లేచినవి, ఆ దేశమున
గత శ తాబ్దము రెండవ భాగమున కార్యాలయ భవనము
లలో బయటి గోడలు మాత్రమే దట్టముగా రాయి,
ఇటుక వంటి నిర్మాణ సామ్మగితో కట్టబడినవి. లోవల పోత
ఇనుప స్తంభములు, వాటిపై మోపబడిన పోత లేదా
చేత ఇనుప దూలములు అంత స్తుల బరువులను మోయునట్లు
ఏర్పాటు చేయబడినవి. ప్రస్తుత శతాబ్ది ఆరంభమునుండి

ఇంతేకాక,

పెక్కు నమస్యలు

అంత సుల

గారి తాకిడి,

అంత స్తుల మేడల నిర్మాణమునకు ఉక్కు చటములను
ఉపయోగించుట వరిపాొటి అయినది. శాని, ద్వితీయ
(పపంచ యుద్ధము ముగిసిన నాటినుండి ఉక్కుకు బదులు
(ప్రబలిత కాంక్రీట్‌ ముమ్మరముగ వాడుకలోనికి వచ్చినది,
దానితో 80 అంతస్తుల నిర్మాణము కూడ సుకర
మయినది.

పలు అంత సుల భవన నిర్మాణమున సాధారణముగ
[క్రింది నిర్భాణ సామ(గి, పద్ధతులు ఉప యోగింపబడును ;
1s (పబలిత కాంక్రీట్‌ ; లి, సిద్ధ పీడిత (దీన్రైన్‌డ్‌) కాం|కీట్‌;
లి. ఉక్కు చట నిర్మాణము ; 4. రాయి, ఇటుకలతో గాని,
కాం కీట్‌ గుల్ల ఇటుకలతోగాని, రెండింటిని ఉపయోగించి
గాని బరువు మోయు గోడలను నిర్మించుట Oe 5 మిశ్రమ
నిర్మాణ విధానములను వినియోగించుట ; (1) కాం|కీట్‌ తో
గాని, (పేబలిత కాం కీట్‌ స్లాబ్‌ తోగాని ఉక్కు. దూలము
లను అంత ర్భాగ ముగ చేయుట ; (ii) ఉక్కు దూలములను,
(పబలిత కాం కీట్‌ సాబ్‌ లో అంతర్భాగము చేయకుండ
దూలము వెభాగమున బలమున కై ఇనుప చువ్వలను
ఉపయోగించుట; (iii) ముందుగనే పోతపోసిన సిద్ధ
పీడిత కాం|కీట్‌ దూలములను, కాం|కీట్‌ స్లాబ్‌ లను
పకాండముగ జోడించుట,

మూడు, నాలుగు అంత స్తులు మాత మే కల భవన
ములు సాధారణముగ ఉక్కు. లేదా కాంక్రీట్‌ చ[టము
కట్టడపు గోడలమీద నే నిర్మింపబడును,
ఇంతకన్న ఎక్కువ అంత స్తులు కల భవనములను గోడలపై
నిర్మించినపుడు గోడల మందమువలన అంత స్తులలో
ఉప యోగస్థలము తగ్గిపోవును; అంతేకాక, గోడల అపరి
మిత భారములకు తగిన పునాదులు వేయుటకు ఎక్కువ
ధనవ్యయమగును, కావున, అట్టి నిర్మాణములు ఆర్థికముగ
గిట్టు బాటు కావు,

సాధారణముగ 80 వరకు అంతస్తులు గల భవనముల
నిర్మాణమునకు తదితర సామగి కంచు (పబలిత కాం|కీట్‌
ఎక్కువ అనుకూలము. ఎత్తు 150 మీ, పె బడినచో (పబలిత
కాం|కీట్‌ అంతగా ఉపయోగించుట లేదు. ఉక్కు. కూడ
పలు అంత స్తుల భవన నిర్మాణమునకు సర్వసాధారణ
ముగ వాడబడును [చూ. ఉక్కు, నిర్మాణములు].

మూడు అంతస్తుల నిర్మాణమునకు నిర్మాణ స్థలమువద్ద
ముందుగా పోతపోసిన విడిభాగములను సమకూర్చి బరువు
మోయు గోడలను కట్టుట కూడ కలదు. మూడు అంతస్తుల
మేడలను కట్టవలసి వచ్చినపుడు ఈ పద్ధతి చాల సౌకర్యము,
ఒకే విధమైన విడిభాగముల సంఖ్య చాల ఎక్కువగా
ఉన్నపుడు, నిర్మాణము శ్రీఘముగా పూర్తికావలసి వచ్చి

లవెగాక,
a

160

Sel య 2 log Goes Cg & అ e $3
g ‘oxo ౪a (62 గం ౧ © రా (crs ee) యం యయ 9
cm g ££ 22 REG R cope R02 Sg

me TITTITTIIT

sees

rastsrtses
verso
harresapntt
seat

౧ఖయడా ౧ర్భ్జాణంతా

'డనలిణడింయు ౧౧ ణంక్‌్ల
Gల&్ల GRAY MOREQ Qoag ‘Greg pan
Cap RQ ge 9G 9 CGE acest
Ree (BP) CG ger FC Gen “NYS pag gee
gens (goog Gefen se (oie) “g 96 హొం
Go t gens ge yg Comoe gts nse
‘(1588) GG gee XC Gan ‘gan pgs Tae gosqys
ge Getseel say srope te sAselgs
‘gscome (002) ‘Gg 09 aos (2 gagotacn) yong
gt gto ge ‘syeSy sme Hg sreays
(CE ga poo) yerg REG tw ‘gem pe cE
ssgoggl ogee Tam sAsgl coe ,ensnE

థ

‘agslne QE smog (gos

=) im)

i) ie) ls)
EEE EEE E

2g ogo 11 agoge Sgmsgeg Rl gE QYS Rea leg

aonhties

E:

స

i

wi

4

wie)

నపుడు ఈ పద్ధతి కాన్ని సందర్భములలో ఇంకను ఎత్తయిన
నిర్మాణములకు గూడ ఉపక రించును.

అంతస్తుల మేడలు గాలిని, భూకంప శక్తులను తట్టు
కొనుటకు క్రింది మార్గములను అవలంబించవచ్చును:
1. చ్మటములవె నిర్మిం చినపుడు దృఢ మైన జాయిన్‌ అను
ఉపయోగించుట; 2. విడి భాగములకు బద్దీలు కయ:
8. సంపూర్ణ విరూప (షియర్‌) (టస్‌లు, కూర్పులు
చటముతో కలిసి పనిచేయునట్లు చూచుట ; శీ చటము
లను విరూపము చెందని విభాగములతో నింపుట;
ర, పార ిశక్కులకు నిలువగలిగే గోడలను నిర్మించుట.

(ప్రస్తుతము ఎత్తయిన భవనములలో విరూప కుడ్యముల
వాడకము తప్పనిసరి అగుచున్నది. మెట్లు,
అంతర్గత నాళముల చుట్లు గోడలు కట్టవలసిన అవసరము
క్షోలదు. ఈ గోడలనే విరావకుడ్యము (షి షియర్‌ వాల్‌ )లుగ
పనిచేయునట్లు రూపొందింపవచ్చును.

ఆంముబాములో ఉన్న నిర్మాణ సామ(గిని, కార్మికు
లను, నిర్మాణమును పూ ర్తిచేయవలసిన గడువును బట్టి
వేరువేరు నిర్మాణ సాంకేతిక పద్ధతులు siwbnm
కద్దు. వాటిని దిగువ స్థూలముగ పరిచయము చేయడ
టయివేక,

అక్కడి కక్కడ పోతపోయుట (కేస్ట్‌ - ఇన్‌ - సీటూ):
ఇందు నిర్మాణ స్థలము వద్దనే కాంక్రీట్‌ పని అంతయు
చేయబడును. ఇది సర్వసాధారణముగ _అనుసరింపబడు
పద్ధతి; కార్శికుల మజూరీ తక్కువగా ఉండుచోట ఈ
వద్ధతి లాయయఖు.

“ముందుగా పోతపోయుట (ప్ర కేస్ట్‌ : దీనిని వై పద్ధ
జోడించుట ; కార్భీకులకు ఎక్కువ కూలి చెల్లింప వలసిన
చోట, మిక్కిలి నాణ్యము కల పనితనము అవసరమగు
చోట, వేరువేరు విడి ఛాగములను నిర్మాణ స్థలము వద్దనో,
(పశ్యేక కర్మాగారములలోనో ముందుగా పోతపోసి,
నిర్యాణ స్థలము వద్దకు తీసికొనివచ్చి వాటిని కూర్తురు.
మరలమరల వాడ వజపే న విడి భాగముల సంఖ్య ఎక్కువగా
ఉన్నచో ఈ పద్ధతివలన మూస కట్టుట (షట్టరింగ్‌ ) లో
ఖర్చులు కలసి వచ్చును,

స్లాబ్‌లను ఎత్తుట (లిఫ్ట్‌ స్లాబ్‌): ఇందు అంతస్తుల
స్లాబ్‌లు నేలమీదనే ఒక దానిపై ఒకటి పోతపోయబడును,
స్లాబ్‌ లకు మధ్య చెట్ల శెమ్మల పొరలు వేసిన అవి ఒక
దానితో ఒకటి అంటుకొని పోవుట నివారింపబడును.
కాం|కీట్‌ పూర్తిగా తోడుకొని బలపడిన పిదప, (పత్యేక
ముగ నిర్మింపబడిన జాక్‌ యంత్ర ముల సహాయమున స్లాబ్‌ లను
ఎత్తి, కావలిసిన చేట స్తంభములపై విగింతురు, ఈ

XI—2l

లిఫ్ట్‌ లు,

పద్దతికి

అకర్మన్‌ స్టీరింగ్‌

పద్ధతిలో స్లాబ్‌లను విడివిడిగా నిర్మింప పనిలేదు. వాటి
నిర్మాణము కూడ చశేలమీదనే జరుగును. అందువలన
భ|దత, సామర్థ కిము మెరుగగును.

జాక్‌ బ్లాక్‌ పద్దతి : ఇందు నిర్మాణము తల క్రిందుగా -
అనగా వె నుండి [క్రిందికి = జరుగును. మొదట చె కప్పు
నేలపై నిర్మింపబడి అది జాక్‌ల సాయమున చివరి నిలువు
నకు ఎత్తబడును. తరువాత క్రింది అంతస్తులు కూడ
కమముగ అడే విధమున నిర్మింప బడును, స్తాబ్‌లను ఎత్తు
పద్ధతి వలన కలుగు [పయో జనములు అన్నియు డినివలన
లా సమకూర గలవు.

కాంటి లీవర్‌ నిర్మాణ పద్దతి: ఇందు లిఫ్ట్‌లు, మెట్లు,

తదితర ఆవశ్యక సౌకర్యములు కల భవన మధ్య భాగము

తొలుత నిర్మింపబడును. తరువాత పై కప్పు మట్టము వద్ద
గాని, నిలువున మధ్యనున్న మరియొక స్థానము వద్ద గాని
సమర్థవంతమగు ఒక కాంటి లీవర్‌ నిర్మింవబడును. సాంటి
లీవర్‌ నుండి తగిన సాధనముల సహాయమున అంతస్తులు
(డేలాడ జేయబడును. ఇందు స్పంభములతో పనిలేక
పోవుటచే వాటికి కావలసిన జాగా ఉపయోగ్య స్థలముగ
కలసి వచ్చును [చూ. (ప్రాక్‌ నిర్మాణములు]. రమేష్‌,

అకర్మన్‌ స్టి పిర్రింగ్‌ ; ఒక మోటారు కారుయొక్క-

మైర్‌లు శల దొర్లుచు పోవలెను శకాని జార

చిత్రము

2, కింగ్‌ పిన్‌ ;
4, బంధన దండము;

1. ముందుథాగము; లి, నకుల్‌ భుజము;
5, వెనుక భాగము;

6. టర్నింగ్‌ వ్యాసార్ధము,

కూడదు. చవావానము మలుపు తిరుగునపుడు జారుడు
నివారింపబడవ లెనన్న (పతి చక్రము ఒక వృత్త చాప
ముషపె = ఈ చాపమునకు ఇతర చ|క్రముల చాపములకు

16l

అగ్నిపర్వత ములు
కేందము ఉమ్మడిగా ఉండునట్లు = దొర్లుచు పోవలసి
ఉండును [చూ. చితము]. వావానము మలుపు తిరుగు
నపుడు (కుడి (పక్కకు అనుకొందము) వెలుపలి చక్రము
కన్న లోపలి చ|క్రము గురుతర కోణముగుండా తిరుగువలసి
ఉండునని కూడ (పక్కపుటలోని చితమువలన సుస్పష్ట్రము
కాగలదు, ఈ [పయోజనము కొరకు తరుచుగా వినియో
గింపబడు యాంత్రిక పద్ధతి “అకర్మన్‌ స్టీరింగ్‌ * పద్ధతి
అని పేరొనబడును. నకుల్‌ భుజములకును, బంధన దండ
మునకు తగిన సంబంధ సామ్యమును సమకూర్చి ఒక
టర్నింగ్‌ వ్యాసార్థమునకు చక్రముల స|క్రమ([భమణమును
సాధింపవచ్చును. మిగిలిన టర్నింగ్‌ వ్యాసార్థములకు
చక్రములు కొంత దొర్గును; కొంత జారును [చూ.
ఆటోమోటివ్‌ స్ట్రీ రింగ్‌ ]. ఎన్‌. ఎన్‌, నా, రా.

అగ్నిపర్వతములు : అగ్నిపర్వతము అను పదము
పర్వత ఉపరి[ప దేశమును భూగర్భముతో కలుపుచు గొట్టము
వలె ఉండు భాగమునకే
శాస్త్ర రి తా వర్తిం
చును. దీనిని *“పెప్‌*
అనియు, “కండ్యూట్‌ *
అనియు పిలుతురు. దీని
చ్వారా విరజిమ్మబడిన
రాతి ముక్కలతో, వేడి
వాయువులతో సహో
పెకి (ప్రవహించి, ముఖ
ద్వారము చుట్టు ఘనీభ
వించిన శిలా[దవము
ఎత్తుగా పేరుకొని,
పర్వ తాకృతిని పొంది,
“అగ్నిపర్వతము? అన్ని
వ్య వహరింపబడును,
దాని వె భాగమున
పశళ్ళిమువ లె ఉండు ముఖ
చ్వారమునకు బిలము
((కేటర్‌) అని పేరు,
చానియందు వాన నీరు
నిలుచుటచే తటాకము
ఏర్పడును.

అగ్ని పర్వతము |వేలుటకు ముందు కొన్ని సూచనలు
కనపడవచ్చును: 1. ఆ (ప్రాంతమున చిన్న చిన్న భూకంప
ములు కలుగుట; 2&2, భూగర్భమునుండి
ధ్వనులు కొన్ని వినబడుట ; లి. ఆ (పొంతమున, అచటికి

అసాధారణ

చిత్రము ద |

తూర్పు భూగోశార్గమున కల అగ్నివఠ్వతముల, ఇటీవలనే
చల్లారిపోయిన అగ్నిపర్వతముల వ్యాపనమును
౧
చూపించు చిత్రము,

అనతి దూరమున కల ఊటజలములు వేడెక్కు_ట, ఊటల
లోచనే మార్చువచ్చుట ; 4, బిలమునుండి, చాని పరిసరముల
నుండి వలు రకముల వేడివాయువులు వెలువడుట ;
ర. విలములో తటాకము ఉన్నచో, తటాకజలము
వేడెక్కుట, అప్పుడప్పుడు మరుగుట,

అగ్ని పర్వత ములు (గేలునపుడు భూగర్భమునుండి శిలా
[దవము, రాతి ముక్కలు వెలువడునని ఇపుడే చెప్పితిమి.
శిలా[దవము “మాగ్మా క అని రెండు
రకములు. భూగర్భములోనికి పోయినకొలది పెరుగుచుండు
ఉప్షము వలన అక్కడి శిలలు కరగి, శిలాదవముగ
మారును. పైనున్న రాతి పొరల బరువుశే కలుగు ఒత్తిడి
వలన అక్కడి వాయువులు శిలా[దవములో మిళితములు
అగును, దీనినే * మాగ్మా’ అందురు. మాగ్మా వై పొరల
లోనికి వచ్చినకొలది రాతిపొరల ఒత్తిడి క్రమముగా
తగ్గుటచే చానిలో కలసి ఉన్న వాయువులు పైకి వచ్చును,
ఇటుల వాయువులను
కొంతవరకు పోగొట్టు
కొనిన శిలాదవమునే
“లావా” అని పేర్కొం
దురు,

విలమునుండి వెలు
వడు లావా వలన, రాతి
ముక్కల వలన చుట్టు
(పక్కలు వీభ త్స ము
పాలగుట అందరకు
శెలిసినదే, బిలమునుండి
వెలువడు (ద్రవ్యములను
బట్టి అ గ్న్ని ప ర్వ తము
లను మూడు రకముల
[కింద వింగడింపవచ్చును,

షీల్డ్‌ అగ్ని పర్వత
ములు: ఇవి తక్కిన
రెండిటికన్న సాధుసన్వభా
వము కలవి, వీటి నుండి
వెలువడు
కొంతపలుచగాజఉండును.
అందువలన చానిలో

“లూనా”

“లావా

లభీనములై ఉన్న చాయువులు త్వరగా బహిర్గతములు
అగును. అది ఘనీభవించుట వలన ఏర్పడు వాలు (స్టోప్‌)
అరుదుగా 10 - 12° వరకు ఉండవచ్చును. కాని, చాల తరు
చుగా 2-6 మాత మే ఉండును, పలుచని లావా వేగముగ

162

చాల దూరము (పవహింపగలుగుట ₹మే వాలు తక్కువగ
ఉండుటకు కారణము. ఘనీభవించిన లావా మందము
6_7.6మీ. వరకు ఉండును. అగ్నిపర్వత ములనుండి
లావా వెలువడునపుడు ఒకక సారి సెక్కు చిన్న చిన్న
చ్వారము (పాఠానైటిక్‌ కోన్‌) లు ఏర్పడును, ఇవి
మధ్యన ఉన్న పైప్‌ తోనో, మాగ్మా ఉన్న (పజేశముతోనో
కలసి ఉండును. ఒకోకసారి లావా (ప్రవహించిన
తరువాత అది మరల |పవహించుటకు చాల కాలము
పట్టును. పెద్ద పెద్ద షీల్డ్‌ అగ్ని పర్వతములలో మాగ్మా
భూమిలో పె భాగమునకు వచ్చినపుడు ఏర్పడు ఖాళీ
(పడేశము పెన ఉన్న
రాతిపొరల బరువును
ఆపలేక పోవుటచే, ఆ
రాతిపొరలు స్థాన |[థ o
శము చెంది (క్రుంగి
పోవును. అటుల కుంగిన
(పడేశము వలయా కార
మున గాని, అండాకార
మున గాని చూపట్టును,
అది చూచుటకు బిలము
వలెనే ఉండి, దాని
కన్నను చాల శెట్లు పెద్ద
దిగ ఉండును, దానినే
“కాల్లాన్‌ "అని అందురు.
మౌనలోమవా, కిలౌ

(వావాయీ దీవులు),
ఎట్నా (సిసిలీ) అగ్ని
పర్వతములు పీ.ల్డ్‌ అగ్ని
పర్వత ములు.

(పైలుడు అగ్ని పర్వ
తములు : ఇవి చిన్నవి
చిన్నవిగ ఉండును. వీటి
చుట్టు రాతి ముక్కలు విరజిమ్మబడి, లిక _ 40° వరకు
వాలు చాల నిటముగ ఉండును. పర్వతము భూ మట్టము
నుండి రమారమి ౪00 మీ. ఎత్తు ఉండును. వీటి శిఖరము
లందు బిలములు గరాటులవలె ఉండును, వాయువులు
వెలువడకుండ వీటి ముఖచద్వారములందు శిలా[దవము
ఘనీభవించుటవలన, ఇవి వాయు[పేషము ఎక్కు. వగుటతో
ఒక్కసారిగ (పేలును, వాయు[పేషము తక్కువగుటవలన
గాని, ఘనీభవించిన శిలాదవము యొక్క మందము
ఎక్కువగుటవలన గాని కొన్ని ఏండ్ల పాటు (పేలుడు సంభ

చూపించు

చిత్రము -2

పశ్చిమ భూగోశళార్భమున కల అగ్నిపర్వతముల, ఇటీవలెనే
చలారిపోయిన అగ్నిపర్వతముల 'వ్యాపనములను
se]

అగ్నిపర్వత ములు
వింపక పోవచ్చును. (పేలుడు అగ్ని పర్వతములు సాధా
రణముగ శాతి పొరలు విరుగునట్టి వాలుతలములు కల
|పొంతములను అనుసరించి ఉండును. స్ర్రై)ంబోలీ (మధ్య
ధరా సము(ద ప్రాంతము), క్రకణా (ఇండోనీషియా) అగ్ని
పర్వతములు (్రేలుడు రకమునకు చెందినవి.
మిశ్రమ అగ్ని పర్వతములు : ఇవి పై రెండు రకముల
అగ్ని పర్వతముల స్వభావములతో కూడినవి, వీటిలో
వాలు శిఖరా|గమువద్ద చాల నిటముగ (80 - 40°),
మిగిలిన చోట్ల చాల తక్కువగ ఉండును, వీటి నుండి
వెలువడు శిలా[దవము చిక్కగా ఉండి, బహుదూరము
ముఖ
చ్వారము చుట్టుపక్క

పవహింపక

లచే రాయిగా ఘనీభ
వించుటవలన అచటి
వాలు ని టై ముగ
ఉండును. వీటివలన
(_ేలుడుల కన్న శిలా
[ద్రవము వెలువడుటయే
ఎక్కువ పర్యాయములు
జరుగును; (పేలుడులు
కూడ ఎల్లపుడు ఒకే విధ
మున ఉండవు, ఒంటరి
శైనియర్‌ పర్వతము,
గుంపులు గుంపులుగా
ఉండు శాన్‌ ఫాన్సిసో్య
శిఖరములు, ఆరిజోనా,
వెస్యూవియస్‌ మి|శళమ
అగ్ని పర్వతములు.
అగ్ని ప ర్వ తముల
పరిసర (పచేశములలో
భూమియందు ఏర్పడు
పెక్కు. పగు ళ్ళ నుండి
పలుచని శిలా[దవము వెలువడి, వాననీరువలె నేల 'వాలున
(పవహించి, కొన్ని కి. మీ. విస్తరించి నిలిచి, అచటి భూ
వైసర్గిక స్వరూపమును పూర్తిగా మార్చి, సమతలములను
గాని, పీఠభూములను గాని రూపొందించును. సాధారణ
ముగ ఈ శిలా[దవ (లావా) (పవావా మందము 15 మీ.
(ఒకొక సారి 90 మీ.) పొడవు 9 కి. మీ. ఉండవచ్చును,
భారత చేశ మున సుమారు 6,7 కోట్ల సంవత్సరముల |క్రితము
దక్కను పీఠభూమి పై విధమున ఏర్పడినదని విజ్ఞానుల
విశ్వాసము. ఈ పీఠభూమిలో ఒక దానిపై ఒకటిగా 29

చిత్రము.

163

అగ్ని వర్వత ములు
శిలాదవ పవాహములు కలవని _ తెలియవచ్చినది.
బొంబాయి తీర ప్రాంతమున వీటి మొత్తము మందము
2,000 మీ. పై బడి ఉన్నది. తూర్పువైపున మా(తము వీటి
మందము తక్కువ. ఐస్‌లాండ్‌, తూర్పు ఆ(ఫికా, కొలం
బియా, వాయవ్య అమెరి కా (పొంతములలో ఈ రకపు
శిలా[దవ |పవావాములు నేడు గోచరించును.

వేరు వేరు అగ్ని పర్వతముల నుండి రకరకముల
వాయువులు, శిలా[దవము, రాతి ముక్కలు వెలువడునని
చెప్పితిమి. ఈ రాతి ముక్కలు వెక్కురకములు.

శిలా భన్మములు : అగ్ని పర్వతము (పేలునపుడు దాని
నుండి అనేక వాయువులతో పాటు దుమ్ముకూడ వెలు
వడును. ఒక్కొకసారి ఈ దుమ్ము నసూర్యరశళ్శిని ఆటంక
పరుపగల పెద్ద పెద్ద మొత్సములలో ఆశకాశములోనికి
చిమ్మబడి, సూర్యోదయ సూర్యా స్తమయములు రంగు
రంగులతో ఆశ్చర్యకరముగ కనిపించును. నీటి ఆవిరి
కూడ భూగర్భమునుండి వెలువడి, నీరుగా మారి, ఈ
దుమ్మును కలుపుకొని వేడి వరదగా పారును, ఈ బురద
వరదలు ఏదిక్కు నుండి వచ్చునో తెలియకపోవుటవలన
అవి లావా (పవావాముల కన్న అధిక (ప్రమాద
కరములు.

టుఫ్‌: పెన వివరించిన బురద ఎండి, రాయిగా గట్టి
పడి నపుడు దానిని “టుఫ్‌* అని అనెదరు. ఈ శిలలు పంక
శిలలను పోలి పొరలు పొరలుగ ఉండును. బురదవరదలో
మునిగి చనిపోయిన జంతువుల శిలాస్థులు ఈ రాతి పొరల
నడుమ దొరకును,

స్క్కోరియా : నురుగులు (గక్కు శిలా[దవము ఎవ భాగ
మున ఘనీభవింపగా ఏర్పడిన శిలలకు “సోరియా* అని
చేరు. తనలో మిళితములై ఉన్న వాయువులు బహిర్గత
ములు కాకపూర్వమే శిలా[దవము ఘనీభవించి, తదుపరి
వాయువులు వెలువడునపుడు శిలలలో గుండని రంధ్ర
ములు ఏర్పడును, రంధములు కల ఈ శిలలు మిగిలిన శిలల
కన్న శేలిక,

ప్యూమిస్‌: ఇది సోరియాను పోలి ఉండును. శకాని,
దాని కన్న శేలికైనది; బెండువలె నీటిలో తేలును;
(గేలుడు అగ్ని పర్వతములనుండి వెలువడును, కొన్ని
అగ్ని పర్వతపు (పేలుడులనుండి అపరిమితముగ వెలువడిన
ప్యూమిస్‌ సనుదముపై శేలుచు నౌకా (పయాణములను
ఆటంక పరచును.

ఎగ్గామరేట్‌ : శిలా భస్మము, సోరియా, ప్యూమిస్‌
కలసి ఏర్పడిన మిశ్రమ శిలనే “ ఎగ్గామ రేట్‌ ' అని అనెదరు.
ఇది చాల గట్టిది.

లాపల్లీ : గులక రాళ్ళవ తే ఉండు రాళ్ళను * లాపల్లీ ' అనీ
పిలుతురు,

అగ్ని బాంబులు : శిఖరము నుండీ
ఆశకాశములోనికి చిమ్మబడిన శిలాద్రవము గారిలో నే
ఘనీభవింపగా ఏర్పడు శిలలకు “అగ్ని బాంబులు? అని
చేరు. వీటి ఆకారపరిమాణములు శిలా[దవము ఆకాశము
లోనికి విసరబడిన వేగము మీద ఆధారపడి ఉండును. ఇవి
గోళాభాకారమున గాని, చుట్టిన నూలు కండెవలె గాని
ఉండును,

పిలిజుత్తు : _బిలమునుండి విరజిమ్మబడినపుడు శిలా
(ద్రవము గాజువలె సన్నని గొట్టములుగ ఏర్పడి, జుత్తువలె
కనిపించును. దీనికి * పిలిజుత్తు* అని చేరు,

(బైఖియా: లావా (పవహించునపుడు మీది భాగము
ముందుగా చల్లారి గట్టిపడును, దాని (కింది భాగము
ఇంకను (దవరూపమున నే ఉండి (ప్రవహించును. ఆ
(పవావాపు కదలికవలన మీది భంగము విరిగి ముక్కలై
[కింది లావాతో కలిసి గట్టిపడి రాయి అగును, ఘనీభవించు
నపుడు లావా కొన్ని వంపులు కొల ముక్క_లుగ ఏర్పడును,
వాటికి “దిండు ముక్కలు? (|జెఖయా) అని పేరు,
మిక్కిలి చిక్కని లావా నుండి గుండని పూసలతోకూడిన
శిలలు రూపొందును.

రాతి స్తంభములు, రాతిపలకలు : బురద ఎండినపుడు
చానిలో కనిపించు పగుళ్ళవలె శిలాదవము చల్లబడి
శిలలుగా మారునపుడు దాని పరిమాణము తరుగుటశే
జనించిన తన్యత (బన్లన్‌) వలన శిలలు బీటలు వేయును.
క్రమబద్ధముగ కని
పించును. ఒకచాని కొకటి దగ్గరగా, (పకృతి సిద్ధముగ
పేర్చబడినట్లు ఉండును. ఇవి రాతి స్తంభములు లేదా రాతి
పలకలు అని పిలువబడును.

వాయువులు క అగ్నిపర్వత మునుండి వెలువడు
వాయువులు అన్నిటిలోను ముఖ్యమైనది నీటి ఆవిరి. అది
మొత్తము వాయురాశిలో 80-95% ఉండవచ్చును,
శిలా[దవములో నీటి శాతము, వాయువులలో నీటి ఆవిరి
శాతము ముమ్మరముగ ఉన్నపుడు అగ్ని పర్వతస్ఫోటనము
పెద్ద పెట్టున సంభవింపవచ్చును,

భూగర్భమున నీరు, నీటి ఆవిరి ఉండుటకు కారణములు:
1. కూకూోమిై పుట్టుకతో ఏర్పడిన నీరు భూగర్భమున నిలిచి
పోవుట; 2, భూమి పుట్టుకతో వచ్చిన హైడ్రోజన్‌ గాలి
లోని ఆక్సిజన్‌తో సంయోగించుట; శి, భూమిపై
(ప్రవహించు నీరు క్రమేణ భూగర్భములోనికి ఇంకుట -
అయిశే, భూమిలో కొంత లోతునకు పోయిన తరువాత

అగ్నిపర్వత

ఇవి వటోణ స్తంభాకారముగ,

164

శీలలలో బీటలు, పగుళ్లు ఉండవు, కనుక, పైన |పవహించు
నీరు భూగర్భమువరకు ఇంక లేదని కొందరి అభిప్రాయము;
4. నీరు కల ఖనిజములతో మాగ్మా కలుషితము అగుట;
ర, పెక్కు. అగ్నివర్వతములు సముదములకు చేరువగ
ఉండుటవలన సమ్ముదపు నీరు లోనికి ఇంకుట - ఇది కొందరి
అభి పాయము.

కొన్ని అగ్ని పర్వతములనుండి నీటియావిరితో నహో
క్లోరీన్‌, గంధకము బహిర్గతములు అగును. ఈ శెండేకాక,
హై|డోజన్‌, కార్చన్‌ మోనాకె్సడ్‌, కార్భన్‌ డె
ఆక్సైడ్‌, హై(డోజన్‌ సల్ఫైడ్‌, మైడో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌
వాయువు, మీ శేన్‌, సల్ఫర్‌ a౭ ఆకైెడ్‌ వాయువులు,
అప్పుడప్పుడు ఆక్సిజన్‌, నె(టోజన్‌, ఆన్లాన్‌,
అమోనియా, హై(డో ఫోర్లి క ఆసిడ్‌ వాయువు, సల్‌ ఫ్యూ
రిక్‌ ఆసిడ్‌ వాయువు - ఇత్యాది వాయువులు కూడ వెలు
వడును, (పేలుడుతగ్గి అగ్ని వర్వతము చల్లారునపుడు
కారన్‌ డై ఆృకెెడ్‌ మామే ఉద్గ్లమించును, పరమాణు
శక్తి దవ్యములు విచ్చిన్నమగుటవలన జనించిన ఉప్పతచే
భూమిలోనికి ఇంకిన సము[దపు నీరు విసంయోజనము
చెందిన ఫలితముగ ఆ వాయువులు కొన్ని పుట్టి ఉండును,
వేడి మాగ్మా ఆ [ప్రాంతపు సున్నపు రాళ్ళతో కలిసినపుడు
కార్భన్‌ డై ఆక్సైడ్‌ విడుదలయై ఉండును. ఇది
ఒకొక్కపుడు అగ్ని పర్వతము (ేలుటకు దోవాదము
చేయవచ్చును. హైడ్రో కార్భన్‌ వాయువులు, గంధకపు
వాయువులు మొదటినుండి మాగ్మాలో ఉండును,

బురద గుండములు : నూనే గనులు కాని, అగ్ని పర్వత
ములు కాని కల (ప్రాంతములలో భూమట్టమున ఉండు
గుండములనుండి ఒకొక్కసారి నీటి ఆవిరి, వేడి ఉప్పు
నీరు, మీశేన్‌, ఇతర హై(డో కారన్‌ వాయువులు వెలు
వడును. ఇవి తమతోపాటు ఇసుక రేణువులను, మట్టి
కణములను తీసికొని వచ్చి, గుండములకు నలు వెపుల
చేర్చుచుండుటే కొంత కాలమునకు గుండములు కొండల
ఆశకారమును శతాల్బును, ఇవియే బురదగుండములు, పై
భాగమున మన్ను, ఇసుక ఎండి గట్టిపడి ఇవి భూమట్టము
నుండి 9.12 మీటర్లు ఎత్తు పెరుగును. ఆ (ప్రదేశమున
భూకంపములు సంభవించినపుడు బురద గుండములు అగ్ని
పర్వతములవలె (పేలును. ఇట్టివి బర్మాలో ఆరశాన్‌,
యోమాపవర్వతములకు రెండు వైపుల, హిమాలయముల
లోను, జెలూచిస్తాన్‌ లో మెకాన్‌ తీరమున కలవు,

జలాంతర్గత అగ్నిపర్య్వతములు : అగ్ని పర్వతములు
భూమిమీద నేకాక సముదగర్భమున కూడ కలవు. ఇవి
భూమిమీద వాటికంశు చాల చిన్నవి. ఇందుకు బహుశః

అగ్నిపర్వత ములు
పీటికి తగినంత ఉష్ణము, శిలాాద్రవము లేకపోవుటయే
కారణము కావచ్చును. _్రేలుడు హెచ్చుగా ఉండు
అగ్నిపర్వతములు అట్లాంటిక్‌ _దీవులలోనుు వసిఫిక్‌
మహాసముదమునను కలవు. (పేలుడు అగ్నిపర్వతముల
సంఖ్య భూమిమీద కంశు జలగర్భముననే ఎక్కువ,
జలాంతర్గత అగ్నిపర్వత ములు పేలినపుడు వెలువడు శిలా
ద్రవము దిండ్లు పేర్చిన విధమున ఘనీభవించును.
శిలాదవము, ఏిరజిమ్మబడిన రాతి ముక్కలు కొలసీ కొత్త
ర్వీపములుగ రూపుగొనును, వసిఫిక్‌ దీవులు చాలవరకు
ఇటుల ఏర్పడినవే. జలాంతర్గత అగ్నిపర్వతములు పేలి
నపుడు సముద్రతరంగములు విపరీతముగ వచ్చి "కోస్తా
(ప్రాంతములను ముంచివేయును. ఇట్టివి జపాన్‌ తీరమున
ఎక్కువ తరుచుగ వచ్చును.
అగ్ని పర్వతముల అంత్యదశ : అగ్ని పర్వతములు
వాయుగుండములు (ఫ్యూమ్‌ రోల్స)గ, వేడినీటిగుండ
ములుగ, తదుపరి చన్నీటి ఊటలుగ మారి అనేక దశలలో
&ీణించును. వాయుగుండములనుండి గంధక పు వాయువులు
వెలువడుట నేపిల్స్‌ (ఇటలీ)లో నేడు కూడ కనవచ్చును,
1198 (పాంతమున అది ఒక అగ్నిపర్వతము. ఎల్లోస్టోన్‌
నేషనల్‌ పార్కులోని వాయుగుండములనుండి చేడు
కార్బన్‌ డై ఆక్సైడ్‌ వెలువడుచున్నది; ఇది గుండము
అడుగున చేరి, నీట కరగి, అందు దిగిన జంతుజాలమును
చంపుచున్నది.
అగ్నిపర్వతములు _ మానవ (పయోజనము: ఈ మాట
విడ్డూరముగ, పరస్పర విరుద్ధముగ తోచుట ఆశ్చర్యకరము
కాదు. కాని, అగ్నిపర్వతపు క&ీణదళలో చానినుండి
వెలువడు శక్తిని స్వృపయోజనములకు వినియోగించు
కొనుట మానవుడు ఇటీవలనే నేర్చుకొనెను. ఇటలీలో
రోమ్‌కు ఉత్తర దిగ టస్కనీ (పాంతమున వూర్వముండిన
అగ్ని పర్వతములు క్షీణించి నేడు వాయుగుండములుగ
మారినవి. వీటినుండి వచ్చు నీటి ఆవిరిని విద్యుచ్చ క్రిగ
మార్చి దానిని అచటికి 90 కి. మీ. దూరమున ఉన్న
ఫ్లాశెన్స్‌, పీసానగరములకు సరఫరా చేయుచున్నారు,
అగ్నిపర్వతములనుండి వెలువడు కారన్‌ డ ఆక్సైడ్‌ను
తదితర వాయువులనుండి వేరుపరచి, దానిని కీతలీకరణ
యంతములలో ఉపయోగించుట జరుగుచున్నది. అటులనే
సల్ఫర్‌ డె ఆృక్సెడ్‌, మీశేన్‌, హీలియక్‌ మున్నగు
వాయువులను కూడ వేరు చేసి వినియోగించుకొన
యత్నములు సాగుచున్నవి. కామ్‌చట్కా, (గీన్‌ లాండ్‌
వంటి శీతల దేశములలో కూరగాయల పంటకు కావలసిన
ఉప్పము వాయుగుండములనుండి నిర్గమించు నీటి ఆవిరినుండి

165

అగ్నీ పర్వతశళీలలు
తీసికొనబడుచున్నది. కొన్నీ అగ్నివర్వతముల పెప్‌ లలో
వ|జములు దొరకును. దక్నిణా(ఫి కాలో కింబర్హెట్‌ శిలలతో
కూడిన పైప్‌లు వుజోత్పత్తికి (పసిద్ధికెక్కినవి. వాటితో
పోల్చదగిన పైప్‌లు భారతచదేశమున వజకరూరులో
కలవు. భూగర్శ్భమున చిక్కి. మానవునకు అందుబాటులో
లేని పలు రకముల ఖనిజములు అగ్నిపర్వతములు |'పేఠి
నపుడు శిలా[దవముతోపాటు భూమి ఉపరితఅమునకు
శతేబడును. కాబట్టి, అగ్నిపర్వతములు మానవ [పయో
జనములకు కొంత సవాయపడుచున్న వనుటలో వి|పతిప త్తి
లేదు. ఏ. వి. ఆర్‌, శాస్త్రి,

ఆగ్ని పర్వత రిఅలు ;: చూ. అగ్ని శిలలు.

అగ్ని రిఅలు : భూ పృష్టపు అడుగు పొరలు ఆగ్నేయ
ఛైతన్యమునకు లోబడినపుడు జనించు అపార తాపమునకు
అచటి శిలలు కరాగిపోవుననియు, మాగ్మా అని వ్యవహ
రింపబడు ఆతప్ప శిలా[దవ్యము పై పొరలలోనికి చొచ్చు
కొనివచ్చుననియు తెలిసికొంటిమి (చూ, పు. 14కి], చలనశీల
మైన ఈ మాగ్మా క్రమేణ చల్ల బడి, ఘనీభవింపగా ఏర్పడు
శిలలను “అగ్నిశిలలు? అని అందురు. ఇవి (ప్రాథమిక శిలలు,

విభాగములు : అగ్నిశిలలలో నిర్మాణరీత్యా మూడు
విభాగములు కలవు:

నిమ్నస్థాయి (ఫ్లాటానిక్‌) శిలలు : ఇవి మాగ్మా
లోలోతులలో నే (క్రమముగా చల్లబడి ఘనీభవింపగా
రూపొందినవి. లోలోతులలో మాగ్యాయొక్క శాప
(క్రమము, (పేషము చాల ఎక్కువగ ఉండుటవలన అది
నెమ్మదిగా గాని చల్లబడి ఘనీభవింప లేదు. అందువలన
వూటానిక్‌ శిలలలో కణములు కొంతవరకు ముతుకగా,
పెడ్డవిగా ఉండును. అయితే, ఆ శిలలు స్వభావతః సమాన
కణమయములై దట్టమైన కూర్చుతో గట్టిగా ఉండును,
ప్లూటానిక్‌ శిలానిక్మాణము సందశ్భానుసారముగ భిన్న
మైన లోతులలో జరుగవచ్చును. భూతలముపె నేడు
కనిపించు ప్లూటానిక్‌ శిలలలో అధిక భాగము కొన్ని వందల
మీటరులనుండి రమారమి 20క మీ. వరకు గల లోతులలో
రూపొంది ఉండవచ్చును.

ఆగంతుక (హైపాబిస్సల్‌) శిలలు : ఇవి మాగ్మా శిలలను
(తోసికొనుచు పై పొరలలోనికి వచ్చి, మధ్యంతరపు
లోతులలో ఘనీభవింపగా నిర్మితములైనవి, పై పొరల
లోనికి వచ్చునపుడు మాగ్యా తన తాషకమమును,
(_్రేషమును కొంత కోలుపోవును. అందువలన అది కొంత
వేగముగ చల్ల బడి ఘనీభవింప గలదు. కాబట్టి, హైపా
విస్సల్‌ శిలలు తరచుగ అసమానకణమయమైన పోర్‌
ఫిరిటిక్‌ కూర్పు కలిగి ఉండును. అవి సాధారణముగ

నాటుశీలలలోనికి చోచ్చుకొని, వాటి పరుపుకు వీరుద్ధ
ముగా గాని, అనుగుణముగా గాని ఘనీభవించును. నాటు
శిలల విన్యాసమునకు విరుద్ధముగ ఉండునవి “డైక్‌*లు
అనియు, అనుగుణముగ ఉండునవి “సిల్‌”లు అనియు
సేరొొనబడును.

అగ్నిపర్వత శిలలు : ఇవి లావా అను పేర అగ్నిపర్వత
ముఖములనుండి నిర్గమించి భూతలమువద్ద |పకోపించిన
మాగ్మా చల్లబడి ఘనీభవింపగా ఏర్పడినవి. భూమి ఉపరి
తలమున లావా అతివేగముగ చల్లబడి భఘనీభవించును.
అందువలన అగ్నిపర్వత శిలలు తరచుగా సూక్ముకణమయ
ములె ఉండును. అవి ఒకప్పుడు అస్ఫాటిక మైన గాజు
రూపముననో, గుప్త స్ఫటికాకృతులతోనో కనిపించ
వచ్చును.

"పైన చెప్పిన లకణములను బట్టి, శిలలలోని ఖనిజముల
సంపుటీకరణమును బట్టి వై మూడు రకములను వేరువేర
గు ర్తింపవచ్చును.

అగ్నిశిలల వర్గీకరణము: రాసాయనిక రచన (పకారము
అగ్ని శిలలలో గల (ప్రబల మూలదవ్యము ఆక్సిజన్‌.
అగ్నిశిలలను అనేక ఆకెడ్‌ల రూపమున వ్య క్తీకరింప
వచ్చును. ఈ ఆృక్సెడ్‌లలో ప్రధానమైనది సిలికా
(5: 0). శిలలలో దాని బరువు కిర% నుండి 75% వరకు
మారుచుండవచ్చును. సిలికా పరిమాణములోని వ్యత్యాన
మును అనుసరించి అగ్నిశిలలను నాలుగు వర్గ ములుగ
విభజింపవచ్చును. ఆమ్లుక అగ్ని శిలలలో సిలికా
66% కంబ ఎక్కువ ఉండును. ఇవి సిలికా విషయమున
మధ్యమ అగ్నిశిలలలో సిలికా
క5% నుండి 66% వరకు ఉండును; తారక అగ్ని
శిలలలో సిలికా 45% నుండి కర% వరకు ఉండును,
పైవి రెండును సిలికా విషయమున సంతృప్ప్తములు;
అతివజారక అగ్నిశిలలలో సిలికా 45% కంచు తక్కువ
ఉండును. ఇది నిలికా విషయమున న్యూన సంత్భప్ప
ములు.

సిలికా తరువాత అగ్నిశిలలలో ఎక్కువ విరివిగా
ఉండు ఆక్సైడ్‌ అల్యూమినా (ర్క); దాని పరి
మాణము 12% నుండి 18% వరకు మారవచ్చును. ఇనుము,
కాల్సియమ్‌, పొటాసియమ్‌, మగ్నీషియమ్‌, సోడియమ్‌
ఛాతువుల ఆ కైడ్‌లు కూడ వేరువేరు రాశులలో ఉండును,
అగ్ని శిలల వర్గీకరణము పట్టికరూపమున ఎదురుపుటలో
చూపబడినది. అందు పముఖము శై న పెద్ద రకములు
మాత్రమే చేర్చబడినవి, పట్టికను పరిశీలించినచో (కింది
విషయములు విశదము కాగలవు.

అతి సంతృ్భ ప్పములు :

166

‘gy geog
‘Bee sqgs

Gin)
ca gts
IR

as (sgamgn) Reon face

(€)
eggs ceg(ye

ప్రత ా
క | |
Pe gn oan Ne |
gE | ges Hae CTE gaa gen ge tog హు
or Eee అ 2Sagtye
|
Cee Es Say
MEG 9 se షు (seee2)
అరధం | ఆహారం ఎ కలు sags
|
| Cr
hae wo el oe
TEES EEE! ee: Sr TSN) ్‌ 29S, cougteee
|
e I | 0 మ CO
y tes wi Sheers శోక ఇకా జ
Wn N (©) [@] NM క బు gia | wy
౦౧ లయం RAR
ce. ge sete $6 co gte fe gee $e + ges
| sete $6 | gee $e TIT TI 1
A Al
cae (32 ‘sIgog) Reon cace (౩ఈణ) Cog eg

OT

అగ్ని సవామృ త్తి కలు

ఆమ్హ్లుక, మధ్యమ అగ్ని కిలలలో క్వార్ట్‌ జ్‌, ఫెల్ట్‌ స్ఫార్‌
ఖనిజములు [ప్రబల స్థానమును ఆక్రమించి, వాటి లేత
రంగులు ఆ శిలలకు ఆపాదించును. కావున, అవి ధవళ
కాంత (లూకో (డాట్‌) శిలలు అనబడును.

తారక, అతిజారక అగ్ని శిలలలో నీలవర్ల (మాఫిక్‌)
ఖనిజములు (ప్రబలస్థానమును ఆ|కమించి, వాటికి తమ
నలుపు రంగును ఆపాదించును. కావున, అవి కృష్ణ కాంత
(మెలనో(కాటిక్‌ ) శిలలు అనబడును. మాఫిక్‌ ఖనిజ
ములవలన ఈ కశిలలకు ఉన్నత విశిష్ట గురుత్వము కూడ
అలవడును,

(గానైట్‌ : ఆమ్లుక అగ్నిశిలలలో ఎక్కువ తరుచుగను,
వి స్రరించియును దొరుకునది |గానెట్‌. దీనిలో క్వార్ట్స్‌ జ్‌,
పొటాష్‌ ఫెల్డ్‌ స్ఫార్‌లు, ఆృల్ఫెట్‌ [పథాన ఘటక ఖనిజ
ములు. బయోశైట్‌, వోరన్‌ బ్లెండ్‌ లేదా అరుదుగా
ఆశగైట్‌ ఉపాంగ మాఫిక్‌ ఘటక ఖనిజములు. ఇది సంపూ ర
స్ఫటికాకృ్ళతి కలది; ఒకి మాదిరినుండి పెద్ద పరిమాణము
కల కణములు కలది; గట్టిగా, దృఢముగా ఉండును ;
సులభముగా చతుర[సాకారపు లేదా దీర్భచతుర సొ
కారపు దిమ్మలుగ పగులును ; లేత బూడిదరంగు మొదలు
ఊచదారంగువరకు పెక్కు చాయలలో గాని, శెలుపుగా
గాని ఉండును. (వక్ళతిలో తగరము, టంగ్‌స్టన్‌ నిశేప
ములతో కలసి మెలసి దొరకును. భవననిర్మాణ శిలగా
గానెట్‌ అత్యంత అపేక్షణీయమైనది.

గాబో: జారక ప్లూటానిక్‌ శిలలలో ఎక్కువ తరుచుగా
దొరకునది గా(బ్రో. దీనిలో పై రాక్సీన్‌, ప్లాజియోక్లేజ్‌
(పథాన లాకుణిక ఘటకములు. కది కూడ సంపూర్ణ
స్ఫటికాక్ళతి కలది; ఒక మాదిరినుండి పెద్ద పరిమాణము
(సుమారు క సెం. మీ.) కల కణములతో నిర్మింపబడును ;
అతి కఠినమైన సాం|ద్రశిల,

బసాల్ట్‌ : జారక అగ్నిపర్వత శిలలలో గా(బోకు
సమాన మైనది బసాల్ట్‌. దీనిని సాధారణముగ నల్ల శానపు
రాయిగ గుర్తింపవచ్చును; (పాధాన్యములో దినిని మించ
గలుగునది ఒక్క గానెట్‌ మా;తమే ; యావత్పపంచ
మున గల అగ్నిపర్వత శిలలలో విస్తృత వ్యాప్తి చెందినది.
ఛారతదేశమున దక్కను పీఠభూమి అంతయు దక్కను
(టాప్‌లు అను శారక అగ్నిపర్వత శిలలతో నిండి ఉన్నది,
వాటిలో అనేక రకముల బసాల్ట్‌ శిలలు గుర్తింపబడినవి,

అతి తారక అగ్నిశిలలలో వ్లూటానిక్‌ రకములు
మా(తమే (పధానములైనవి. అవి తరుచుగా (కోమైట్‌,
మాగ్నమైట్‌, నికెల్‌, ప్లాటినమ్‌ నిశేపములతో సమ్మిళి
తమై ఉండును.

భూ పృజ్ఞుము యొక్క. ఆయతనములో అత్యధిక ఛాగ
మును అగ్నిశిలలే ఆ(కొమించి ఉండును.
ఆవి తరచుగ పంక, రూపాంతర శిలల పొరల [క్రింద మరుగు
పడి ఉండును. ఎమ్‌. శ్రీ, రా.

అగ్ని సహమృ త్తికలు ; చూ. బంకమన్నులు.

ఆటామిక్‌ ఎనర్జీ ఎస్టాబ్లిష్‌ మెంట్‌ : చూ. ఛాథా
అటామిక్‌ రిసెర్చిసెంఓర్‌.

అట్ట కట్టుట ((జెండుచేయుట): (వాత (ప్రతులను,
ముదిత (గ్రంథముల పత్రములను చెదలు పట్టకుండా, |కిమి
కీటకాదులు తినివేయకుండా, చదువుటకు వీలుగా సంపుటీ
కరించి వాటికి రక్షణ కల్పించు కళ “అట్ట కట్టుట ((జెండు
చేయుట) * అనబడును. ముదణ వ్యాపారమున పుస్తక
ములకు అట్ట+ట్టుట ఆఖరి దశ. ముందు దశలలో జరిగిన
జాప్యము ఈ దశలో ఆదా చేయబడుటకు యత్ని ంపబడును,

అట్ట కట్టుట - రకములు : పూర్ణ, అర, పావు, చెక్‌,
మెత్తని (ఫ్లెక్సిబుల్‌), గట్టి (వోర్డ్‌) జెండింగు మొదలగు
నవి అట్టకట్టుటలోని వివిధ రకములు, వీటిలో (పతి దాని

అయితే,

ఆసలు
శాగిశములు

ఆటకటుటలో వివరములు
టబ అబ

యందు (ప్రత్యేక సొంశేతిక విధానము అనుసరింపబడును.
పూర్తి తోలు జెండింగులో ఒకే తోలు ముక్కతో
నంపుటము కప్పబడును. అర తోలు బెండింగులో నంపుటపు
వెన్ను, మూలలు తోలుతోను, (పక్క భాగములు గుడ్డ
తోను కప్పబడును. ఇందు పనియొక్క_ నాణ్యమునుబట్టి
తోలు, గుడ్డల పరిమాణములు మారుచుండును. పావు తోలు
_దైండింగునందు సంపుటము యొక్క వెన్నుమా(త మే
తోలుతో కప్పబడును. పుస్తకము అట్టకట్టుటకు ఉపయో
గించు తోళ్ళు : మేక చర్మము (మొరాకో) ; దూడ
చర్మము (కాఫ్‌ లేదా రస్సియా); గొరె చర్మము
(రోవాన్‌, బసిల్‌, స్కివర్‌); వీటి అన్నింటిలోను
మొరాకో తోలు నాణ్యమైన జైండింగుకు ఎన్ని దగినది,
పూర్తి గుడ్డ టై ండింగులో (గ్రంథము ఒకే గుడ్డ
ముక్క.తో కప్పబడును. పావుగుడ్డ _ైండింగులో (గంథము

168

వెన్ను భాగము గుడ్తపెట్లీతోను, (పక్కలు కాగితములతోను
ఆ అ
కప్పబడును. కట్‌ - ఫ్లష్‌ బెండింగులో [పక్కలు గుడ్డతో
౧ a oe
గాని, కాగితముతో గాని కప్పబడును. ఛావిలో ఖరీదయిన
తోలుతోను, గుడ్డతోను బెండు చేయుటకన్న చౌకగా
కాగితముతో నే చైండు చేసి పాఠకులకు పుస్తకములను
అంద జేయుట యే మంచిదని విజ్ఞుల అభి పాయము.
చైండు చేయుటలో ఎల [బరీ పద్ధతి, జాబ్‌ చైండింగ్సు,
ఎడివన్‌ ,బెండింగు, కరపతముల జైండింగు (పాం'పైట్‌
ఒటెండింగు), భ్రాంక్‌ ఎైండింగు అనబడు వివిధ రకముల
అట్టకూర్చు పనులు కలవు. లె|బరీ పద్ధతిలో గంథములను
విడి విడిగా చేతితో దైండు చేయుదురు. మిశ్రములెన
చిన్న చిన్న పనులుగా చేయబడు అట్లకూర్చులు జాబ్‌
ల
ఎై.౦డింగు అనబడును, gem అచ్చయిన పుటలను
పుస్తకముగా సంపుటీకరించుట ఎడిషన్‌ బెండింగు అన
బడును. దీనిని (ప్రచురణ కర్హల జెండింగు (పబ్లిషర్స్‌
a? &— ౧
చైండింగు) అని కూడ అందురు. (ప్రస్తుతము ఎడిషన్‌
_ైండింగు యం|త ములచే కేయబడుచున్నది, కరపత్ర ముల
జెండింగు (ఫ్లాం పైట్‌ బె ండింగు) నందు పె కవర్‌ అటలు
అ ౧ ౧ — — (A)
గుడ్డతో కాక శకాగితముతోనే కప్పబడును.
జెండింగు పెద పెద

a 0 (a)
(ఎకాంట్‌ పుస్తకములు) చేయబడును.
లావుపాటి పెద్ద పుస్తకములకు వాడుదురు. ప్లాస్టిక్‌
బెండింగు, వెర్‌ చజెండింగు, కార్‌ బెండింగు, రింగు
— — అ= es d=
—ైండింగు, [స్పింగు చానల్‌ బెండింగు నేడు వాడుకలో
ఉన్న యాం|కతిక విధానములు. పరిశుద్ధమైన అట్టకూర్చు
పనిలో షృత్రములను కుట్టక ౦ే వెనుక భాగమున జిగురుతో
ఒక చానితో ఒకటి బంధింపబడునట్లు చేయబడును. ఇది
పరిశుద్ద అట్టకూర్చరి (పర్‌ ఫెక్ట్‌ జెండరు) అనబడు
(= టు టట =
యం|త్రముచే నిర్వహింపబడును, ఇది న్వత శ్నలన యం|[తము,
దీనికి అందిం చబడు పత్రములు అన్నియు జెండు చేయబడి
పుస్తక రూపమున వెలువడును,
ఆధునిక బుక్‌ బి ౦డింగు (కరపతముల ,జ.ండింగు,
ఎడిషన్‌ (బెండింగు) లో అన్నిపనులు యంత సహాయము
ననే నిర్వహింపబడుచున్నవి. అట్టకూర్చుపని సాంకేతిక
పరిజ్ఞానములో మార్పులు |క్రమకమముగా వచ్చుచున్నవి.
జిగురుల వాడుక మినవోయించి _బై౦డింగునందు ఉన్న
యంతములను అభివృద్ధి పరచుకొనుట, వివిధ (ప్రక్రియలను
సమన్వయపరచుట జరుగుచున్నది. ఇప్పటికిని కాగిత
ములను మడచుట (ఫోల్లింగు), పుటలు (కమముగా
కూర్చుట (గేదరింగు), కుట్టుట, అదుముట, మూడు
అంచులు కోయుట (కట్లింగు మెనీన్‌తో), వెన్ను నరి

XII—22

డా
చాం5
౧
చిటా, ఆవరా పుసకములకు
ల జ —_

ఇది బరు వెన

b

అడ్‌ హౌసివ్‌లు
చేయుట వంటి టైండింగులో తారసిల్హు వనులు చేతితోనే
చేయవచ్చును,
ఇటీవల బెండు చేయు యంత్రములో వచ్చిన అభివృద్ధి
(పణాళికా బద్ధముగా పనిచేయు (పొ గాము గిల్లొటిన్‌)
యంత సాధనమును రూపొందించుట; దీనిలో అనేక నూతన
సౌకర్యములు (ప్రవేళ పెట్టబడుటచే చేయవలసిన పనిని
సులభముగను, శ్రీఘ్రముగను పూర్తి చేయుటకు, అంచులను
కోయుటలో మార్పుకు మంచి అవకాశము ఏర్పడినది.
ప్రక్కలను ఎత్తుటకు (సైడ్‌ లిఫ్‌) గాలి ప్రవావాపు బల్హలు
యం తములో అమర్చుటకు అవకాశము కలదు. ఈ రకపు
గిల్లొటిన్‌ యం|తములో రెండు (పథాన (పయోజనములు
కలవు, సృక్రమముగ కోత పడుట, నూతన కార్య కమము
నకు యంత్రమును ఒక సారి సవరించి ఉంచుకొనిన
తరువాత, తిరిగి తిరిగి సవరించుకొనుట అవసరము లేక
పోవుటచే కాలము వృధా కాకపోవుట, అధునాతన
నమూనాలలో (ట్రాన్సిస్టర్‌ (ప్రింటెడ్‌ సర్యూూ్యూట్‌ లను
ఉపయోగించుట చ్వారా పనికేయని భాగములను తొల
గించి కొత్త వాటిని (పతిశేపించి ఉత్పత్తిలో జాప్యము
జరగకుండా చూడవచ్చును,
చిమ్మ టలు, బీెద్దింకలు పుస్తకములను నాశనము
చేయును, షెల్లాక్‌, సెల్యులోస్‌ నె(శేట్‌, పోలీ వినైల్‌,
ఆసిశేట్‌ ఎమల్లన్‌, లిన్సీడ్‌ ఆయిల్‌, వార్నిక్‌ వంటి
ఏ వార్నిస్‌ పూత పూసినప్పటికి పుస్తకములు సుర కి తములు
అగును. వీటిలో పలుచగా ఉండి, త్వరితముగా ఆరిపోయి,
ముడతలు పడకుండ చేయు స్వభావము గల మొదటి
"రెండింటిని ఉపయోగించుట మంచిది. వి. కె. (్రీ.
అడ్‌ హెసివ్‌లు : కెండు లేదా ఎక్కువ తలములను
ఒకే తలముగా (పేవర్తించునట్లు అతుకుటకు ఉపయోగ
పడు పదార్థమును “అడ్‌ హెసివ్‌ * అని అందురు.
వీటిని బంకలు, జిగురులు, గోదులు అని కూడ వ్యవవా
రింతురు. (పాచీనులకు అడ్‌ హెసివ్‌ ల వినియోగమున
మంచి నిపుణత కలదని నిగూపించుటకు మధ్య (ప్రాచ్యము
లోని గుహో చిత్రములు, భారత దేశములోని అజం తాకుడ్య
చిత్రము (|ఖెస్కో) లును సాక్యుములు. సముదపు ఓడల
లోనికి నీరు రాకుండ చేయుటకు (పాచీనులు శిలాజిత్తు
(బిటుమిన్‌) వాడిరి, కోడి గుడ్డు సొనతో బంగారు రేకును
కాగితమునకు అంటించు పద్ధతిని ప్లినీ వివరించెను. చేపల
నుంచి, జింక కొమ్ములనుంచి, జున్నునుంచి బంకను
తయారు చేయుట 11 వ శ తాబ్దిలో నే జరిగినది, (పథమ
(ప్రపంచ యుద్ధకాలమున పాలవిరుగు (సీన్‌) [చూ.]
నుంచి తయారు చేసిన జలనిరోధపుజిగురులు విమాన

169

అడ్‌ హౌసిప్‌ లు

నిర్మాణమున ఉప'యోగింపబడెను. కృతిమ జిగురులకు గల
మేలిగుణముల వలన ద్వితీయ (ప్రపంచ యుద్ధ కాలమున
వాటిని పలు |క్రొత్స, (క్రొత్త వాడకములలో (ప్రవేశ పెట్టిరి.
అతి ముఖ్య మైన అడ్‌ హౌసివ్‌ లు దిగువ పేరొన బడినవి :

స్టార్చి అడ్‌ హెసివ్‌లు : ఆరోరూట్‌, క[ర వెండలము
(కసావా), బంగాళాదుంప, గోధుమ, వరిబియ్యము,
మొక్కజొన్న మొదలగుచాటి పిండి నుండి తయా ర నవి,

(పోటీన్‌ అగ్‌ హెసివ్‌లు : జంతువుల గోదు, చేపల గోదు,
శిసీన్‌ గోదు, సోయాలవీన్‌ గోదు, వేరుశనగ పిండి
ఉడికించి తయారు చేసిన జిగురులు, ఆల్బుమిన్‌ (|గుడ్డు
లోని) జిగురులు మొదలగువి,

నహజముగా దొరుకునవి : తుమ్మ బంకలు, శెసిన్‌లు
[చూ.], మైనములు, ఓడకీలు (ఆస్‌ ఫాల్ట్‌), శిలాజిత్తు,
రబ్బరులు,

అరసంయోజతములు (సెమి సింతటిక్స్‌) : ఆక్సీకరింప
బడిన ఓడకీలు, సంస్కరింపబడిన టానిన్‌లు, సెల్యులోస్‌
ఈతర్‌ లు, నెల్యులోస్‌ ఎస్టర్‌లు,

సంయోజిత రెసిన్‌లు : రబ్బరులు, మైనములు.

ఒక నిర్దిష్ట |ప యోజనమునకు పనికివచ్చు అడ్‌ హౌసివ్‌
లకు |క్రింది లక్షణములు ఉండవలెను. తలమునకు పూయ
బడునపుడు తగినంత [ద్రవముగ నుండి, తల పచార్థమును
తడిపి, గట్టిపడిన తరువాత 'వాడకమునకు కావలసిన
బలమును, వంపుదలను ఇచ్చునవి గాను, తగు మన్నికను
ఇవ్వగలవి గాను ఉండవలెను, నిర్మాణపు అడ్‌ హౌసివ్‌లు
ఎడ తెగని వెద్ద భారములకు వీడిపోకూడదు. కలియగట్టు
అడ్‌ హౌెసివ్‌లు పెద్ద ఛారములు ఏమియు మోయకుండ
అట్టి తలములను కూడగట్టును. మిగిలినవి నీటిని లోనికి
రానీయకుండ చేయుటకు చెక్కలమధ్య ఒత్తుటకును, సీలు
చేయుటకును వాడబడును. వాటిని కుంచెతో సూయ
వచ్చును; (స్పే చల్ల వచ్చును; పొర్గింప వచ్చును; (పొడి)
చల్ల వచ్చును; తాపీతో రాయవచ్చును,

అడ్‌ హౌెసివ్‌ లతో రెండు ధాతు తలములను అతుకుట
చాల విధముల లాభశకారి. అవి తలములను పరస్పరము
తాకకుండ చేసి, వాటి కయమును నివారించును. రివెట్లు,
బోల్లులు వాడినపుడు వర్పడు కేంద్రీకృత కులు మొ త్తపు
అడ్‌ హౌసివ్‌ తలమంతట |పనరించి, ఠఫీమని విడిపోవుటను
నివారించును. అడ్‌ హెసివ్‌ తో మూయబడిన ప్యాశకేజీలో
తేమ చొర లేదు. అంటుకొను విధము యాంతికము కాని,
రాసాయనికము కాని లేదా రెండిటి మి(శము కాని
కావచ్చును. యాంత్రిక సంశ్లేషలో అడ్‌ పాసివ్‌ తలముల
లోని చిన్న రం|ధ్రములలో |వవేశించి, వాటిలో కుదుటపడి

తగు బలమును ఇచ్చును. అణువుల పరస్పరాకర్ష ణ ఫలితమే
రాసాయనిక సంశ్లేష. అడ్‌ హెసివ్‌ల తయారీకి కొన్ని
సుళువైన |ప్రకియలు (క్రింద పేరొనబడినవి.
మొరక్తజొన్న, జొన్న, బంగాళాదుంప, క[ర పెండలము,
నగ్గుబియ్యము, గెనుసు మొదలగు దుంపల, ధాన్యముల
పచ్చిపిండి ఒక వంతు రెట్టింపు శారపు నీటితో కలిపి, ఆ
మి|శ్రమును ర్‌ పాళ్లు మరుగునీటిలో డఉడికించవలెను.
తరువాత మైలుతుత్తము, సాలిసిలిక్‌ ఆసిడ్‌ మున్నగు
సంరకక[దవ్యములను తగు పాళ్ళలో చేర్చిన నిల్వకు
వీలగును,
డెక్స్‌టిన్‌ గాని, ఆమ్ల, తార, ఎన్‌ -జెమ్‌లలో దేనితో
న న్వల్పస్థితికి తెచ్చిన పచ్చిపిండిని గాని తగుపాలు నీటి
ను, సంరక్షక |[దవములతోను కలిపి వాడవచ్చును,
ండిపదార్థ ములకు ఫీనిల్‌, సారిసిలిక్‌ ఆసిడ్‌,
ల్‌, జింకు క్లోరెడ్‌ మున్నగునవి సంరకుక
చార్థములు,
మ్యూసిలేజ్‌లు : తుమ్మ (ఆరబిక్‌) జిగురు, గట్టి
జిగురు, (డాగ కాంత్‌, ఎలెమీ, జాంజిబారు జిగురులు,
చన్నీరు గ్లిసరాల్‌్తోగాని, శైకోల్‌ తోకాని మి|శముగా
వాడనగును, అవిసె గింజలు, చింత పిక్కలు, క్వింస్‌ (సీమ
దానిమ్మ) విత్తులు, గుర్‌ లోకస్ట్‌ చిక్కుడు
సముదపు మొక్కలు, ఐరిష్‌ మాస్‌ - వీటినుంచి కూడ
జిగుగులు తయారుచేయ వీలగును.
గోదులు (గ్లూ): జంతువుల ఎముకలనుండి, చర్మ
ములనుంచి ఉడుక బెట్టినవి, వీటిని నీటిలో సుమారు
ర్‌ గంటలు నాన జెట్టి, వెడి చేసి, గ్లిసరీన్‌ క లిపి వాడుదురు.
(ప్రోటీన్‌ గోదు: నీటిలో కరగు కెసినేట్‌ను కరగించి,
బోరాక్స్‌ (వెలిగారము) ను సంఠక్షకముగా కలుపుదురు.
ఇటులనే గుడ్డులోని ఆల్బుమిన్‌ నుంచి, _ వేరుశనగ,
సోయాలీన్‌ (పోటీనులనుంచి కూడ తయారు చేయవచ్చును.
సిమెంటు జిగురులు : సిమెంటు జిగురులు తయారు
చేయుటకు రకరకముల (దావణములు. వినియోగింప
బడును. అట్టి జిగురులలో (పధానములె నవి : అల్యూ
మినియమ్‌ సల్ఫేట్‌ (దావణములో కలిపిన తుమ్మ
(ఆరబిక్‌) బంకలు; ఆసిటిక్‌ ఆనిడ్‌లో కలిపి అవిసె
నూనెతోగాని, కర్పూర తెలము (టశ్చెంటీన్‌) తోగాని,
రోసిన్‌ లతోగాని మి(శితము చేసిన గోదు; సోడియమ్‌
సిలికేట్‌ చావణమునందో, వెలిగారము (బోరాక్స్‌)
దావణమునందో కలిపిన శకెసీన్‌ ; ఈతర్‌ లో కరగించిన
కోపాల్‌ జిగురు; ఆల్కవోల్‌ - ఈతర్‌ మి(శములో
ఆమిల్‌ ఆసిశేట్‌ లో గాని, ఆసిటోన్‌ _ ఈతర్‌

[Jr Sra

ల

(33

పిక్కలు,

గాని,

170

మీ|క్రములో గాని కరగించిన సెల్యులాయిడ్‌ ; కార్బన్‌
డై సల్ఫైడ్‌ (దావణములో కరగించిన రబ్బరు, రోసిన్‌,
మైనము లేదా వాటి మి|శములు ; క్లోరోఫారమ్‌లో
కరగించిన రబ్బరు ; అవిసెనూనెలో గాని, చానితో కలుప
బడిన కర్పూర తెలము లేదా వార్నీషులో గాని,
ఆల్కహాల్‌ - నవాసారములో గాని కరగింపబడిన మాసి క్‌
బంక; కార్భన్‌ డై సల్ఫెడ్‌ లోగాని, ఆల్కవోల్‌ - నవా
సారమిశములోగాని కరగించిన షెల్లాక్‌ (లక్క) లేదా
ఇస్టింగ్లాస్‌ ; టశ్చెంటీన్‌ లో గాని, అవిసెనూనెలో గాని,
వార్నీ షులలో గాని, వీటి మిశ్రములలో గాని కరగించిన
చెల్లాక్‌ _ రోసిన్‌లు (విడిగా గాని, మిశ్రములుగా గాని).

(పస్తుతము సంయోజితముల we అడ్‌
"పాసివ్‌ లుగ విరివిగా వాడబడుచున్న వి, పై (దావక ములను
గాని, వె హౌ గికములను కరగింపగ వచ్చు (ద్రవములను
గాని, జేరియమ్‌ సల్ఫేట్‌, ఆస్‌ బెస్టాస్‌, చీనా బంకమన్ను,
గాజుపొడి, గానైెట్‌, సున్నము, లిశార్డీ, మగ్నీపియమ్‌
ఆక్సైడ్‌, జింకు ఆక్సైడ్‌, ప్యూమిస్‌ రాయి, ప్లాస్టర్‌ ఆవ్‌
పారిస్‌, గంగసింధూరము, వైట్‌ లెడ్‌ మున్నగు ఫిల్లర్‌
లతో కలిపి సిమెంటు జిగురులను తయారు చేయవచ్చును,

(క్రింద చెప్పిన సిమెంటులు తయారు చేయుట సులభము :
1, కోడి (గుడ్డు సొన కలిసిన ప్లాస్టర్‌ ఆవ్‌ పారిస్‌ వంటి
(ద్రవ్యము ; 2. అవిసె నూనెతో కాని, దానితో తయారు
చేసిన వార్నీషుతో గాని కలిపిన సున్నము, లిశార్జీ, గంగ
సింధూరము, వైట్‌ లెడ్‌ ; ళ. అవిసెనూనెతో కాచిన
రబ్బరు, అంబరు, రోడ్‌ పిచ్‌, రోసిన్‌, గట్టాపెర్చా, పంది
(కొవ్వు - ఆసిడ్‌ (ప్రూఫ్‌ సిమెంటుగా, నీటిని చొరనీయని
సిమెంట్‌ గా వీటిని వాడుదురు ; 4. గంధకము - ఇసుకతో

కాచినది ఆసిడ్‌కు నిలబడు సిమెంటు; ర. ఆక్సీకో రెడ్‌
సిమెంటులు: జింకు కోశెడ్‌ను గాని, మగ్నీషియమ్‌

కోరె డ్‌ను గాని వాటి ఆక్సెడ్‌ ఫిల్లరులతో కలిపిన వచ్చు
సిమెంటులు. పోర్ట్స్‌ లాండ్‌ సిమెంటు, సున్నపు పూత,
రోమన్‌ సిమెంటు, కీన్‌ సిమెంటు, నగల సిమెంటు,
కంటి అద్దపు సిమెంటు, పండ్ల సిమెంటు, తోలు సిమెంటు,
రబ్బరు సిమెంటు = ఇవి రకరకములు. వీటికి బదులు
సింతటిక్‌ సిమెంట్లు వాడుక లోనికి వచ్చుచున్నవి,
మునకు ఎన్నిక చేయుటకు ముందు రకరకముల పరీకులు
చేయుదురు.

నవీన వినియోగములు: అడ్‌ హెసివ్‌ ల నవీన విని
యోగములలో ధాతు రేకులు అంటించుట ; నేయబడని
గుడ్డల తయారీ; ఒత్తికికి అంటుకొను అడ్‌ చాసివ్‌
శేవుల నిర్మాణము ; లామి నేషన్‌ పద్ధతి (ప్రకారము

వాడక

అతిభరకము

వ్లైవుడ్‌, సేవర్‌ బోర్డు, మిషక్‌ జెల్టులు, మోటారు
కారులలో వాడు సేఫ్టీ గ్గాస్‌ ముక్నగునవి కయాటకేయట
ముఖ్యము లై నవి,

ధాతురేకులు అంటించుట : ఇది ద్వితీయ (పపంచ
యుద్ధ కాలమున విమాననిర్మాణమున తలుపులు, రాక్‌లు,
కాలివెట్‌లు మున్నగువాటిని తేలిక గను, బలముకలవిగను
తయారు చేయుటకు వాడుకలోనికి వచ్చెను. ధాతుపొడిని
కలిపి విద్యుత్‌ (ప్రసారమునకు పనికివచ్చు వ స్తువుల తయారీకి
కూడ వాడబడను,

నేయబడని గుడ్డల తయారీ: ఇందు చారమును అను
కూలమగు అడ్‌ హెొసివ్‌ తో సవో ఒత్తిడికి గురిచేయుదురు ;
ఇటుల దారమును నేయుటకు పట్టు విశేష కాలము కలిసీ
వచ్చును. అయిశే, ఈ పద్ధతి కొన్ని రకముల వ స్త్రములకు
మాత మే వినియుకృమగుచున్నది, అది విస్తరింపబడినచో
జవుళీ పరిశ్రమ (ప్రస్తుత స్వరూవమే మారిపోవును.

చ్లైవుడ్‌ నిర్మాణమునకు 1968 లో ఛారత దేశమున
8,800 టన్నీల కృత్రిమ శెసిన్‌లు తయారైనవి. 19601 లో
భారత దేశమున 76 టన్నీల శెసీన్‌, 1,868 టన్నీల
యూరియా ఫార్మాల్డిహైడ్‌ శెసిన్‌లు, 524 టన్నీల ఫీనోల్‌

ఫాశ్మార్లి హాడ్‌ శెసిన్‌లు ఉత్పత్తి చేయబడినవి, జి. వెం.
అతిభరకము (సూపర్‌ ఛార్జర్‌ ): సాం[దత
తరచుగా మారిపోవు వాతావరణములో పనిచేయు

రెండు, నాలుగు దెబ్బల ఇంజనుల సిలిండరును వాయు
భరితము (ఛార్జి) చేయుట ఒక క్లిష్ట సమస్య. మాట
వరుసకు ఒక విమానపు ఇంజనును తీసికొందము.
ఆ ఇంజను పై కి పోవుచున్న కొలది గాలి సాందత పలుచ
బడుచుండును ; ఇంజనులోనికి (పవేశించు గాలి యొక్క
(దవ్యరాళి తగ్గుచుండును. అందువలన అతి శ్రీఘముగా
దాని గమనశళ క్రి, వేగము పడిపోవును. విమానము తన
శక్తిని, వేగమును నిల జెట్టుకొనవలెనన్న సిలిండరును చాలి
నంత మేరకు వాయు భరిత ముచేసి, సాధారణ పరిస్థితులను =
అనగా నేల మట్టము మీది పరిస్థితులను - కల్పించుట
అశత్యావళ్యకము. ఎంత ఆవశ్యక మో అంత మేరకు
వాయు భరితము చేయుటయో, అంతకన్న ఇంచుక
పాచ్చుగా చేయుటయో పరిస్థితిని బట్టి నిర్ణయించు కొన
వలెను, ఏమైనను సిలిండరును కొంతవరకు అతిభరితము
(సూపర్‌ ఛార్డిడ్‌) చేయుట అనివార్యము. అతిభరణము
(సూపర్‌ ఛార్జింగ్‌) ఆచరణ సాధ్య మైనది. ఏ ఆవృత్తిలో
పనిచేయు శెండు, నాలుగు డెబ్బల ఇంజనులకెన అను
వర్తింప జేయదగినది మాతమే కాదు; (పనిద్ధి కెక్కిన పెర్టు
ఇంజనులలో అది ఒక విశిష్ట లక్షణము కూడ అయినది,

171

అతుకుట

సిలిండరును అతిభరితము చేయుటకు శెండు పద్ధతులు
కలవు, [వధథాన ఇంజనులచే నడపబడు కంపెసర్‌ ల చ్వారా
చేయుట తొలిపద్ధతి. ఇట్టి కం పెసర్‌ లకు రూట్స్‌బ్లోయర్‌,
న్లైడింగ్‌ వేన్‌, గేర్‌ పంపు అనునవి కొన్ని ఉదాహరణములు,
(పథాన ఇంజను అతిభరకమును నడపునపుడు కొంత
(ప్రత్యక నష్టము కలిగి, అతి భరణమువలన పూర్తి పయోజ
నము చేకూరక పోవచ్చును.

నిర్ణమన గాస్‌ టర్భయినులచే నడపబడు కం(పెసర్‌ ల
ద్వారా శేయుట మలి పద్ధతి, ఉదా: విమానపు ఇంజనులను
వాయుభరితము చేయుటకు ఆచార్య రాశేవు రూపొందిం
చిన పరికరము. దీని మధ్యనుండు ఒక |భ్రమణకము
(రోటార్‌ ) గాలిని (గహించును, కం(వెసర్‌ కు గురిచేయ
బడిన పిదప ఆ గాలి పరికరము కొననుండి సిలిండరుకు
అందింపబడును, అవసరమగు అంతిమ (పేషమును బట్టి
ఒశే కం_పెసర్‌ను గాని, (శ్రేణిరూపమున కొన్ని కం|పెసర్‌
లను గాని ఉపయోగింపవచ్చును. ఈ విధమున నిర్గమన
వాయువులలోని శక్తిని సద్వినియోగము చేసికొన్నచో
శక్తిలో నికరపు లాభమును పొందవచ్చును.

క్రిందనున్న p - ౪ చితమును పరిశీలించినచో అతి
భరకమును వినియోగించుటవలన కలుగు ఫలితములు
వడు ను

వలనమునకు అతి
భరకమును వాడ
నప్పటికంచు వాడి
నప్పుడు వార్స్‌

పవర్‌ ఎక్కువగ

p్ర—-౪ చిత్రము
లభించును. సిలిం
డరులోనికి పోవు గాలి (దవ్యరాశి ఏ నిష్పత్తిలో

సెరుగునో, ఇంచుమించు అదే నిష్పత్తిలోనే హార్స్‌పవర్‌
కూడ పెరుగును; 2 గాలి [దవ్యరాశి ఏ నిష్పత్తిలో
పెరుగునో, రమారమి అదే నిష్పత్తిలో ఆవృత్తిలో
అన్నిచోట్ల ((పేషము కూడ సెరుగును.

వై శాల్యము ABCD = NA పొడవున చూషణ, నిర్గమన
ములతో కూడిన సాధారణ ఆవృత్తి.

DిొAీ = నిరమన వాయువుల
పని,

A'B’'C'D' = అతి భరణముతో కూడిన ఆవృ త్తియందు
చేయబడిన పని,

నుండి సాధింపదగు

ME' = నిగ్గమన వాయువులను వినియోగించు ఇంజనుకు
సరఫరా అగు _ైషము.

చైశాల్యము A’'E'FA = వాయువుల నుండి లభ్యము
కాగల పని, బి, మిచెల్‌ 'రౌః

అతుకుట : చూ. టంకము వెయుట.

అద్దకపు రంగులు : చూ. వర్ణ దవ్యములు,

ఆబ్దకము : చూ. వ్యస్త్ర పరిశ్రమ,

అధిక వోలెజి త్వరణమాపి : (దవ్యరాశి |పాథ
మిక కణములతో నిండి ఉండును. ఈ |[దవ్యరాశి యొక్క
న్వభావము పూర్తిగా అర్థము చేసికొనుటకు
మొదట ఈ (పాథమిక కణముల న్వ భావమును గురించి
తెలిసికొనుట అవసరము. ప్రాథమిక కణముల కోవకు
చెందిన వానిలో ఎలక్ట్రాన్‌, (ప్రోటాన్‌, పోజి[ట్రాన్‌,
న్యూ[టాన్‌, మీసాన్‌, ఫోటాన్‌ మొదలగునవి కలవు,
వీనిని సాధించుట “అధిక వోల్డేజి కల త్వరణ మాపి
(హౌవీ వోేల్డేజి పార్టికల్‌ ఆక్సిల రేటర్‌ )* అను వరమాణు
విదళన యంత్రము నిర్భింపబడినది. ఈ యంత్రము
పరమాణువుల నే కాక, పరమాణువులలోని (ప్రాథమిక
కణములను కూడ చేదించగలదు. కణ విదళనకు సంబం
ఢించిన విజ్ఞానము నేడు భౌతిక శాస్త్రమున సంచలనమును
(పథాన భూమికను నిర్వహించుచున్నది.
అత్యం తాధిక మైన వోల్లేజితో ఈ విదళన యంత్రములు
పనిచేయును,

శేందక _ఛథౌతికశ్యాస్త్ర (న్యూక్లియర్‌ ఫిజిక్స్‌)
రంగమున పరిశోధనలలో చాలవరకు అత్యంత శి
యు క్ష మెన కణముల కే (ప్రసక్తి కలదు. దీనికి కారణము
ఈ కణముల యొక్క కాంతి పుంజములు ఒక శ క్రి మంత మైన
సూక్ళదర్శనివలె పనీ చేయును; అట్టి కిరణ పుంజములు
కేందక నిర్భ్యాణములోనికి కూడ చొరబడి, మనకు
పరిశీలనావకాశమును కల్పించ గలవు, ఈ |పాథమిక
కణ శక్తులను “మేన్‌ *? (పదిలక్షలు) ల తోను “వేవ్‌ *
(ఖర్వము - లడ కోట్లు) ల లోను సాధారణముగా
కొలుతురు,

ఈ విధమైన గురుతర శక్తులను సృజించుట సులభ
సాధ్యము కాదు. అట్టి ఉద్యమమును సంక ల్పించిన మొట్ట
మొదట “(టాన్స్‌ ఫార్మరు? మన ఊహాలో నిలుచును,
ఒక (టాన్స్‌ఫార్మరు 100 వోల్టుల వీ: సీ, స; 10000 వోల్టుల
ఏ.సి. కి మార్చగలుగుతే, శ కిమంత మైన
వేరొకటి 10.00,000 ల వోల్డ్బులకు మార్చగలదని
సామాన్యముగా ఊహించవచ్చును. కాని, అది సరిఇ్హైన

ఊహా కాదు, లక వేలుల కంచు అధిక మెన శ
టు [a

మొట
టబ

సృష్టించి

దానిక న్న

క్తి వచ్చు

la
ప
—_

172

సరికి (ట్రాన్స్‌ఫార్మరు తీగెలవై ఆచ్చాదన (ఇన్సులేషన్‌ )
చెడిపోయి, తీగ చుట్టలో (పక్కపక్క తీగెల నడుమ
విద్యుత్తు |ప్రవహించవచ్చును. దీనిని _నిరోధించుటకు
మార్గములను వెదుక వలసిన అవసరము పర్పడును. ఆధునిక
(ప్రయోగశాలలలో అధిక వోల్లేజీలు సాధించుటకు
ఆచరించు కొన్ని మార్గములు గింది వి వివరించబడినవి :

వాన్‌ డి |గాఫ్‌ జన్నితము నిర్మాత గారవార్థము
ఆయన పేరుమీదనే ఈ యం తము వ్యవవారింపబడు
చున్నది. ఇది సుమారు
10 మేస్‌ల శక్తిని జనింప
జేయగలదు. దీని నిర్మా
ణము (ప్రక్క పటములో
చూడనగును, చలించు
చున్న పటకామీద చల్ల
బడిన “విద్యు దా వేశ ములు”
శిరోభాగమునకు వచ్చి,
అక్కడ గోళముపైన
(పోగుపడును. అధికాధిక
విద్యుదా వేళ ములు గోళ

ముపై |పోగుపడిన కొలది గోళమునకు, భూమికి నడుమ
ఉన్న విజ్యుచ్చ క్తి అధికమగును. చివరకు ఈ శక్తి
వ్యత్యాసము అనేక కోట్ల వోల్టులవరకు చెరుగును.
“త్వరణ నాళిక (ఆక్సిల రేటింగ్‌ “ట్యూజబ్‌) ' లో సంగ
హించిన “అధమ శక్తి కణములు? ఈ విధముగా అధిక
(ప్రాబల్య ములకు ఉద్ద్ధరింపబడి, అనేక మేవ్‌ల శక్తితో
మరల ఆవిర్భవించును. ఈ విధ మైన కణ త్వరణ యంత్రము
సరళమైన నిర్మాణము కలది. ఈ యంత్రములో ఉత్పత్తి
చేసిన కిరణ పుంజములలో శక్తిని చక్కగా నియం్మత్రింప
వచ్చును. అందువలననే ఇది అల్బ్ప శ క్తి వర్గములకు చెందిన
శేందక పరిశోధనలలో ఎకు కువగా ఉప యోగింపబడుచున్నది.

సైక్షోటాను ; సైక్లో[టాను వాన్‌ డీ (గాల జన్నిత్రము
కంచు విభిన్న మైన సూత్రము ఆధారముగ పనిచేయును.
ప్రక్యు పటము
లోని అయ
స్థాంత కే(త్రము
ఆవేశిత కణము

వాన్‌ డి (గ్రాఫ్‌ జనిత్రము

లను 'డిిల లోపల
వలయ మార్గము
అలో తిరుగునట్లు నైక్లో|ట్రాను

చేయును. అయస్కాంతము కణములను వృత్త మార్గము
లలో ఉంచుటకు (ప్రయత్నించగ, శేంచాపసారి బలము

అధిక వోల్లేజి త్వరణమాపి
ఆ కణములను విసురుటకు (పయత్నించును. ఈ విభిన్న
శక్తులు పక కాలములో పని చేయుట ఫలితముగా “సర్చిల
మార్గములు ? ఉత్ప
న్నము అగును. ఈ
“డి?” లను అధిక
పౌనఃపున్యము గల
ఆవర్తి విద్యు క్‌
(పే చాహామునకు
కలుపుదురు. అందు
వలన “డి” ల యొక్క మధ్య |పదేశమునకు కణములు
వచ్చిన వెనువెంటనే ఆ “డి” ల యొక్క |[ధువ స్వభావ
ములో మార్పు జరుగును. ల నడుమన
ఉన్న వో ల్టేజి కణములను స్వల్పముగా త్వరింప జేయును.
మరి యొక అర్థవలయము పూర్తి చేసిన కణములు కొద్దిగా
త్వరితపరుపబడును, ఈ విధమైన వందలాది పరిభ్రమణము
లలో ఆవర్తి = విద్యుక్‌ | పవాహము యొక్క పారంపర్య
ఆఘాతములశే ఈ కణములు శి0 నుండి 40 మేస్‌ ల శక్తి
వరకు సంచయించుకొన గలవు.
నెక్లో[టానులోని కణములు అధిక శక్తులను సంపా
దించుకొనుటకు |దవ్యరాశుల యొక్క సాపేక్ష. ప్రవర్గ
కత అవరోధమై, ఏకైక లోపముగా పరిణమించినది, ఈ
లోపములను గురించి ఐన్‌ స్ట్రయిన్‌ శా|స్త్రజ్ఞుని “సాపేక్ష
సిర్థాంతములో త తెలియును. ఈ సిర్థాంతము
వింతగా కనిపించినప్పటికి, దీనిలో ని సత్యము వపయోగాత్శ
కము7? రుజువు అయినది. ఎన్‌స్ట్రయిన్‌ యొక్క
(సిద్ధ సమీకరణములో కణము యొక్క |దవ్య రాశి,
* గమనవెగము” “౪ అయినప్పుడు :

అప్పుడు శద?

em?

m
Pr Le Nr

vi హ్‌ (౪/౭2)

అను సమీకరణము సిద్ధిం చినది. ఈ సమీకరణములో కణము

స్థిరముగ ఉన్నప్పుడు పదార్థము ఇ, కాంతివేగము ౯,
థ థ o

గమనవేగము (౪) శాంతివేగము (6) ను సమీపించిన
కొలది, కుడి[పక్క- థభిన్నములోని హారము తగ్గుచుండును,
అప్పుడు |దవ్యము (7) అధికమగుచుండును, ఈ
విధముగా త్వరితగమనములో ఉన్న కణము, మంద
గమనములో ఉన్న కణముకన్న అధిక భారము కలిగి
ఉండును, ఎలక్ట్రాభను గాని, పరమాణువు
గాని, ఆటోమొబైల్‌ గాని సెకనుకు 2.98౫ 10 మీటర్ల
వేగమున పోయిన, అది స్థిరముగా ఉన్నప్పుడు కంశు
పది రెట్లు ఎక్కు వ ఉండును.

ఉదా: ఒక

బరువు (0) EDR

ఇంతకంటె

173

అధిశకాషణ

అధికమైన వేగముతో పోగలిగిన [దవ్యము ఇంకను అధిక
మగును. ఇది కాంతివేగముతో సమానముగ పోగలిగిన
నాడు, సమీకరణము (పేకారము దీనిలోని పదార్థము
“అనంతము * అగును. అనంత మైన (దవ్యము అవాస్త
వికము గనుక భౌతిక శాస్త్రకారులు
వేగమును ఎవ్వరూ నమీపించలేరని చెప్పి, ఈ ఉపపత్తిని
సమర్థింతురు,

ఈ సిరాంత విశోషములకు, చిక్లో(టానుకు సంబంధము
ఏమిటని పర్యాలోకనము చేయవలసి ఉన్నది. శీ0 మేవ్‌ లకు
వచ్చినప్పుడు (నెక్లో[టానులో దాదాపు కణములు అన్నీ
పరాపేకకములుగా మారును, అంకే, అప్పుడు కణముల
లోని దవ్యము అధికమై, ఛారవంతమగుచుండును.
“డి”లలో ఒక అర్థవలయము పూర్తి చేయుటకు భార మైన
కణము, లఘుకణముకం'ఖు ఎక్కువ కాలము తీసికొనును.
ఈ భారమైన కణము “డి”ల ఆంతర (పదేళమునకు
సకాలములో చేరలేదు. అందుచేత అది ఆవర్తి విద్యుత్‌
(పవావాముయొక్క (పేరణమునకు అందదు. ఈ
విధముగా కణము ఆంతరభాగమును చేరు వేగము
మందగించిపోవును. ఈ లోపమును సవరించుటకు
“ సంయోజిత పౌనఃపున్యము * (ఫ్రీక్వెన్సీ మోడ్యులే బడ్‌)
కలిగిన వెక్లో(టాను పునర్నిర్శ్మింపబడినది. ఈ యంత
ములో ఆవర్తి విద్యుత్‌ (ప్రవాహముయొక్క. పౌనః
పున్యము తగ్గించుటచేత, అధికమగు (ద్రవ్య భారము
సరిచూచుకొనునట్టుగా కణములు త్వరిత త్వరితముగా

కాంతి

పరి|భమించును.
సంయోజిత పౌనఃపున్యము గలిగిన ఈ చిక్లో(టానులో
దాదాపు $400 మేస్‌ ల శక్తి వరకు లభించును,

నాలుగున్నర మీటరులు, అంతకన్న ఎక్కువ వ్యానము
కలిగిన “డి? లతో ఉన్న ఇట్టి యం తములు అధిక సంఖ్యలో
ఉన్నవి. దీనిని బటి ఈ యం|తములయొక్క_ గురుతర
బ Et

(ప్రమాణము ఊహింపవచ్చును.

బీట్నాటాన్‌ : బీటా[టాన్‌ వలన శి00 మేవ్‌ ల వరకు
శక్తిని పొందవచ్చును, వీటా కిరణము (పరో చనము
వలన పనిశేయుటశే దీనికి * వీటాటాన్‌' అనుపేరు వచ్చినది.
అవ్యవహితముగా పరివర్తన చెందు గరిమ కలిగిన
అయస్కాంత కేతములో ఈ [పరోచన ఎల్యక్ట్రా)నులు
వృత్తమాగ్గములో చలించును. దీనివలన _ ఇచ్చట
విద్యు చ్చాలక బలము సృష్టింపబడును. విద్యు చ్చాలక బలము
ఎల న్టా”నులు చరించే వృత్త మార్గముతో నే ఉండునట్లుగా

టు —-_ ౧ ౧m
అయస్కాంత కేతము సంఘటింపబడును. ఈ కారణముచే
ఎలక్ట్రాను. త్వరయింపబడును. అయస్కాంత కేత్రము

“గరిప్షై వరిమితి* ని అందుకొనువరకు ఎల క్టాను శ్రీ ఘాతి
శీఘముగా సంచరించి, అధికాధిక గతి శక్తిని సంచయించు
కొనును [చూ. నం. 2 - పు, 511],

సింక్రోటాన్‌ : లకు కోట్లు * ఎలక్ట్రా)ను వోలు * లను
ఉత్పత్తిచేయు ఆశ్చర్యజనక మైన “శకాస్ఫోటాన్‌ ',
“వీవా(టాన్‌ * రకములు “సింకో[టాన్‌ " అనబడును.
సింకోటాన్‌లో వీటాటాన్‌ లోవలె కణముల యొక్క
మార్గము సర్పిలములలో కాక,వృ త్తమార్గములో ఉండును,
సింక్రో(టాన్‌ లోని మార్గమును “డఫ్‌నట్‌ ” అనబడే
పుటా కారపు ధాతుభాగము కప్పును. ఈ ధాతుభాగములో
“జెట్‌ * అనబడే చిన్న “ఛిద్రము? కల్పింపబడును. ఈ
ఛిదమునకు అడ్డముగా ఆవర్తి విద్యుత్‌ (ప్రవావాము కలువ
బడును. మొదట ఈ సింక్రో[టాన్‌ బీటా(టాన్‌ వలెనే
కణములను శెండు మేవ్‌ ల శక్తివరకు త్వరితపరుచును.
అప్పుడు ఆవ ర్తి విద్యుత (పవాహ జే[తము కల్పింతురు,
ఈ కేత్రమువలన అనేక వేల వోల్డుల పరిమితిలో ఉన్న
శక్తి పరిమాణములు నియత శకాలికముగా సముద్భవ మై

800 అంతకన్న ఎక్కువ మేస్‌ ల మేరకు చేరు
కొనును. వి, వి. ఎల్‌, రా.
ఆధిచూషణ (అడ్‌ సార్స్‌షన్‌) : (ర్రావణముల

నుండి కాని, వాయువుల నుండి కాని (పత్యేక (దవ్యములను
తమ ఉపరితలమువె సాం|ద్రీకరించగల కొన్ని ఘన
(దవ్యముల సామర్థ గమును ఉపయోగించు. (దవరాశి
పంపకము అను (ప క్రియకు * అధిచూషణ '? అని చేరు, ఇటుల
వాయువులలోని, (దవములలోని పదార్థములను వేరుచేయ
వీలగును, “అధి చూషణ' అను సంకల్పమందు ఇటీవల
వెక్కు. నూతన భావములు (ప్రవేశ పెట్టబడినవి, గాలిని,
ఇతర వాయువులను పొడిగా? చేయుటకును; కారన్‌ డై
ఆనకెైడ్‌ [చూ.] వంటి పార్మిశామిక వాయువులనుండి
దుర్వాసనలను, మలినములను తొలగించుటకును ;
ఇతర వాయువుల విలీన మి(శ్రములనుండి విలువగల
[దవ చాష్పములను తిరిగి సంపాదించుటకును; హై|డో
కార్భన్‌ వాయు మి(శములను ఆంశికముగా వేరు
చేయుటకును అధిచూషణ (పక్రియ అంత్యంతోపయు క్త
ముగా ఉన్నది. పెటోల్లో విలీనమై ఉండు శేమను
తొలగించుట; పెటోలియమ్‌ ఉత్పన్నముల, చక్కెర
పానకముల రంగును విరిచి వాటిని తెలుపుచేయుట; ఆరొ
మాటిక్‌ , ఆలిఫాొటిక్‌ శాఖలకు చెందిన హైడ్రో కారన్‌ లను
వేరుచేయుట మొదలగునవి అధిచూవణ (ప్రక్రియ
సవోయమున దవస్థితిలో జరిపింపబడు పృథక్కరణలకు
దృష్టాంత ములు.

గాలి,

174

అధిచూపణ రకములు: అధిచూషణలో డశెండు
రకములు కలవు. మొదటిది థాతిక లేదా ఫాన్‌ డర్‌ వాల్‌
అధిచూవణ ; శెండవది “కెమిసార్ష్పన్‌” అను రాసాయనిక
అధిచూషణ, భౌతిక అధిచూషణ వెనుకకు |త్రిప్పగలుగు
సులభ సాధ్య సంఘటన. ఘన[ద వ్యాణువుల, అధి చూషిత
(దవ్యాణువుల మధ్యనుండు అంతరాకర్షణ బలముల
ఫలితమే ఛౌతిక అధిచూషణ. అధిచూషించు ఘన
(దవ్యము, అధిచూషింపబడు (దవ్యము - ఈ శెండిటి
మధ్య జరుగు రాసాయనిక చర్య యొక్క పర్యవసానమే
కెమిసార్డ్సన్‌.

కెమిసార్ష్పన్‌ |ప్రక్రియయందు ఇమిడియుండు బంధన
శక్తులు భౌతిక అధి చూషణయందు పనిచేయు వాటికన్న
ఎక్కువ శక్రిమంతములు. అందు విడివడు వేడిమి
రాసాయనిక (పతి క్రియయందు విడుదలయగు దానితో
సమానస్థాయిలో ఉండును. (పక్రియ శేటు సాధారణముగ
మందముగ ఉండును. దీనిపై తాప క్రమము యొక్క (పథా
వము అధికము. శకెమిసార్ష పన్‌ సాధారణముగ వెనుకకు
(త్రిప్పరాని |ప్రక్రియ, ఉపరితలమునుండి విడివడిపోయిన
(ద్రవ్యము తరుచు రాసాయనికపు మార్పులు చెందును

సెక్కు పారి[శామిక వినియోగములకు తోడు ఫొెతిక
అధిచూషణకు రంధ్రములు కలిగిన లేదా సూక్ముముగా
విభ కృమెన ఘన దవ్యముల ఉపరితల ఎవె శాల్యమును
కొలుచుట ; |పేరక [దవ్యముల యొక్కయు, అధిచూషక
(ద్రవ్యముల యొక్కయు సూత్ళరం[ధముల నెజు రీతిని
అంచనావేయుట అను శెండు (పధానోప యోగములు
కలవు. రాసాయనిక (ప్రేరణ కార్యములందు కెమి
సార్ష పన్‌కు విశిష్ట (పాధాన్యము ఉన్నది.

అధిచూషపణ సమతులిత స్థితులు : అధి చూషణకు
సంబంధించిన వివరములు సమతులిత స్టీతిని గురించిన

కొలతలకు అవకాశము ఇచ్చును. అధిచూషణ సంఘటన
లను వివరించుటకు సిర్హాంత బావుళ్యము ఉన్నను, క్త
ఒక సిర్ధాంతము (ప్రత్య వేక్షణల పరంపరను సంత్భప్రి
కరముగ వివరింపలేకపో యెను, అందువలన తరచుగ
కానవచ్చు అధిచూవణ లక్షణములను మాతమే సంగవా
ముగ ెలిసికొందము.

(పత్యేకవాయువుల, బాప్పముల అధిచూషపణ : ఒక ఘన
[దవ్యమువై వాయువుయొక్క లేదా చాప్పుము
యొక్క అధిచూషణను వర్ణించుటకు అధిచూషణ సమ తాప
శేఖ (అడ్‌ సార్స్‌షన్‌ ఐసో తెర) ఉపయోగపడును.
అధి చూవణ సమతులిత స్థితిని గురించిన వివరములను నిర్ల
యించుటకు తగు ళోధనాగార (పయోగవిధానములు

ఆధిచూషణ

ఎమ్మెట్‌ సమకూశ్చెను. ఘనదవ్యముపై సంభవించిన
అధిచూషణ విస్తారమునకును, సమతులితస్థితియందు అధి
చూషింపబడు వాయువుయొక్క- ఆంశిక|పేషమునకును

0 0-1 0-2 0:3 0:4

fines xX
అధిచూషణ సమశాప రేఖలు

మధ్య గల సంబంధమును వర్హించుటకు (పథానములై న
సమీకరణములు మూడు విస్తరించబడినవి. అవి
(ఫాయిండ్‌ లిక్‌ సమీక రణము, లాన్స్‌ మ్యూర్‌ సమీక రణము,
బహు స్తర (మల్లీ లేయర్‌ ) సమీక రణము,

(ఫాయిండ్‌లిక్‌ నమీకరణము; V = kp" 525 we (1)
ఇచ్చట V అనునది అధి చూషితవాయువు యొక్క ఆయతనము.
దీనిని ప్రమాణ తాషక్రమ, (ేష పరిస్థితులలో అణుఛారములలో
నైన, మిల్లీ లీటరులలోనైన శతెలుపుదురు. మిల్తీమీటరుల
పాదరసపు ఎత్తుతోగాని, వాశావరణ (ప్రేషములలోగాని గ్రని
తెలుపుదురు. k, ॥ స్థిరాంక ములు. n విలువ 1కి కొంచెము
తక్కువ, సాధారణముగా 0.65 కు దగ్గరగా ఉండును.

లాన్స్‌మ్యూర్‌ సమీకరణము : ఒక వాయువునకు, ఘన।ద్రవ్య
మునకు మధ్య స్థాపిత మైన సమతులితస్థితిలో అధిచూషిత అణువుల
సంఖ్య విసర్ధిత అణువులసంఖ్యకు సమానముగ ఉండును, అధి
చూషణ వేగము
ఉపరితల వైశాల్యముతో సమనిష్పత్తిలో ఉండును,

శేటు ఆ(క్రమిత ఉపరితల వై శాల్యముతో సమనిష్పశ్రిలో ఉండును.

అధిచూస కదవ్యముయొక్క- అన్యాక్రమిత

విసర్ధ నపు

ఈ భావముల సవాయమున లాన్స్‌ మూర్‌ నమీకరణము నిగమించ

175

అధిచూషణ
డినది, blue p/v, +b/av, (2)
ఇచట ఇ = ఒక అణువు దళసరికల సొర వర్పడుటకు కావలసిన
వాయురాళి; 4, b లు స్థిరాంక ములు.

అనేక అధిచూగక ఘన ద్రవ్యములపె అల్బతాప(క్రమమువద్ద
నిర్ణయించబడిన అధిచూషణ నమ తాపశరేఖలు పొడవై న బుజు రేఖా
ఖండములను చూపును. ఆ ఘనముయొక్క- ఉపరితలము పె
నుస్థిరములై న బహు స్త రములు ఏర్పడునని ఈ రేఖా ఖండములు
తెలుపును. అంశేకాక, ఈ డీర్భ బుజు రేఖాఖండము యొక్క
(పారంభము ఘనోవరితలముపె ఒక అణువు దళసరి కల పొర
ఏర్పడుట ముగిసినదని కూడ చూపును.

ఘన దవ్యములప (దవముల అధిచూషణ : (దావణము
నుండి జరుగు అధిచూషణ శెండు అధిచూషిత [ద్రవ్యముల
పోటీపై ఆధారపడి ఉండును. ఈ శెండిటిలో ఒకటి
ద్రావకము, శెండవది - ఒకటి లేదా రెండు (దావ్యములు.
వాయుమి[శ ముల అధిచూషణ అంత విళశదముగా ఈ
సంఘటన బోధపడదు. పృదెన [చావ్యముయెక్క_ వ్య
అధిచూషణ దావ్యపు సాం|దతనుబట్టియు,
(కమమును బట్టియు, (దావకమును బటియు, అధిచూషక
(దవ్యమును బట్టియు ఉండును, తావుక్రమము ఎక్కువె
నపుడు అధిచూషణ విస్తారము ఎప్పుడును తక్కువగా
ఉండును. అంతేకాక, [చావణములో [చావ్యముయొక్క-
(దావ్యత తగ్గుచున్నకొలది అధిచూషణ్ణ విస్తారము
ఎప్పుడును తగ్గుముఖము పట్టును. ఈ సంఘటన సాధారణ
ముగ పరినరృనీయము. అనగా, ఒకే (చావ్యము యొక్క
అధిచూషణ, విచూషణ |పక్రియలకు ఒ'కే సమశాప రేఖ

తాప

అన్వయించును. స్వల్ప సాం|ద శావధులలో ముఖ్యముగా
విలీన అధిచూషణ సమశతాప రేఖ
(ఫాయిండ్‌ లిక్‌ సహీకరణమును అనుసరించును.
అధిచూషణ విధానములు : పరి|శమలలో వాడుక
చేయు అధిచూషణ తంత్రము (న్రేజి
వైజ్‌) విధానము, నిర్వి రామన్ఫ్సర్శ విధానము అను శెండు
విధానములలో జరుగును. ఇవి తడవలలో లేదా నిర్విరామ
ముగ లేదా మగ్యేమార్గముగ నడపబడు విధానము
లకు _వినియోగింపబడును. _దశ్శాకమవిధానము ఒక
దశలో గాని, బహుదశలలో గాని (|పవాహానురోధము
గను, (ప్రవాహ ప్రతిరోధముగను) నిర్వహింపబడును,
నిర్విరామస్పర్శ విధానము స్థిరగతిలో అనగా చల త్తల్ప
ములో గాని, అస్థిరగతిలో అనగా స్థిరతల్పములో గాని
నడుపవచ్చును,. పరికరసామ।గి (ప్రక్రియతో భేదించును.
దశాక్రమనిర్వహాణమందు అధిచోష్య[దవ్యముతో అధి
చూషక ఘన్మదవ్యమును కలిపి ఒక నియత తాప|క్రమము

(దావణములలో

దశా[కమ

తరువాత ఈ బురదవంటి మి|శమును

వద్ద చాలీనంత కాలము పెద్ద కుండీలలో కలియాట్టవ లను,
అధిచూషిత

(వమా జావ్మకమము

0 200 400

600

అధిచూ షణ సమ శాప రేఖలు - సిలికా జెల్‌ పై వివిధ వాయు
వులు (ప్రవర్తించు తీరు,

119 co, — 78°C వద; 2, ఆరాన్‌ = 188°C
(a) ౧

8. c0-188°c; 4, N,— 196°

(దవ్యమునుండి అధిచూవక ఘన దవ్యమును వేరు కేయుటకు
వడియగట్టుదురు, ఈ సామ(గీ సన్నాహమునే అవసర
మున్నప్పుడు ఎక్కువ కుండీలను, వడపోత పరికరములను
వాడుచు బహుళ దశా నిర్వహణమునకు కూడ పనికివచ్చు
నట్లు చేయవచ్చును. నిర్వి రామ విధానమందు పె[టోలియమ్‌
కందెన నూనెల రంగును తొలగించు (పకియయందువ ల
సెం|టిఫ్యూజ్‌ యం[తములను కాని, చ|కగతి కల గళన
పరికరములను గాని గళన పీడకముల స్థానమున ఉపయో
గింపవచ్చును.

చల క్రల్ప అధిచూషకములు : పూసల మోస్తరు ఘన
[దవ్యపు అధిచూషకము మీద అధిచోషిత వాయువును
నిర్విరామ (పతి (పవావా విధానమున |ప్రవహించునట్లు
చేయుటకు తృప్తికరములగు ఉపాయములు పెద్ద పెట్టున
ఇటీవలనే విస్తరించబడినవి. అట్టి ఉపాయములలో ఒక
దానికి “హైపర్‌ సార్భర్‌ * అని పేరు. దీనిని వాయు
మి|శముల ఆంకిక పృథక్కరణమునకు వాడుచున్నారు ;

176

కష్టతరములెన హౌ|డోకార్భన్‌ లను విడదీయుటకు గూడ
ఇది మిక్కిలి ఉపయుకృము. అత్యధిచూషకము (హైపర్‌
అడ్‌ సార్భర్‌ ) యొక్క అధిచూవణ థఛాగములో (అనగా
అధిచోష్య|[ద వ్యము పరికరమున (ప్రవేశించు స్థానమునకు
కొంచెము ఎత్తుగ ఉన్న భాగములో) వాయువునందు ఉన్న
సులభ అధిచోమ్యములగు ఘటకములు వేరుచేయబడి,
మిగిలిన వాయువు ఆ భాగపు అ|గమున (గహించబడును,
ఇట్టి స్థితిలో వాయువునందు అల్పముగా |గహించబడు
అధిచోష్య[ద వ్యములు మెండుగా ఉండును. అధిచూషక
ద్రవ్యము సాం|ద్రీకరణ భాగములోనికి (అనగా (దవ్య(పవేశ
స్థానమునకు దిగువన) (పవేశించును. ఇచట వాయువులలో
శ్రీ ఘముగా అధి చూషింపబడునట్టివి, స్వల్పరాశులలో
అధిచూషింపబడునట్టివి వాయుఘటకములు అధికముగ
ఉండును. ఎక్కువ చాప్పశీలములగు వాయుఘటక ములు
తొలగించు వాయు[పవావాముతో (పతి ప్రవావా విధాన
మున స్పర్శకు శేబడి, అధి చూషిత|దవ్యము సాం|ద్రీకరింప
బడును. మిగిలిన వాయువులు మరల అ|గథాగమును
(ప్రవేశించును, ఇటుల పర్యాయ(క్రమమున (పక్రియ జరువ
బడును. మిక్కిలి పరిశుద్ధమైన హై|డోజన్‌ ను తయారు
చేయుట, హైడోజన్‌ నుంచి & మీశేన్‌, ఈశేన్‌ వంటి శేలిక

హైడ్రోకారృ్ళన్‌ లను తొలగించుట పై అత్యధిచూవకోవ
కరణ సవోయముతో నిర్వహింపబడు మాదిరి
|పక్రియలు,

స్థిరతల్ప అధిచూషకములు : స్థిరస్థితినిర్వవాణ ప్రక్రియ
° ® ®
యందు ఘన్మదవ్యకణముల అవిరత వహమునకు అగు ధన
వ్యయము, అందు కన్పట్టు అసౌకర్యము ఎకువ అగుటచేత
టు ba

అధిచోమ్య[దవమిశమును అధిచూషక (దవముతో కలిపి
ఒక స్థిరతల్పము గుండ పంపుట ఆర్థికముగ ఎక్కువ లాభ
కరము, వాయువులతో కలిసిపోయిన (దవ చాప్పముల
పునస్సంపాదనకును ; వాయుముఖాచ్చ్ళాదన (గాస్‌
మాస్‌ ్క)లతో గాలిని శుద్ధపరచుటకును; వాయువులనుండి,
(దవములనుండి తేమను తొలగించుటకును ; వృత తెల
ముల, ఖనిజ తెలముల రంగులు పోగొట్టుటకును ఈ
సాంకేతిక విధానము వాడబడుచున్నది.

పార్మిశామిక అధిచూషకములు : వీటిలో ముఖ్యము
వైనవి దిగువ ఉదాహారింపబడినవి :

అల్యూమినా : ఇది ఉదకిత (వై(గేచిడ్‌) అల్యూమిని
యము ఆకైడ్‌ ; కఠినమైనది. దానియందుండు తేమ
తొలగునట్లు వేడిశేయుటవలన అది ఉ శ్రేజితమగును., ఆర్ద్ర
వాయువులనుండి తేమను తొలగించుటకు దానిని వాడ
వచ్చును, వాడిన దానిని మరల ఉ శ్రేజపరుపవచ్చును.

XII—23

అవఘర్ష కములు

బాకైట్‌ ; సవాజముగ దొరకు ఉదకిత అల్యూమినా
280 . 820°C వరకు వేడిశేయుటవలన దాని అధిచూషణ
సామర్థ కము ఎక్కువ అగును. ఇది పెటోలియమ్‌నుండి
ఉత్పన్నమైన |దవ్యముల రంగును తొలగించుటకు,
వాయువుల నిరార్జీ)కరణమునకు ఉపయోగపవడుచున్న ది.

సిలికా జెల్‌: ఇది పూసలమోస్తరుగ ఉండు గట్టి
(ద్రవ్యము. సోడియమ్‌ సిలి కేట్‌ (దావణమునకు ఆమ్లమును
చేర్చుటవలన అవకి ప్రమగు శెల్‌నుండి తయారుచేయ
బడును. గాలిని, ఇతర వాయువులను తడి లేకుండ
శేయుటకు, వాయుముఖా చాదనలయందు, హా(డో
కార్భన్‌ ల ఆంకికప్ఫథక్క రణమందు ముఖ్యముగా
వాడుకలో ఉన్నది.

ఉత్రేజిత కార్చన్‌లు : ఇవి చెట్టనుండి, రాతినూనె నుండి
లభించును, చెరకు పానకముల యొక్క, పారిశామిక
రాసాయనిక (ద్రవ్యముల యొక్క రంగులను తొలగించు
టకు; నీటని శు[భపరచుటకు ; వృక, జంతు తెలములను
శుద్ధి చేయుటకు పనికివచ్చును.

ఎముకల బొగ్గు; చితుకగొట్టిన ఎండు ఎముకలను
590 - 870°C మధ్య విధ్వంసక స్వేదనమునకు గురి
చేసినచో ఈ బొగ్గు లభించును, చక్కెరను శుద్ధిపరచుటకు
ఇది (పధానముగ వాడుకలో ఉన్నది [చూ. చక్కెర].

చవుటి (పుల్లర్‌) మన్నులు : ఇవి (పకృతిలో దొరుకును,
శాసాయనికముగా ఇవి మగ్నీ షియమ్‌ సిలికేట్‌లు. వీటిని
వేడిచేసి తడి లేకుండ చేసినచో ఇవి సచ్చిద (పోరస్‌) స్థితిని
పొందును. వీటిని పొడి చేసి వాడుదురు. కందెన
నూనెలనుండి, (టాన్స్‌ఫార్మర్‌ _నూనెలనుండి, కిరన
నాయిలునుండి, గాసోలీన్‌ నుండి రంగులు తీసివేయుట,
తటస్థీక రించుట, తడిని పోగొట్టుట వీటి (పథానోప యోగ
ములు. వృత, జంతు తైలములను శుద్ధి చేయుటకు కూడ
వీటిని వినియోగింతురు. ఎమ్‌. రా. రా.

అధితాప క్రమ కర్పనికరణము : చూ. నేలబొగ్గు,
కర్చనీక రణము,

అనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌: చూ. ఎలక్ట్రానిక్‌
కంప్యూటర్‌ .

అపఘర్థకములు : ఘన పదార్థములను మెరుగు

పెట్టుటకు, తరగదీయుటకు, పరిళుభ్రపరచుటకు పనికివచ్చు
పడార్థములకు అపఘర్ష కములు (అ|జేజివ్స్‌) ” అని పేరు,
ఇవి (పాకృతిక ములు, కృత్రిమములు అని రెండు రకములు,
(ప్రస్తుతము పలురక ముల కృతిమ అపఘర్ష కములు విని
యోగమునకు వచ్చుటవలన (ప్రాకృతిక అపఘర్థ కముల
వాడుక కొంతతగ్గుచున్నను అంతరించిపో లేదు. ఇందుకు

177

అపురూపవాయువులు

[(ప్రాకృతికములకు కల భౌతిక లకతణములు కొన్ని
కృతిమములలో లోపించుట, (పొకృతిక ముల ఉత్పత్తి
ధరలు అనుకూలముగ ఉండుట కారణములు, అపఘర్షక
ముల వాడుక వాటి దృఢత్వము, కారిన్యము, వాటి
అణువుల ఆశకారపరిమాణములు, పగులునపుడు వాడి
అంచులు కల భాగములుగ విడిపోవుట అను లకణముల వె
ఆధారపడును.

(పాకృతిక అపఘర్ష కములలో వ(జము, కురువిందము
అగ |శేణికి చెందినవి; తరువాత ముఖ్యమైనవి గాశ్నెట్‌,
ఎమరీ, క్వార్ట్‌ జ్‌ (చెకుముకి రాయి) వంటి ఖనిజములు.
వాటిని ఏవిధమైన భౌతిక, రాసాయనిక మార్పులు కలుగ
కుండ పొడిచేసి కాని, కావలసిన రూపమునకు మార్చి కాని,
ఇతర పదార్థములతో కలిపి కాని వాడుదురు,

కృతిమ అపఘర్ష కములను కూడ చాలవరకు ఖనిజముల
నుండియే తయారుచేయుదురు. వాటిలో కార్భొరండమ్‌
(సిలికన్‌ కా రెడ్‌), అలండమ్‌ (కరగించిన అల్యూమినా),
నోరకెడ్‌ (బోరాన్‌ కారె ఎడ్‌ )* ధాతు అపభర్ష కములు
చెప్పదగినవి. కార్బొరండమ్‌ చక్రములు వ స్తువులను కాగిత
ముల రూపమున కోయుటకు, అరగదీయుటకు ఉపక
రించును. అలండమ్‌ ముఖ్యముగ మెరుగువెట్టుటకు పనికి
వచ్చును, నోరెైడ్‌ సుమారు వజముతో సమానమగు
కఠినత కల పదార్థము అగుటచే అనేక పరిశ్రమలలో
వినియోగపడుచున్నది. ధాతు. అపఘర్ష కములు ముఖ్య
ముగా వ సుువులను సానపట్టి మెరుగు పెట్టుటకు చాల
ఉపయోగపడును, కృత్రిమ అపఘర్ష కములను అనేక రూప
ములలో వాడుదురు. విడి కణములు; చూర్ణ ములు ;
ఇతర పదార్థములతో కలిపి చక్రములుగ, ఖండములుగ
తయారుచేయబడిన కణములు ; కాగితము పై గాని,
వ్యస్త్రముపె గాని అతికించబడిన కణములు; ఇటుకలు;
మెరుగు పెట్టుటకు, సానపట్టుటకు, వస్తువులను పొడి
చేయుటకు పనికివచ్చు తైెలములు; యంతములలో
ఉపయోగించు గులకరాళ్లు; మెరగు పెట్టుటకు
వాడు గోదులు మున్నగునవి (పథాన
రూపములు. జు గో. కృ. మూర్తి.

అపురూప వాయువులు: చూ. పారి(శామిక
వాయువులు.

అ|భకము (మైకా)లు : అ|భకము తళతళ
లాడుచు పొరలు పొరలుగ ఉండు శేలిక ఖనిజము. చానిని
గోటితో గీయవచ్చును, చక్కగా పలుచని రేకుల క్రింద
చీల్చవచ్చును, సూదితో పొడిచి చానిమీద నక్షత్రముల
వంటి చిత్రములు ((పహార చిత్రములు) ఏర్పర చవచ్చును.

సబ్బులు,

హిందూ స్తానీ భాషలో దాని వాడుక పేరు * అ(భక్‌ *, ఇది

“అబర్‌ * (స్వర్గము యొక్క రంగు) అను పదమునుండి
lay

వచ్చినది. అ|భకము (ప్రకాశ వంతముగ ఉండుటకు

కారణము అది స్వర్గమునుండి పుట్టుటయే అని భావింప

బడినది.

అ(భ్రకజాతి - ప్రధాన ఖనిజములు : అ|భ్రకములను
స్థూలముగా శెండు వర్గములుగ _ విభజింపవచ్చును :
1. అవర్గములు (రంగుళేనివి) ఉదా: మస్మో వైట్‌ ;

లి, సవర్ణములు. ఉదా: బయోమైట్‌.

మస్కో వెట్‌ ఖనిజము పొటాసియమ్‌, అల్యూమిని
యము ధాతువుల చాశేబడ్‌ సిలికేట్‌ (2 H,O KO,
8 ALO, 6Si O,). బయోశైట్‌ ఖనిజము పొటా
సియమ్‌, మగ్నీషియమ్‌, ఇనుము, అల్యూమినియము
ధాతువుల హా(డేబడ్‌ సిలికేట్‌, సోడియమ్‌, కార్సియమ్‌,
లితియమ్‌, శై టానియమ్‌, వెనేడియమ్‌, (కోమియమ్‌ వంటి
'ధాతు మూల దవ్యములు అ|భకవర్గముల సంఘట్టన ములో
చేరగా ఏర్పడిన ఖనిజములు కొన్ని విశిష్ట పయోజనము
లకు పనికి వచ్చును. ఉదా: లిపిడోలెట్‌ చూర్ణ
రూపమున లితియమ్‌ ధాతుసాధనకు ఆధార (దవ్యముగ
ఉపకరించును.

ఉనికి, వ్యాపనము : అభకములను ఉత్ప త్తి చేయు
చేళములలో (ప్రధానములైనవి భారత దేశము, |'జైజిల్‌
(1996 నుండి), కెనడా, యునై జడ్‌ సేట్స్‌. భారత దేళ
మున ఆం(ధపడేళ్‌, బీహారు, రాజస్తాన్‌ రాష్ట్రములలో
అ(భకపు గనులు కలవు. అ[భకము (ప్రకృతిలో వెగ్మశైట్‌
శిలలతో సమ్మిళితమై ఉండును, పెగ్మకైట్‌లు విభిన్నము
లగు శిలలలోనికి చొరబడి మస్మో వెట్‌ వంటి పెక్కు
ఖనిజరూపములను శాల్బును. వీవోరులో వళ్చిమమున
గయాజిల్లాలో (ప్రారంభించి, హజారీజాగ్‌, మాంఘీర్‌,
భాగల్‌ పూర్‌ జిల్లాలగుండా తూర్పుదెసకు 145 కి, మీ.
పొడవున, రమారమి 18-25 కి. మీ. వెడల్పున విస్త
రించిన “కోేడశర్మా' కే త్రమున (పపంచము మొత్తము
మీద ఉన్నత (శేణికి చెందిన మస్కోవెట్‌ లభించును,
ఇందు అ(భకము 600 - 900 మి. మీ. వెడల్పు, 80 - 110
మ మీ మందము; 150 = 800 మ మీ; అడ్డుకొలత కల
పుస్తకముల రూపమున దొరకును. ఆం[ధ[పదేశ్లో
నెల్లూరుజిల్లాలోని గూడూరు - సంగముల మధ్య 97 కి. మ్‌
నిడివి, 18 - 16 8. మీ వెడల్పు కల అ(భక కేత్రములో
ఉన్న గనులలో గల చెగ్మశమైట్‌ శిలలనుండి అ(భకము
ర్‌మీ, పొడువు కల పుస్తకముల రూపమున దొరకుచున్నది.
ఇంత వెద్ధ పరిమాణము కల అ(భకము ఇతర|త లభించుట

178

చాల అరుదు. ఇది లేత ఆకుపచ్చచాయ కలది (వారి తా|భ
కము). రాజస్తాన్‌ లో ఈశాన్య దెక్కున గల జయపూర్‌
నుండి వాయవ్యముగ ఉదయపూర్‌ వరకు శి00 కి. మీ.
మేర విస్తరించిన కేత్రములో అ(భకపు గనులు చెదురు
మదురుగా ఉన్నవి. ఇచటి అ(భకము మచ్చలు పడి, విరిగి
ఉండును. శకేరళలో చనేయూర్‌, పూనలూర్‌ దగ్గర ;
విశాఖ పట్టణము జిల్లాలో మాడుగుల, బొొ(ర, అనంతగిరి
(పొంతములలోను ఫోగో ఫెట్‌ రకము అ|భకము కలదని
శెలిసినది. సేలమ్‌, నీలగిరి, మలశార్‌, మన్‌భూమ్‌,
సింగ్‌ భూమ్‌, పాలమౌ, సంబల్‌ పూర్‌ , అంగల్‌ , డెంకనాల్‌,
కోరాపుట్‌, హుస్సేన్‌, మైసూర్‌ మున్నగు జిల్లాలలో
కూడ అ|భకపు నికేపములు కలవు,

ఉపయోగములు : అ(భ్రకము విద్యుత్‌ పరి|శ్రమకు అతి
ముఖ్యమైన వస్తువు; విద్యుత్‌ బంధన యానకము
(ఇన్సులేటింగ్‌ మీడియమ్‌) గ ఉపకరించును. పారదర్శకత,
దృఢత్వము, సాగెడు స్వభావము, ఉన్నత పారవిద్యు త్రిక
(ఇ ఎలక్ట్రిక్‌) సామర్థ్యము, అల్బ్పతాపవావాకత్వము
మున్నగు సద్గుణములు కలది కావున అది ఆ పర్శిశమకు
అద్వితీయము, అపరిశ్యాజ్యము శకాగలిగినది. రేడియో
'వాల్వులు, విమాన ఇంజనుల స్ఫులింగ ప్లగ్‌లు, విద్యుత్‌
[ట్రాన్స్‌ ఫౌార్మర్‌లు, సంఘనకములు _(కండెన్సర్‌ ),
బలివిజన్‌ (పసారయం|త్రములు, మోటారు ఇంజనులలో
నిప్పు పుట్టించు తీ7ాచుట్టలు (ఇగ్నిషన్‌ కాయిల్‌), గ్భవా,
పారిశ్రామిక తాపసాధనములు (ఉదా : హీటర్‌, ఇస్త్రీ
వెన, టోస్ట్రర్‌ మొ.) మున్నగు అనేక వస్తువుల నిర్మాణ
ములలో అభ్రకము విరివిగ వినియోగింపబడును. రద్దుగా
మిగిలిన అ(భకపు ముక్కలు పూతరంగులు; ఫ్లాస్లిక్‌
రబ్బరు వస్తువులు ; ఇరుసుల కందెనలు, ఆభరణములు,
జాషధములు తయారుశకేయుటకు పనికివచ్చును.

బయోశైట్‌, ప్టోగోఫైట్‌లు ఒకప్పుడు వెర్మిక్యు లైట్‌ గ
మారిపోవును. అ|భకమునుండి గౌణ (సెకండరీ) ఖనిజముగ
రూపొందు ఈ వెర్ళిక్యులెట్‌ ఉప్పబంధకములు ; ధ్వని
బంధకములు ; ప్లాస్టర్‌ లు; భ వననిర్భ్మాణమునందు (ముఖ్య
ముగ ముందుగా పోతపోసినవి) తేలికపలకలు, పెంకులు,
నిప్పంటుకొనని లోవలిగోడలు మున్నగునవి తయారు
చేయుటకు ఉపయోగపడును. జె, ఎస్‌, ఆర్‌. కృ. రా,

అమోనియా: (ప్రేరక సమక్షమున నైె[టోజన్‌,
హైడ్రోజన్‌ వాయువుల (పత్యక సంయోగమునుండి
అమోనియాను తయారుచేయు (ప్రక్రియ 20 వ శతాబ్ధి
మందు సుస్థాపిత మైనది, ధాతువులు, ఆక్సెడ్‌లు, ఉ శ్రే
జించిన ఇనుము (_్రేరకములుగ ఉపయోగించి, పై శెండు

అమోనియా

వాయువుల మధ్య హేబర్‌ రాసాయనిక సంయోగమును
సంభవింపశేసెను, వాణిజ్య పరికరమునకు ఉండవలసిన
లకణములు హేబర్‌ పరిశోధన పరికరమునకు
ఉండినవి: 1. (పేరక (దవ్యపు ఉపరితలముపై నె(టోజన్‌,
హై(డోజన్‌ల సంయోగము జరుగుట; 2. శకారక
(దవ్యముల, ఫల (ద్రవ్యముల మధ్య ఉప్ప తా వినిమయము
జరుగుట; లి. ఫల వాయువుల శీతలీకరణము వలన
అమోనియాను సాం|ద్రీకరించి, మిగిలిన వాయువులను
(కొత్తగా చేర్చబడిన నె(టోజన్‌- హైడ్రోజన్‌ మిశ్రముతో
కూడ సంయోజనమునకు గురిచేయుట.

మొట్టమొదటి వాణిజ్య సరళి ఫ్యాక్టరీని 1918 లే
ఒప్పానగరములో (జర్మనీ) పనిలో పెట్టినది బేడిష్‌ ఆనిలీన్‌
అండ్‌ సోడా సే బిక్‌ (BASF) అను జర్మన్‌ కంపెనీ,
1920 తరువాత. జర్మనీ, యు నె బడ్‌ స్టేట్స్‌ మున్నగు
డేశములలో అట్టి కర్మాగార ములు అనేకములు స్థాపింవ
బడినవి. (పథమ, ద్వితీయ (ప్రపంచ యుద్ధకాలములలో
అమోనియా ఉత్పత్తి తగు స్థాయిలో వెంపొంది,
అమోనియమ్‌ నె(శేట్‌ మున్నగు (పేలుడు సామిని
తయారుచేయుటకై అమోనియాను సనె(టిక్‌ ఆసిడ్‌గా
తయారు చేసిరి. తరువాత ఎరువులను తయారుచేయు
సాంశేతిక పురోగతి ఈ పరి శ్రమాభివృద్ధికి దోవాద మొనర్చి
నది, నేడు తయారగుచున్న అమోనియా రాశిలో
ఎక్కువభాగము ఎరువులుగా పనికివచ్చు అమోనియమ్‌
వనెేట్‌, యూరియా, అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ మున్నగు
వాని క్రింద మార్చుటకు ఉపయోగమగుచున్నది. అభివృద్ధి
చెందిన దేశములలో |దవస్థికిలో ఉన్న అమోనియా
నేరుగా ఎరువుగా ఉపయోగపడుచున్నది. యునె బడ్‌
స్టేట్స్‌లో వాడబడు నెటోజన్‌ ఎరువులలో మూడవ
వంతు |[దవీకృత అమోనియా రూపనున వినియోగించ
బడుచున్నది.

(ప్రక్రియా స్న్మూతములు : ఫ్యాక్టరీ నిర్వహణము
మూడుదళలలో జరుగును : 1. కార్చన్‌ను గాని, కారన్‌,
హై డోజన్‌ భిన్న నిష్పత్తులలో గల మి|ళదవ్యమును గాని
వాయససీతిలోనికి తెచ్చుట; 2. లబ్ధ్బమైన వాయు నము
చాయమును 1:శి నిష్పత్తి గల వనెటోజన్‌, హైడ్రోజన్‌
మిశ్రముగా సంస్కరించుట ; 8. అమోనియా సంయోజన
(క్రియ. నీటిని విద్యుక్‌ సవాయమున విశ్లేషించి కాని, కోక్‌
ఓవెన్‌ వాయు మి(శమును ఆంశీకొరించికాని హౌ డోజన్‌
(పత్యక్షముగా సంపాద్యమైనప్పుడు కావలసిన నె(టోజన్‌
రాశినికలిపి,సంయోజనను |పేరించుట వలన వాయువీక రణ
దశలో (క్రింద సూచించినట్లు వివిధ రాశి నిప్పత్తులలో

[కింది

179

అమోనియా
ఉండు కారన్‌ మోనాక్సెడ్‌, హైడోజన్‌ మిశ్ర ములు
లభ్యమగును :

C+(0) — co

C+H0 — CO+H,

CO+H,0 — CO, +H,

m
C,H, +n HO —> nCO+ (n+ =) H,

సాధారణముగా కొన్ని అవాంతర రాసాయనిక (పతి
క్రియల కారణమున శకార్భన్‌ మోనా్యక్సెడ్‌ కు బదులు
కారన్‌ డై ఆక్సైడ్‌, మై(డోజన్‌ కు బదులు నీరు (0)
క్రింద చూపిన రీతిని ఉద్భవించును :

C+0 — co,

m m
C,H, + ("+ చ 0 — nO +3 HO

H+ (0) —~ Ho
అందుబాటులోని తొలిదవ్యముల బట్టి వచ్చిన వాయు
మిశములో C౦, Cర్మి, క, 0 మొదలైనవి భిన్న
భిన్న నిప్పత్తులలో ఉండును. సంయోజన కార్యమునకు
వలయు మిము (అనగా 1 పాలు వె (టోజన్‌, లి పాళ్లు
హైడ్రోజన్‌) వాయువీకృత (దవములనుండి సాధించుటకు
వేరువేరు (పృక్రియలు వాడుకలో ఉన్నవి. వాని మూల
సూత్రములు : 1, (దవ్యమి[శముల మూలమున లభ్యమైన
గంధక లేశములను తొలగించుట; 2. నీటి ఆవిరి చర్య
వలన C0౦ను C౦0 గా మార్చుట CO+HO —
C0+H,; 8. తగు [దవమును ఉపయోగించి వాయు
మి(శ్రము నుండి కార్బన్‌ డె ఆృక్సెడ్‌ను కరగించి తొల
గించుట ; 4-10 పి, పి, ఎమ్‌. * కు తక్కువగా ఉండునట్లు
C0, C౦, ల ఉనికిని తగ్గించుట,

N+8H, — 2NH
చై (ప్రతిక్రియ పరివర్శనీయము, తాపజనకము అయి
ఉన్నది, అధిక |పేషము, అల్పశతాప|క్రమములు అమోని
యాను ఇచ్చెడి (ప్రతిక్రియ యొక్క సమతోలన స్థితి
స్థాపనకు ఉపకారకములు,. 150 మొ - 1000 8. గా/
సె. మీ. (_(ప్రేషము, 500౦ తాషక్రమమును ఉపయోగించి
నచో యుకృమైన (ప్రక్రియా వేగమును సాధించవచ్చును,

వాయువీకరణ (ప్రక్రియలు : సంయోజనకు ఒప్పిదమగు
వాయుమిశ్రమమును తయారు చేయుటకు కావలసిన
(దవ్యములు: iE నేలబొగ్గు ఆధారముగా గలవి (నేల

బొగ్గు. కోకు కోక్‌ ఓవెన్‌ వాయువు): 2. సవాజ
వాయువు ?; లి. పెటోలియమ్‌ పై ఆధారపడినవి (శోధక
పరికరమునుండి లభ్యమైన వాయువు, (దవీకృత షెటోలి
యమ్‌ వాయువు, నాఫ్త్లా, ఇంధన తెలము మున్నగునవి) ;
4. నీరు (విద్యుత్‌ విశ్లేషణవలన జనించు మా|డోజన్‌ ),

వేరు వేరు ముడిసరకులను వాయువీకరించుటకు
ఉపయోగించు సాంకేతిక (ప్రక్రియలు (క్రింద సేరొనబడి
నవి: గాలి సంపర్కము లేకుండ 10000 వద్ద నేలబొగ్గును
ఓవెన్‌ లలో 16 గంటలవరకు వేడి చేయుటవలన లభ్య మైన
కోకు (పొగరాని నేలబొగ్గు)పై. నీటి ఆవిరి గాలి ఈ
శెండింటిని ఒకచాని తరువాత ఒకటిగ పంపించుటచే
కావలసిన వాయువు లభ్యమగును, కార్భన్‌ పె నీటి
ఆవిరిచర్యవలన జలవాయువు (CO+H,) జనించును,
ఈ (పతి కియ తాపశోషకము (వేడిని (గహించునది), ఈ
నీటి ఆవిరితో నుండు గాలియొక్క చర్యవలన జనించు
రాసాయనికపు మార్పులు మూలముగా ఉద్గమించు వెడీమ్‌
వలన తల్పతాప|క్రమము ఉండవలసిన స్థితిలో ఉండును, ఈ
వాయు మి|శములో మరికొంత భాగమును జలవాయు
వుతో కూడ కొనిపోయినచే అమోనియా సంయోజనకు
ఆవశ్యక మైన నె ట్రోజన్‌ లభ్యమగును. ఇట్లు లభ్యమైన
అర్థజల వాయువులో శి2_ 84% కార్చెన్‌ మోనాక్సైడ్‌,
84 _ 8ిర% పై(డోజన్‌, 8- 10% శార్భన్‌ ఆ ఆక్సైడ్‌,
20% నె(టోజన్‌ ఉండును,

నేలబొగ్గునుండి వాయువును సంపాదించు కార్యము
(కింది సాంశేతిక (ప్రక్రియలవై ఆధారపడి ఉండును :

స్థిరతల్ప (ప్రక్రియ : (15 _ 25 కి, గా/నె. మి (పేష
ములో) బొగ్గు కాలగా మిగిలిన బూడిద ఘనస్థితిలో
తొలగించబడును (లర్డీ (పక్రియ).

(దవీకృత తల్ప ప్రక్రియ: బూడిద ఘనస్థితిలో తీసి
వేయబడును (వింక్టర్‌ (ప్రక్రియ).

తల్పశేణి (ప్రక్రియ: ఇందు బూడిదను కొంతవరకు
ఉకత్ప్చాదకమునుండి, మిగిలిన చానిని వాయు (ప్రవాహము
నుండి తొలగింతురు (కాపర్స్‌ - నుమిటోమో |ప్మక్రియ).

ఒట్టో (ప్రక్రియ, చిట్టె ముత్సాదకములు : (దవీకరణ
సాొధనములగు కొన్ని (ద్రవ్యములను బూడిదకు కలిపి
ద్రవీకరించి, చికైము (స్తాగ్‌) గా మార్చి, వేరుపరతురు.
ఈ (ప్రక్రియలు అన్నిట బొగ్గును వాయువుగా మార్చుటకు
ఆక్సిజన్‌, నీటి ఆవిరి మిశ్రమును వాడుదురు. బొగ్గును
వాయువుగా మార్చుటకు వలయు ఆక్సిజన్‌ ను, అమోనియా
సంయోజనకు నె టోజన్‌ ను సరఫరా చేయుటకును,

*పి, పి. ఎమ్‌ =పది లక్షల భాగములలో ఒక భాగము.

7 భూగర్భమునుండి జనించు వాయువు,

180

గాలిని ఆక్సిజన్‌, నె|టోజన్‌ వాయువుల క్రింద వేరుపరచుట
కును ఒక యంతము కావలయును.

వెన చెప్పిన (ప్రక్రియలలో తక్కినవి అన్నియు వాతా
వరణ (పేషములో పని చేసినను, లర్జీ (వృక్రియలో 15 - 25
కి (గా./నె. బీ? (ప్రేవము ఆవశ్యకము.
సుమిటోమో |(పక్రియలో మిక్కిలి సన్నని బొగ్గుపొడిని
వాడుదురు. కాని, ఇందు లభ్య మైన వాయు మిశ మందు
మీశేన్‌ వాయువు ఉండుటచే దీనిని తొలగించు పని ఉన్నది,
అయినను, అమోనియాను తయారు చేయుటకు లర్జీ విధాన
మందు ధనవ్యయము చాల తక్కువ. వివిధ గుణములు
కలిగిన నేల బొగ్గునకైన శకాపర్స్‌ విధానము వినియో
గించుటకు వీలు కలదు. వింక్షర్‌ విధానమందు వినియుకృ
మైన బొగ్గులో 40% నాసిరకము బొగ్గు దుమ్ముగా వ్యర్థము
అగుచున్నది.

కోక్‌ ఓవెన్‌ వాయువునందు శిర% వరకు మీశేన్‌,
50 - 60% హైడ్రోజన్‌ ఉండును, ఈ వాయు మి[శమును
శీతలీకరించి, ఆంశిక స్వేదనకు గురిచేసి, హై డోజన్‌ ను
విడదీసి, దీనితో కావలసిన నిష్పత్తిలో నైటోజన్‌ను
కలిపి సంయోజన మి|శ్రమును తయారు చేయుదురు. ఈ
ఆంశిక స్వేదనమునుండి లభ్యమగు మీశేన్‌ ను, నీటి ఆవిరి,
ఆక్సిజన్‌ మిశ్రమును ఉపయోగించి, ఆంశిక ఆక్సీకరణము
నకు వశము చేసి, సంయోజన కార్యమునకు ఉచితమగు
హైడ్రోజన్‌ ను సంపాదింతురు,

నహజ వాయువు నుండి గంధక యోౌోౌగికములను
తొలగించి, దానిని నీటి ఆవిరితో కలుపుదురు. ఈ మి|ళ
మును నికెల్‌ ఆధారముగా గల ((్రేరక (దవ్యముతో
నింపిన గొట్టముల ద్వారా గాని, ఒక |పాథమిక శోధకము
ద్వారా గాని పంపుదురు. బయటనుండి వేడిశేయుచు
ఈ గొట్టముల తాషకమము 700°C వద్ద స్థిరముగా ఉండ
జబూతురు. బయటకు (పసరించు వాయు మి|శమందు
కార్భన్‌ మోన్యాక్సెడ్‌, పై(డోజన్‌, నీటి ఆవిరి, మార్చు
చెందని మీశేన్‌ ఉండును. దీనిని మరల గాలితో కలిపి
మరియొక శోధకములోనికి పంపింతురు. ఇచ్చట మీశేన్‌
ఆక్సిజన్‌ తోను, నీటి ఆవిరితోను (పతిక రించును. ఈ [ప్రక్రియ
నుండి లభ్యమగు వాయు మి(శ్రములో ఇంచుమించు
11.12% కార్భన్‌ మోనాకై డ్‌, రర - 571% హైడ్రోజన్‌,
8.10% కారన్‌ డె ఆక్సెడ్‌, 22% నె టోజన్‌ ఉండును,
ఈ (ప్రక్రియ శి0 క. |గా./ సె హ్రీ _్రేషమువద్ద నడుప
బడును,

ఈ నీటి ఆవిరితో శోధించు (పక్రియ (దవీభూత వెటో
లియమ్‌ వాయువు (ఎల్‌, పి, జి.) నకు, లైట్‌ నాఫ్తాకు

కాపర్‌

అమోనియా

కూడ వాడబడును,. కాని, ([దవము వాడుక చేసినప్పుడు
గంధకమును తొలగించు పద్ధతి ఎక్కువ విస్తారముగా
ఉండవలయును.

రిఫె నరీ నుండి లభ్యమగు వాయువులు, ఇంధనపు నూనె,
వావీ నాఫ్తా-ఇట్టి వాటిని పాతిక ఆక్సీకరణ విధానమున
వాయువులుగా మార్చుదురు. నీటి ఆవిరి (పక్రియ
రూపొందుటకు ముందు నవాజవాయువు, వాట్‌ నాఫా-ఈ
రెండింటికి కూడ పాతిక ఆక్సీకరణ విధానమునే వినియో
గించుచుండెడివారు. ఈ ప్రక్రియ (ప్రేరక (దవ్యముల
సంపర్కమున గాని, అవిలేకుండ గాని జరిపించబడ వచ్చును.
(్రేరక రహిత ప్రక్రియలను చెల్‌ లేదా చెళ్సాకో
కంపెనీలు ఉపయోగించుచున్నవి. మిగులు నూనెలతో
పాటు ఏ హై(డో కార్భన్‌ యౌగికమునకెన |పేరక
రహిత (పక్రియ వినియోగించవచ్చును, ముందుగా వేడి
చేయబడిన హై(డో శకార్చన్‌ను వేడి ఆక్సిజన్‌తో
కలిపి రి ఫాక్టరీ (దవ్యములతో అస్తరు చేయబడి,
1100 - 1400°C తాపషక్రమమునకు వేడిచేయబడిన పెద్ద
(ప్రతిక్రియా పొత్రగుండ ఈ వాయు మి[శ్రమును పంపించు
దురు. ఈ పాతయందు ((పేషము లిక్‌ కి. (గా. / సె. ఫ్‌
వరకు ఉండును, లెట్‌ హై(డోకార్శన్‌ |[దవ్యములకు
_ైరక (ద్రవ్య[పకియను వినియోగింతురు, సంభారముల
మిము, నీటి ఆవిరి, ఆక్సిజన్‌ 750-800౦ శావ
(క్రమమువద్ద నికెల్‌ (పరక (దవ్యముపై పంపింతురు,

విద్యుచ్చక్తి చౌకగా లభించు [ప్రాంతములందు లేదా
గురుజలము (హౌవీ వాటర్‌) తయారు చేయుటలో
హైడ్రోజన్‌ ఉపదవ్యముగా లభ్యమైెనప్పుడు విద్యు
ద్దివశ్లేషణ |ప్రక్రియచే మై(డోజన్‌ను వేరుచేయుట ఆర్థిక
ముగా లాభకరము.

నంయోజనకై వాయు మి(శ సాధకము: కార్భన్‌ లేచా
కారన్‌ - హైడ్రోజన్‌ లను ఉపయోగించు |[వ|కియలలో
చేనినుండియెన కారన్‌ మోన్యాక్సెడ్‌, మైాడో(జన్‌
లభ్యమగును, ఒకొ)క్క-ప్పుడు
వాయువీకరణ దశలోనే వనెటోజన్‌ కలుపుట కద్దు, ఈ
మి|శములలో గంధకము సాధారణముగా ఉండును.
ఐరన్‌ ఆక్సెడ్‌ గల పెద్ద సెట్టలలోనుండి ఆ వాయు
మి్రమును పంపుటవలన గాని లేదా వెటొకోక్‌
(దావణము వంటి ఉచిత |దవ్యమును ఉపయోగించుటవలన
గాని గంధకము తొలగించబడును. నీటి ఆవిరితో కలిపిన
ఈ వాయువు, [పతి క్రియాపరికరము నుండి బయటకు వచ్చు
వాయు మిశ్రముతో వేడి చేయబడి కశి50 - 400°C వరకు
తాషక్రమము సెంచబడును. |క్రోమియమ్‌ ఆక్సైడ్‌ చే

వాయువుల మి(శము

181

అమోనియా

వర్ధిత ప్రభావము గల ఐరన్‌ ఆక్సైడ్‌ (పేరకము గల
నాళముల చ్వారా ఈ వాయువు పంపబడును. C౦ 90
పాళ్లు ౦ గః మార్చబడును. ఇటీవల 99 పాళ్లు మార్చు
టకు శి00°C వద్ద పనిశేయు (పేరకములు తయారు
చేయబడినవి.

వాయువులలోని (ర్మ ని సాధ్యమైనంతవరకు తీసి
చేయుటకు అధిక|పేషము వద్ద నీటిచ్వారా గాని లేదా
పొటాసియమ్‌ కార్బొనేట్‌ (దావణముద్వారా గాని,
మోనో ఎతనాల్‌ ఎమీన్‌ ద్రావణముద్వారా గాని
విచూషింప జేయు సాంకేతిక విధానములు సిద్ధపరచి
(పయోగించుచున్నారు. పది లకుల పాళ్ళలో పది పాళ్లు
మా(తము Cర్మ ఉండునట్లు మోనో ఎతనాల్‌ ఎమీన్‌ లేదా
వెటోకోక్‌లలో కరగించి చూడవలెను. ఈ పరిశ్రమలో
800°C తాప[క్రమము వద్ద నికెల్‌ (_ప్రేరకము మీదికి =
మిశేన్‌ తో సనంయోజనము చేయుటకు - వాయువును పంపి
నపుడు C0, ర్మ వాయువులను తీసివేయుటకు వీలగును.

అమోనియా సంయోజనము : (ప్రేరక సమక్షమున
నెటోజన్‌, హైడ్రోజన్‌ సంయోగమునుండి అమోని
యాను తయారుచేయు (ప్రక్రియ 20 వ శ తాబ్దములో సిద్ధ
మైనది. ధాతువు ఆనక్సైడ్‌లు ఊఉ శ్రేజించిన ఇనుప (పేర
కమును ఉపయోగించి హేబర్‌ అను శాస్రవేత్త
పై శెండు వాయువుల మధ్య రాసాయనిక సంయోగ
మును సంభవింపశే సెను.

ఒక యూనిట్‌ ఆయతనము గల నైై[టోజన్‌ వాయువు,
మూడు యూనిట్‌ల ఆయతనము గల హైడ్రోజన్‌
వాయువు - ఈ శెండింటి మిశమును సంయోజనపరచగా
అమోనియా ఫలించును, ఇట్లు ఫలించిన వాయువునందు
ఆక్సిజన్‌ గల 1౦, C0, C6, వంటి యౌగికముల లేళ
ములు బహు స్వల్పమునకు తగ్గించవలెను. పది లక్షల
పాళ్ళ వాయువులో 50 పాళ్ళకంచు ఎక్కువ పై జెప్పిన
ఆక్సిజన్‌ వాయు లేశములు ఉండరాదు. కృతక |పేష
పరిస్థితులలో ఈ వాయు మి|ళమును సంపీడనమునకు గురి
చేయుదురు. (పతి క్రియా (రియాక్టరు) పాత్రనుండి వెలు
వడు వేడి వాయువులచే నె(టోజన్‌, హైడ్రోజన్‌ వాయు
మి|శము వేడిచేయబడి ఆక్సీహృత ఇకుము (పీరకము
గుండా పంపబడును. ఆక్సీవ్భాత ఇనుము ధాతు ఆకె డ్‌
లచే ఉ శ్రేజింపబడి 500°C తాపషక్రమ స్థాయిలో ఉండును.
ప్రతిక్రియా పొత్రనుండి వెలువడు వాయువులు, లోపలికి
(వవేశించు వాయువులు పరస్పరము ఉహ తా వినిమయము
నకు గురియెన పిమ్మట నీటిచే చల్చ్లపరుపబడును,. ఆ తరు
వాత పా(త్రయందు ఏర్పడిన అమోనియా శీతలీకరించబడి

(దవీకరణమువలన వేరు చేయబడును. (ప్రతి క్రియకు
దొరకని వాయుమిశ మును ఒత్తిడిలో మరల ప్రతి క్రియా
ప్యాత్రలోనికి పంపుదురు.

ఒక మాదిరి _పేషములను ఉపయోగించు పరికరము
లలో _ప్రేషము శిక0 కి (గా. / సె. మీ". వరకు ఉండును,
అధిక (పేవ విధానమందు 400 . 700 8. గా. / స ముకి
వరకు (పేషమును వాడుదురు. అధిక Es సాధనము
లందు అమోనియాను (దవీక రించుటకు శీత లీకరణము
ఉపయోగించబడదు, వెద్దరాళులలో (అనగా దినమునకు
600 టన్నీలకు తక్కువశాని) అమోనియాను తయారు
చేయు (ప్రక్రియలో సంయోజన వాయు మి(శమును
160250 కి. |గా./నె. మీ.* (పేషమున నొక్కుటకె
కేం దాపసారినోదక ము (సెం టిప్యూగల్‌ పంపు) లను
ఇటీవల నిర్మించుట వలన 150 - 255 కి, [థాం] నె మీక
(పేషములో పనిచేయునట్టి సంయోజన పరివర్శకములు
సృజించబడుచున్నవి. తిరిగి సంయోజనకు వశము చేయ
బడుచున్న వాయు మి|శ రాశులు, శీతలీకరణ సామ(గి
ఇదివరకు వాడుకలో ఉన్నవాటితో పోల్చిచూడ, ఈ
నూతన పరికరములలో చాల ఎక్కువగా ఉన్నవి. ఇందు
వాడబడుచున్న కేం చాపసారినోదక ములు చాల సరళము
వైనవి. వ్యుత్క్య మ పద్ధతిలో పనిశేయు యం|త్రములతో
సరిపోల్చి చూచిన వీటి నిర్వహణ చాల సుకరము. ఇట్లు

సాధించిన అమోనియా నేడు వివిధ రంగములలో
వాడుకలో ఉన్నది.
ఎరువులు : అమోనియమ్‌ నెడ్రైట్‌, సల్ఫేట్‌,

సృల్ఫైట్‌-నె(శేట్‌, క్లోరైడ్‌ _ ఈ లవణములు అన్నియు
ఎరువులుగా ఉప యోగ పడుచున్నమవి. వనెట్రోజన్‌ శాతము
ఎక్కువగా ఉన్న (46%) ంమారియా ఎరువులలో కెల్ల
ఉత్తమమైనది. యూరియా ఫార్మాల్డిహైడ్‌ శెసిన్‌లు
తయారుచేయుటకు కూడ యూరియా కావలయును. అధిక
(్రోష పరిస్థితిలో అమోనియాపై కారన్‌ డై ఆక్సైడ్‌
చర్యవలన యూరియా ఏర్పడును [చూ. ఎరువులు].

CO, +2NH, —> CO (NH), +2H,O0.

నీటి సంపర్క.ము లేని అమోనియాను నేరుగ
ఎరువుగా ఉపయోగింతురు. ఆవిరిగా మారి నషమై
పోకుండ చేయుటకు అమోనియా |దవమును చేల క్రింద
150 _ 200 మి. మీ. లోతున (ప్రయోగింతురు,
యుునె బడ్‌ స్టేట్స్‌లో ఎరువులకె వాడుకలో ఉన్న
వె[టోజన్‌ రాశిలో మూడవవంతు అమోనియా [ద్రవ
రూపమున నేలకు అంద జేయబడుచున్నది.

182

విదారక (దవ్యములు : నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ అమోనియానుండి
తయారగును. ఈ నె టిక్‌ ఆసిడ్‌ విచారక |దవ్య నిర్మాణ
మునకు ఉపయోగపడుచున్నది [చూ. నెటిక్‌ఆసిడ్‌ ].

శీతలీకరణము : అ'మోనియాకు చాప్పీభవన గుప్ర్తోప్లత
అది ఇనుమును
చేయదు. అందువలన ఇది పెద్ద శీతలీకరణ పరికరములలో
మంచుగడ్డ తయారు చేయుటకు, వస్తువులను శీతల
స్థితిలో ఉంచుటకు (శ్రీతలమందిరము - కోల్డ్‌ స్టో కేజ్‌),
గాలిని శీతల స్థితిలో ఉంచుటకు ఉపయోగించబడుచున్న ది.

ఇతర ఉపయోగములు : ఇవిగాక ఇంకను సోడాయాష్‌
తయారుచేయు సాల్వే విధానములోను, జాషధములు,
శెసిన్‌లు (మెలామీన్‌ ), అకర్చన, కార్భన్‌ యౌగికములు,
నైలాన్‌ మొదలగు వస్తువులు తయారు శేయుటలోను

చాల ఎక్కువ. అదిగాక, కయింప

అమోనియా విశ్లేషణ

((పేషములలో వాయువులను ఉత్ప త్తిచేయు నూతన
విధానములు వెలుగు చూచిన గాని అమోనియా ఉత్పత్తికి
ముడి |దవ్యముగా నేలబొగ్గు తక్కిన (దవ్యములతో
పోటీలో నెగ్గజాలదు. ఎన్‌. ఎస్‌. ఆర్‌. ఆం,

అమోనియా విశ్లేషణ (అమోనోలిసిన్‌) : ఎమీనీ
కరణము [చూ.] నకు అనునరింపబడు పద్ధతులలో అమో
నియా విశ్లేషణ ఒకటి. ఇందు అమోనియా (NH) లోని
ఒక హైడ్రోజన్‌ పరమాణువును తొలగించి, మిగిలిన ఎమీనో
గణము (--NH,) ఓక శకార్బన్‌ యౌగికమున (ప్రవేశ పెట్ట
బడును. అమోనియా విశ్లేషణ (పతి! క్రియలు సాధారణముగ
హేలొజన్‌ గణము కాని, సల్ఫోనిక్‌ ఆసిడ్‌ గణము కాని
ఆక్సిజన్‌ (పవృత్తి కల గణము కాని ఎమీనోగణముచే
స్థానచ్యుతిని చెందినపుడు జరుగును. ఉదా:

రాగిపొడి (_పేరకము
ls C,H,CI +NH — C,H,NH, + HCI
(క్లోరో జెన్టీన్‌ ) (అమోనియా (ఆనిలీన్‌ )
ల్ల C,,H,O,SO,H +NH, — C,,H,O,NH, + HSO,

ఆంతక్వినోన్‌ నల్ఫోనిక్‌ ఆసిడ్‌

(ఎమినో ఆంత్రక్వినోన్‌)

ఈ [పతిక్రియ ఒక ఆక్సీకారకము సన్నిధిని జరుగును,

లి. C,H,CH,OH
(n= బూశై ల్‌ ఆల్కహాల్‌)

NH,

—-

ssn C,H,CN
నికెల్‌ (ప్రేరకము (|పోపియో నై మై 9ల్‌) నికెల్‌ (పేరకము (॥-బూమైల్‌ ఎమీన్‌)

H,

—_ se CHCHNH +HO

అమోనియా ఉపయోగపడుచున్నది.

ఎక్కువగుచున్న [పపంచ జనసంఖ్య ఆహారము విషయమై
గడ్డు సమస్యను శెచ్చి పెట్టినది. వీటికి పరిపార మార్గముగ
రాగల కాలమందు ఎరువుగా అమోనియా ఉపయోగము
అమితముగా వృద్ధిపొందును, ఇటీవల వెలుగుచూచిన
(పృక్రియలు అనగా 1. నీటి ఆవిరినుండి, నాఫ్తానుండి,
సవాజవాయువునుండి ఉపయోగ్య |దవ్యముల సాధించుట ;
2. అల్పశాపకమములో శకార్భన్‌ మోన్మాకె్సడ్‌ నుండి
హై(డోజన్‌ ఉశ్చాదించుట; లి. కేంచాపసారినోదక
యంత్రముల వాడుట (ప్రవేశ పెట్టిన సౌకర్యములను ఉప
యోగించి, ఎరువుల ఛారీ వినియోగమునకు సాపేక్షముగ
అమోనియాను తయారుకేయుట మొదలగు పరి శమలలో
యంత్రములు నిర్మించబడును. శి50 కి. (గా./నె. క్రి
వరకు (పేషములను ఉశ్చాదించుటకు శేంచాపసారి
నోదక ములను వాణిజ్య సరళిలో నిర్శించుటకు వాయువీ
కరణ [ప|కియలందుకూడ విని యోగ్యమగు _గ్రేషములను
ఎక్కు వ చేయుటకు (పయత్న ములు జరుపబడుచున్నవి.
నిర్వహణ వ్యయము (పచురముగా తగ్గించుటకు అధిక

(దవీకృత అమోనియా, అమోనియా జల|దావణము -
ఈరెండు అనేక (పృక్రియలలో ఉపయే కృములగును, కాని,
మొదటి దానికన్న శెండవ దానిని సులభతరముగ వినియో
గింపవచ్చును. కావున ద్రవస్థితిలో ఎమీనీకరణమును జరు
పుటకు దానినే చాల ఎక్కువగా వాడుదురు.

పరిశ్రమలలో అమోనియా జలదావణముతో గాని,
అల్చ లేదా మిత తాప క్రమములలో అమోనియాతో గాని,
(దవ లేదా అధిక నంకుచిత వాయుస్థితిలో ఉన్న నిర్జల
(ఆన్‌ హైడైక్‌) అమోనియాతో గాని అమోనియా విశే
షణ మూడు (ప్రధాన పద్ధతులలో జరుపబడును. ఈ (పతి
(క్రియలు సామాన్యముగ 165.210౦ తాపక్రమము వద్దను,
శి5—63.7 8. గ్రా/శె. క్స్‌ (500 — 950 పౌ./అంి)
(_పేషములలోను జరుపబడును. క్వాచిత్కముగ అత్యున్నత
(_పేషములు 210 క, (గా/నె హ్రీ (8000 పౌ./అంి)
కూడ వాడుట కద్దు. అ|చావ్య యౌొగికములను వాడు
నపుడు (ప్రతిక్రియ ఏకరీతిలో ఉండుటకు మి(శ్ర మును
కలుపుట అత్యవసరము. కార్భన్‌ యౌగికమునకు అధిక
నిష్పత్తిలో అమోనియాను చేర్చుటవలన (పత్తి క్రియ

183

అల్పశాషకమ కర్భనీకరణము

మెరుగుగా జరుగును. (ప్రతిక్రియ జరుగు పాత్రలో
(ర్రావణమునకు పై నున్న విడి జాగాను సాధ్య మెనంతవరకు
తగ్గించుట చాల ముఖ్యము. అటుల చేయనివతమున
ఉన్నత చాప్పు (పేషము కలది కావున అమోనియా
ఎమీనీకరణ తాషకమమునకు |[దావణమునుండి ఇగిరి
పోయి, గ్రావణసాం[దతను చాలవరకు తగ్గించును, దాని
ఫలితముగ (ప్రతిక్రియ జరుగు రేటు మందగించును,
అమోనియా విశ్లేషణ (పతి క్రియలలో రాగి,
లవణములు |పశ్యేక ఫలవంతము లైన (ప్రేరకములుగ
ఉపకరించును, ఆర్‌. సు.

అల్పతాపక్రమ కర్పనీకరణము : చూ. నేల
బొగ్గు, కర్భనీక రణము.

అఆల్పీకరణము : పెద్దపెద్ద కణముల రూపమున ఉన్న
పంచచదారకన్న నూరినపంచదార సులభతరముగ నీటిలో
కరగునని అందరకు తెలియును. పంచదారను నూరుట
వలన డాని ఉపరితల వె శాల్యము ఎక్కువగును. అందు
వలన అది నీటిలో కరగు శేటుకూడ హెచ్చును. ఇటులనే
ఘన్నదవ్యములతో నిర్వహింపబడు రాసాయనిక పతి
[కయలు ౪ (దవ్యముల ఉపరితల ఒవెశాల్య (పథావమునకు
లోనగును. కణముల పరిమాణము తగ్గుకొలది పూతరంగుల
విస్తరణ సామర్థ్యము ఎక్కువగును. విలువగల ఖనిజములు
రాళ్ళలో పొదుగబడి ఉండును. వీటిని విడదీయు (క్రియకు
ముందు ఆ రాళ్లను చితుక గొట్టవలయును, వెక్కు
సందర్భములలో అల్చ్బీక రణము (పరిమాణమును తగ్గించుట)
ఒక పరిమితి వరకే ఆవశ్యకము, తదుపరి అది అనావశ్య
కము. కాబట్టి, కనిష్ట ధనవ్యయముతో ఆవశ్యక కణపరి
మాణ మితిలో ఉండునట్లు ఒక [దవ్యమును తెచ్చుట యే
అల్చ్బీకరణము యొక్క (ప్రయోజనము, ఈ వ్యాసమందు
ఘన|ద వ్యముల అల్చీకరణమే చర్చింపబడును. అణుసూక్కీ
కరణము, తుషారీకరణము మొదలగు (దవ [ద్రవ్యముల
విషయములు

రాగి

అల్చీకరణ పద్ధతులు ఇచ్చట చర్చా
కావు,

కణ పరిమాణము: ఏ అల్చీకరణ (ప్రక్రియృకైెన ఆది
(ద్రవ్యముల, ఫల [ద్రవ్యముల కణ పరిమాణములు (పథాన
విషయములు. ఆది[దవ్యముల కణపరిమాణము చితుక
గొట్టు యంతము యొక్క నోరు ఎంత వెద్దదిగ
ఉండవలయునో నిర్ల యించును, ఫల (దవ్యముల కణపరిమా
ణము పేషణము = అనగా నూరుట - ఎంతవరకు (ఎన్ని
న్లేజిలలో)జరుగవలయునో నిశ్చయించును.

పెద్ద పరిమాణములను మీటరులలోనో, సెంటి మీటరుల
లోనో, మిల్లీమీటరులలోనో శెలుపుదురు. స్వల్ప

పరిమాణములను మై(కాన్‌ 1 అలో వ్యకృపరుతురు. పెద్ద
ఉరవు గల రాతిబండలను మీటర్‌ బద్దతో కొలిచినను
10 సెం. మీ. మొదలు 75 ఓ ఉరవులను అందుకు
బడిన జల్లెడలతో గుర్తించుట మెరుగు, ఇంతకన్న తక్కువ
పరిమాణములను గుర్తించుటకు క లీక రణము (సెడి మెంశే
వన్‌), శేందోత్సారణము _(సెంటివ్యూగ లై జేషను),
పంక మాపనము మొదలగు (పత్యేక విధానములు ఆవశళ్య
కములు.

ఏ (ప్రయోగమందైనను (పత్యేక కణములతోగాక, కణ
సమూవాములతో మనకు (పస క్తి ఉండును. అందువలన ఆది
(ద్రవ్యముల విషయమున గాని, ఫల (దవ్యముల విషయమున
గాని పరీకుకు (గహించబడిన మచ్చులో కణ పరిమాణము
ఎట్టు. విభజించబడి ఉండునో శెలిసికొనుట (పథానము.
చై నచూపిన విధానములలో ఒకటి, రెండింటినో ఉపయో
గించి కణపరిమాణ విశ్లేషణ కావింపబడును.

అఆల్సీకరణమునకు కావలసిన శక్తి: అల్చీకరణము ఈ
(క్రింది శ క్రి పయోగములలో ఏదానిచేనైనా కావించబడ
వచ్చును: 1. సుత్తితో మోదుట; 2. అడక శ్తెరలో నొక్కి. -
వక్కను బద్దలుచేయునట్టు - అనవరతముగ ఒత్తిడిని
(పయోగించుట ; లి. సన్నికల్లు (రుబ్బురోలు) పొ[తముతో
రాపిడిని ఉపయోగించి ఒరయుట లేదా నూరుట,

అల్చీకరణమునకు వలయు శక్తి అణుపరిమాణము ఏ
నిష్పత్తిలో తగ్గింపబడునో ఆ నిష్పత్తి నిబట్టి ఉండునని కిక్‌
(పతిపాదించెను. గణిత సమీకరణముల చ్వార ఈ సంబంధ
మును తెలుపవచ్చును. *
1

మెగాక్‌ (=

నిర్మింప

2 Lb
1
E = Cx ogi ahaa

(1)

ఇచట = ద్రవ్యపరిమాణమును 1 నుండి Le నెజుకు
తగ్గించుటకు వ్యయమైన శక్తి. , తొలివరిమాణము ; ఇ అల్సీ
కృత పరిమాణము. Cr యం|(త్రస్వ భావమును బట్టి, ద్రవ్యమును
బటి ఉండు సిరాంకము.

లబ ®

అల్చీకరణమునకు వలయు శక్కి ఆ (ప్రక్రియయందు ఉశ్చాదిత
మైన ఉపరితల అతిశయము మీద ఆధారపడి ఉండును అని శావించి
రిట్టింజర్‌ (క్రింది సమీకరణమును (ప్రకటించెను.

E=C ( 3 : ) (2)

= R =m eee ees res
L, L,

ఇచట Cp (ద్రవ్య, యంత్ర స్వభావములపె ఆధారవడి ఉండెడి

స్థిరాంకము, [,,[, పైన మోస్తరుగా ఆది-అంత్య కణపు సైజులు,

184

ఈ సమీకరణములన్ని యు అల్చీకరణ
ఒకొక్క కణమునకు ఒకొక్క |పశ్యేక కార్యమని
తలంచినవి,. శాని, అల్చీకరణ (ప్రయోగము సాగుచున్న
సమయమున భిన్న భిన్న పరిమాణములు గల కణములు
అసంఖ్యాక ములుగ ఉండును. (పతి దశలో కొన్ని ముతక
కణములు సూక్ళకణములుగ నలగగొట్టబడును. ఈ
థావములను |గహించి షూమన్‌ చూర్తీకరణ కార్యము
సూలకణములను సూత్ళకణములుగ మార్చు అనేక పెద్ద
కణములు తక్కువగునట్టియు, చిన్న కణములు అభివృద్ధి
చెందునట్టియు ప్రత్యేక, స్వతం[త కార్యముల సంకలిత
79? అని సూచించెను. ఫలకణముల పరిమాణమునకు,
వినియుక శ క్రికి సంబంధము కల్పించి, అతడు ఒక సమీకరణ
మును నిగమించెను. [దవ్యములకు గోళక యంత్రముతో
జరుపబడు శుష్క పేషణ (ప్రక్రియకు అన్వయింపచేసి,
తరువాతి అన్వేషకులు ఆ సమీకరణమును (ధువీకరించిరి.

అల్చీకరణమునకు అవసరమగు శక్తికి సంబంధించిన
నియమములను చర్చించు సందర్భమున చాల యంత్రముల
అల్చీకరణ దక్శత అతి స్వల్పమనియు, వినియుక్క శక్తిలో
అధికభాగము (ఇంచు మించు 80 శాతములు) వేడిమిగా
మారి వ్యర్గమె పోవుననియు ఎరుంగవ లెను. అందువలన
కణ విఘటన యాంత్రికపృ క్రియను గురించి మునుపటికన్న
ఎక్కువ జ్ఞానమును ఆర్డించుటకు, చానిని సమర్థతర
యంతముల నిర్మాణమునకు వినియోగించుటకు ఎంశేని
అవకాళము కలదు.

పరికర సామ్మగి : అల్చీకరణమును తడవల విధానమున
జరుపుటకును, నిర్విరామ విధానమున జరుపుటకును కూడ

ప్రక్రియ

అల్చీకరణ ప్రక్రియలో ద్రవ్యశకలము పగులు పర్చడు
వరకు తొలిని వికృతిని చెందుననియు, శక లమందు శేషించిన
శక్తిచే ఈ పగులు శకలమంతట వ్యాపించున నియు బాండ్‌
భావించెను. ఈ భావన అనుసరించి ఉపయుక్త మెన శక్తి పగులు
పొడువునకు సమనిష్పత్తిలో ఉండునని క్రింది సమీక రణము

చ్వారా సూచించెను :

1 1

Ve VF
లేదా
VF N/T
i mT ల

ఇచట య, కా కార్యసూచకము ; అనగా ద్రవ్యశకలము అనంత
పరిమాణము నుండి 80% వరకు 100 మై(శక్రాన్‌ల కన్న తక్కువ

XI—24

E=100,

« (8)

m్గ
I
e
|

అల్చీకరణము

వలయు పరికరములు కలవు, వర్లదవ్యములు, జాషధ
ములు వంటి అల్చ [దవ్యరాశులను నూరుటకు తడవల
విధానము సాధారణము. సి మెంటు క్లింకర్‌ ను పొడిచేయుట
వంటి పెద్ద ఎత్తున జరిపించెడు కార్యములకు నిర్విరామ
క్రియయే ఏకైక విధానము.

అల్బీకరణ పరికరములు వాటిలో అల్చీకరింపబడు
కణముల పరిమాణములను పట్టి వేరు వేరుగ ఉన్నవి. అవి:
1. ఒకటి, రెండు మీటరులు మొదలుకొని కొన్ని సెంటి
మీటరుల వరకు పరిమాణము గల పెద్ద బండ రాళ్లను చిన్న
రాళ్ల (క్రింద నలగగొట్టుటకు వలయు ముతుక(కష్షరు
యం|తములు ; 2, కొన్ని సెంటి మీటరుల పరిమాణముగల
శకలములను కొన్ని మిల్లీ మీటరుల పరిమాణమునకు
అల్చీకరించు మధ్యతరగతి |కష్టరు యంత్రములు ; లి. కొన్ని
మిల్లీ మీటరుల పరిమాణము నుండి 100 మై కాన్‌ లు కాని,
అంతకు తష్టువ కాని అగు పరిమాణములకు తగ్గింప సమర్థము
లగు సూత పేషకములు ; 4. కణ పరిమాణమును కొద్ది
మైకాన్‌లకు తగ్గించగల అతి సూక్మ పేషకములు. అల్చీ
కరణ పరికరములకు దిగువ పేర్కొ నవలసిన లక్షణములు
ఉండవలెను: 1, ఆదిమ (దవ్యమును అందించు లోక వాటము;
ల, అంతిమ (ద్రవ్యమును అందించు వెరికవాటము ;
లి. కఠినములు, రాపిడికి నిలుచు (దవ్యములతో నిర్మించ
బడిన పేషణ తలములు - వీనిని సులభముగా మార్చు
టకు వీలుండును; 4. వెలికవాటమువద్ద బహిర్గమించు
(దవ్యముయొక్క పరిమాణమును నియంత్రించు సాధనము ;
ర్‌. ఏ (దవ్యముల కోసము అది నిర్మించబడినదో వాటికన్న
కఠినమైన ([దవ్యములు (ప్రమాదము వలన యంత్రమున
(పవేశించినపుడు యం తము చెడిపోకుండ సంరకించ గల

పరిమాణముగల శకలముల (క్రింద అల్చీకరించబడు టకు వినియు క్ర
మైన శక్తి. F మై(క్రాన్‌ లలో ఆది శకల పరిమాణము ; P అటులనే
అంత్య శకల పరిమాణము. తొలి, తుది ద్రవ్యములలో కణములు
[క మముగ F,P మై(క్రాన్‌ ల రంధ్ర పరిమాణములు గల జల్లెడ లలో
నుండి దిగజారునట్లు ఉండవలెను. పె మూడు నియమములను
ఒశే సమీకరణము నుండి నిగమింపవచ్చును,

y

ఇచట శE శకల పరిమాణము లో AL అను అనంశాల్ప
వరిమాణ శేదమును శెచ్చివెట్టు అంతరీకరణశ క్తి. n
స్థిరాంక ములు. కిక్‌ నియమమున 1 = 1; రిట్టింజర్‌ నియమమున
గn=౫2 జాండ్‌ నియమమున 1 = క. బాండ్‌ నియమము
తక్కి-న వాటికన్న ఎక్కువ వపయోగాధారము కలది అనియు,
అందుచే మిగత శెండింటికన్న ఎక్కువ కార్యకర మైెనద నియా
ఎన్న బడుచున్నది.

dE=-C (L [dLn) జ

185

అల్చీకరణము

రక్షణ పరికరములు; 6. వస్తుపవావామునకు గడ్డుగా
అడ్డుకొనినపుడు దానిని తొలగించి, శ్నుభపరచుటకు
తగు వీలు; 7. యంత్రము యొక్క_ గతికి, కార్యక రణ
సామర్థ క్రమునకు తగిన శక్తి సరఫరా; ఆ శక్తిని యంత్ర
మునకు అమర్చు సాధనములు.

పరికర యం(తనిర్మాణము (కింది సూత్రములను అనుస
రించి ఉండును: 1. చౌడల యంతము (జా(క్రషర్‌) లో
వలె ఒక అంగము కదలునది, డానిపై వేరొకటి కదలనిది
ఉండవలెను, ఈ ెండింటి మధ్య సేషణము జరుగును;
లె ఒక స్థిరాంగముపై ఇంకొకటి కదలుచును లేచా కదలు
చున్న దానిపై ఇంకొకటి అంతకంశే ఎక్కువ వేగముతో
కదలుచును, రోలర్‌ మిల్లు లేదా కాఫీమిల్లు లేదా సన్నికల్లు
పొ[తమువలె శకలములను రుద్దుచుండవలళెను ; శి, గోళ
కములు లేదా దండములు వంటి అనేక వస్తువులు యంత
గర్భమందు ఒకదాని పె ల్రింకొకటి దొర్లుచు ద్రవ్యశళకలము
లను దెబ్బతో నెట్టుకొనుచు, నలుపుచు ఉండవలయును, ఈ
యం|తములు గోళక, నాళక, దండ యం|తములను పోలి
ఉండును; 4, సుత్తి వెట్టు యంత్రముల (వామర్‌ మిల్‌)
వలె లేదా మైకో,నెజర్‌ యంతములోని ఆవిరి ధారవలె
నలగగొట్టబడవలసిన [దవ్యళక ములను ఎక్కువ వేగముతో
తాకు అవయవములు ఉండవలెను ; ల్‌. స్వయంజనిత సేషక
(పక్రియ యందువలె పెద్ద కణములు ఒకటిపై మరొకటి
చిన్నవాటివైని పరంపరగా పడవలెను; 6. కంపక
యంతము (వెగ్రేవన్‌ మిల్లు) లందు వలె యంత్రము
కంపనమువలన [దవ్యములు పిండి చేయబడవ లెను,

పిండి చేయుటకు తగిన (దవ్యములు : పిండి కొట్టబడు
దవ్య స్వభావము అల్చీకరణ పరికర జాతులను నియ
మించును. వెళుసు (ద్రవ్యములు శాకుడు, ఒత్తిడి బలముల
వలన అల్చీకరించబడును. నారవస్తువులు క త్తిరించబడి
చీల్చబడవలెను, తేమ గల (దవ్యముల కన్న తడి లేని
(ద్రవ్యములను నలుగగొట్టుట సాధారణముగ సులభము.

గొట్టుటను * శుమ్క_ పేషణ”? అందురు. దీనికి విరుద్ధముగ
నలుగగొట్టు సమయమందు చాలినంత నీటిని (దవ్యమునకు
చేర్చిన ఎడల వేషణక్రియ సులభమగును. ఏలన, సూత్ము
కణములను శేల్చుటకు నీరు సహాయపడును. దీనిని
. ఆర్ద్ర పేషణ ” అందురు. శుష్ట్ర పేషణ కార్యమందు చేషణ
సాగుచుండగ జనించిన సూజక్ముకణములు స్థూలకణముల పె
ఆవరించి, వాటికి మృదుతల్పములవలె ఆచరించి,
అల్చీకరణ (క్రియను ఆటంకపరచును. అందువలన జనించిన
సూత్యుకణములను వెంటనే తొలగించవ లెను.

వాటి పేమ్యత్వ గుణముల బటి (దవ్యములను
LA]

గుర్తించుటకు వీలగు విధానములు నేలబొగ్గునకు

విస్తరించబడినవి. ఇతర [దవ్యములకు అంతగా

సరిపడవు.

పనిచేయు విధానములు : పేషణ క్రియయందు = నూక

కణములు = స్థూలములకు మృదుశయ్యలవ లె ఆచరించుట
వలన పేషణ(కియ నిరోధించబడునని ఇదివర శే చెప్పితిమి.
సూత్యుకణముల రాశి ఎక్కువగు కొలది, వాటిని ఉశ్చా
దించుటకు వలయు శ క్రి ఎక్కు వగుచుండును. అందువలననే
సిసలుగా కావలసిన దానికన్న ఎక్కువ నూత్ముముగ
ఉండు [దవ్యము జనించకుండ చేయుటకు సాధ్యమైనంత
జా[గత త్రీసికొనవలయును, ఈ పన్నికె సూక్మకణములను
అవి ఏర్పడిన వెంటనే తొలగించవలయును,. అల్స్చీకరణ
సాధనము ఏదియెనను కచ్చితముగా ఒకే పరిమాణములు కల
కణములను అంద కేయదు. కొన్ని ఆసన్న పరిమాణ మితు
లలో ఉన్న కణములను అందించును. కనుక కొంతవరకు
వేషణ కార్యము జరిగిన తరువాత, యం్మతమునుండి
(ద్రవ్యమును (గ్రహించి, దానిని సూక్ళు, స్థూల కణముల
(క్రింద వేరుపరచి, చితములో కనపర చినట్లు స్థూలకణము
లను మరల యంతములోనికి పంపవలెను,

దీనికి * సంవృత వలయ (క్లోజ్‌డ్‌ సర్యూ్యూట్‌) పేషణము *
అని పేరు, దీనికి భిన్నముగ వివృతవలయ (ఓపెన్‌

ఎక్కువ ఉరవుగల కణములు

అల్పీకరణ చేయవలసిన వస్తువు

అల్చీకరణ సాధనము

నైజుచారీ వేరుకేయు సాధనము

చిత్రము - 1 నంనృత వలయవేషణము

అందువలన నలుగగొట్టుటకు ముందుగనో లేదా నలుగ
గొట్టుట సాగుచున్న సమయమందునో (దవ్యమునుండి
తడిని తీసివేయుట లాభకరము., శుష్కస్థితిలో నలుగ

సర్యూూ్యూట్‌ ) (పక్రియ కలదు. ఇందు (పక్కపుటలో 9వ
చితమున చూపినట్లు ద్రవ్యరాశి అంతయు సరాసరి
యం|తము గుండా పంపబడును,

1869

సంవృతవలయ యంతము తాను వినియోగించు శ క్రికి
ఇంచుమించు ఏకరూప పరిమాణములు గల (ద్రవ్యమును
ఉత్పత్తి చేయుట యందు చాల సమర్థముగ పని చేయును.

అల్స్పీక రణ చేయవలసిన వస్తువు
IN

అల్పీకరించిశ వస్తువు

అల్చీకరణ సాధనము

—

చిత్రము = లై వివృత వలయ వేషణము

ఇదిగాక, ఇందు పరిమాణములను వేరు చేయుటకు,
స్థూలములను మరల యం[తము గుండ పంపుటకు వలయు
పరికరము కూడ కలదు. మూర్తి.
అల్యూమినియము : వెండివంటి కాంతియుత మైన
శెల్లని ధాతు మూల|దవ్యము; విశిష్టగురుత్వము 2.7
(ఇనుము కంచు ఇంచుమించు మూడింతలు తేలిక
అయినది) $ (దవాంకము 660°C ; క్వథ నాంక ము 2060°C,
(పకృతిలో పుషమ్కలముగ విస్తరించి ఉండుటలో అది
ఆక్సిజన్‌, హై(డోజన్‌, సిలికన్‌ తరువాత నాలుగవ
స్థానమును ఆ|కమించును. ఆక్సిజన్‌ తో
దానికి కల అధికతర రాసాయనిక మైత్రి మూలమున
అల్యూమి నియము (పకృతిలో ధాతురూపమున ఎచ్చటను
దొరకదు; అనేక ఇతర (దవ్యములతో సంయోగించి,
యౌగికరూపమున పలు శిలలలోను, నేలలలోను విరివిగ
విస్తరించి ఉండును. ఫెల్ట్‌ స్ఫార్‌ లు (చం|దకాంత శిలా
స్ఫటిక ములు Ko, ALO, 6 Si 0), అ|భకములు
(మైకా), శేగడి మన్ను, నామసుద్ద (ALO,2SiO, 2H,0),
బలపపు రాళ్లు మున్నగు రూపములలో ఈ ధాతువు భూమి
ఉపరితలమందు చాదాపు 7.8% వరకు కలదు. నీలము,
శకింపు, కురువిందము, గాశ్నెట్‌, ఇతర రత్నములు
అల్యూమినియము యౌగికములే [చూ. కురువిందము ].
ముడి ఖనిజములు : అల్యూమినియము ధాతుసాధ
నకు నేడు విస్తారముగ విని యోగింపబడుచున్న (పథాన
తమ ఖనిజము చా కట్‌ (410, 24,0). దీని ఉనికి
1821 లో కనుగొనబడినది. అల్యూమినియముతో కూడిన
శిలలు వాతావరణ (పథావముచే పొడి అగుటవలన
బాకై్సట్‌ వర్పడును. ఇది మామూలు మన్ను రాయివలె
(పకాళ హీనమై ఉండును, కాని, సాధారణముగ గోధుమ
రంగులో కాని, ఎరుపు రంగులో శకాని పూసలు కట్టిన
ఆశకారమును కలిగి ఉండును. అందుచేత దీనిని గు ర్రించుట
చాల సులభమే. చాక్చైట్‌లో తరుచుగా ఐరన్‌
ఆక్సైడ్‌ ; సిలిశేట్‌లు ; క్వార్‌ట్ట్‌ ; మై టానియమ్‌
యహాగికములు ; ఇనుము, శకాల్సియమ్‌, మగ్నీషి యమ్‌

అయిశే,

అలూ్యూమినియము

కార్బొనేట్‌లు; అల్బరాశులలో మరికొన్ని మలిన
ద్రవ్యములు సమ్మిళితములె ఉండును. డయాస్ఫోర్‌
ALO, HO), గిజ్‌ నెట్‌ (A140, 81,0) అను
ఖనిజములు కూడ జ్వాక్సెట్‌ వలెనే ఉదకిత అల్యూమి నాలు
సృష్టియందు లభించును. క్రయొలెట్‌ (సోడియమ్‌
అల్యూమి నియము ఫోరైెడ్‌, AIF, 8Na F) అను దుర్గ భ
ఖనిజము (గీన్‌లాండ్‌లో మాతమే విరివిగా లభించును,
అల్యూమినియము ఫాస్ఫేట్‌ (A!Pర్మ) అనునది మరొక
ఖనిజము,

భారతదేశములో మొత్తము జాకెట్‌ నిల్వలు 25
కోట్ల టన్నీలు అనియు, అందు 6+4 కోట్ల టన్నీలు ఉన్నత
గ్రణికి చెంది, ధాతుసాధనకు యోగ్యము లె నవనియు
అంచనా. ఇది ముఖ్యముగా వీవోరు రాష్ట్రములోని
రాంచీ, పలమావ్‌ , మాంఘీర్‌ జిల్లాలలోను ; మధ్య (పచేళ్‌
లోని బిలాస్‌పూర్‌, దుర్గ్‌, జబల్‌ పూర్‌, చాలాఘాట్‌
జిల్లాలలోను ; మహారాష్ట్ర )ములోని కొల్లాపూర్‌, రత్నగిరి
(పొంత ముల వద్దను; మచాసు రాష్ట్రములో సేలం, నీలగిరి
వద్దను; ఒరిస్సాలో కోరాపుట్‌, కలవాండి, సంబల్‌ పూర్‌
జిల్లాలలోను; కాశ్మీర్‌ లోను విరివిగ లభించుచున్నది.
పంజాబులో లవణాధారయుత సల్ఫేట్‌ అయిన ఆలునెట్‌
దొరుకుచున్నది.

ధాతుసాధన : అల్యూమినియము సాధనకు విరివిగా
ఉప యోగింపబడు ముడిఖనిజము చా కట్‌ అని చెప్పితిమి.
బాక్సైట్‌ నుండి అల్యూమి నాను తయారుచేసి, చానినుండి
ఈ ధాతువును సాధింతురు. అనేక ఇతర ధాతువులవలె
గాక మిక్కిలి పరిశుద్ధ దశలో ఉన్నపుడే అల్యూమి నియము
నకు విలువ, వాణిజ్య వినియోగము కలుగును. కాబట్టి,
ఈ ధాతుసాధనకు చాక్సెట్‌ _ఖనిజమునుండి పరిశుద్ధ
అల్యూమినాను తయారుచేయుట మొదలు _ తుదివరకు
విశేష గ్రోద్ధయు, సాంకేతిక పర్య వేకణయు ఆవశ్యకములు.
ఇంతేకాక, సాధనయందు విద్యుచ్చక్తి అపారముగ వ్యయ
మగును. అందువలన ఆ శక్తి చౌకగా లభించినపుడే
ధఛాతూత్చ త్తి ఆర్థికముగ లాభ కారి అగును,

సాధన నూ;తములు (|ప|కియా వరన: నం|పచాయ
ఆక్సీవారణ ser CH, ST
అల్యూమినా (అల్యూమినియము ఆక్సైడ్‌) ను బొగ్గుతో
ఆక్సీవారించి, ఈ ధాతువును తయారుశేయుట సాధ్య
పడదు; వలన, ఈ ధాతువు వెంటనే శకార్భన్‌తో
సంయోగించి, అల్యూమినియము కా-క్కెడ్‌గ ఏర్పడును.
అలూూమినియము లవణముల జల[దావణమును విద్యు
త్ప)వావాముతో విశ్లేషించుటవలన కూడ ధాతువు

187

అల్యూమినియము

లభ్యము కాదు; బుణధువమువద్ద హై డోజన్‌ మాత మే
విడుదల అగును. అందువలన కరగించిన కమొలెట్‌లో
అల్యూమినాను నీనముశేయగా లభించిన (దావణమును
విద్యుక్‌ విశ్లేషణ ప్రక్రియకు గురిచేసి, ఈ ఛాతువును
ఉత్ప తి చేయుదురు. ఈ ధాతుసాధన మూడు మజిలీలలో
జరుగును: 1. అతి పరిశుద్ధమయిన
తయారీ; 2, శార్భన్‌ (ధువముల (విద్యుద[గముల)
నిర్మాణము ; ®ి, అల్యూమి నా నుండి ధాతుసాధన.

అల్యూమినా తయారీ (జేయర్‌ (ప్రక్రియ): జియర్‌
అను రప్యూ రాసాయనిక శ్వాస్త్రవే తృచే ప్రవేశ పెట్టబడిన
ఈ (పక్రియ 1899 లో తొలిసారిగ పరిశ్రమలో వినియో
గింపబడి తదుపరి పెక్కు పరిళోధకులచే పరిష్కురింప
బడినది. ఇందు బా.కె్సట్‌ ఖనిజమును కాస్టిక్‌సోడా
[దావణములో పచనముచేసి, వచ్చిన సోడియమ్‌
అల్యూమి నేట్‌ ద్రావణము నుండి అల్యూమినియము
హైగడ్రాకైె్సడ్‌ను అవశేపించి ఈ హై(డాకౌైడ్‌ను
కాల్చి, పరిశుద్ధ అల్యూమినాను సంపాదింతురు. ఇందు
మూడు (ప్రక్రియలు కలవు:

అల్యూమి నా

Al,O

a?» 8 HO +2NaOH — 2 NaAlO, +4 HO

(పాక ప్రక్రియ)

2Na AlO, +4 HO —- AlO,, శి HO Y +2NaOH
(అవ కేపణము)

Al,O,, 8H,O (కాల్చుటవలన) ALO, +8 HO
(శాపనము)
పాక (ప్రక్రియ: సన్నని పొడిగా చేయబడిన బావక్సైట్‌ను
సమ్మిశ్రకములలో కాస్టిక్‌ సోడా ద్రావణముతో కలిపి,
పాకయంతములలోనికి పంపి, ఒత్తిడిలో మరగింతురు.
బాక్సట్‌ లోని అల్యూమి నా కాస్టిక్‌ సోడాలో విలీనమై,
సోడియమ్‌ అలూూమి నేట్‌ తయారగును. విలీనముకాని
ఐరన్‌ ఆక్సైడ్‌, మైటానియమ్‌ డె ఆక్సైడ్‌, సిలికా
వంటి నిరుపయుకృ ([దవ్యములు ఎ్మరని బురదగ నిలిచి
పోవును, పాకయం[త్రములనుండి బయటికి వచ్చిన సోడి
యమ్‌ అల్యూమి నేట్‌ (దావణమును, ఎరబురదను (ప్రత్తి
(పవావా ఘనీకారక ఛేణి గుండా పంపుదురు. ఇందు
తొలిదశలో అల్యూమి నేట్‌ ద్రావణము పొరలి పైకి
వచ్చును. ఎర బురదను మరల మరల కొన్ని ఘనీ
కారక ములందు కడిగి, దానినుండి
(దావణమును సంగహింతురు. చివరకు మిగిలిన బురదను
విసర్థింతురు లేదా ఉపోత్సన్న ములను రాబట్టుదురు,

కాసిక్‌ సోడా
(A]

అవకేపణము : పై విధమున లభీంచిన సోడియమ్‌
అల్యూమి నేట్‌ (దావణమును గళన పీడకముల (ఫిల్హరు
గైస్సు) చ్వారా వడపోసి, చానిలో శతేలుచు చివరివరకు
మిగిలి ఉన్న మలిన [దవ్యములను తొలగింతురు. తరువాత
(దావణమును “ అవ కేపకములు ? అనబడు వెద్ద తొ ప్టైల
లోనికి యాంతికముగా
పారించి గాని చల్లార బెట్టుదురు, చల్లారిన ఈ (దావణము
నకు అంతకుముందు తయారుచేసిన పరిశుద్ధ అల్యూమిని
యము హై(డాకై్సడ్‌ ను వీజస్ఫటిక ములుగ చేర్తురు.
దానితో (ద్రావణమునుండి విశుద్ధమగు అల్యూమి నియము
హా(్రాకౌసడ్‌ అవకేప రూపమున క్రిందికి దిగును. మిగిలి
పోయిన రికృ[దవమును బహుఫల చాప్పీకరణులలో చిక్క
బరచి, తిరిగి చాకైట్‌ పచనమునకు వాడుదురు.

తాపనము: ఈ అల్యూమినియము హైగశాకౌైడ్‌లో
కొంత భాగమును మీద పేర్కొన్న వీజస్ఫటిక ములుగ
వినియోగించుటకు కేటాయించి, మిగిలిన దానిని నిర్వాత
గళని (వాక్యూము ఫిల్బరు) లో వేడినీటితో చక్కగా కడిగి,
అంటుకొని ఉన్న కాస్టిక్‌ సోడాను తొలగింతురు. తరువాత
దానిని గుండముగా తిరుగు తెలతాపకములలో 1100౮
వరకు వేడిచేయగా బాగుగా కాల్చబడిన అల్యూమి నా
లభ్యమగును,

కార్బన్‌ (ధువముల నిర్మాణము : వెటోలియమ్‌ నుండి
లభ్యమైన బొగ్గును తడి పూర్తిగా పోవువరకు కాల్చి,
దానికి సగంపాలు కోల్‌ తారు కీలును కలిపి, . వచ్చిన గట్టి
ముద్దతో కారన్‌ (ధువములను నిర్మింతురు. “ఆకు పచ్చ
ముద్ద ' అని పిలువబడు ఈ మి|శమును విద్యుత్‌ విశ్లేషణ
పేటికలో పైనుండి చేలాడగట్టుదురు. చేటికగుండా
విద్యుత్తును పంపునవుడు జనించిన వేడిమికి (కేలాడ జేసిన ఈ
ముద్ద కాలి, గట్టిపడి, విద్యుత్‌ వాహక ముగ పనిచేయును.
B=) ముద్దను కాల్చకుండ వాడుట కూడ కలదు. అప్పుడు
అది * సోడర్‌ బర్గ్‌ ముద్ద” అని పిలువబడును, కొన్ని
కొలుములలో ముందుగా శాల్చిన కార్భన్‌ ధన (ధువము
లను కూడ వాడుదురు.

అల్యూమినా నుండి ధాతుసాధన : అల్యూమినాయొ క్ట
విద్యుత్‌ విశ్లేషణ (ప్రక్రియ “ఆక్సీహరణ ఘటములు * అని
పరిశ్రమలలో వ్యవహారింపబడు విద్యుత్‌ విశ్లేషణ కొలుము
లలో జరుపబడును. కొలిమిలోని (ప్రధాన థఛాగములు:
1. కార్మన్‌ ధన్మధ్రువము (ఏనోడ్‌); 2 కరగిన అలూ్యూ
మినియము బుణధువము (కేతోడ్‌); లి. కయొలెట్‌లో
విలీనము చేయబడిన అల్యూమినా (చావణము, ఈ,
విద్యుత్‌ కొలిమి తాపబంధిత మైన ఒక ఉక్కు. పెళ్ట. సన్నని

పంపి ; గాని, గాలి

* 188

బోెగ్గుపొడిని కీలులో కలపి పెైకు అడుగున, (పీక్కులను
మెత్తుదురు. విద్యుత్‌ (వవావాము వేడికి పెటైయందు
ఉంచబడిన కయొలైట్‌ కరగును. చెళ్టె అట్టడుగున
కల కార్భన్‌ పూత్క కరగిన అల్యూమినియము కలసి బుణ
(ధువముగ ఆచరించును. మీదనుండి (కేలాడ గట్టబడిన
సోడర్‌ బర్గ్‌ విద్యుద[గము శాని, ముందుగా శకాల్చబడిన
విద్యుద[గము కాని ధనధువముగా పనిశేయుచు, కరగిన
కయొలెట్‌లో కొంచెముగ మునిగి, పెక్టెగుండా విద్యుక్‌
(ప్రసారమునకు వీలు కలిగించును. విద్యుక్‌ (ప్రవావాము
అల్యూమి నాను అల్యూమినియము ధాతువుగను, ఆక్సిజన్‌
గను విసంయోగించును. అలూ్యూమి నియము ద్రవస్థితిలో
చెట్టై అడుగున నిశేపింపబడును. ధన ధ్రువమువద్ద విడు
దల చెందిన ఆక్సిజన్‌ ఆ |ధువములోని కారన్‌ తో మేళ
వించి, కార్బన్‌ డె ఆకడ్‌ రూపమున పై కెగసి గాలిలో
కలియును. ఆక్సీవారణ ఘటముయొక్క డసెజునుబట్టి
నిర్ల యించుకొనిన వ్యవధులలో (దవీభూత అలూూమినియ
మును (అప్పటి చాని తాషక్రమము రమారమి 900°C)
పై.కి తీసి తాపబంధితములైన పోత ఇనుప కడవలలోనికి
సంగహింతురు. తరువాత దానిని కడ్డీలుగనో, ముక్కలు
గనో పోత ఫోయుదురు.

ఉపయోగించిన ముడిసరకుల శుద్ధత పై
అల్యూమి నియము ధాతువు యొక్క శుద్ధత 99.5% వరకు
ఉండును వాణిజ్యమునకు ఈ శుద్ధత చాలును. విద్యుత్‌
వాహకముగ ఉపయోగపడు ఛాతువునకు ఇంతకంచ
ఎక్కువ శుద్ధత ఆవశ్యకము.

అల్యూమినియము ఉత్పత్తి 1965 లో యావత్‌ (పపంచ
మున 71 లతల టన్నీలు ; భారత దేశమున 668,700
టన్నీలు అని తెలియుచున్నది,

(పథాన వినియోగములు: అల్యూమినియము మె తృనిది,
తీగౌాలుగా సాగదీయుటకు అనువై నది, మంచి విద్యుత్‌
వావాకము (చాని విద్యుత్‌ వవాన శక్తి రాగియొక్క
శక్తిలో 60% ఉండును), అందువలన అది విద్యుక్‌ (ప్రసార
మునకు అనువగు తీగెలను, శేబుల్‌లను తయారు
చేయుటకును, ఆ విధముగ విద్యుత్‌ పరిశ్రమలో రాగికి
ప్రత్యామ్నాయ ధాతువుగను పనికివచ్చును.

అల్యూమి నియము మంచి ఉవ్షవాహకము ; అల్యూ
మినియము పాత్రలను కడుగుట, నిర్మలముగా ఉంచుట
సులభతరము, కావున అది" వంటపా।త్రల నిర్భ్మాణమున
ఛారీ ఎత్తున వినియోగింపబడును. వాణిజ్య, వసతి భవన
ములకు కావలసిన తలుపులు, కిటికీలు, ఇతర అమరిక
వస్తువులు అల్యూమి నియముతో నిర్శింపబడును. కిలుము

ఆధారపడి,

అల్యూమినీయము

పట్టి, శరీరమునకు అపాయము కలిగింపదు గనుక ఆవోర,
రాసాయనిక పరిశ్రమలలో పదార్థములను నిల్వ చేయు
ఛారీ పా(త్రల నిర్మాణమునకు అది అత్యంతము అనుకూల
మైనది.

అల్యూమినియము నుండి రోలింగ్‌ చ్వారా తయారు
చేయబడిన పొరలవంటి పలుచని రేకులు, మందులు, ఫోటో
ws టూత్‌ పే పేస్ట్‌ లు, షపింగ్‌ (క్రీమ్‌లు, వెన్న, జున్ను,

పిప్పర మెంటు, చాక లెట్లు, పలు రకముల ఆహారపదార్థ
ములు ప్యాకింగ్‌ చేయుటకు ఉపయోగపడును. ఇంకను
పలుచని పొరలు తేయాకు పొట్టములను, సిగ రెట్టు
పె్టెలను చుట్టజెట్టుటకు, పాల సీసా మూతలకు, విద్యుక్‌
సంఘనకము (కండెన్సర్‌ ) ల నిర్మాణమునకు వాడ
బడును.

(పకాశించు స్వభావము కల అల్యూమినియమును
పెటోలు టాంకుల నుండి, పాల తొమైల నుండి
సూర్యకిరణములను దూరముగా పరావర్తింప జేయుటకు
ఉపయోగింపవచ్చును. అయితే, దానిని ఇచట మితిమీరి
వేడి చేయరాదు

అల్యూమినియమునకు రాగిని, మగ్నీషియమ్‌ను శేర్చి
తయారు చేసిన “డ్యూరాల్యుమిన్‌ ” అను ధాతుమి[శము
దృఢత్వమున ఉక్కుతో సరినమానముగను, ఉక్కు. కన్న
మూడువంతులు శేలికగను ఉండి, విమానచ[టముల
నిర్మాణమునకు ఉపయు కృమగుచున్నది. ఎెలుపెసై,
మోటారు, నౌక ఉపరిభాగములు అల్యూ
మినియము ధాతుమి|శములతో నిర్శింపబడును. మోటారు
బండ్ల ముషలకముల (పిస్ట్రను) ను తయారుచేయుటకు
కూడ ఈ ధాతుమిశ ములు పనికివచ్చును

అల్యూమినియము, రాగి మి(శ మైన “అల్యూమిని
యము కంచు (అల్యూమినియము (డ్రాంజ్‌) * 'అను
థాతుమి[శము అచ్చముగ బంగారమువలె ఉండి, నకిలీ
నగల తయారీకి వినియు కమగుచున్న ది. ధనధువము వద్ద
ఆక్సీక రింపబడునపుడు అల్యూమినియము ఏ రంగునైన
స్వీకరించును; అట్టి పనోడైజ్జ్‌ అల్యూమినియముతో
ఆభరణములు, చేతిగడియారపు మూతలు,
వస్తువులు విరివిగా చేయబడుచున్న వి.
అలూూమినియము పొడితో వెండిపూత
రంగులు తయారగుచున్నవి; వాటితో పూతపూయబడిన
ఉక్కు_ కట్టడ ములు, వంతెనలు త్రుప్పుపట్టి చెడిపోవు,
అద్దములకు, శకాంతిపరావర్హ కములకు వెనుక తట్టున
అతి విశుద్ధ మైన అల్యూమినియము పొడితో పూత
పూయుదురు.

బస్సు,

అలంకార

సన్నని

189

ఆంప్లీ ట్యూడ్‌ మోడ్యులేటర్‌

అల్యూమినియము చూర్లము ఫె రిక్‌ ఆక్సెడ్‌ తో
మి(శ్రితమై తెెరె్మెట్‌ అను పేర ఉక్కు ముక్కను అతుకు
టకు వాడబడును, మగ్నీషియమ్‌తో నిప్పు అంటించినచో
తెరెెట్‌ తీవముగ మండును. సెరిక్‌ ఆృక్సెడ్‌ నుండి
విడివడిన ఇనుము వెంటనే రెండు ఊడఉక్కు
భాగములను సంధించును, ఇందు ఆక్సిజన్‌ కూడ విడుదల
అగును,

చిట్టచివర చెప్పినను, |పాథధాన్యమున
సిపోని మరియొక వినియోగము కలదు. కృత్రిమ ఉప
(గవాముల, అంతరిక శోధకముల కోశళములు, తదితర
భాగములు అల్యూమి నియము ధాతుమి[శములతో నే
తయారు చేయబడును.

భవిష్యత్తులో అల్యూమినియము : (పళంసనీయములైన
భౌతిక, రాసాయనిక ధర్మములు కొల అల్యూమినియము
అంతులేని వినియోగములకు పనికిరాగలదు. ధాతుమి శ
ముల రూపమున అది ఉక్కువంటి ధాతువుల స్థానమును
ఆ(క్రమింపగలదు. అందువలన మహత్తరమైన ఆర్థిక ఫలిత
ములు చేకూరవచ్చును. ఏలన దాని బరువు ఉక్కు
నిర్భాణముల బరువులో మూడవవంతు మా(తమే
ఉండును. ఆధునిక ధాతుపరి [శ్రమలలో (పథధానతమమైన
ఇనుమునకు |పత్యామ్నాయముగ అది వాడుకలోనికి
రాగలుగుటకు |పస్తుతము దాని అధిక ఉత్పత్తి వ్యయమే
(పతిబంధకముగ ఉన్నది, థావి సాంశేతిక పరిశోధనల
పర్యవసానముగ చానిని ఇప్పటి కన్న చౌకగ ఉత్పత్తి
చేయుటకు అవకాశము చిక్కిన ఎడల, గృవాములలోను,
పరిశమలలోను దాని వాడకము ఇతోధికముగ వెరుగ
వచ్చును. కావున అల్యూమినియమును భావి కాలపు
ధాతువు అనుట సమంజసము [చూ. అల్యూమినియము
సం, 2 పు. 166], దత్తా,

ఆంప్లిట్యూడ్‌ మోడ్యులేటర్‌ : శేడియో పఫౌనః
పున్యపు సిగ్నల్‌ను కంపన విస్తార పరివ రృనముచేయుటకు
ఉపయోగపడు ఉపకరణ
మును కంపన విస్తార

పె వాటికి
a

వరివర్శని (ఆంప్రి
ట్యూడ్‌ మో డ్యు

లేటర్‌ ) అని అందురు.
వావాక కంపన విస్తార
పరివర్హనమును అనేక విధములుగా సాధింపవచ్చును,
వీనిలో చేట్‌ మోడ్యులేషన్‌ విధానము బహుళ (పచార

చిత్రము - |!
మోడ్యులేటింగ్‌ సిగ్నలు

ములో ఉన్నది, దీనిని రేడియో |జాడ్‌ కాస్టింగ్‌ లో ఎక్కు.

వగా ఉపయోగించుచున్నారు.

ప్లేట్‌ మోడ్యులేషన్‌ విధానములో సిగ్నలు వోల్లేజినీ
చ
వర్గకముయొక్క- గాని, (ప్రకంపని యొక్కగాని ప్లేటుమీద

చిత్రము - 2 వావాక తరంగము

ఇచ్చు బుజు విద్యుత్తు మీద ఉపస్తాపితము చేయుదురు.
ఈ మారుచున్న ప్లేటు వోలేజి- ఫలితముగా మోడ్యు
్‌ టబ

సా మోడ్యులేలొ చేసిన కప్పు

చిత[ము - 8

100% మోడ్యులేబడ్‌ (పరివర్తన చెంగిన) తరంగము

లేటింగ్‌ సిగ్నలును అనుసరించి ఆంప్టిఫయర్‌ అవుట్‌ పుట్‌
మారుచుండును. న. ల. నా.

ఆంప్లిట్యూడ్‌ మోడ్యులేషన్‌ రేడియో (కంపన
విస్తార పరివర్హక (గావాకము) : ఆంప్లి ట్యూడ్‌ మోడ్యు
లేషన్‌ అనునది అతి (ప్రాచీన మైన మోడ్యు లేషన్‌ విధా
నము, దీనిని తరచు (టాడ్‌ కాస్ట్రింగులోను, బలివిజన్‌
చ్వారా చిత్రపసారమందును వాడుదురు. శేడియో
బలిగాఫ్‌, శేడి యో ఇలిఫోన్‌, నౌకాయాన ఉపకరణము
లందు కూడ దీనిని వాడుదురు. (త్రివిధ '్రేణుల పౌనః
పున్యములను (బాడ్‌ కాస్టింగ్‌ విధానములో ఉపయోగించు
చున్నారు.

అల్ప పౌనఃపున్యము *(లో ఫీక్వెన్సీ) : దీనిని దీర్భతరంగ
శేడియో (పసారమని కూడ అందురు. సెకనుకు 150 కిలో
సైకిళ్ల నుండి 255 క్రిల్రో నెకిళ్ళ వరకు కల పౌనఃపున్య
ములు తక్కువ అపచితి (లో అబన్యూయేషన్‌ ), అధిక

* ఇటీవల పౌనఃపున్యమును వివరించుటకు “హౌర్ట్‌జ్‌ ' అను
యూనిట్‌ వాడక మునకు వచ్చినది. పార్ట్‌ జ్‌౫1 కి, నై. సెకను.

190

విశ్వసనీయము (మా రి శై బిలిటీ) కల లకణములుగా కలిగి
ఉన్నవి. కొన్ని దేశములు ఈ (శేణిని | బాడ్‌ కాస్టి ంగునకు
ఉపయోగించుచున్న వి. అనేక ఇతర దేశములందు నౌకా
యాన పవరికరములలో మాత్రము ఈ శ్రేణిని ఉపయో
గించుచున్నారు.

మధ్య(శేణి తరంగములు : వీని పరిమితులు సెకనుకు
క్‌కిక కిలో నె కిళ్ళనుండి 1605 కిలో ఎైకిళ్ళ వరకు. అనేక
చేశములలో దీనిని (గ్రామీణ శేడియో (ప్రసార కార్య
(కమములకు (రూరల్‌ (బాడ్‌ కాస్ట్రింగు) ఉప యోగించు
చున్నారు. (పతి (సోతస్సు 9 కలో నై.కిళ్ళ మేర కలిగి
ఉండును. అందుచే (పతి చేశము అనేక (ప్రసార కేందము
లను కలిగి ఉండవచ్చును. సాధారణముగా ఈ గణి
ముఖ్య లకణము తక్కువ అవచితి, అయినను పగటివేళ
యందు ఈ (శేణి యొక్క అవచితి ఎక్కువే.

అధిక పౌనఃపున్యము (పై (ఫ్రీక్వెన్సీ) దినిని (వాన్వ
తరంగ శేణి శేడియో (ప్రసారమని అందురు, సెకనుకు
కి వేల కిలో ఎ కిళ్ళనుండి శి0 వేల కిలో వెకిళ్ళవరకు ఈ
గణి పరిమితి, ఈ గ్రేణిలో (పసారము ముఖ్యముగా
అయన వియత్తలము (అయనోస్ఫియర్‌) పై
ఉండుటచేత కాలము, బుతువులను బట్టి (పసార పౌనః

ఆధారపడి

పున్యములను మార్చవలసి ఉండును. ఈ పౌనఃపున్యము

లను ముఖ్యముగా మధ్యరక మునుండి సుదూరపు (ప్రసార
ములకు ఉపయోగింతురు, ఆంప్లి ట్యూడ్‌ మోడ్యు లేట్‌
కాబడిన రేడియో సిగ్నల్‌ లులో సమాచారము “పై (పక్క
మేర (అప్పర్‌ నెడ్‌జాండ్‌)”, “క్రింది (పక్కమేర
(లోయర్‌ సెడ్‌ బాండ్‌)” శెండింటియందును ఉండును. కాని,
(పసారమునకు పె శకెండింటిలో ఏ ఒకశమైనను చాలును.
కనుక ఒకే (పక్ట మేర ఉప యోగించినచో నగముమేర కలిసి
వచ్చును, అందుచేత వివిధ కేం దముల సంఖ రెట్టింపు
చేయదగును. శాని, దీనివల్ల (గాహకమునందు కొన్ని
చిక్కులు ఏర్పడును. కావున దీనిని [బాడ్‌ కాస్తింగునకు
ఉపయోగించరు. దీనిని ఏకపార్శ్ళ్వ చాండ్‌ విధానము
అందురు, ులివిజన్‌ నందలి చిత్ర (ప్రసారమునకు పద
పంక్తిక పార్ళ్వజాండ్‌ విధానమును ఉపయోగింతురు.
ఇందు (పోతస్సు వెడల్పు ఏక పార్వపు చాండ్‌లో కంచు
అధికము, ద్విపార్శ్వపు చాండులో కంచు తక్కువ
ఉండును, నలః నా

ఆంప్లి ఫయర్‌ (వర్ణిని): మైముతో మార్పుణచెందు
ఛౌతిక ప్రమాణపు (ఏ. సి, సిగ్నల్‌) పరిమాణమును గాని,
శక్తిని గాని తరంగాకృతి చెడకుండా ఆంప్లిఫయర్‌ తో
ఎక్కువ చేయవచ్చును. ఆంప్టిఫయర్‌ లు చాలవరకు

ఆంపి ఫయర్‌
౧m
ఎలక్ట్రానిక్‌ సంబంధమైనవి. వీటి (పవృత్తికి వాక్యూము
ట్యూబులుగాని, (ట్రాన్నిస్టారులుగాని ఉపయోగింతురు.
వాలు వర్టినులు (వాక్యూముటూూబ్‌ ఆంప్లి ఫయర్‌ లు) :
ఒక వాల్వు ఆంప్లి ఫయర్‌ చితము - 1 లో చూపబడినది,

చిత్రము - 1
ఈ విధానమునందు సంవర్గతను చిత్రము = 2 శరేఖా రూప
మున సూచించుచున్నది. (గిడ్‌ మీద ఇచ్చిన వోల్లేజితో
స్లేట్‌ కరెంటు ఎట్లు మార్పుచెందునో ఈ శేఖా పటము

2
డ్రేడాన తరంగము

E

'N ఆరాక తరంగము

చిత్రము - 2

సూచించును. (గిడ్‌ మీద ఇచ్చిన బుజు విద్యుత్తుపై మార్పు
చెందుచున్న వోల్లేజిని ఇచ్చిన (గిడ్‌ మీద ఉండు వోల్టేజి
కణకణము మారుచుండును. ఈ మార్పులు వేటు
కరెంటును మార్పు చెందించును. ఈ సపేటు కశెంటు
మార్పులు R, లోడ్‌ శెసినైన్స్‌ చ్వారా |పసారమయి
ఆల్ట క్నేటింగ్‌ కశెంటు వోల్లేజి డాపును కలుగజేయును,
ఈ వోలేజి (డాపు పేటు కరెంటుతో (క్రమపద్ధతిలో మారు
ల ౧ - థి

చుండును. ఈ వోల్లేజి ([డాపు (గిడ్‌కు ఇచ్చిన ఇన్‌ వుట్‌
సిగ్నలుకన్న చాల ఎక్కువ ఉండును. లోడ్‌ శెసిస్టెన్స్‌లో
ఏర్పడిన వోల్లేజి |డాపునకు, ఇన్‌పుట్‌ సిగ్నల్‌ వోల్డేజికి

ల లు

గల నిష్పత్తియే “వోల్డేజి ఆంప్లి ఫి కేషన్‌ *,

ఉప యోగింపబడిన వాల్వు, ఉపరయోగింపబడిన కప్పి ంగ్‌,

౧
ఆంప్ట్లి ఫయర్‌ ఉపయోగము, ఆంప్లి ఫయర్‌ (పవర్శక

191

ఆంప్లి ఫయర్‌
విధానములను బట్టి వాక్యూము ట్యూబ్‌ ఆంప్లి ఫయర్‌ లు
అనేక విధములుగా విభజింపబడినవి.

(శ్రవ్య పౌనఃపున్య వర్థినులలోను, అధిక శ క్రి మంత మైన
శేడియోా పౌనఃపున్య వర్థినులలోను సాధారణముగా
(టయోడ్‌ చాల్వులను ఉపయోగించుచున్నారు. (ప్రస్తు
తము ఖుటోడ్‌ వాల్వులు ఆంప్లి ఫయర్‌ లుగా అంతగా
ఉపయోగములో లేవు. వెంటోడులతో పనిచేయు ఆం ప్లి
ఫయర్‌ లు (గావాకములలోని శేడియో, ఇన్‌టర్‌
మీడియట్‌, వీడియో పౌనఃపున్యపు న్టేజిలలో ఉపయోగ
ములో ఉన్నవి. చాదాపు పవర్‌ అవుట్‌
పుట్‌ న్టేజిలలోను సెంటోడులను వాడుచున్నారు.
* శెసిస్టెన్స్‌ 4 కెపాసిశున్స్‌ కప్టింగ్‌ * ఆడియో స్టేజిలలో
బహుళ (పచారములో శక ఇంటర్‌ స్టేజి “కస్టింగ్‌
వలయము. సరియగు డిజైను చేసిన ఎడల ముంరీ స
పున్య (పతిఫలముతో *శెసిన్టైన్స్‌ = కెపాసిబన్స్‌ కపుల్‌ ,
ఆంప్లి ఫయర్‌ను పూర్తిగా ఆడియో బాండును sae
కొనునట్లు నిర్మింపవచ్చును. ఆ స్టేజియొక్క పేట్‌ లోడ్‌
శెసిస్టరుకున్నూ, తర్వాతి స్తై స్టేజి (గిడ్‌ శెసి సిస్ట్రరుకున్నూ
మధ్యనుండు కప్టింగ్‌ సుత నుండియే * శెసిన్గెన్స్‌
శిపాసి ఇన్స్‌ కపుల్‌ ఆంప్లిఫయర్‌ * అను పేరు వచ్చినది.
శెసిస్టైన్స్‌ ఇెపాసిశెన్స్‌ కపుల్‌ ఆంప్లి ఫయర్‌ లోని ప్లేట్‌
లోడ్‌ శెసిస్ట్రరుకు గాని, (గడ్‌ ెసిస్టరుకు గాని లేడా
శింటికి గాని బదులుగా ఆడియో ఛోకొను ఉపయోగించిన
ఇంపిడెన్స్‌ కపుల్‌ ఆంప్లి ఫయర్‌ అగును. ఈ కప్టింగ్‌
చాల తక్కువగా ఉపయోగింపబడుచున్నది. రెండు నేజి
లను కలుపుటకు [టాన్స్‌ ఫార్మరును ఉపయో గించినపుడు
చానిని (టాన్స్‌ ఫార్మర్‌ కపుల్డ్‌ ఆంప్లి ఫయర్‌ అందురు.
శ్రుతికేయబడిన (ట్యూన్స్‌) ఆంపి ఫయర్‌ స్టేజిలలో దీనిని

అన్ని

౧m

ఎక్కువగా ఉపయోగింతురు,
డెరక్‌ కపుల్‌ ఆంప్లి ఫయర్‌ లో కపింగ్‌ శకెపాసిటర్‌
చ=

౧m
9,

ఆవశ్యకము లేదు. ఇది ఏ.సి; డి. సి. సిగ్నలులను కూడ
వృద్ధిచేయును.

(శ్రవ్య పౌనఃపున్య శేణి (అనగా సెకనుకు 20 వే కిళ్ళ
నుండి 20 కిలో వై కిళ్ళ వరకు) లోని సిగ్నల్‌లను
వర్థింప జేయుటకు ఆడియో ఆంప్టిఫయర్‌ లు [చూ.]
ఏర్పడినవి. శేడియో పౌనఃపున్య వర్థినులు సెకనుకు 100
కిలో సెకిళ్ళ నుండి 1000 కిలో “సెకళ్ళ వరకు కల
సిగ్నల్‌ లను వర్థింపజేయును, మధ్యరకపు పౌనఃపున్య
వర్గ్థకము (ఐ. ఎక. ఆంప్లిఫయర్‌ ) ఎక్కువగా (గ్రాహక
ములలో ఉపయోగింపబడుచున్నది. అది ఒకే ఒక పౌనః
పున్యముతో ఉన్న సిగ్నల్‌ను వృద్ధిచేయును.

పనిచేయు విధానమునుబట్టి ఆంప్లి ఫయర్‌ లు ముఖ్య
ముగా “వి, “బి”, “సి?” తరగతులుగా విభజింపబడినవి.
ఇన్‌ పుట్‌ వైనుసాయిడల్‌ వోల్టేజి ఇయొక్క_ పూర్తి
ఆవృత్తికి పేటునందు విద్యుత్తు (పవహించునపుడు ఆం ప్రి

ఫయర్‌ “ఏి తరగతిలో పనిచేయుచున్నదని చెప్పుదురు,

సె ేటునందలి విద్యుత్తు అర్థ ఆవృత్తికి మాత్రమే

అ ౧ — (a) ల

పరిమిత మెనపుడు "బి తరగతిలోను, అర్థముకం ఖు
” తరగతిలోను

తక్కువ ఆవృత్తికి పరిమిత మైనపుడు “సి
ఆంప్లిఫయర్‌ పనిచేయుచున్నదని చెప్పుదురు. చేటుక రెంటు
య ౧m
అర్భ ఆవృత్తికంఖు ఎక్కువకు, పూరి ఆవృ త్రికంచు
తక్కువకు పరిమితమై ఉన్నపుడు ఆంప్లిఫయర్‌ “ఏ, బి?
తరగతిలో పనిచేయుచున్న దని చెప్పుదురు. (గిడ్‌ సిగ్నల్‌
ఆవృత్తిలో (పవహించుచున్న (గైడ్‌ కరెంటును బట్టి
తరగతులు తిరిగి విభజింపబడినవి. ఈ విభజనముచే పై
“వి, “బి”, “సి” తరగతులకు 1, 2 అంకెలు చేర్చబడు
చున్నవి. ఉదా: అంశకెలలోని 1 [గిడ్‌లో కరెంటు
లేకపోవుటను, 2 (గిడ్‌లో కరెంటు ఉండుటను సూచించును.
ఆంప్లిఫయర్‌ లు శ్రుతి చేయబడినవి (ట్యూన్స్‌), (శ్రుతి
చేయబడనివి (అన్‌ ట్యూన్స్‌ ) అని కూడ విభజింపబడు
చున్నవి. గ్రుతిచేయబడిన ఆంప్లి ఫయర్‌ ఒక పౌనఃపున్యపు
మేరలోని సిగ్నల్‌ లను మా(త మే వర్థింప జేయును. రేడి యో
(గావాక మునందలి మధ్య రకపు పౌనఃపున్య వర్ధకము దీనికి
సరియగు ఉదాహరణము. (శ్రుతి చేయబడిన ఆంప్లి ఫయర్‌లో
కపింగ్‌ సర్యూటు కూడ (్రుతిచేయబడును, (శ్రుతి చేయ
౧m
బడని ఆంప్లి ఫయర్‌ సర్క్యూట్‌ లలో కప్ట్లింగ్‌ సర్యూూటు
ట్యూన్‌ కావింపబడదు. (శ్రవ్య పౌనఃపున్యవర్థిని (ఆడియో
ఆంప్లిఫయర్‌ ) యున్నూ, బుజు విద్యుత్‌ వర్థినియున్నూ
(శ్రుతి చేయబడని ఆంప్లి ఫయర్‌ లకు ఉదాహరణములు,
(ప్రపాత వర్ణిని (కాస్కేడ్‌ ఆంప్లిఫయర్‌ ): తరచు ఒక
సేజి ఆంపి ఫయర్‌ కావలసిన వర్ల్షకతను ఇవ్వలేదు. అటి
టబ ౧ > . టబ
సమయములందు ఒకటికన్న ఎక్కువ ఆంప్లి ఫయర్‌ లను
ఒకదానిని ఒకటి అనుసరించి (పపాతముగా చేర్చుదురు.
ఇట్టి కాస్కేడ్‌ ఆంప్లిఫయర్‌ లందు వ పౌనఃపున్యము వద్ద
ఒనెనను (పపాత వర్ణిని ఫల(పాప్రి (ఇన్‌) (పతి ఒకొక్క
న్దేజి ఫల[పాప్తులను గుణించగా వచ్చిన ఫలితమునకు
సమానము. అనగా, ఫలపాప్రి 10 కలిగిన రెండు ఒకే
రకపు వర్థినులను (పపాతముగా చేర్చిన (ప్రపాత వర్ణిని
ధి ధి
ఫల[ప్రాప్తి 100 అగును. శాని, [పపాత వర్శిని మేర
వ థి
(బాండ్‌ విడ్స్‌) తగ్గును.
(ట్రాన్సిస్టర్‌ ఆంప్లిఫయర్‌ : ఇటీవలివరకు అన్ని
సర్క్యూట్‌ లందును తెర్ళో అయానిక్‌ వాల్వులు మామే

వె
a
వె

“పగ వె
a

192

ఉప యోగింవబడుచుండెడివి. (ప్రస్తుతము అత్యధిక శక్తి
వర్భక ములలో తప్ప మిగతా అన్ని నర్య్యూట్‌ లలోను
జాలులకు బదులు (టాన్సిస్టార్లు వాడుకలోనికి వచ్చు
చున్నవి. [టాన్సిస్టార్ల వాడుక వలన ఈ |క్రింది అదనపు
లాభములు కలవు: 1 తక్కువనైజు; షై దీర కాలపు
మన్నిక; శి. దిట్టముగా ఉండుట; 4 అతి తక్కువ
బుజు విద్యుత్‌ (డి.సి. వోల్లేజి) ఆవశ్యకము; ర, వేడి
చేయవలసిన ఆవశ్యకము
లేకపోవుట,

చిత్రము-కి నందు
ఒక కామన్‌ బేస్‌రకపు
్రాన్సిస్టారు వర్థక వల
యము చూపబడినది
చిత్రము 4 దీని వర్థక
విధానమును శేఖాచితము చ్వారా చూపుచున్నది.
బయనస్‌ వోల్లేజి ", ఇచ్చుటవలన (ప్రవహించు ఎమిటర్‌
కరెంటును, కలెక్టరు
వోల్డేజి (F ఇని బట్టి
(ప్రవర్తక వందును
“౦ నిర్ణయింవ
బడును. ఊరి ని
ఛారరేఖ (లోడ్‌
లైన్‌ )అందురు. ఇది
(పవర్తక బిందువు
“౦ిగుండాపోవును.
భారము (లోడ్‌
శెసిన్టైన్స్‌) ను బట్టి
ఈ రేఖ మారు
చుండును.

చిత్రము - 4 లో '
సూచింప బడినట్లు
ఇన్‌పుట్‌ సిగ్నల్‌
(En) ఇచ్చినప్పుడు ఎమిటర్‌ కశెంటులో మార్పులు ఏర్ప
డును. కనుక కలెక్టరు కరెంటు (lc) 163, 16 అ మధ్య
మార్చు చెందుచుండును. మారుచున్న ఈ కరెంటు పెద్దదైన
భారము (లోడ్‌ శెసిస్టెన్స్‌) చ్వారా ప్రవహించుచు
అపెడ్‌ వోల్డే జివంటి ఆర్బ ర్నేటింగ్‌ వోల్డేజిని కలిగించును.
ఛారమువై వచ్చు ఈ వోల్లేజి ఇన్‌పుట్‌ సిగ్నల్‌ వోల్లే జి
కంచు అధికమై ఉండును, (ట్రాన్సిస్టర్‌ ఇ న్‌పుట్‌ ఇంపిడెన్స్‌
న్వల్పమగుటచేత, కలెక్టరు కరెంటు 15 నుండి 1కి
మారుటకు కావలసిన ఇన్‌ పుట్‌ వోల్లేజి చాల తక్కువ.

XI—25

a

చిత్రము -_8

చిత్రము =

ఆంప్లి ఫయర్‌ వ్యవస్థ

అవుట్‌ పుట్‌, ఇన్‌పుట్‌ వోల్టేజిల నివ్ప_త్తి ఈన్టేజి యొక్క
వోల్లే జి వర్థకము. న.ల.నా
'ఆంప్లిఫయర్‌ వ్యవస్థః (శబ్ల విస్తరణ విధానము) :
ఒక విశాల (పడేశములోో మానవ కంఠము గాని, సంగీత
స్వరములు గాని జాగుగా వినిపించ గల దూరము
పరిమితము. దీనిని వి స్పరింప జేయుటకు శబ్ద విస్తరణ
విధానము ఆవశ్యకము. ముందుగా రికార్లు చేయ

బడిన సంగీతమును గాని, (పసంగమును గాని పెద్ద
సభలలో పునరుత్స తి చేయుటకు కూడ వై జెప్పిన
విధానము ఉపకరించుచున్నది. స్కూళ్లలోను, ఆసు

పతులభోను ఉపకరించు అంతర సంభాషణ సౌకర్య
ములు కొన్ని శబ్ద విసరణ విధానములలోని |వ్రశ్యేక
సౌకర్యములు.

మానవ కంఠస్వరముయొక్క. గాని, సంగీత స్వరము
యొక్ట_ గాని శబ్బతరంగములు మైక్రోఫోన్‌ సహాయముతో
విద్యుత్‌ తరంగములుగా మార్చబడును. ఆ విద్యుత్‌
తరంగములు కావలసిన స్థాయికి వి_స్హరింప జేయబడును.
ఈ విద్యుత్‌ తరంగములు ఎక్కువ వై శాల్యములో అమర్చ
బడిన లౌడ్‌స్పీకర్ణకు పంపబడును. తలౌడ్‌స్పీకర్ల శబ్దము
ఆవరణమునంతటిని ఆవరించుకొనును.

ఒక ఆవరణమునందు శబ్ద విస్తరణము చేయుటకు
మైక్రోఫోన్‌ లు, లౌడ్‌స్పీకర్గ అమరిక చాల క్లిష్టమైన
దియు, నై_పుణ్యముతో కూడినదియు అయి ఉన్నది.
తరుచు దీనియందు అనుభవమే మంచి మార్గదర్శిని.
అయినను, సాంకశేతికమగు పె అమరికకు ఈ క్రింది
సూచనలు గమనీయములు.

ఆడిటోరియమ్‌నకు గాని, బహిరంగ స్థలమునకు గాని,
క్రీడారంగమునకు గాని ఫ్లానును-మైక్రోఫోన్‌ లను ఉంచవల
సిన స్థానములతో సవో- సిద్ధము చేయవలెను, తరువాత
=.రెక్షనల్‌ బ్యాఫిల్‌ రకపు లౌడ్‌స్పీకర్లను పర్చాటు
శ్రేయవలసిన స్థలములను నిర్ణ యింవవచ్చును. బ్యాఫిల్‌
రకపు లౌడ్‌స్పీకర్ల వాడుక వలన స్పీకరునుండి వచ్చిన
శబ్దము మరల మైక్రోఫోన్‌ కు చేరి ఫీడ్‌ బాక్‌ (ఈల)కలుగు
సావకాళశము తప్పింపవచ్చును. ఉత్పత్తి
శబ్దము ఆడిటోరియమ్‌లో నాలుగు మూలలా వినిపించు
నట్లుగా ఏర్పాటు చేయవలయును. అట్లుగాక, స్పీకర్లు
చివర గోడవైపు |త్రిప్పబడినచో చివర గోడనుంచి ప్రతి
ధ్వని వచ్చును. ఏచేని శబ్బ నిరోధక విధానమును ఏర్పాటు
చేసి, చివరి గోడనుండి వచ్చు (పతి ధ్వనిని నివారించుట
తరచు అవసరము. కాదేని ఈ |పతిధ్వని తరంగములు,
లౌడ్‌స్పీకరు నుండి వచ్చు శబ్బ తరంగములు హాలు మధ్య

అయిన

193

ఆక్సీకరణము

భాగమున కలిసి చికాకు కలుగజేయును. వేర్వేరు
లౌడ్‌స్పీకర్ల నుండి వచ్చు శబ్ద తరంగములు అనేకములు
వోలునందు ఒకచోట చేరి శబ్బ శూన్య (ప్రదేశమును గాని,
ఎక్కువ హోరును గాని కలుగజేయకుండ చూడవలెను,
ఆడిటోరియమ్‌లో నేలపై నుండి గాని, కవ్పునుండి గాని
(వతిధ్వనులు రాకుండ జ్ఞాగత పడవలెను,

జేరియమ్‌ పెర్మాంగ నేట్‌ లు తరచుగా చాడబడును.
కాల్సియమ్‌ పెర్మాంగనేట్‌ అ|చావ్య ఉత్పన్న ములను
ఇచ్చును. ఇది దాని వాడుకవలన అదనపు
(పయోజనము. సోడియమ్‌ వెర్మాంగనేట్‌ గాలిలోని
కేమకు ద్రవీభవించును. అందువలన పొటాసియమ్‌
పెర్మాంగనేట్‌ కార్భన్‌|దవ్యముల ఆక్సీకరణమునకు సర్వ

కలుగు

ఆపశేటర్‌ నకు మైక్రోఫోన్‌లు కన్చించునట్లు ఏర్పాట్లు సాధారణముగను, అతి [ప్ర యోజనకరముగను వినియో
శేయవలయును. దీనివలన మైక్రోఫోన్‌ కం|టోేలు గింపబడును. ఆమ్ల, జార తటస్ట్‌ (దావణములు
సులభమగును, మూడింటిలోను అది తన ఆక్సీకరణ సామర్గకమును చూప

కార్యక్రమ గలదు.అయికే,
మును అనున దాని సామ
రించి లౌడ్‌ కాజ ర్భకము యాన
స్పీకర్లు మారు -4 కమును అనుస
చుండును. 3 రించి మారు
సాధారణ జ చుండును
మయిన ఉప 4 అత్యంత శక్తి
న్యాసమునకు భ్‌ మంతమైన
వోరన్‌ రకపు షక డాని చర్య
లౌడ్‌స్పీకరు వ్షే కారణముగ
ఏర్పాటు చేసిన = ఆన్లుయానక
చాలును, కాని, ae ములో దాని
సంగిత కచ్చేరి ఉప యోగము
లకు, గాన సభ వూర్ప వర్ణకదళ ఎ వికి ని:రుం్మత్రైక న్న. లతో పరిమితము గనే
లకు. తనునగు విస్త్రృతమగు శబ్దవిస్తరణ విధానము. Som:
న్వరోత్ప త్తి కాబట్టి, స్థిర
కలుగజేయుటకు విస్తృతమగు హై-ఫై స్పీకర్లను కారన్‌ యౌోగికముల ఆక్సీకరణమునకు మాత్రమే అది

ఏర్పాటు చేయవలయును, న. ల. నా,

ఆక్సీకరణము : ఆక్సీకరణము కార్భన్‌ యౌగికము
లను సంయోజించుటకు, ఆక్సీకరించుటకు సర్వసాధారణ
ముగ ఉప యోగింపబడు |ప|క్రియ.

అక్సికారకములు : ఆక్సీకరణ ప్రక్రియను నంతృ ప్తికర
ముగ నియం(త్రింపవలయునన్న అందుకు ఉచితమైన
ఆక్సీ కారకమును ఎంచుకొనుట అశ్యావశ్యకము. అందు
వలన అపేకిత ఉత్పన్నము యొక్క. గరిషపు దిగుబడిని
సాధింప వీలగును. శకార్భన్‌ యౌాగికములను ఆక్సీకరించు
టకు ఈ (క్రింది ఆక్సీకారకములు తరుచుగ విరివిగా వినియో
గింపబడును,

పెర్మాంగ నేట్‌లు: సోడియమ్‌, పొటాసియమ్‌్‌,
కాల్సియమ్‌, జేరియమ్‌ వంటి ధాతువుల పెర్మాంగ నేట్‌ లు
నమర్థమైన ఆక్సీకారకములు. క్లిష్ట సంఘట్టనములు కల
కొన్ని |పోటీన్‌లను ఆక్సీకరించుటకు _ కాల్ఫియమ్‌,

ఉపవకరింప గలదు,

జై (కోమేట్‌లు: ఇవి ఆమ్హ్లుముల సమతమున మంచి
ఆక్సీ కారకములు. సోడియమ్‌ డై. డోమేట్‌ చాల చౌకై_
నది; నీటిలో ఎక్కువగా కరగును, కాబట్టి, అదియే చాల
తరచుగ? వాడబడును.

న్రైటిక్‌ ఆసిడ్‌: నైట్రిక్‌ ఆసిడ్‌ అత్యంత ళ క్రి మంత
మైన ఆక్సీకారకము. కాని, అప్పుడప్పుడు అది కారన్‌
కొ గికమును న్మ|కీకరింప నుంకించును, సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌
సమతకుమునను, మర్కురీ, రాగి, సిలీనియమ్‌ యౌగిక
ములు |(పేరకములుగ ఉన్నపుడును నె|టిక్‌ ఆసిడ్‌
విజాతీయ చక్రీయ (హౌశురో సైక్లిక్‌) ఆరొమాటిక్‌
ఎనెట్రోజన్‌ యహౌగికములను తిరుగులేకుండ ఆక్సీకరింప
గలదు.

[కోవమిక్‌ ఆసిడ్‌ (దావణము, హైపో క్లోరిన్‌ ఆసిడ్‌ల
లవణములు, క్లోరీన్‌ డై ఆక్సైడ్‌, క్లోశేట్‌లు, పెరా

194

శనడిలు, పొగల్ముగక్కు. సల్ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ మొదలై నవి
కూడ (ప్రధాన ఆక్సీకారములు,

అక్సికరణ (ప్రతి క్రియలలో రకములు : ఆక్సిజన్‌ పర
మాణువును (వవేళ పెట్టుట: ఆల్లి హైడ్‌ లను ఆమ్లములుగా
పరివ ర్థింప జేయుటకు ఈ సూత్రము వినియోగింపబడును.
అధికతర -తాపక్రమ, _పేషములలో ఆసిటాల్లి
హైడ్‌ను ఆసిటిక్‌ ఆసిడ్‌ గ మార్చుట:

ఇందు మాంగనీస్‌ ఆసిశేట్‌ (పేరకముగ వాడబడును;
కోదాల్డ్‌, రాగి, పొటాసియమ్‌ వంటి ధాతువుల లవణములు
కూడ వాడబడినవి, ఇది ద్రవ స్థితిలో జరుగు లాతుణిక మైన
ఆక్సీకరణము; దిగుబడి 88-95% వరకు ఉండును. ఈ
(ప్రతిక్రియ యందు ఆసిటిక్‌ ఆసిడ్‌ రూఃపొందకుండ మాంగ
నీస్‌ ఆసిశేట్‌ తిరుగులేకుండా నిరోధింపగలదని (ధ్రువ

ఉదా :

ఆక్సికరణము
ZnO

CH. CH, eC Hy. CH=CH, +H,
అల్యూమినాయును, [కోమేట్‌ లును ఇచట సంతృ్భ ప్రి
కోరముగ పనిచేయు ([పేరకమునకు (ప్రవర్గకము ((వమో
టరుులు. ఇది చాప్పస్థితిలో జరుగు |పేరకయు క్రమగు
ఆక్సీకరణము. ఇందు 40% (దవ్యము యొక్క పెరుదలకు
మార్చుచెందును. ఈ రకమునకుచెందిన ఇతర [పతి క్రియలు:
1. ఐసోపోపిల్‌ ఆల్క వోల్‌ నుండి ఆసిటోన్‌ ఉత్పాదన

CH En ZnO CHN
3 CHO —~— త్రై CO .LH
ar po క, 2 +E

దిగుబడి 986%
2. మెతిల్‌ ఆల్క_హోల్‌ నుండి ఫార్మాల్లీ హైడ్‌ నిర్హాణము.

రాగి (పేరకము

CHOKE SS HCHO HEH:
న mo-me? wr

CH CHOL3 0,

మాంగనిస్‌ ఆసిశేట్‌
2 గరిప్ట్ర తాప క మము 100°C, (శేషము శ్‌ కి. (గా | చె.మి
e

z= 3CH,. COOH

అ

హై*(డో కారన్‌ లను ఉన్నత అణుభారములు కల ఆల్క
హాల్‌లుగ మార్చుట పై రకమునకు మరియొక
వహారణము. ఈ ఆల్క వోల్‌ లు జాళకములను తయారుచేయు
చును. ని తి 9 క్రీ
టకు వనికి వచ్చును. ఇవ కూడ (ద్రవస్థి లో జరుగు ఆక్సీ

ఉదా
యమొధటి గాలి పంపు

రెండవ గాలి వంపు

గాలీగళని |

మరుగుచున్న పాదరసము

RA

bm

Grn LO SUSI SVU SIV VOVLO VITRO LLU G

వాస్తలీన్‌ శాప్పకము ఆక్సీకరణ వరివ ర్త కము

పాడ
bbe

నా ఫలీన్‌ను శాలిక్‌ ఆన్‌
~~

కరణమే. మగ్నీపియమ్‌, రాగి వంటి ధాతువుల లవణ
ములు ఇచట _కీరః ములుగ ఆచరించును.

నిరుదజనిక రణము: పాసిక్కు.ల, ఎలాస్తో మెర్‌ ల నిర్మా

౧ట లు €

ణమునందు [ప్రధాన మోనొ మెర్‌ గ పనికి వచ్చు స్టైయిరీన్‌

ఈ [ప్రక్రియను అనుసరించి ఎతిల్‌ జెన్లీన్‌ నుండి తయారు

కేయబడును:

పె రెండు ప్రకియల నమ్మేళనము: _ఆలిఫాటిక్‌
హై|డో కారన్‌ లను, వాటి వ్యుత్పన్న ములను ఆక్సీకరించు
టకు ఆక్సిజన్‌ ను [పవేశపెట్టుబ, నిరుదజనీకరణము అను

రెండు (ప్రక్రియల స మేళనమును అవలందబింపవచ్చును.

గాలిరే చల్లార్పబడు రనసౌంక్రీశారశము

గాలి, నాస్హలీక్‌ భావ్పను

చల్లార్చు పరికరము

9డ గ ఆక్సీక రించుటకు వినీయోగింవబడు పరికరము యొక్క రూపకల్పన

ఈ (ప్రక్రియల వలన (ద్రవ,
రెండును సాధ్యపడును.
ఉదా: మిశేన్‌ నుండి ఫార్మారల్తి హైడ్‌ ఉత్ప తిః

CH, + 30,—>3HCHO +H

అణు సంఘనట్లము ద్వారా నిరుదజనీకరణము : ఉదా ;
ఉన్నత తాష్మక్రమమువద్ద లెన్టీన్‌ నుండి డై ఫీనిల్‌ ఉత్పాదన:

జాప్పు ఆక్సీకరణములు

195

ఆటంజాంబు

OL, SE oe, GN EE
ఇటులనే అణు శృంఖలమునకు ప్రన్ఫుటమగు విదళ
నము లేకుండ టాల్యుయిన్‌ ను స్టిల్‌ బేన్‌గ మార్చవచ్చును:
2C,H,.CH—SC, H,. CH=CHC, Hy, + HN
చె ప్రకియలు అన్నియును కారన్‌ బంధనముల
విధ్వంసనముతో సవో, ఏకకాలమునందే జరుగవచ్చును.
ఉదా: నా ఫ్రలీన్‌ నుండి శాలిక్‌ ఆన్‌ హైడ్రైడ్‌ ఉత్పాదన:
ఇందు దిగుబడి 80 - 85%.
ANE SE

2 త్‌

ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌లో వలె శూన్య ఛార రూపాంతరణ
నిమ్పయక్తి చుట్టుల నిష్ప త్తికి సమానము. అనగా,

నెకండరీ వోల్లేజి (V,) శెకండరీలోని చుట్టుల సంఖ్య (N,)
చె9మరి వోల్లేజి (1) ె9మరీలోని చుట్టుల సంఖ్య (1)

ఒశే సామర్థ్యము (కెపాసిటీ) (కిలో-వోల్డు-ఆంపియర్‌
లలో, సంగవాముగ కక) వోల్డేజి నిష్పర్తికి సాధారణ
ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ కంచు ఆటో (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ కు తక్కువ
పరిమాణములో రాగి అవసరము, కండెక్టర్‌ యొక్క_ మధ్య

>CHO,+2H,O f+ 2 COo,M

మధ్యంతర |ప్రత్మిక్రియల ద్వారా కూడ ఆక్సీకరణ
మును జరుపవచ్చును. ఉదా: మొదట గంధకీకరణము
(సల్ఫ్ఫోనేషన్‌ ) లేదా క్లోరీనీకరణము, తదుపరి జలవి శ్లేష
ణము అను (ప్రక్రియల ద్వారా ెన్టీన్‌ను ఆక్సీకరించి,
ఫీనోల్‌ను తయారు చేయుట:

చేదము అది [ప్రవహింపచేయు విద్యుచ్చక్తి (కరెంటు)కి
అనుపాతములో ఉండును. ఒక్క వై ండింగ్‌లోని కండెక్టర్‌
నిడివి చుట్టుల సంఖ్యకు అనుపాతముళో ఉండును. అందు
చేత ఒక్క వై_ండింగ్‌లోని రాగి భారము విద్యుచ్చ కి,

చుట్టుల సంఖ్యల లబ్బమునకు అనుపాతములో ఉండును.

860°C
NaOn (2 త్రిడిలో)

Cl Ee
EH —23, B్మ Cl

ఓలిఫిన్‌లను మందతర పరిస్థి తులలో ఆయా [ఒక ఆటో (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ లోని ఇ౭గి భారము

డై. హై(డాక్సీ యాగికములుగను, గంధక యోగికములను,
సల్ఫ్ఫోనిక్‌ ఆసిడ్‌ లుగను ఆక్సీకరించుట మొదలగు ఇతర
ఆక్సీకరణ [పతి క్రియలు కూడ కలవు.

భదత - జా(గతః ఆక్సీకరణము అత్యున్నత తావజనక
మైన (ఎండో తెర్మిక్‌ ) (డ్రతిక్రియ. అనగా |ప్రతిక్రియవలన
అపరిమిత ఉష్ణము వెలువడును. కాబట్టి, ఆ ఉష్ణ మును తొల
గించుట ఒక (ప్రధాన సమస్య, ఇందుకు కావలసిన ఉత్ప
న్నము తయారగునంతవర కే ఆక్సీకరణమును జరిపించుట,
ఆ విధముగ దవానమును సంపూర్ణము చేయకుండుట వంటి
జా(గతలను పాటింపవలసి ఉండును. ఆర్‌. ను.

ఆటంబాంబు : చూ* నం, 2 - 167,

ఆటో (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ : ఆటో (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ నందు
ప్రక్క చిత్రములో చూపినట్లు 1. పై మరీ; 2. సెకండరీ
వోల్డేజీలకు (ప్ర క్యేక మైన
వై_ండింగ్‌లు ఉండక ఒకే
ఒక వై_౦డింగ్‌ ఉండును.
ఆటో (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌
నందు సెకండరీ వోల్డేజి
ఏదై నా ఒక అనుకూల
బిందువువద్ద (గ్రహించుట
చ్వారా పొందబడును,
దీనియందు సాధారణ

ఆటో (టాన్‌, సఫౌర్మర్‌

C,H,O Na + NaCl + HO

= 1l-K

ఒక సాధారణ [ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ లోని రాగిభారము
i}

m-1 zr

రాగి భారము యొక్క. నిష్ప త్తి= a =1-K

కార్యకరణ న్మూత్రము : ఆటో (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ చే
భారమునకు సరఫరా చేయబడు విద్యుచ్చక్తి రెండు ఛాగ

ములుగ ఉండును: 1. గ1N—N, గుండా రూపాంతరము
లేకుండగనే సరఫరా అగునది; 2, రూపాంతరము వలన
ఉపరి

భాగమున గల స్కీ చుట్టులలో
విద్యుచ్చ క్రి.

గాణ ఉత్ప త్రిలోని కొంత భాగము మాత్రమే రూపాంతర
ఫరితము అగుటచే ఆటో (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ లో ఆధిక్యము
అధికము.

ఉపయోగము : తక్కువ రాగి పట్టుటచే, |టాన్స్‌ఫర్‌
మేషన్‌ నిమవ్పంత్తి ఒకటికి దగ్గరగ ఉండుచోట్ల ఆటో (ట్రాన్స్‌
ఫార్మర్‌ లు అప్పుడప్పుడు ఉపయోగించబడును. శకాని,
రెండవ దానితో పోల్చినప్పుడు ఒకపక్క యందు అధిక
బునన్‌ ఉండునప్పుడు "రెండు వై_ండింగ్‌లు గల సాధారణ
ట్రాన్స్‌ ఫార్మర్‌ను ఉవయోగించుట మంచిది, రెండు
(పక్కలు విద్యుత్‌ ద్వారా విడివిడిగా ఉండుట, విద్యుత్‌
బంధనము చేయబడి ఉండుట అందులకు కారణము,

ప్రవహించు

196

అందుచేత, ఆటో [టాన్స్‌ఫార్మర్‌ లకు వోల్లేజిని (క్రమ
పరచు శెగ్యు లేటింగ్‌ ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ లుగ ఎక్కువ
ఉపయోగము కలదు. కొన్ని సమయములందు వాటిని ఆల్ట
శ్నేటింగ్‌ కరెంట్‌ ఫీడర్‌లో వోల్డేజిని పెంచుటకై
“బూష్ట్రర్‌లుగ కూడ ఉవయోగింతురు. వి. వి. ఎల్‌. రా.

ఆటో మొబైల్‌ ఇంజనీరింగు: ఆటో మొబైల్‌
అనగా తనంతట తానే నేలవై నడచు వావానము అని
అర్థము. ఇనుప పట్టాలపై నడచునపుడు అది లోకో
మోటిప్‌ (రైలు ఇంజను) అని వ్యవవారింపబడును.
నసుపరిచితముళలై న మోటారుకారు, బస్సు, లారీ మున్నగు
నవి చక్కగా వేయబడిన రోడ్లపై పోవును. రోడ్డు
లేనిచోట కూడ నడచు (ట్రాక్టరు, టాంకు మున్నగు
వావానములు ఎగుడు దిగుడు నేలలవై కూడ పోగలవు.
మోూటారుకారు రూపొందిన తీరు సమీక్షలో వివరింపబడినది
[చూ. పు 76].

మోటారు కారులలో రకములు: మోటారు సై కిలు,
స్కూటరు, మోపెడ్‌ రెండు చక్రములు కల చిన్నతరహో
వావహానములు. ఇవి ఇడ్డరు (పయాణీకులను - ఒకని
వెనుక ఒకనిని _ తీసికొనిపోవుటకు ఉద్దేశింపబడినవి. వాటి
(వక్కన శారు చేర్చి, మూడవ |పయాణశీకునికి కూడ చోటు
కల్చ్పింపవచ్చును, మోటారు సై కిలుకు కూడ వెనుకతట్టున
రెండు చక్రములు అమర్చి, డ్రైవరుతోపాటు ఇద్దరు
(పయాశణీకులు - ఒకని (గ్రక్కన ఒకరు - కూర్చుండుటకు
వీలు కల్పింపవచ్చును. అప్పుడు అది ఆటో - రిక్షా అని
చేరొనబడును. కారులో ఇద్దరు మొదలు ఏడుగురు
(ప్రయాణీకులు సదుపాయముగా కూర్చుండవచ్చును. ఆరు
గురి నుండి పదిమందివరకు కూర్చుండుటకు అనువుగా
తయారుచేయబడిన కారుకు ఎస్టేట్‌ కారు లేదా స్టేషన్‌
వాగన్‌ అని పేరు. ఆసనములను తీసివై చి, ఈ బండ్ల ను
సరకుల రవాణాకు కూడ వినియోగించవచ్చును.
దాదాపు 20-50 మంది జనము కూర్చుండుటకు తగు విధ
మున బస్సు నిర్మింపబడును, వాటిని రెండు అంతస్తులలో
నిర్మించి, ఎక్కువ జనమునకు వసతి కలిగింపవచ్చును.
దాదాపు ఒకే నైజ ఒకే విధ మైన నిర్మాణము కల బస్సు
లను, (టక్కులను వాణిజ్య వాహానములుగ వరిగణించుట
పరిపాటి.

బరువులు మోయు బండ్లు: సరకులు మోయు బండ్లు
మోటారు సై కిళ్ళ, మూడు చక్రముల బండ్ల పద్ధతిపై
నిర్మింపబడిన చిన్న చిన్న బట్వాడా వాన్‌ లు మొదలు అరై
కొరకు 14 టన్నీల దాక బరువులు లాగు పెద్ద పెద్ద

ట్రక్కుల వరకు పెక్కు సై_జులలో ఉండును. చాల

ఆటోమొబైల్‌ ఇంజనీరింగు

(ట్రక్కులు వలురకముల సామానులను రవాణా చేయగల
సామాన్య వావానములై ఉండును. ఇవికాక, పెటోలు,
త్వరగా చెడిపోవు పదార్థములు మున్నగు |ప్రశ్యేక
సామానులను మోసికొనిపోవుట కొరకు, ఇంటింటి
బట్వాడా, అగ్ని|పమాదము వంటి నిర్షిష్ట | ప యోజనముల
కొరకు [టక్కు.లు (పత్యేక డిజైను (ప్రకారము నిర్మింప
బడును. (టక్కులకు వెనుక తట్టున (శైయిలర్‌ను చేర్చి,
అవి లాగగల బరువును డాదాపు 100 టన్నీల వరకు
పెంచవచ్చును. (శైయిలర్‌లు కేవలము సరకులను తీసి
కొనిపోవు పెకైల లేదా ప్లాట్‌ ఫొరమ్‌ల వంటివి. (టక్కు లే
వాటిని తమ వెంట లాగికొనిపోవును, చాల (కుయిలర్‌ లు
నాలుగు లేదా అంతకన్న ఎక్కువ చక్రముల ఆధారమున
నడచును. [టక్కు, (శైయిలర్‌ - శెండిటిలోను బరువులు
వేయవచ్చును.

నిర్మాణ పద్దతులు : ఈ వావహానములు (వపయాణీకుల,
సరకుల రవాణా యం(తాంగములు అనియు, అందుకు
అనుగుణముగా నిర్మింపబడిన కంపార్ట్‌ మెంట్‌ లు అనియు
చెప్పవచ్చును. (టక్కులలో ఈ కంపార్ట్‌ మెంట్‌ సాధారణ
ముగ సరకులు వేయుటకు, దించుటకు వీలుగా వెనుక
భాగమున పెద్ద తలుపు గల ఒక గది; దాని వై థాగము
తెరువబడి యో, పూర్తిగా మూయబడి యో ఉండవచ్చును,
అది తరచుగా కరతో గాని, ఉక్కుతో గాని, అల్యూమిని
యముతో గాని నిర్మింవబడును. కొన్ని (ప్రళ్యేక వస్తువుల
రవాణాకు అనువుగ కూడ దానిని రూపొందించుట కలదు.
పెటోలు గాని, నీటిని గాని తీసికొనిపోవునపుడు అది ఒక
తొట్టి రూపమున నిర్మింపబడును. చేవలను, కూరగాయ
లను రవాణా చేయుటకు అది శీత లీకరింపబడును. సంచార
(గ్రంథాలయములను మోసికొని పోవునపుడు దానిలో
అరలు ఏర్పాటు చేయబడును. శకారులోను, బస్సులోను
ఆసనములు మెత్తని దిండ్లతో అమర్చబడి ఉండును.
కంపార్ట్‌ మెంట్‌ యొక్క శరీరము (బాడీ)లో తలుపులు,
కిటికీలు, పైకప్పు, (క్రింది నేల ఏర్పాటు చేయబడును.
సాధారణముగ ఒక ఉక్కు. చ[టమునకు కొన్ని ఉక్కు
శేకులు బిగించి, చాడీని నిర్శింతురు. బాడీని ముందుకు
పొడిగించి, ఇంజనును కప్పివేయు చానగెట్‌ను ఏర్పాటు
చేయుదురు.

ఛేజిస్‌: మోటారుకారు శరీరమును పూర్తిగా తీసివేసి
నచో ఏది మిగులునో ఆ ఛాగము శేజిస్‌ అని పిలువ
బడును. ఇంజను, ఇంజను నుండి చక్రములవరకు కల
చోదన యంత్రము, బండియొక్క తదితర యం|తాంగము
ఛేజిస్‌లో చేరినవే. వావానము ముందుకు సాగిపోవుటకు

197

ఆటోమొబై ల్‌ ఇంజనీరింగు

కావలసిన శక్తిని ఇంజను [చూ,.]| ఉశ్చాదించును. ఈ
యం|తాంగమునకు దృఢ మైన ఉక్కుతో చేయబడిన గట్టి
చటము ఆలంబనముగ ఉండును. [పయాణీకులకు, సరకు
లకు రోడ్ల ఎగుడు దిగుడువలన కుదుపు లేకుండుటకు చట
మును కమాను (స్పి 9ంగ్‌ )లపై నిలజెట్టుదురు. కమానులు
ర్రరుసుల కమ్ముల పై ఉండును, కమ్ముల చివర చక్రములు
విగింపబడును. క్లచ్‌, గేర్‌ శాక్సొ, (పొవెల్లర్‌ (చోదక)
దండము, డిఫ కెన్షి యల్‌ అను సాధనముల ద్వార? ఇంజను
చక్రములను నడపును; చక్రములు వాహానమును ముందుకు
(తోయును.

క్లచ్‌: ఇంజనును మిగిలిన చోదన యంత్రమునుండి
విసంధించుటయే క్లచ్‌ చేయు పని, డ్రైవరు కాలి పెడల్‌ చే
నొక్కి దానిని పనిచేయించును. ఇంజనును బయలుదేర
జేయుటకు, గేర్‌ను మార్చుటకు, బండిని కదలింపకుండ
ఇంజనును మాత్రమే నడపుటకు కచ్‌ ఉపకరించును.

గేర్‌ బాక్స్‌ఃక్లచ్‌ నుండి శక్తి గేర్‌ బాక్స్‌కు పోవును.
గేర్‌ చాక్స్‌ చేయువనిని ఇటుల బోధపరచుకొనవచ్చును.
ఇంజను అత్యంత ఆర్థిక సౌష్టవముతో పనిచేయవలెనన్న
అది ఒక (ప్రత్యేక వేగముతో నడుపబడవలసి ఉండును.
ఆ (ప్రశ్యేక వేగము సాధారణముగ హెచ్చుగా కూడ
ఉండును. కాని, కారు వేగము డ్రైవరు అవసరములను,
రోడ్డును, (ట్రాఫిక్కును అనుసరించి తప్పనిసరిగా మారు
చుండును. ఇంతేకాక, బండిని బయలుదేరించునపుడు,
అది కొండ వంటి మిట్ట [పదేశము మీదికి పోవునపుడు,
చాల బరువు సరకులను లాగవలసి వచ్చినపుడు వెనుకటి
చక్రములకు - అవి తిరుగువలెనన్న - వావానము సమ
మట్టమైన చక్కని రోడ్డుపె స్థింవేగమున పయనించు
నప్పటికంచు ఎక్కువ |(భమణ బలము అవసరము
అగును. ఇంజను యొక్క. వేగమును తగ్గించుట, తదను
గుణముగా చకముల ('థమణ బలమును హెచ్చించుట-ఈ
శెండును గేర్‌ జాక్స్‌ చేయు పనులు. ఆదర్శ (ప్రాయమైన
కారులో ఇంజను స్థిరవేగముతో నడుపవలెను; చక్రముల
వేగమును గేర్‌ చాక్‌ ఆధారమున అవసరములకు తగు
నటులుగా మార్చుచుండవలెను. అయితే, ఇది ఆచరణ
సాధ్యము కాని పని, గేర్‌ చాక్సొలో మూడు, నాలుగు
వేగ నిష్పత్తులు కల్పింవబడును. మధ్యస్థ చక్ర వేగములు
ఇంజను వేగమును మార్చుట చ్వారా సాధింపబడును.
డ్రైవరు తనకు అందుబాటులో ఉండు ఒక ఉచ్చాలకము
(లీవర్‌ ) సవనోయమున గేర్‌ జాక్స్‌ను పనిచేయించును.
ఈ ఉచ్చాలకము డ్రెవరకు దగ్గరగా నేలమీదికి పొడుచు
కొని ఉండును. కొన్ని చోట్ల స్ట్రీరింగు చ[కమునకే

సంధింపబడును. ఉచ్చాలకము “తటస్థము (న్యూటల్‌ )'
అనబడు స్థితిలో ఉన్నపుడు ఇంజనుకు, వెనుకటి ఇరుసుకు
కల అనుసంధానము శెగిపోవును. వాహానమును నడపఫు
టకు ముందు డ్రైవరు ఉచ్చాలకమును ఈ స్థితికి తెచ్చును,
ఇంజను పనికశేయుట (ప్రారంభించుటతో డ్రైవరు ఉచ్చాలక
మును (క్రిందికి (మొదటి గేగ్‌ కు) మార్చును. ఈ స్థితిలో
గేర్‌ బాక్స్‌ బండి వేగములో గురుతమమైన తగ్గుదలను
కొని తెచ్చును. ఇటుల బండి తక్కువ వేగమును, ఇంజను
మాత్రము దాదాపు అధికతమ వేగమును అందుకొనును,
త్వరణకము (యాక్సిల రేటర్‌ ) పెడలొను |కిందికి దించుట
వలన ఇంజనువేగము, బండివేగము అధికమగును. బండి
చేగమును అందుకొనుచు, ఇంజను వేగము అధికతమ వేగ
మును మించిపోవుచు ఉన్న పుడు గేర్‌ వెంటనే మధ్యస్థ లేదా
ద్వితీయ స్థితికి మార్చబడును, అపుడు ఇంజను వేగము
తగ్గును; బండివేగము హెచ్చును. కాబట్టి, రెండవ గేర్‌ల
సంఖ్య ఎంత పౌచ్చిన, బండి యొక్క. పొదుపు కూడ అంత
హెచ్చును. ఎగువ గేర్‌ స్థితిలో ఇంజను సూటిగా వెనుకటి
ఇరుసుతో అనుసంధింపబడును. అప్పుడు బండి పని శేయు
టకు గేర్‌బాక్స్‌ వలన (ప్రయోజనము ఉండదు. ఆధునిక
వావానములలో స్వతశళ్చళ తములై న గేర్‌ బాక్స్‌లు ఉంచు
పద్ధతి చాల సెంపొందించబడినది. ఇంజను కొంత వేగ
మును అందుకొనుటతోనే గేర్‌లు తమంతట తామే మారి
పోవును. |

డిఫరెన్షి యల్‌ : ఇంజను, క్లచ్‌, గేర్‌ బాక్స్‌-ఈ మూడు
కలిసి ఒకే యూనిట్‌ గ ఉండును. కారులోను, |టక్కులోను
సాధారణముగ ఈ యూనిట్‌ ను ఛేజిన్‌ ముందు భాగమున
ఉంచుదురు. బస్సులో (ప్రయాణీకులకు _సాధ్యమగునన్ని
ఎక్కువ సీటులు ఏర్పాటు చేయుట లాభదాయకము.
ఇంజను కొరకు కొంత జాగాను వ్యర్థ పుచ్చుట మంచిది
కాదు, కాబట్టి, దానిని అడుగుభాగమున.ముందున గాని,
మధ్యన గాని, వెనుక వై పున గాని-ఉంచుదురు. గేర్‌ బాక్స్‌ను
ప వెల్లర్‌ దండము అని పిలువబడు ఒక గుల్లదండము
ద్వారా వెనుక ఇరుసుకు సంధింతురు. |పొపెల్స ర్‌ దండము
తనకు సమకోణములో ఉన్న వెనుక ఇరుసుకు రెండు గేర్‌
జతల ద్వారా శక్తిని అందించును. ఒక గేర్‌జత వెనుక
ఇరుసుకు శక్తిని పంపుటకు, మధ్య
వేగములో మరికొంత తగ్గుదలను సాధించుటకు ఏర్పాటు
చేయబడినది. కెండవ గేర్‌ జత డిఫరెన్షియిల్‌ అని
చేరొనబడును. వెనుక ఇరును శకెండు అర్థభాగములుగా
చేయబడును. ఒకొక్క అర్థభాగము చెరిణయొక వెనుక
చక్రముతో అనుసంధింపబడును. మధ్యన ఉన్న డిఫశెన్ని

ఇంజను - ఇరుసుల

198

యల్‌ [ప్రొ పెల్లర్‌ దండమునుండి శ కిని స్వీకరించి తిరిగి
దానిని వెనుకటి కెండు చకములకు-ఆ రెండు చక్రములు
(గ్రమణ బలమును చెరి సమానముగ పొందునట్టు-_విభ జిం
చును. బండి సూటిగా ముందుకు పోవుచున్నంత సేపు ఈ
యం|తాంగముతో పని ఉండదు. కాని, బండి ఒక మలుపు
లోనికి తికుగునపుడు బయటి చక్రము ఎక్కువ వేగము
గను, లోపలి చక్రము కొంచెము మెల్లగను పోవలయును.
వెనుక ఇరును మీది శెండు అర్థ దండములు విభిన్న వేగ
ములతో తిరుగుటకు అవకాశము కల్పించుచు, డిఫశెన్షి
యల్‌ |(భమణ బలమును శెండిటి మధ్య సమానముగ
విభ జించును.

చ్మకములు : మోటారు కారులో ముందరి చక్రములు
ఇంజనుతో ఏ విధముగను సంధింపబడవు. అవి స్ట్రీరింగు
కొర కేఅనగా బండిని కావలసిన దికు)_నకు శ్రిప్పుట శే-
ఉపయోగింపబడును. జీపులోను, బరువులు మోయు
(టీక్కులోను ముందరి చృకములు స్థీరింగుకు ఉపయోగ
పడుటయే కాక, ఇంజనుచే నడపబడుట కూడ జరుగును.
అందువలననే అవి అపరిమిత ఛారములను లాగ గలవు;
నిలువు, వాలు కల (ప్రాంతములకు కూడ పయనింపగలవు.
ప్రయాణము సుఖముగా సాొగుఓ కుకు, బండి అధిక వేగ
మును అందుకొనుటకును అనుకూలముగా చ్మక్రములకు
గాలితో నింపబడిన కైరులు అమర్తురు. కావలసినపుడు
బండిని వెంటనే ఆపుటకు వీలుగా చక్రములు అన్నింటికి
(_ేకులు ఏర్పాటు చేయబడును. ఒక ఇనుపడోలు (తి
చ,కమునకు సంధింపబడి, చ[క్రముతో కలిసి |భమించు
చుండును. [పశళ్యేక ఘర్షణ |ద్రవ్యముతో ఆచ్చాదింపబడిన
పాదము డోలు లోపలి భాగమునకు గట్టిగా అదుమబడి
ఉండును. పాదముకు, డై వరు కాలి పెడల్‌కు ఒక యాం|త్రిక
లేదా హై(|డారిక్‌ అనుసంధానము ఉండును. డ్రైవరు
పెడల్‌ను నొక్కగానే |శ్రేకులు చృక్రములకు పట్టి, బండి
ఆగిపోవును.

విద్యుద్దీపములు, కండెనలు : మోటారు శకారులలో
విద్యుద్దీవములు, విద్యుత్తు సహాయమున [మోగు వహోరన్‌
ఏర్పాటు చేయబడును. చీకటిలో సై తము బండి నిరపాయ
కరముగా పయనించుటకు వీలుగా ఈ దీపముల ఏర్పాటు
యావద్దేశమున చట్ట రిత్యా విధించబడినది. మోటారు
కారులోని వివిధ భాగములలో కొన్నిటి తలములు పర
సరము ఒరసికొనుచుండును. ఇట్టి తలముల మధ్య గల
ఘర్షణను అతిక్రమించుటకు వినియుక్తమగు శక్తిని
కందెనల (ప్రయోగము చ్వారా తగ్గింతురు. ఒరసికొను
తలములపై నూనెను గాని, |గీజ్‌ను గాని కండెనగా

ఆటో మోటివ్‌ శింజనులు
వాడుదురు [చూ. అంతర్దవాన ఇంజను-=పు. 152; అకర్మన్‌
స్ట్రీ రింగు-పు. 161; ఆటోమొబైల్‌ (జేక్‌; ఆటోమోటివ్‌
ఇంజనులు; ఆటో మోటివ్‌ స్ట్రీ రింగు], ఎన్‌. ఎన్‌. నౌ. రా.
ఆటోమొబైల్‌ (టేక్‌ : ఆటోమొబైల్‌ చక్రముల
(భ్రమణ వేగమును తగ్గించుటకు లేదా ఆపివేయుటకు,
మైరులు నేలను రాచుకొని పోవునట్లు చేసి, వావాన గమన
వేగమును తగ్గించుటకు లేదా ఆపివేయుటకు ఉపయోగ
వడు ఘర్షణయంత్రాంగమును ఆటోమొబైల్‌ (జేక్‌లు
అందురు. సర్వసాధారణముగ (డమ్‌ రకపు (కను
ఉపయో గింతురు. డిస్క్‌, కాలిపర్‌ డిస్క్‌. రకముల |బేకులు
చాల అరుదుగ ఉపయో గింతురు. పెక్కు ఆటోమొచై ల్‌లు
శెండు ద్రశ్యేక డక్‌ వ్యవస్థలతో అమర్చబడి ఉండును.
నాలుగుచ|కముల హై ్రాలిక్‌ సర్విస్‌ (్రేక్లలు పెడల్‌
తోను, మెకానికల్‌ పార్కింగ్‌ (జేక్‌లు ఉచ్చాలకము
(లీవర్‌ )తోను సాధారణముగ పనిచేయును,
ఆటో మొబైల్‌ వేగమును తగ్గించు నిమిత్తము లేదా
ఆపివేయు నిమిత్తము (జేక్‌ వేయుటకు ఒక జత బేక్‌
పాదము (భమణము చేయు [డమ్‌కు ఎదురుగా కావలసినంత
శక్తితో (త్రోయబడును. (గేక్‌ పాదము ఘర్షణ పదార్థ
ములతో చేయబడిన ముఖములను కలిగి ఉండును. ఆ
ఘర్షణ పదార్థములు పాదములకు బిగింపబడి గాని లేదా
రివెట్‌ చేయబడి గాని ఉండును. (క్‌ (డమ్‌లు సాధారణ
ముగ పోత ఇనుముతో తయారు చేయబడును. శాని,
అల్యూమినియము ధాతుమి|శముతో చేయబడి పట్టుకొను
ఉపరితలముల వద్ధ పోత ఇనుముతో లై నింగ్‌ ఇవ్వబడుట
కూడా కలదు. (బేక్‌ (డమ్‌లను అనేక రిబ్‌లలో అమర్చి
ఘర్షణ వేడిమిని తగ్గింతురు. ఆధునిక మోటారు కారులు
పవర్‌ |జేక్‌లతో అమర్చబడుచున్నవి. అందుమూలముగ
(జేక్‌ వేయుటకు ఆవశ్యకమగు పెడల్‌ శకి తగ్గించబడును
[చూ. ఆటోమొబైల్‌ ఇంజనీరింగు పు. 197]. ఏ. పి, ష,
ఆటో మోటివ్‌ ఇంజనులు: మోటారు కారులో
ఉప యోగింపబడు ఇంజనులు ' ఆటోమోటివ్‌ ఇంజనులు
అని పిలువబడును. అవి శేలికగను, నిర్వవాణకు సుకరము
గను ఉండి నమ్మకముగ పనిచేయును. డామ్లుర్‌ 1888లో
తొలిసారిగ ఒక బై_సికిలుకు నాలుగు చెబ్బల ఇంజనును
తగిలించి, 'ఆటో మొబైల్‌' అను భావన ఏర్పడుటకు
మార్గము సుగమము చేసెను. పెటోల్చే నడుపబడిన
మొట్ట మొదటి మోటారుకారును కూడ అతడే నిర్మించెను
(1887) [చూ, వు. 48].
ఆటో మోటివ్‌ లఇుజనుల శక్తి 80 మొదలు 600
హోార్స్‌పవరు వరకు మారుచుండును. పెక్కు చిన్నతరహో

199

ఆటోమోటిప్‌ ఇంజనులు

శారులు చాడాపు 10 మొదలు 680 వరకు వోర్‌ పవరు
ఇంజనులతో నడచును.యునై_ ఖుడ్‌ స్టేట్స్‌లో తయారయిన
జల్ఫా కారులకు మాత్రము 800 వార్సోపవర్‌ వరకు గల
ఇంజనులు ఉండును. సరుకుల రవాణాకు లారీలు మినవో
ఇతర [ట్రక్కులు తరుచుగా 100 - 200 హార్‌ పవరుకల
ఇంజనులతో పనిచేయును. రవాణా లారీలకు 600 వరకు
హార్స్‌ పవరు ఇంజనులు ఉపయోగింపబడును. నాలుగు
ఆరు, ఎనిమిది, వన్నెండు సిలిండరులు కల ఇంజనులు సర్వ
సామాన్యముగ మోటారు బండ్లలో ఉండును, అప్పుడప్పుడు
16 సిలిండరుల ఇంజనులను వాడుట కూడ కలదు.
మోటారు కారులో నీటిచే చల్లబడు ఇంజనులు, గాలిచే
చల్ల బడు ఇంజనులు అను శెండు రకముల ఇంజనులు
వాడబడును. యునై బడ్‌ నేట్స్‌లో తయారయిన శారు
లలో చాల వాటికి నీటిచే చల్లబడు ఇంజనులే ఉండును,
యూరప్‌ లో నిర్మింవబడి, అత్యధిక (పజామోదమును
పొందిన కారులు కొన్నిటికి తరుచుగా గాలిచే చల్లబడు

ఇంజనులే అమర్చబడును, ఇంజను బండికి ముందు భాగమున
గాని, వెనుక తట్టున గాని బిగింపబడును. ఆటో మోటివ్‌
ఇంజనుకు 'స్వతః (ప్రవ రకము (నెల్ఫొ స్టార్టర్‌ )' అను ఉప
కరణము ఉండును. ఆటోమోటివ్‌ ఇంజనులలో సెటోలు
ఇంజనులే ఎక్కువ (పజామో దమును గణించి విరివిగా
వాడుకలో ఉన్నవి [చూ. అంతర్జవాన ఇంజను-పు. 152].

యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌ మోటారు కారు పరిశ్రమలో కారు
లోను, లారీలోను గాస్‌ టర్భయినులు ఇప్పటికే వినియో
గములోనికి వచ్చినవి. యూరప్‌లో - ముఖ్యముగా జర్మ
నీలో-గుండముగా తిరుగు ఇంజనులు కూడ వినియోగింప
బడుచున్నవి. యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌లో భూతల రవాణాకు
వ్యయపరుపబడు శ క్రిఆ దేశమున వినియు క్షమగుమొ త్తము
శ కిలో మూడవ వంతు ఉండును, (పస్తుతము రవాణా
బండ్ల అంతర్హ వాన ఇంజనులలో వ్యయమగు మొత్తము
శక్తి ఇతర చాలకములలోసంయు క్షముగ వ్యయమగు శక్తి
కంశు దాదాపు 10వంతులు హెచ్చుగా ఉండగలదు. వి, పాం.

చిత్రము:

1. స్టీరింగ్‌; 2. స్టీరింగ్‌ చక్రము; కి. (డాగ్‌ లింక్‌; 4. పిట్‌మన్‌ భుజము; ర. ముందు (స్పింగ్‌; 6. నకుల్‌ భుజము;

7. ముందు పట్టా, 8. ఇరుసు; 9. బంధన దండము (౩ైరాన్‌); 10. [న్పీంగు బిగించు స్థలము; 11. స్టీరింగ్‌ గేర్‌;
18. సీరింగు భుజము; 18. స్టీరింగ్‌ నకుల్‌.

200

ఆటో మోటివ్‌ ఛేజిస్‌ : చూ. ఆబో మొబైల్‌ ఇంజ
నీరింగు - పు. 197.

ఆటో మోటివ్‌ స్తీరింగు : మోటారు బండ్లు అన్నిటి
లోను ఒక స్ట్రీరింగు ఏర్పాటు ఉండును. బండిని కావలసిన
దిశలో నడుపగలుగుటకు అది ఉపకరించును. నమూనా
ప్రాయమైన ఒక స్టీరింగు ఏర్పాటు ఎదురుపుటలోని చిత్ర
ములో చూపబడినది. డైవరు స్టీరింగ్‌ చక్రమును |తిప్ప
గానే స్ట్రీ రింగు సెళ్టైలోని ఒక గేర్‌ల జత వెంటనే
పిట్‌ మన్‌ భుజమును తిరుగునట్లు శేయును. ఈ చలనము
(డాగ్‌లింక్‌ చ్వారా నకుల భథుజములలో ఒకదానికి
(పసరింపబడును. నకుల్‌ భుజము చక్రమునకు సంధింవబడి
ఉండును, చ[క్రము, నకుల్‌ భుజము - రెండును కింగ్‌ పిన్‌
పై తిరుగును. రెండవ చక్రమునకు కూడ అదే విధమైన
ఒక నకుల్‌ భుజము, కింగ్‌పిన్‌ ఏర్పాటు చేయబడి
ఉండును. రెండు నకుల్‌ భుజములు ఒక బంధన
దండము ద్వారా అనునంధింపబడి పని చేయును. ఈ
ఏర్పాటు ఫలితముగా శెండు చక్రములు ఒకేసారి, ఒకే
వైపుకు తిరుగును, బండి యావత్తు చక్రములు తిరిగిన
దిక్కున కే పయనించును, వేరు వేరు రకముల కారులలోను,
లారీలలోను (ప్రస్తుతము మరికొన్ని వివిధ రకముల
స్రీరింగు ఏర్పాటులు అమలులో ఉన్నవి. అవి అన్ని
యును పెన వివరించిన ఏర్పాటును చాలవరకు పోలి
ఉండును. అవి ఉపయోగింపబడు వావానముల
అవసరములను బట్టి వాటిలో కొన్ని వ్యక్తిగత వ్యత్యాస
ములు కూడ ఉండవచ్చును. ఎన్‌ ఎన్‌, నా, రా.

ఆడియో ఆంప్టిఫయర్‌ (శ్రవ్య పౌనఃపున్య వర్థిని :
సెకనుకు 20 సైకిళ్లు మొదలు 20 కిలో 'సై_కిళ్లవరకు గల
పౌనఃపున్య |శేణిలోని సిగ్నల్‌ లను అధికము చేయు వర్టి
నిని “శ్రవ్య పౌనఃపున్య వరిని” అందురు. డ్రవ్య పౌనః
పున్య వర్ధిని యొక్క సాధారణ లక్షణములు : 1. వర్శిని
యొక్క వర్థక గుణకము (గ్రైన్‌) ఆంప్లి ఫి శేషన్‌కు, పౌనః
పున్యమునకు గీచిన నిర్జీతమగు |గాఫునకు కట్టుబడి ఉండ
వలెను; 2. ఆంప్లి ఫయర్‌ వల్ల కలిగిన * అ|శావ్యత (డిస్ట్రా
ర్ష్షన్‌) ఒక నిర్లీత శాతమును దాటి ఉండరాదు; శి. ఆంప్లి
ఫయర్‌ “చవ్పుడు' లేదా 'హోరు' ఒక నియమిత పరి
మితిలో ఉండవలెను; 4. బుజు విద్యుత్‌ (పవ _ర్హన వోల్లేజి,
ఫిల మెంటు యొక్క వేడి మొదలగు వాని సాధారణ
మార్పులతో వరక గుణకము ఎక్కువగా మారకూడదు.

వై నిబంధనలు కప్టింగ్‌ రకమును, శ్రవ్య పౌనఃపున్య
వర్శిని యొక్క (ప్రవ ర్హన తరగతిని నిర్ణయించును. మంచి
పౌనః పున్య శెస్పాన్స్‌ లతణము కలిగి ఉండుటచేత సి

X1—26

కాని,

ఆడియో ఆంప్లిఫయర్‌

న్రెన్స్‌ కపాసి బన్‌ కప్లింగ్‌ వాంఛనీయము. (ట్రాన్స్‌
ఫార్మర్‌ కప్టింగ్‌ ఇంపీడెన్స్‌ మాచింగ్‌ కున్నూ, పువ్‌పుల్‌
ఆంప్టిఫయర్‌ కు సరియగు సిగ్నల్‌ ప్రవేశమున్నూ అను
కూలముగా ఉండును.

ఇన్‌పుట్‌ నైను సాయిడల్‌ వోల్లేజియొక్క పూర్తి
ఆవృత్తికి ప్లేటునందు విద్యుత్‌ (పవహించుచున్న ఆంప్లి
ఫయర్‌ యొక్క (ప్రవర్తన “ఏ” తరగతియందు ఉన్న
దందురు. ఇందు హారోనిక్స్‌ను అత్యధమమునకు తగ్గించ
వీలుండుటచే అ(శావ్యత కూడ తక్కువ స్థాయిలో
ఉండును. సాధారణముగ పుష్‌పుల్‌ కనెక్షన్‌ లను ఉప
యోగించుటయే ఉత్తమము. ఇట్టి కనెక్షన్‌లు సరి సంఖ్య
వోర్మోనికలను, సరి సంఖ్య కలయికల పౌనఃపున్యములను
కూడ నిరాకరించుటయే కాక, ఒకే వాల్వుతో ముగియు
ఆంప్లి ఫయర్‌ లలోని లోపములను, విద్యుత్‌ స'ప్టయివల్ల
క ర కలకల ధ్వనులను, |ప్రతిధ్వనులను కూడ

“ఏి తరగతి వర్ధిని యొక్క వర్ణక గుణకము చాల
తక్కువ అగుటచే అధిక శక్తిమంతమైన (శ్రవణ విధాన
ములలో శబ అశావ్యత కలుగనీయనట్టి “వి” తరగతి పుష్‌
పుల్‌ న్టేజీలను ఉపయోగించుదురు.

సాధారణముగా శ్రవ్య పౌనఃపున్య వర్థినియందు
వోల్డే జి వర్గకములు వాని తరువాత “ఏ తరగతిలో గాని,
పుష్‌ పుల్‌ “బి” తరగతిలో గాని పనిచేయు శక్తి వర్భకములు
ఉండును. (ప్రథమ స్టేజియగు వోల్లేజి వర్ధకము ఎక్కువ
వర్భక గుణకము గలిగి ఉండవలెను. మైక్రోఫోన్‌ అవుట్‌
పుట్‌ చాల తక్కువ అగుటయే దీనికి కారణము,

చిత్రము-1 లో ఒక వోల్డేజి ఆంప్లి ఫయర్‌' చూపబడినది,
ఇది దీని తరువాతి స్టేజికి రెసిస్టెన్స్‌ కపాసిమున్స్‌
కప్టింగ్‌తో కలుపబడి ఉన్నది. ఈ స్టేజినుండి వచ్చిన

చి(త్రమ్ము- 1. ఆడియో ఆంప్లిఫయర్‌
par
వోల్లేజి ఇంకొక వోల్లేజి ఆంప్లిఫయర్‌ లో వృద్ధిశేయ
బ టబ ౧ Go)
బడుచున్నది. ఈ వృద్ధి చేయబడిన వోల్డే జి “పి తరగతి శక్తి
వర్ధకమునకు పంపబడుచున్నది. సాధారణముగా వాడుకలో
ఉన్న 'ఏ' తరగతి శక్తి వర్భకము చితము-2లో చూవ

201

ఆనకట్టలు, బరాజూలు

బడినది. కేడియోలోని శబ్దోత్ప త్తి దళలో ఉపయోగించు
శక్తి వర్థకము కూడ ఇట్టిచే oii వోళ్డే జిని తగ్గించు
(టాన్స్‌ఫార్మరు. ఇది ఆంప్లి ఫయర్‌ ఇంపీడెన్సును, స్పీకరు

చి[తము -2. “వి తరగతి శక్రివర్థకము

ఇంపీడెన్సును సమాన స్థాయికి శెచ్చుచూ ఆంప్లి ఫయర్‌
@థ ౧
నుండి వచ్చు అవుట్‌ పుట్‌ ను స్పీకరుకు పంపును.

“పైన ఉదావారించిన “ఏ' తరగతి శక్తివర్భకము అధిక
శక్తి ఉత్పత్తికి అనువుగా ఉండదు. కాబట్టి, “వి తరగతి
పుష్‌పుల్‌ శ కి వర్ధకములు అధిక శ క్రి వర్థినిలందు వాడ
బడుచున్నవి. చ్మిత్రము-కి లో సాధారణముగా వాడ

తరువాతి దళకు

మైక్రోఫోన్‌ న్సుండి

చిత్రము - కి. ఫుష్‌పుల్‌ సేజి వర్థకము

బడుచున్న పుష్‌పుల్‌ స్టేజి వర్ధకమును చూవుచున్నది,
అనువగునట్లు బయస్‌ వోల్లేజీలను, ఇన్‌ పుట్‌ వోల్లే జీని సరి
చేసికొని ఇదే సర్యూట్‌ను “పి తరగతిలో గాని, “వి”
తరగతిలో గాని ఉపయోగించవచ్చును.

ముందున్న స్టేజికి పుష్‌పుల్‌ సేజిని కలుపుటకు డ్రైవరు
(ట్రాన్స్‌ఫార్మరు ఉపయోగపడుచున్నవి. ఈ డ్రైవరు
(ట్రాన్స్‌ ఫార్మరు పుష్‌పుల్‌ (గైడ్‌ల ఇన్‌పుట్‌ సిగ్నల్లకు
అనువగు పఫేజును కూడ కలిగించుచున్నది. న.ల నా.

ఆనకట్టలు, బరాజులు : ఆనకట్టలు, బరాజులు నీటి
వనరుల కృషికి సంబంధించిన అతి (పథాన నిర్మాణములు.
భారత దేశ ములో ఆనకట్టల నిర్మాణ కృషి నాగరకత
ఆని గ్భావమునకు న్నుప్రభాతము. స్వాతం[త్య సిద్ధి తరు
చాత ఇతర విజ్ఞాన సాంశేతిక రంగములలో వలెనే, బహు

కష్ట సాధ్యములై న పునాదులపై. ఆనకట్టలను, బరాజులను
నిర్మించు పద్ధతిలో భారత దేశమున అద్భుతమైన సత్వర
పురోగతి సాధింపబడినది., లబ్ధ పతిష్టులై న భారత ఇంజ
నీరులు అభివృద్ధి పరచిన నవీన సాంకేతిక (ప్రక్రియలు,
శాస్త్రీయ డిజెను పద్దతులు ఆ నిర్మాణములను చాల
.—_ ©
నుకరము చేయగలిగినవి. గోచావరిపై సంక
ల్పించిన బరాజు, ద్రస్తుతము నిర్మాణదశలో ఉన్న ఫరాకా

నిర్మింప

బరాజుూ వంటి ఛారీ బరా జుల నిర్మాణములు ఛారకీయ ఇంజ
నీరులకు అసాధ్యములగు సమస్యలు లేవు అని నిరూపించు
చున్నవి. దేశ విభజన ఫలితముగ రమారమి 85 లతల
హెళ్టీ రుల ఆయకట్టు కల భూమి పాకిస్తాన్‌ లో చేరి
నవ్పటికిని, సేద్యపు నీటి సాగుబడి (క్రింద ఉన్న భూమి
వి స్తీర్ణములో-ఒక చీనా మినవో-ఇతర [ప్రపంచ దేశముల
కన్న భారతదేశమే మిన్నగా ఉన్నది. అంతర్జాతీయ నీటి
పారుదల, జల నిగ్గమన సంస్థ 1968 లో సాధికారికముగ
(ప్రకటించిన వివరములు పై విషయమును రుజువు చేయు
చున్నవి. భారతదేశములోని (పముఖ ఆనకట్ట లకు బరా
జులకు సంబంధించిన సమాచారము పట్టికలో పొందుపరుప
బడినది [చూ. పు 50]. ఈ వి_సీర్లములో చెప్పుకొనద గినంత
భాగమునకు భారత దేశమున డాముల, ఆనకట్టల, బరాజుల
నుండి, మిగిలిన భాగమునకు చెరువుల, జలాశయముల,
గొట్ట పు చావుల నుండి నీరు అందుచున్నది.

[వ స్తుతము లభ్యములగు (పాచీన రిఖిశతాధారములను
బట్టి | కీ.పూ. 4 వేల ఏండ్ల నాడే భారతదేశ వాసులు కృత్రిమ
నీటి పారుదల సహాయమున వంటలు పండించుకొను పద్ధ
తిని అలవరించుకొనిరని విదితము కాగలదు. పూర్వ
కాలమున ఆం|ధ్రప్రాంతమున రూపుగొన్న గొప్ప చెరువు
లలో అనంతరాజసాగరము, పోరుమామిళ్ల, కంబము,
రామప్ప, పాకాల, కందుకూరు, _పెదతిప్పసము[దము,
బుక్క పట్టణము వంటి గొప్ప చెరువులు నేటికిని ఉపయు క్ష
స్థితిలో నిలిచి ఉన్నవి. కావేరీ నదిపై ఉన్న (గ్రాండ్‌ ఆనకట్ట
మన (ప్రాచీన కాలపు రాజులు కావించిన మరియొక అద్భుత
కార్యము [చూ. పు. 84]. రాయి, బంకమన్ను చేర్చి కట్టిన
ఈ ఆనకట్ట డీ. శ, 2వ శశాబ్బ్దమున నిర్శ్భింపబడెనని
తెలియుచున్నది. కాలక్రమేణ చేసిన చేర్పులు-కూర్చులతో
(గ్రాండ్‌ ఆనకట్ట నేటికిని 880 మీ. (1080) పొడవు;
12 మీ. (40) నుండి 18.2 మీ, (60) వెడల్పు; 4.6 మీ,
(15) నుండి 5.4రి మీ. (18) ఎత్తు కలిగి ఒక (బహ్మాండ మైన
నిర్యాణముగా నిలచి ఉన్నది.

నీటి పారుదల పనులకు సంబంధించినంతవరకు దక్షిణ
ఛారత దేశ చరిత్రలో 19 వ శతాబ్ది అతి (పథాన కాలము

202

[చూ. వు. 54]. ఈ కాలముననే చిరన్మరణీయుడై న ఆర్థర్‌
కాటన్‌ [చూ.] (ప్రపంచములో దీర్హతమ ఆనకట్టల జాబి
తాలో స్థానమును గడించుకొనిన గోదావరి ఆనకట్ట (ధవ
శీశ్వరము)ను, కృష్ణ ఆనకట్ట (విజయవాడ )ను నిర్మించెను.
ఆ కాలమున సాం శకేతిక పరిజ్ఞానము అంతగా అభివృద్ధి చెంద
లేదు. నమూనా సవోయముతో తమ (ప్రతిపాదనలు పరీ
కించుకొను సాంశేతిక ప్రక్రియలు ఆనాటి ఇంజనీరులకు
తెలియవు. ఆ పరిస్థితులలో సైతము కాటన్‌ అంతటి దృఢ
నిర్మాణములను విజయవంతముగ పూ _ర్సి చేయగలిగాను
[చూ. వు. ర్‌5్‌].

ఆనకట్టలు : ఆనకట్ట అను పదము తెలుగు, తమిళ
భాషలు శెండిటిలోను వాడుకలో కలదు. ఒక నదికి గాని,
వాగుకు గాని అడ్డముగా నిర్మింపబడిన దృఢ మయిన అడ్డు
కట్ట అని దాని సామాన్య అర్థము. కాలువలలో కి మర్టించు
టకై కట్ట పొడుగున నీటి మట్టమును పెంచి ఉంచుట యే
ఆనకట్ట నిర్మాణము యొక్క (పథానోద్దేళము. ఇటుల
ప్రవావా జలములో కొంత భాగమును అచట అరికట్టి,
దానిని కాలువల ద్వారా పంట భూములకు తరలింతురు
లేదా ఆజలమును మొదట ఒక తటాకములోనికి మళ్చించి,
తదుపరి అచటినుండి సాగుబడికి సరఫరా చేయుదురు, జల
విద్యుత్‌ను ఉశ్చాదించుటకు, వరదల వీభత్సమును నివా
రించుటకు కూడ ఆధునిక కాలమున పెద్ద "డాములు నిర్మింవ
బడుచున్నవి [చూ డాములు].

నది ఎగువ [ప్రాంతములలో (ప్రవహించునపుడు సాధా
రణముగ వరదల సమయమున సై తము దానిక ఎట్టి మార్పు
సంభవింపదు. కాని, ఆ నది సమతలములలోనికి (వవేశించి
నపుడు శెండు వెపుల గల నేలలో నది వాలు తక్కువగా
ఉండును. కనుక, భారీ వరదల వలన ఆనేలలలో కొంత
మేర ముంపు దెబ్బతినుట కూడ జరుగవచ్చును, నదికి ఎగువ
(పదేశమున ఒక అనువగు చోటనుండి కాలువల చ్వారా
దిగువన ఉన్న తీర ప్రాంత భూములకు పంట నీరు అందింప
వచ్చును. ఇటుల పంటనీటి సరఫరా పొందు భూముల
విస్తీర్ణము ఆ ప్రదేశపు మిట్టపల్లములపై ఆధారపడి
ఉండును, నీటి సరఫరా శకాలువలను, చాటి ఆయకట్టు
[కింద ఉండు వంట పొలములను వరద దెబ్బనుండి కాపాడు
టకు నదికి రెండు (పక్కల వరదగట్లు వేయుట కూడ
పరిపాటి.

నదిలోనుండు నీరు సాధారణముగ వివిధ కాలములలో
పండు పంటలకు సరిపోవచ్చును, శాని, క్రొత్స నీరు వచ్చి
నపుడు మాత్రమే నది లో మట్టము సాగుబడి అగు
ప్రాంతము యొక్క మట్ట మునకు తగినంత పైబడి

ఆనకట్టలు, బిరాజులు

ఉండును. ఇతర కాలములలో కూడ తగిన మట్టము ఉండ
వలెననిన, నదిలోని నీటి మట్టమును కృతకముగ పెంచవలసి
ఉండును. ఇందుకు అన్నిటికన్న సరళము, చౌక అగు
“కురుంబులు అనబడు తాశత్మాలిక అవరోధములను
నిర్మించు పద్దతి డ్రాచీన కాలమున అవలంబింపబడు
చుండెడిది.

కురుంబులు : కురుంబు అనునది నదికి అడ్డముగా
కొన్ని చెట్ట్లకొమ్మలతోను, శెల్లు గడ్డితోను వేయుబడు
గట్టుకు దకిణదేశములో స్థానిక నామము. కురుంబు
నిర్మాణమునకు అవసరమగు సాధన సామ్మగిలో [కిందివి
ముఖ్యములు: 1 పచ్చని ఆకు జొంపములతో నవో తాజాగా
నరకి కొని తెచ్చిన కొన్ని చెట్టకొమ్మలు: వీటి ఆకులు నీటిలో
మునిగి ఉన్నను వేగముగ క్రుళ్లిపోరాదు; 2. శెల్లుగడ్డి:
కోసిన తరువాత తడి పూర్తిగా పోవునంతవరకు ఎండ బెట్టి *
కుప్పవేసి ఉంచి, వాడినచో నీటిలో ఇది కొన్ని ఏం'డ్ల వరకు
చివికి చెడిపోదు; కి. తుమ్మ [చూనులు, కొమ్మలు: ఈ [మాను
లతో ఆధార చ[టములను తయారు చేసి, వాటియందు
పైన చెప్పిన చెట్ల కొమ్మలను, గడ్డిని ఉంచి చ[టముల
కాళ్ళను తుమ్మ కొయ్య చీలలతో నేలకు బిగింతురుు;
4. వెదుళ్లు: ఇవి పట్టుకొని నడుచుటకు పనికి వచ్చును,

నదిలో నీరు ధారాళముగ పారకుండునంత కాలము
కురుంబులు ఉంచుదురు. వరదలు వచ్చుచున్న సమాచా
రము చూచాయగ అందుళే తడవుగ వెల్లువ నీరు విచ్చల
విడిగా |ప్రవహించుటకు వీలుగా ఈ అడ్డుకట్ట లను తీసి
వేయుదురు. ఈ కురుంబులను ఏట నిర్మించుటకు,
తదుపరి తొలగించుటకు విస్తార సామ్మగి, పేట
వ్యయప్రయాసలు అవసరమగును. అందువలన వాటి స్థాన
మున నదులలో శాశ్వత మైన అడ్డుక ట్టలను నిర్మించుటకు
(ప్రయత్నములు జరిగినవి, ఆ ప్రయత్నములే ఆనకట్ట లుగ
పర్యవసించినవి. ఇవి కురుంబులవలె గాక (కొ త్తనీటి ఒత్తి
డిని, వరదల ఉద్ద్ధ్భతిని ప్రతిఘటించి నిలచి, నదీ (పవావాపు
వివిధ ఘట్టములందును నీటిని తగినంత ఎత్తున నిలువరించి,
సాగు బడికి సహాయవడగలవు,

నదికి అడ్డముగ దాని పూ-ర్తి వెడల్పు మేరన నీటికోత
(ప్రమాదమునకు చెక్కు చెదరని దృఢమయిన పునాదులపై.
రాతి కట్టడపు పనితో నిల బెట్టబడిన గోడలను ఆనకట్టలు
అని వ్యవవారింతురు. ఆనకట్టనే “వెయిర్‌ ' అని కూడ
వ్యవవారింతురు, గోడను మొదటనుండి తుదివరకు కేవలము
రాతితో నేకాక, ఇటుకను, మలచిన రాయిని జతచేరి కూడ
నిర్మింపవచ్చును. నీటికోత ఎంత లోతుగా ఉండ వచ్చునని
అంచనా వేయబడునో అంతకన్న మరి కొంత లోతుగా

203

ఆనకట్ట ఆఅ, బరాబుాలు

నదిగర్భములోని ఇసుక పొరలలో నూతులు (తవ్వి, నీటిని
బయటకుతోడి, వాటిపై నుండి దృఢమయిన పునాదులు
నిర్మించుట వరిపాటి*. నదీగర్భమున ఒకవేళ బండరాయి
తగిలినచో దానిపై నే పునాదులు వేయవచ్చును. వై నిర్మా
ణము-అనగా పునాదులు పోగా ఆనకట్టలో మిగిలిన భాగము
కొంతవరకు వట్టిరాయితో కట్ట బడును. మిగిలిన భాగము-
రాయి సేర్చుడు పనితో గాని, కాంక్రీట్‌ పోతపనితో గాని
నిర్మింపబడును. ప్రవావాజలము ఆనకట్టకు శెండువై పుల
నదీ గర్భమును కనుక కోసివేసినచో, ఆనకట్ట గోడ దెబ్బ
తినును, ఈ [ప్రమాదమును నివారించుటకు [ప్రవాహమునకు
ఎగువగా కొంత దూరము వరకు, దిగువగ అంతకన్న
ఎక్కువ దూరమువరకు నేలపై గరుకురాయి పేర్చి,
చదునుచేసి, దిట్టమయిన గచ్చు చేయబడును.

పెద్ద వరదల సమయమున ఆనకట్ట వద్ద అనుమతింప
బడు వెల్లువ, ఆ సమయమున ఆనకట్టపై ఒక 800 మి. మీ
వెడల్పుమేరపై విడుదల అగు (పవావా పరిమాణము,
ఆయకట్టు భుూూములలోనికి నీటిని అందించుటకు జలాశయ
మున కావలసిన నీటి మట్టము-ఈ మూడింటిని బట్టి ఆన
కోట్ట ఎత్తును నిర్ణ యింతురు. ఆనకట్ట ఎత్తును విపరీతముగా
పెంచుట నదుపాయకరము కాదు. ఏలన, వరదల సమయ
మున ఆనకట్టచే నిలువరింపబడు వెల్లువ అపరిమిత మె, అది
పరిసర [ప్రాంతములపై పొంగిపడకుండుటకై_ నదికి రెండు
వైపుల వరదగట్లు పెంచవలసి వచ్చును. శాబట్టి గోడ
ఎత్తును విపరీతముగ పెంచుట కంచు అదనపు వెల్టువను
గోడపై నుండి దిగువకు పారనిచ్చుటయే మంచిది. ఆనకట్ట
ఎత్తు అనుమతింపబడిన వెల్లువకు అనుగుణముగ ఉన్న
ప్పటికి, జలాశయములో నీటిమట్టము అవసరమగునంత
ఎత్తుకు పెరుగక పోయినచో, కొన్ని ఆనకట్ల పై మట్టితో
శతాశక్కా లికముగ గట్టుపోసి, వాటిని డాముశిలల నహాయ
మున నిలుపుదురు. ఈ గట్ట మూలమున ఆనకట్ట శీర్హముపై
నీటిమట్ట ము 800-600 మి. మీ, పెరుగును. వరదల
సమయమున నీటి (ప్రవావావేగము వలన తాశ్క్మాలికపు
గట్టు కొట్టుకొనిపోవును, ఈ పద్ధతిలో జరిగిన కృషి ఫలిత
ముగ ఆనకట్ట శీర్హమువై దింపుడు తలుపులు (ఫాలింగ్‌
షట్టరు) ఏర్పాటు చేయుట [ప్రచారములోనికి వచ్చినది.
వరదలు ఆసన్నము కాగానే ఈ తలుపులు స్వయముగా
గాని లేదా చేతితో సడలించుట వలన గాని ఆనకట్టపై
చదునుగా పడును, ఇటుల ఆనకట్ట ఎత్తును రమారమి
1800 మి. మీ. వరకు కృత్రిమముగ పెంచిన సందర్భములు

* ఇందుకు తరలింపు సొరంగముల [చూ] (తవ్వి, ఆ నదిని
నవాజ మార్గము ను౦డి తరలించుట కద్దు.

కలవు (ఉదా: కృష్ణానది పాత ఆనకట్ట, విజయవాడ )'
జలాశథశయములో నీటిమట్ట మును ఇంకను పెంచవలెనన్న,
చానిని బరాజు సహాయమున సాధింపవచ్చును*

బరాజు: తలుపులు బిగించిన ఆనకట్టను బరాజు అని
వ్యవహరింతురు. శీర్షము ఆనకట్ట కన్న తక్కువ మట్ట మున
ఉండును. ఉదా: (ప్రకాశం బరాజు [చూ. పు, 58].
మధ్య మధ్య స్పంభములతో వేరుచేయబడిన కానాల క్రింద
దీనిని నిర్మింతురు. పెద్ద వరదల మట్టమున తలుపులను
పని శేయించుటకు దానిపై వలసిన వంతెన నిర్మింవబడును,
తరుచుగా ఈ నిర్మాణముపై. కొంచెము అదనపు ఖర్చుతో
రవాదారీ వంతెనను చేర్చుట కూడ జరుగును. _స్హంభ
ముల మధ్య పారు (ప్రవావాము, ఎత్తుటకు, దించుటకు
వీలుపడు తలుపులచే నియం|తింపబడును, రేడియల్‌,
రోలర్‌ , డోలు ఆకృతులలో ఉండు కవాఓములలో,
భారత దేశమున మొదటి రెండు రకములు వాడుకలో
ఉన్నవి,

తలుపులతో కూడిన ఆనకట్టలకు సైతము బరాజుల
కన్న నిర్మాణ వ్యయము తక్కువ. అందువలన నదీ
(పవావామును తరలింప సంకల్పించిన చోట మొదట ఆన
కట్టనే నిర్మింప ప్రయత్నించుట మంచిది, అట్టి ఆనకట్ట వలన
ఉద్దిష్ట ప్రయోజనములు నెరవేర జూలవని స్పష్ట్రపడిన
పిదపనే బరాజును గురించి ఆలోచింవదగును. ఆనకట్ట
వలన |పవావామును బరాజులోవలె వేగముగ, ఫల[పద
ముగ నియం|తింపగలుగుట సాధ్యపడదు. వైగా వాటిలో
జలాశయపు మట్టము కూడ కొన్ని పరిమితులకు లోబడ
వలసి ఉండును. పై నదుపాయముల శే కాక, ఏళేటా ఒండు
చేరి ఆనకట్ట ఎగువలో మెట్ట వెయ్యకుండ, అది నీటితో
కాలువలోనికి (పవేశింపకుండ అరికట్టు విషయమున కూడ
బరాజు చాల కార్యకారి.

ఆనకట్ట, బరాజుల నిర్మాణమునకు శిలామయమగు నదీ
గర్భము మిగుల అనుకూలము. (పతి నిర్మాణమునకు
ముందు అట్టి చోటునకై అన్వేపింపదగును, దీనివలన
నిర్భాణవ్యయము కొంత కలసి వచ్చుటయే కాక, నిర్మాణ
మునకు దిట్టతనము కూడ సమకూరును. అట్టి స్థలము
తవ్పనిసరి మా[తము కాదు. పునాదులకన్న ఎంతో ఎక్కువ
లోతులవరకు ఇసుక పాతరలు విస్తరించి ఉన్న నదీ
గర్భములలో గట్టి పునాదులపై విజయవంతముగ నిర్భింప
బడిన ఆనకట్ట లు, బరాజులు అనేకములు కలవు, అట్టి
పునాదులను భేద్యపు పునాదులు (పెర్మియబుల్‌
ఫౌండేషన్‌) అని వ్యవహరింతురు. వాటిపై ఆనకట్ట లను,
బశాజులను నిర్మించు టకు కావలసిన లెక్కలకు ఇప్పుడు

204

వాడుకలో ఉన్న చల రాళుల
సవాయమున ఉద్ధరణ _ప్వేషములు, నిర్గమన అవరోవాణ
ములు అను _్రథాగాంశములు రెండు
బడును. విద్యుత్‌ సామ్యపద్ధతిని బట్టి, అంతకు పూర్వపు
సద్భళ నిర్మాణము ల సాఫల్యములను బట్టి ఈ లెక్కలను
ఖాయపరుచుదురు. కట్టడపు నమూనాపై [ప్రయోగములు
చేసి, వాటి ఫలితములపై ఆధారపడి, నిర్మాణస్థలము,
నిర్మాణము తీరు, (ప్రక్క గట్లు మున్నగు ముఖ్య విషయ
ములపై తుది నిర్ణయము చేయబడును.

ఆనకట్టకు గాని, బరాజుకు గాని దిగువ పేర్కొనబడినవి
(ప్రథాన అంగములు: 1. దృఢ మైన రాతితో ఏర్పడిన
నేల, దానిపై కట్టబడిన నిలువు లేదా వాలుగోడ,
గోడవై నిలబెట్టబడిన కవాటములు లేదా దింపుడు
తలుపులు; 2. ఈ రాతి చేలకు ఎగువన, దిగువన కూడ

“¥ త త
న్వతం|త్ర సిద్ధాం

నిర యింప
(x)

ప్రవావా ధాటికి నేల తట్టుకొని, చెక్కు. చెదరక
ఉండుటకు వీలుగా, రాతితోగాని, కాంక్రీట్‌ తో గాని
నిర్మింపబడిన చష్టా; లి. నీటి కోతవలన ఏర్పడ

గల రంధములను కప్పివేయుటకు ఉద్దేశింపబడి చష్టా
పార్భ్వమున ఉండు చిన్న చప్టా, ఆనకట్టలో తూములు
కల భాగమున నీటి విడుదల ముమ్మరము అధిక తరముగ
ఉండును, అందువలన ఆ భాగమున ఉండు చష్టాలకు రతణ
ఎక్కువగా కల్పించుట అవసరము.

ఆనకట్ట ల, బరాజుల నిర్మాణమున ఎదురొ-నవలసిన
రెండు (ప్రధాన (తీవ శక్తులలో మొదటిది ఉద్ధరణ Es
ములు; రెండవది నిర్గమన అవరోవాణములు. రాతితో
కోట్టి న నేలకు దాని పొడవున ఎక్కడి కక్కడ తగిన మంద
మును ఏర్పాటు చేసి, ఉద్ధరణ |పేషముల బెడద తప్పించు
కొనవచ్చును. ఆనకట్ట నేలకు దిగువన ఉండు పునాది
కందకము లోతును తగినంతగ ఏర్పరచిన నిర్గమన అవ
రోవాణల దుషలితములను నివారింపవచ్చును. |ప్రవా
హము యొక్క అన్నిదశలలోను నీటి గంతు” ఏర్పడు
టకు అవకాశము ఉండునట్లుగా ఈ నేల పొడవు, మట్టము
నిర్షయింవబడును. ఈ నీటి గంతు ఏర్పడుటవలన (ప్రవా
వాపు దూకుడు తగ్గి, కట్టడమునకు దిగువన నీటి కోత
భయము ఉండదు.

ఆనకట్టకు గాని, బరాజుకు గాని దాని పొడవులో కొంత
భాగమున కే శీర్షము (డైఫ్ట్‌) ఉండును. ఈ శీర్షమునకు
ఆనుకొని కొంత దిగువ మట్టమున కవాట నియంత్రణ
ముతో కూడిన జల పరి|గవాణ నిర్మాణములు ఉండును.

ఆనకట్ట లో ఉండు దిగువ తూములు ఈ డింది పను
లకె ఉద్దేశింపబడినవి: 1. కాలువ హౌడ్‌ శెగ్యులేటర్‌ కు

ఆనకట్టలు, బశరాజులు

నీరు చేరుటకు నిర్చి మయిన, లోతయిన కాలువను ఏర్పర
చుట; 2, హెడ్‌ శెగ్యులేటర్‌ ఎదుట జలాశయము సాధ్య
మైనంత నిళ్చలముగను, లోతుగను ఉండునట్లు చేని, కాలువ
లోనికి ఏటి ఒండు (వవేశింపకుండ అరికట్టుట.

పునాదులు, ఆనకట్ట - వీని నిర్మాణ సమయమున
వునాది నీటిని తోడుటలో గల కష్టము - ఈ మూడు
అంశములు విధించు పరిమితులకు లోబడి తక్కు_వైన
[కింది మట్టమున తూములను ఉంచవలెను, కాలువ తల
తూములకు (పహౌడ్‌ స్ట్లూస్‌ ) ఎదుట నిశ్చల జలాళయమును
సృజించుటకు, ఆనకట్ట తూములకు పార్ణ్వుమున సాధారణ
ముగ ఒక వేరుపాటు గోడ కూడ ఏర్పాటు చేయుబడును.
వరదల సమయమున [పథాన కాలువ తలతూములు మూసి
వేయుదురు. ఆనకట్ట తు'ములు మాము పనిచేయును.
అందువలన నిశ్చల జలాశయములో నిశేపింపబడిన ఏటి
ఒండు నదిలోకి కొట్టుకొని పోవును. (పథాన కాలువ
తూముల ఎదుట ఉన్న నదీభాగము లోతుగా ఉండుటకు
(ప్రేరణ లభించును. జలాశళశయములో నీటి మట్టము నదిలో
నీరు తక్కువగా పారు మాసములలో ఆనకట్ట శీర్ష ముతో
సమానముగను, సాధారణ పరిస్థితులలో (కొత్త నీరు వచ్చి
నప్పుడు దింపుడు తలుపుల వై భాగముతో సమానముగను
ఉండును. ఈలశరెండు సమయములలోను ఆనకట్టలోని
తూములు [పవావాపు సగటు విడుదలను పంపుటకు సమర్ధ
ములై ఉండును,

జల పర్షిగవాణ మార్గము కాలువలోనికి విడుదల అగు
నీటిని నియంత్రించు (ప్రధాన తలతూములకు సూటిగా
ఆనకట్ట తూములకు కొంచెము ఎగువన ఏర్పాటు చేయబడ
వలయును. తలతూముల అకము బరాజు అక్షమునకు,
ఆనకట్ట తూముల అత్వమునకు సమకొణముగనో లేదా
చ౩దాపు 11కి గురుకోణముగనో ఉన్నచో కాలువలోనికి
నీరు పారుట |శోష్టముగా జరుగును. కాలువలోనికి చాలా
తక్కువ పటి ఒండు మాత్రమే (ప్రవేశించును. బుజు
మార్గము లభింపక, వ్మక్ర్షనదీ మార్గ మున ఆనకట్టను గాని,
బరాజును గాని నిర్భింవవలసి వచ్చినచో హౌడ్‌ రెగ్యు
లెటర్‌ ను నది యొక్క. నతోదర వంపువద్ద ఏర్పాటు శేయ
వలెను. శెగ్యులేటర్‌ యొక్క. బహిర్జ్వారము (వెంట్‌ )లు
కాలువకు అవసరమగు గరిష్ట [ప్రవావామును స్వల్ప వేగ
ముతో విడుదల చేయుటకు చాలునవిగా ఉండవలెను.
(పథాన కాలువ తూముల అడుగు భాగపు మట్టము ఆనకట్ట
తూముల అడుగు ఛాగమున కన్నను వెగా ఉండును.
అందువలన పైన స్వచ్ళముగా ఉన్న నీరు కాలువలీోోనికి
వచ్చును.

205

ఆయిల్‌ అండ్‌ నాచురల్‌ గాస్‌ కమిషన్‌

ఏటి ఒండు కాలువలలోనికి (ప్రవేశింప కుండ నిరోధించు
పనిని మరింత మెరుగుపరచుటకు హెడ్‌ శెగ్యులేటర్‌ కు
ఎదుట -రీ ఇన్‌ ఫోర్సొ్‌డ్‌ కాంక్రీట్‌ పలకలతో
కప్పబడిన దీర్హ చతుర[సాకార సొరంగములు నిర్మింప
బడును. ఈ సొరంగములు ఆనకట్ట తూమువద్ద అంత
మగును. కాంక్రీట్‌ ఉపరితలము హౌడ్‌
కెగ్యు లేటర్‌ అడుగు మట్టమునకు దిగువగా ఉండును.
ఈ సంవిధానము వలన నదిలోని నీరు రెండు పొరలుగా
విభజింపబడును, ఒండుతో కూడిన అడుగు నీటి పొర
సొరంగములలోనికి, ఆనకట్ట దిగువ తూములలోనికి
పోవును. (ప్రధాన కాలువ పైన శేటగా ఉండు నీటిని
మాత్రమే తీసికొనును. ఈ సొరంగములు “కరమ విసర్ణ
కములు” అని పిలువబడును.

నదిలోని ఎగువ, దిగువ (పవావాముల మధ్య సంబంధము
శతెగిపోకుండ చూచుటకు ఆనకట్ట వద్ద గాని, బరాజు వద్ద
గాని (అవసరమని భథావింవపబడినపుడు) పడవల రాకపోక
లకు లాకులు, * చేపల నిచ్చెనలు, * కోష్ట మార్గ ములు
ఏర్పాటు చేయబడును.

దింపుడు తలుపులతో కూడిన ఆనకట్టల విషయమున,
బరాజుల విషయమున కూడ (క్రింది జా[గ త్తలు తీసికొను
టలో గ్రోర్థ, విచక్షణ అవసరము: 1, ఆనకట్టకు సమానాం
తర _గ్రవావామును, అపరిమితమైన ముమ్మరము గాని, నీటి
వెల్లువగాని కోల [పవావామును నివారించి, నిర్మాణమునకు
భదత చేకూర్చుట; 2, ఆనకట్ట తూములకు, రెగ్యులేటర్‌ కు
ఎదురుగా జలమార్గ ములు లోతుగా ఉండుటకె. (రక
పరిస్థితులను కల్పించుట; శి. నీటిని తీసికొను కాలువలలోనికి
పటి ఒండు (ప్రవేశింపనీయకుండుట; 4. దీనికి ఎగువ నదీ
గర్భమున ఒండు |పోగుపడకుండ ఎప్పటి కప్పుడు తగిన
నిరోధక చర్యలు తీసికొనుట |

ఈ జాగత్తలు అన్నియు సకాలమున విధిగా పాటింవ
బడునట్లు చూచుటకు తరుచుగా నియం(తణ నియమ
ములు తయారుకేయబడి అమలు పరుపబడును,

ధవశేశ్వరము వద్ద నిర్భింపబడిన గోదావరి ఆనకట్ట,
విజయవాడ వద్ద పూర్వము ఉండిన కృష్ణ ఆనకట్ట, సంగం
వద్దనున్న పెన్నా ఆనకట్ట, కటక్‌ సమీపమున కట్ట బడిన
మహానది ఆనకట్ట భారత చేళమున నిర్శింపబడిన ప్రముఖ
ఆనకట్ట లకు దృష్టాంతములు.,

పలకల

1 చేపల మార్గము, బరాజు ద్వారా చేపలు ఎగువనుండి దిగువకు
గాని, దిగువనుండి ఎగువకు గాని సంచరించు మార్గము.

2 బరాజు ద్వారా లేదా (పక్కనుండి కొయ్య దుక్కులు కొట్టు
క్రౌని పోవు మార్గము.

కావేరీనది మీద గ్రాండ్‌ ఆనకట్ట, కొల్చ్లడము మీద
నున్న దిగువ ఆనకట్ట, ప్రకాశం బరాజు (కృష్ణానది),
దామోదర నదిమీద ఉన్న దుర్గ'పూర్‌ బరాజు, ఢిల్లీ సమీప
మున వజీరాజారద్‌ వద్ద గల యమునా బరాజు, వంజాబు
లోని నంగల్‌ బరాజు భారత దేశములోని ప్రముఖ బరాజు
లకు ఉదావారణములు.

కృష్ణానదికి 195కి లో వచ్చిన వివరీతపు వరదల వలన
కృష్ణ ఆనకట్టకు గండ్లుపడినవి. అందువలన దానికి బదులుగా
ఆ స్థలమునకు కొంచెము ఎగువన ఒక బరాజు నిర్మింప
బడినది. దానికి (పకాశం బరాజు అనిపేరు. పంటనీటి వనరుల
అవసరములు నానాటికి పెరుగుచుండుటశచే గోదావరి ఆన
కట్ట స్థానమున కూడ ఒక బరాజును నిర్మించుటకు పథకము
సిద్ధమయి అమలు నందున్నది (1968). కలకత్తా శేవులో
నౌకాయానమును మెరుగు పరచుటకు గంగానదిపై
ఫరాశకావద్ద 2245 మీటరులు పొడవు కల ఛారీ బరాజు
నిర్శింవబడుచున్నది. ఎస్‌, రా.

ఆయిల్‌ అండ్‌ నాచురల్‌ గాస్‌ కమిషన్‌:
భారత దేశమున పెట్రోలు గనుల ఆరా తీయుటకు తగిన
వ్యవస్థాత్శక పరిశోధనలు కొనసాగించు లత్యముతో జియ
లాజికల్‌ నర్వే ఆవ్‌ ఇండియా [చూ వు. 150] సంస్థలో
మొదట ఒక వెటోలు విభాగము 1955 లో ఏర్పరుప
బడెను. అది ఆ ఏటనే ఛారత [ప్రభుత్వపు నవాజ వనరుల
మంగతిత్వ శాఖలో ఆయిల్‌ అండ్‌ నాచురల్‌ గాస్‌
డై_శెక్ట కేట్‌ గా రూపొంది, 1956 లో ఆయిల్‌ అండ్‌
నాచురల్‌ గాన్‌ కమిషన్‌ (౦౫69) గా పునర్వ ్యవస్టీ క
రింపబడెను. దీని కేంద కార్యస్థానము, లేక్‌ భవనము,
న్యూఢిల్లీ. మూడేండ్ల పిదప పార్ల మెంటు శాసనము
ద్వారా అది ఒక చట్టబద్ధ మైన సంస్థ అయినది. చేశము
లోని వెటోలు, సాచురల్‌ గాస్‌-వీటి వనరుల గురించి
పరిశోధనలు, ద్రణాళి కాబద్ధ మైన అన్వేషణలు జరుపుట
కమిషన్‌ (ప్రథాన క ర్హవ్యము. బార్‌ సిల్లీ, కాంబ్కే సిబ
సాగర్‌ అనుచోట్ల శిక్షణ కేందములను నడపుచు, ఈ
కమిషన్‌ ఏటా 100 మందికి పై విషయములందు తర్బీదు
ఇచ్చుచున్నది. డెవాడూన్‌ లో కమిషన్‌కు ఒక పరిశోధనా
లయము కూడ కలదు, కొన్ని విదేశముల నవోయ
సనంపత్తులతో ఈ కమిషన్‌ దేశమున పలుశతావుల వెటో
లుకై అన్వేషణ జరిపినది. తత్సలితముగా గుజరాత్‌లో
అంకాలేశ్వర్‌ , కొయాలీ |పాంతములందు; అస్సామ్‌లో
సిబసాగర్‌ సమీపమున రదసాగర్‌ వద్ద పెటోలుగనులు
ఆవిష్కురి ంవబడినవి. కోస్తా దూర[పాంతములలో కూడ
పెటోలుకె కమిషన్‌ అన్వేషణ సాగించుచున్నది. ఆ, వెం.

206

ఆంధ్రప్రదేశ లో విజయవాడ సమీపమున కృష్ణానదిపై నిర్మించిన (1955) (ప్రకాశం బరాజు దిగువ (పవాహ దృశ్యము

y (పకాశం బరాజు ఎగువ [పవావా దృశ్యము

ఆ 3 9 Fn 5 " క
(est) Asse csoSags9 scogs fees py Cgsgseny seege glogman Bg gxeoyy Care

LO

వజీరాజాదు బరాజు : ఇందు 12 దిగువ తూము తలుపులు (8 మీ ౫4 మీ. 17), అలుగు తలుపులు (17 మీ, ౫కి మీ.) కలవు.
ఈ తలుపులను విద్యుత్తు సహాయమున పని చేయించవచ్చును. అత్యవసర పరిస్థితులలో చేతితో ఎత్తుటకుకూడ ఏర్పాట్లు కలవు.

గొ

కోసీ బరాజు;: ఇందు 10 దిగువ తూము గేట్లు (18 మీ. - 8 మీ), 46 అలుగు (వెయిర్‌) గేట్లు 18 మీ. వెడల్పు, 6 మీ,
లోతు. ఈ గేట్లు విద్యుత్తు సహాయమున పనిచేయును. వీటిని దూరమునుంచి కూడ నియంత్రించి పనిచేయించవచ్చును,

కణ youu] sgoPgg అలక QE an RMR SGeel gS ge ‘og 63°) రాం HG JOT RE (nssg) BOA ns mer అ

i Nive

mm

@ —~
‘IRR @ SYR GRE

seag gn

'G ‘cf ewe 910 Mavas GT
owe ‘gles *0G ‘oR CR]
— loge axe gg0 = ¢ gr Sos ‘ger 009 = Peg eae ng
cong gong sug ‘cus ) Gy
atesog ‘G9 ‘sqnpg cea. Soe ఇఒ
8 m = — Sua ty ‘g gr 808 6౭ ఛా ఎంగా. ... ఇయింంగా
౧౫జబరిం ఆ
cane @ం0 ‘ogloen. Maes Gg Gy
gaan we ‘og oe sg Soe (180°)
8 +8809 9 axagT రః *G 613 ‘Gg 81 89 g9 gee teas
‘Yas cscog
NR 9g Og
cag cgloes. Gg Rr (ny ‘0a wes 73
aagog cee “0G ‘of Qea@er ‘nq g'7 Powag) ‘Gg ayumsgae (,aa6)
1 40168 mn axeggg ‘qigtene fTrggg Wemge ee 91" P& ane gyos
‘e% xe
cans meta g nega gg! aves 0)
Aegon cows gamgplon “ggj-Ceone (,e1) eycsgy (,981'8)

శ GEN ‘NG KG “4 gE T-RE ‘Gig Som ‘9 57 681‘T 611 ఎత nae శై
oa | (fe |yeg efoe థం తం ౧9 | కా ౧2|| PE | Cees Doe రణ అణ
జగీంం eae EE ce

9° ‘og | toy Vscrogs

oe (Bg- Rae GR pO

——— ————— uuu rum te sl

Blank Page

ఆర్కరైట్‌, రిచర్డ్‌ (1782.1792) : ఆంగ్ల దేశీ
యుడు; తొలిసారిగ నూలు మిల్లులను నిర్మించి, ఫ్యాక్టకి
వ్యవస్థకు పునాదులు వేసిన వాడు; నూలు వడుకుట
(ప్రథాన పరిశ్రమగా కల లంకా షేర్‌ లోని స్టన్‌ నగర
మున జన్మించెను. మొట్ట మొదట ఇతడు మంగలి వృత్తిని
చేవైను; మానవుల జుత్తునకు రవాన్య పద్ధతిని రంగులు
వెసి, విగ్గులు చేయువారికి అమ్మి కొంత ధనము ఆర్లించెను.
ఇతనికి ముందు శేమ్స్‌ వోర్‌ (గీవ్‌ తయారు చేసిన ఛారీ
రాట్నమునుండి తీయబడిన నూలు ముతుకగ, పురి
తక్కువ కలదిగ ఉండి, బట్టలు నేయుటకు పేకగ మాత్రమే
పనికివచ్చుచుండెను; వడుగుగ ఉన్ని దారమును వాడు
టచే ఆ నాడు నూలు వస్త్రముల ధర ఎక్కువగా ఉండె
డిది. సన్నముగను, గట్టిగను ఉండి, పడుగుగా ఉ పయోగ
పడు నూలును తయారుచేయుటకు 1767లో ఆర్కకెట్‌
ఒక నూలు యంతమును నిర్మించెను. ఈ యంత్రమువలన
తమ వృత్తులు పోవునని అచ్చటి నేత పనివాండు భయ
ఇతడు నాటింగ్‌ హామ్‌కుపోయి, ఫ్ర్‌ట్‌ అను
వాని సహాయముతో నూలు వడకు కర్మాగారమును
స్థాపించి, వస్త్రములను పూర్తిగా (పత్తితోనే ఉత్పత్తి
చేయసాగాను, దూదిని శుభపరచుటకు, ఏకులు తయారు
శేయుటకు, నూలు వడుకుటకు ఇతడు యంతములను
నిర్మించెను. 1790లో ఇతడు తన సొంత కర్మాగారమును
నెలకొల్సి అందలి యం|తములను ఆవిరి యం[త సవోయ
మున నడపించెను. ఈ యంత్ర నిర్మాణమునకు తోడు
వ్యాపార 'కఇిశలమును కూడ (ద్రదర్శించి, అతడు అపార
ధనమును గడించెను. ఆంగ్ల [ప్రభుత్వము ఇతనిని “సర్‌”
బిరుద (పీదానముచే సత్కరించెను. ఇతడు 50 ఏండ్ల[పాయ
మున చదువుట, (వాయుట అభ్యసించెను. చూ.పు. ఆ.వెం,
ఆర్చీలు, గోపురములు : చూ. నిర్మాణములు.
ఆర్థిక భూ శాస్త్రము : (పస్తుత శ తాబ్దమున ఖనిజ
ములు విశేష (ప్రాథాన్యమును ఆరి ంచినవి. పరిశ్రమలలో
వాటి గిరాకీ నానాటికి వెరుగుచున్నది. పడమటి యూరప్‌ న
సుమారు 200 పండ్ల క్రితము (డప్రారంభమైన పారి
_్రామిక విప్ప్లవమునకు ఖనిజములను, ధాతువులను వివిధ
(పయోజనములకు వినియోగించుకే మూల (ప్రాతిపదిక
అయ్యెను. ఆ విప్పవమునకు పూర్వము చాల కొద్ది ఖనిజ
ములు, ధాతువులు మ్యాతమే ఉప యోగింపబడుచుం డెడివి.
అప్పటినుండి ఆ ఖనిజములే కాక, అసంఖ్యాక నూతన
ఖనిజములు కూడ నిరంతరము పెరుగుచున్న రాశులలో
ఉపయోగములోనికి శేబడినవి. ఉదా: కడచిన 150
పండ్లలో పోత ఇనుము ఉత్పత్తి, ఉక్కు ఉత్పత్తి సుమారు

పడగా,

ఆర్థిక భూశా(స్త్రము
నూరు కెట్టు పెరిగినది; నూశేండ్ల (క్రిందట చెప్పుకొనదగి
నంతగా లేని పెటోల్‌ వాడకము నేడు సాలీనా 75 కోట్ల
టన్నీలకు మించినది. కడచిన 40 పండ్లలో మానవుడు
ఉపయోగించిన ఖనిజముల, ఛాతువుల మొత్తము అంతకు
పూర్వము అతడు యుగయుగాల తరబడి ఉప యోగించిన
మొత్తముకంచు ఎక్కువ అని సాధి కారకముగ చెప్పబడినది,
నూతన ఖనిజ నికేపముల ఆవిష్కరణకు, నేడు
ఉపలబ్ధములు అగుచున్న నికేవముల ఇతోధికతర విని
యోగమునకు ఖనిజ నికేపముల సమగ అనుశీలనము
అత్యంతావశళ్యకము, భూ శాస్త్రమునకు చెందిన ఈ శాఖకే
“ఆర్థిక భూ శాస్త్రము” అని చేరు,
ఆర్థిక భూ శాస్త్ర పరిధి: ఖనిజములు దొరకుచోటులు,
వాటి వినియోగముల (పా యోగిక అనుకీలనములు ఆర్థిక
భూ శాస్త్రమున అనుశీలన విషయములు. ఈ అనుశీలన
ములకు భూ, ఖనిజ శాస్త్రముల సాధారణ సూూత్రముల
విశేష పరిచయము అశ్యావళ్యకము, ఖనిజముల సంభ
వము, భూ పృష్టమునందు వాటి వ్యా ప్తి, వాటి నిర్మాణ
(కమము, వాటి రాసాయనిక సంఘట్ట నము, ఆశయ శిల
లతో వాటికి గల సంబంధము, వాటిని సాధించు రీతులు,
శుభ్రపరచు విధానములు మొదలగు అనేక విషయములకు
చెందిన సమస్యల పరిష్కారము ఈ శాస్త్రము యొక్క
నిర్వావాము. ఇందు ధాతు, అధాతు ఖనిజములు; నేలలు,
అంతస్తల, ఉపరితల జలములు; పునాదులు; గనుల [తవ్వ
కపు పద్ధతులు వంటి ఉపశాఖలు కలవు,
భూ సృష్ట ఘటక (ద్రవ్యములు : ద్రకృతిలో కనిపించు
మూల|దవ్యములు 92. వాటిలో ఆక్సిజన్‌, మై డోజన్‌,
సిలికన్‌, అల్యూభమినియము, ఇనుము, కాల్సియమ్‌, సోడి
యమ్‌, పొటాసియమ్‌, మగ్నీషియమ్‌, మైటానియమ్‌,
భాస్వరము, కార్చన్‌, మాంగనీస్‌ అను 18ి మాత్రమే భూ
పృష్షములోని (పథాన ఘటకము లె, చాని మె తము బరు
వులో 99*5% మేరకు ఉన్నవి. తక్కినవి 0*5% మాత్రమే,
ఈ విరళ మూల దవ్యములలో బంగారము, వెండి, రాగి,
సీసము, జింకు, తగరము, నికెల్‌, కోబాల్ట్‌, టంగ్‌స్టన్‌,
గంధకము ముఖ్యములు. ఇవి అన్నియు భూ వృష్టమున
ఏకరీతిని విభ'కృములె ఉన్నచో వాటి సాధన మనకు అలవి
కాని దె ఉండెడిది. కాని, (దకృతి వాటిని అక్కడక్కడ
యౌగికముల రూపమున (పోగులు |పోగులుగా చేర్చి,
మనకు సుసాధ్యములు అగునట్లు చేసినది.
ఆర్థిక ఖనిజములు |: ప్రకృతిలో వందలకొలది ఖనిజ
జాతులు ఉన్నను వాటిలో ఆర్థికముగ లాభదాయకము
లగునవి 200లకు తక్కువ, సాధారణముగ ఒకొక్క ఖని

207

ఆర్థిక భూశా స్త్రము
జమునుండి ఓకటి రెండు మూల దవ్యములను సాధించ
వచ్చును. అయిశే, అంతకు ఎక్కువ మూల[దవ్యములను
కూడ సాధింప ఉపయుక్రములగు ఖనిజములు లేక
పోలేదు, కొన్ని మూలదవ్యములను అనేక విభిన్న
ఖనిజములనుండి సాధింపవచ్చును, పెక్కు ఖనిజములు
సృలెడ్‌లు, ఆృక్సెడ్‌లు, కార్బొనేట్‌లు, సిలికేట్‌ లు
“మొదలగు సరళ రచన కలవి; మిగిలినవి క్లిష్ట రచన కల
యౌగికములు. బంగారము, వెండి, ప్లాటినమ్‌ (తరుచుగా
ఆస్మియమ్‌, ఇరిడియమ్‌ లతో మి(శిత మైనవి) వంటివి
పరిశుద్ధ థాతువులుగ చాల అరుదుగ దొరకును.

మలిన [దవ్యములు : ఖనిజ నికేపములు అన్నిటిలోను
మలిన (డవ్యములుగ పరిగణింపబడు కొన్ని ఖనిజములు
తప్పనిసరిగ చేరి ఉండును. ఈ మలిన దవ్యములలో కొన్ని
టిని ఉపోత్పన్నములుగ _ విని యోగించుకొనవచ్చును.
ముందు రోజులలో ఖనిజ ని కేపముల నుండి (ప్రధానము
శైన వాటిని కొన్నిటిని మాత్రమే |(గహించి, మిగిలిన
వాటిని విసర్జించుచుండిరి. కాని, (ప స్తుతము అనేక మిశ్రమ
ఖనిజములనుండి ఘటకములు దాదాపు అన్నియు సాధింప
బడి, వినియోగమునకు శేబడుచున్నవి. అనేక దేశము
లలో (ప్రథాన ధాతువులతోపాటు సాధింపబడిన అనేకము
ఎవైన అ[పధాన ఉపోత్సన్న ముల వలన ఖనిజ పరిశ్రమ
ఆరికముగ విశేష లాభదాయకము శకాగలుగుచున్నది,
ఉపోత్పన్న ముల వినియోగము వలన ప్రధాన (ద్రవ్యము
యొక్క ఉత్పత్తి వ్యయము కూడ తగ్గును,

ఖనిజ తరగతి (గుణము) : ఒక ఖనిజము పరిశ్రమలో
ఉప యోగింపబడుటకు ముందు దాని తరగతిని నిర్ణయించుట
చాల [పథాన విషయము,ఈ నిర్ణయము అనేకాంశముల పై
ఆధారపడి ఉండును. అందు ముఖ్య తమమైనది ఆ ఖనిజ
ములో ఉన్న (ప్రధాన ఘటకము యొక్క. ఆర్థిక విలువ
(విపణి మూల్యము). ఈ విలువ తరచు స్థానికముగ మార
వచ్చును, సాధింపవలసిన మూలదవ్యమునకు ఆ|శయముగ
ఖనిజములో ఉన్న రాసాయనిక యౌోగికము యొక్క
స్వభావము రెండవ ప్రధానాంశము. ఉడా: మాగ్నమైెట్‌
ఖనిజములో హేమశైట్‌ లో కన్న ఇనుముపాలు ఎక్కువ.
అయినను ఇనుము సాధనయందు శెండవదిగ స్వీకరింప
బడుట కద్దు, ఈ శెండిటిని కూడ కాదని కార్బొనేట్‌ ఖని
జము ఎంచుకొనబడును. ఏలన, అది చె శెండిటి కన్న
ఎక్కువ వేగముగ కరగ గలదు. ఖనిజములో చేరి ఉన్న
మలిన [ద్రవ్యములు తరుచుగా డాని విలువను తగ్గించును
లేదా ఒకప్పుడు హెచ్చించును. ఇనుమును ఆశ్సెనిక్‌ చెర
చును, అందువలన ఆర్సెనిక్‌ యౌగికములు మలిన [దవ్య

ములుగ చేరి ఉన్న ఇనుప ఖనిజమునకు వెల తక్కు_వ; లేని
దానికి వెల ఎక్కువ. ఒకప్పుడు మలిన |దవ్యములలోని
ఘటకముల సాధన (ప్రధాన ఖనిజ (|దవ్యసాధన కంబ
ఎక్కువ లాభ దాయకము కావచ్చును. ఉదా: విద్యుత్‌
విశ్లేషణ విధానమున రాగిని వేరువరచు (ప్రక్రియలో ధన
గ్రువము వద్ద మడ్డి'వలె చేరిన [దవ్యము నుండి బంగారము
సేకరింపబడును. ఇది అసలు రాగి సాధనకు వట్టు వ్యయ
మును గణనీయముగ తగ్గించును. ఒక పెద్ద ఖనిజ నికే
పములో దొరకు ఖనిజముల (శేణిలో కొన్ని కేడాలు
ఉండవచ్చును. ఈ వివిధ తరగతులను విడివిడిగా వినియో
గింపవలెను. అల్పశేణి ఖనిజ నిశేపములు తప్పని సరిగ
విసర్ణ నీయములు కావు. నవీన ఛేణి ప్రవృద్ధిదాయక పద్ధ
తుల మూలమున అవి కూడ లాభకరముగ సాధింపబడ
వచ్చును.

ఖనిజ నిక్షేపముల ఉత్పత్తి రీతులు : ఇందు వ ర్హమాన
శతాబ్బమందే అవిరళ కృషి జరిగినది; జరుగుచున్నది,
భౌతిక, రాసాయనిక శ్యాస్త్ర విజ్ఞానము విశేషముగ పురోగ
మించువరకు ఈ [పయత్నము ఆగవలసి వచ్చినది. ఏలన,
ఖనిజ నిశేపములలోని వివిధ [దవ్యముల ధర్మములను
వరిశీలించుటకు ఆ విజ్ఞానము అశ్యావళ్యక మయ్యెను.
ఉత్ప త్రిరీతులలో [పధానములై నవి మాత్రమే ఇచట
సం(గ్రవాముగ వివరింపబడును.

మాగ్మా నృటికికరణము : అనగా కరగిన శిలలనుండి
ఖనిజములు సృటికములుగ వేరుపడుట, కరగిన సిలికేట్‌ లు,
సల్ఫైడ్‌లు, ఆక్సైడ్‌లు మొదలగు యౌగికముల మశ
మమే మాగ్మా. అందుండి భౌతిక, రాసాయనిక (ప్రకృతి
నియమములను అనుసరించి నికెల్‌ మున్నగు మూల[దవ్య
ముల సల్ల్ఫైడ్‌లు; |క్రోమైట్‌ ;ఇల్ఫెనై_ట్‌ , కైటానియమ్‌తో
కలసియున్న మాగ్నమైట్‌ మొదలైన ఉపయుక్త ఖనిజ
ములు స్ఫటికములుగ వేరుపడును. ఈ వేరైన ఖనిజము
మాగ్యాలో ఉపరితలమున చిన్న చిన్న నాడులనలె శాని,
కటకముల వలె కాని లేదా చారలవలె కాని బయటపడును.
పరివర్తిత నిక్షేపములు : అగ్ని శిలల,
వాటిని అంటి పెట్టి కొని ఉన్న ఇతర సాధారణ శిలల
మధ్య కొన్ని ముఖ్యము లై న ఖనిజములు నికి ప్పములై
ఉండును. అయిశే, ఈ సంఘటన చాల అరుదు,

స్థానాంతరిత నిక్షేపములు : నిశేపముల కెల్ల ఇది మిక్కిలి
(ప్రధానమైన తరగతి. స్థాన వినిమయము సాధారణ
శిలపై పనిచేయు [ద్రావణముల లేదా వాయువుల మాధ్య
మమున జరుగును. ఇట్టి స్థానచ్యుతి సున్నపురాయి, డోల
మైట్‌ శిలలలో నిశేపములు ఏర్పడుటకు అనుకూలించును,

సంపర్క

208

కటకములు, రేఖలు, చారలు: ఈ మాటలు నితేప
ముల ఆకారములను తెలియజేయును. చారలు సాధారణ
ముగ చాల సన్నగ ఉండును. రేఖలు అంతకన్న వెడల్పుగ
ఉండును. వ్యకాకారములేని నిశేపములు సంచులవలె
ఉండును. శిలల పగుళ్ళలో శెండు గోడల మధ్యనుండి
ద్రనరించిన ఖనిజ డ్రావణము నుండి చేరువడిన సృటికములు
పగులును నింపును, ఇట్టి ని షేపమునకు “పగులు నింపు” అని
పేరు. శిలల విరూపణ తలములు ఒత్తుగా గల చోట్ల,
వీటలు గల చోట్ల ఏర్పడు ఖనిజ నిశేవమునకు “స్టాక్‌
వర్క్‌” అని పేరు. ఆగిట్‌, ఛాల్సిడోనీ (ఇవి సిలికా విభిన్న
రూపములు), జియోళై టీలు (సిలికేట్‌ లు) వంటి ఖనిజ
ములు చారలలో ఉండు రం|ధములలో దొరకును.

విస్తృత నిక్షేపములు : ఇవి కూడ స్థాన విచ్యుతి వలన
ఏర్పడిన ని శేపముల జాతికి చెందినవి యే, ఇవి చాల విరళము
గను, ఏక జాతీయముగను శిలలలో విభ క్షమై ఉండును.
చాల విలీనమైన ఖనిజ దావణము సాధారణ శిలాంతర
ముల వ్యాపించి, శిలాబిలములందు కాని, శిలలయందున్న
ఇంకొక ద్రవ్యము స్థాన విచ్యుతిని చెందినచోటున గాని ఇట్టి
నిశేపములు ఏర్పడవచ్చును, వీటికి దృష్టాంతములు పశ్చిమ
యునై బడ్‌ న్రేట్స్‌లోని పోలీఫైెరీ రాగి ఖనిజములు.,

పంక నిక్షేపములు: నము|దమునందు, నరస్సులందు,వరద
భూములలోను బురద నీటిలోని మడ్డి (క్రిందికి దిగి పొరలు
పొరలుగ ఏర్పడుట వలన కూడ ఉప యోగ్యములై న ఖనిజ
నిశేపములు ఉద్భవించును. నేలబొగ్గు, ఇనుప ఖనిజము,
మాంగనీస్‌ _ఖనిజము, డోలమైట్‌,
ఫాస్ఫేట్‌ లు, చాల అరుదుగా రాగి ఖనిజము, 'వెరిటీస్‌
ఇటుల ఏర్పడినవే.

నీరు ఇగురుటవలన పుట్టిన నిక్షేపములు : సము[దము
నుండి కొంతనీరు వేశై గ ర్హములుగ ఏర్పడి, నీరు సూర్యుని
వేడిమికి ఆవిరిగ మారుటచే లవణ (దావణమునుండి అవ
& ప్రములై న లవణములు నికేపములు అగును. ఇట్టి వే
జర్మనీలోని స్ట్రాస్‌ ఫర్డ్‌ నిశేపములు. ఇందు జిప్ఫమ్‌,
సోడియమ్‌ క్లోరెడ్‌, సోడియమ్‌ నల్ఫేట్‌, మగ్నీషియమ్‌
క్లోరెడ్‌, మగ్నీషియమ్‌ సల్సేట్‌ వేరు వేరు పొరలలో
సృటికములుగ వేరై నిశేపములుగ ఏర్పడినవి.

సున్నపురాయి,

అవశేష నిక్షేపములు: బండశిలలు వాతావరణ (వథా
వముచే పిండియె అందుండు ఖనిజములు విడివడి ఒక చోట
దప్రోగౌట జరుగును. అనేక రకముల మృత్తులవలె ఈ
గోగులు ఏవర్పడినచోటనే నిలిచిపోవచ్చును. టాటరై ట్‌
(ఒక రకమైన ఎర్రమన్ను) ఇటుల ఏర్పడినదే. ఇది ఉష్ణ
మండలములలోో విరివిగ లభించును. పశ్చిమ, మధ్యభారత

XII—27 209

ఆర్థిక భూశా(స్త్రము

భూథాగములలో దక్కన్‌ (టాప్‌ (మెట్లు మెట్టుగ ఏర్ప
డిన నల్లని ప్లూటానికొ శిలా సమూవాము)లలో, తూర్పు-
పడమటి కనుమలలో కొన్ని శిలల మీద ఇది ఎక్కువగ
దొరకును.

ఆక్సీభవనము, ఖనిజ నిక్షేపముల సాం ద్రీభవనము : ఉపరి
తలములు కల నికేపములు భూ బహిరావరణ (ప్రభావ
ములకు లోనై, రాసాయనికముగ మార్చుచెంది ఆశనై
డ్‌లు, సల్ఫేట్‌ లు, సెకండరీ నలైడ్‌లు నికేపించబడును.
వీటి యందు తొలివాటిలో కన్న ఖనిజ సంపద ఎక్కువ.

ఖనిజ నికేపముల ఉపరితల నూచనలు : ఉపరితలమున
గోచరించు కొన్ని విశిష్ట భౌతిక లక్షణములు, ఖనిజముల
(ప్రశ్యేక వర్ణములు లేదా కొన్ని _ప్రశ్యేక రకపు మొక్కలు
ఒకొొక్క_పుడు క్రిందనున్న ఖనిజముల ఉనికిని, (పశ్యేక
తను సూచించును. ఆకుపచ్చ, ఊచదారంగులు నికెల్‌,
కోబాల్డ్‌ ఖనిజములను తెలియశేయును, కొన్ని మొక్కలు
వాటికి ద్రశ్వేకముగ పోవక ప దార్థములుగ ఉపయోగ
పడు ఖనిజముల ఉనికిని కూడ సూచించును.

భూ పృష్ట రచనచే ఖనిజ నిక్షేప నియంతణము: తావ
క్రమము, (పేషము, సాంద్రత - వీటి (పథావముచే సవాజ
ముగ నిర్జీతమెన మండలములలో ఖనిజములు నిశేపింప
బడుటకు ఉన్ముఖతను చూపునని ఇటీవల తెలియవచ్చినది. ,
ఆగ్నేయ (ప్రభవస్థానమునకు దగ్గరగ ఉన్న నిక్నేపములు
ఉన్నత గ్రవాంకములు,
ఉండును,

తక్కువ _్రావ్యత కలవిగ

ఖనిజ సంపద, దాని వ్యాప్తి: ఆధునిక పరి|శమలకుు,
నాగరకతకు మూలాధారములై న అన్ని ఖనిజములలోను
ఏ దేశమునకు స్వయం సమృద్ధిలేదు. [వతి దేశము కొన్ని
టిని అవి అదనముగా గల ఇతర దేశములనుండి దిగుమతి
చేసికొనక తప్పదు.

ఖనిజ సంపద, దాని సంరక్షణ: (ప్రపంచమున. ఖనిజ
ముల అనియత, యాదృశచ్చిక వ్యా ప్తి; అనుదినము పెరుగు
చున్న వాటి పరిమిత వ్యయము - ఈ రెండు భూశార్థ
ములు కలిసి నేడున్న ఖనిజ సంపదను కాపాడుకొనవలసిన
అగత్యమును నిరూపించుచున్నవి. అనగా ఖనిజ నిశేప
ములలో వీలైనంత ఎక్కువ భాగమును వినియోగించి
కొని గరిష్ట (ప్రయోజనము పొందుట; నర్వ[త వాటి
దుర్వకియమును నివారించుట అవళ్య కర్తవ్యము. వీలైన
చోట్ల అమూల్యములై న ఖనిజములకు బదులుగ విరివిగ
దొరకు (పక్యామ్నాయ।[దవ్యములను వాడుట కూడ అవ
సరము. ఖనిజ సంపదకు సంబంధించిన పెక్కు సమస్యలు
(తవ్వకపు పద్ధతులు, ఉపయుక్త ([దవ్యముల ఉత్ప త్తి వంటి

ఆర్తీ కరణము - వాశానుకూలనము

ఉన్నత సాంకేతిక విషయములు. (క్రొత్త ఖనిజ నిశేపములు
ఎంత వేగముగా కనుగొనబడుచున్నవే అంతకం"ు
ఎక్కువ వేగముగ ఇప్పటి నిల్వలు తరగిపోవుచున్నమవి.
కాబట్టి, ఉన్న సంపదను అత్యున్నత (ప యోజనములకు
వినియోగింప (శ్రద్ధ వహింపవలెనని నొక్కి చెప్ప పనిలేదు,

ఆధునిక పురోగతికి ఆధారభూతములై న ఖనిజములలో
కొన్ని యుద్ధతంత్రమునకు _ఆవశళ్యకములని చెప్పబడు
చున్నవి. అనగా అవి రకణ పరిశ్రమలకు కేటా
యింపబడద గినవని అర్థము. కాని, ద్రస్తుతము శాంతి
సమయ పరిశ్రమలకు, యుద్ధసమయ పరిశ్రమలకు మధ్య
గల వి భేదము 'అత్యల్సము. కాన్క వై విభజనము అర్థరహిత
మైనది. ఉదా: ఆటంచాంబుల నిర్యాణమునకు అవనర
మగు యుశేనియమ్‌ ఖనిజము యుద్ధోపయోగ్య ఖనిజము
అని ఛావింపబడినది. కాని, దాని నుండి శాంతి సమయావ
సర వస్తువులు కూడ నేడు తయారగుచుండుటవలన,
ఇప్పుడు దానిని కేవల యుద్భోపయోగ్యము అన వీలు
పడదు. ఇంతేకాక, ఏ దేశమునకు ఖనిజ సంపదయందు
న్వయంసమృద్ధి లేదు గనుక దేశముల మధ్య కొంత ఖనిజ
వినిమయము అనివార్యము అగుచున్నది. స్వార్థపరత్వము,
జాతీయ దురభిమానము ఖనిజముల స్వేచ్చా వినిమయ
మునకు అడ్డంకులు కలిగించినచో, అది ఘర ణకు దారి తీసి,
ప్రపంచ శాంతికి భంగ కారిగా పర్యవసించును,
శాంతి నుస్థిరత్వమునకు అన్ని దేశములకు ఖనిజ సంపద,
ఇతర ముడిసరకులు న్యాయ మైన నిష్పత్తిలో పంపిణి
అగుట అశత్యావక్యశము, కృష్ణన్‌,

ఆర్హీకరణము - వాతానుకూలనము : ఒక పౌను*
పొడి గాలితో కలిసి ఉండు నీటి ఆవిరి మొత్తమును ఆ
గాలి యొక్క ఆర్ద్రత అని అందురు, వాశతానుకూలనము,
శుష్రీకరణము (ఆర బెట్టుట), (ద్రవముల శీతలీకరణము
(ఇది . (ద్రవములను బాప్పములుగా మార్చుట చ్వారా
సాధింపబడును) మొదలగు పారిశ్రామిక (ప్రాముఖ్యము కల
ప్రక్రియలకు (ప్రయోగ సామ్మగిని రూపొందించుటకు
ఆర్షతా భావన యొక్క_ విశద అవగావానము; దానిని
శతెలియపరచుటకు వలయు యూనిట్‌ ల పరిజ్ఞానము
అశ్యావళ్యకములు. వాయు చాప్ప మిశముల ధర్మము
లను నిర్ల యించుట చౌత్య మాపనము (నైక్రో మెటీ) అను
శాస్త్ర శాఖ యొక్క_ గప్రథానాంళశము. అందుకు గాలి -
నీటి ఆవిరి పద్ధతియే సర్వసాధారణముగ వాడబడును.
ఈ వ్యాసములోని చర్చ ఆ పద్ధతి కే పరిమితము
చేయబడినది.

* ఒక పౌను=0.4రకి కిలో(గాము.

కాబటి,
ట్‌

చెక్రోమెటీలో శారసిల్లు పరిభాషను మొదట రోన్‌
జెనర్‌ ప్రవేశ పెళైను. మొత్తము (్రేషము ఒక వాతా
వరణము అయినపుడు ఒక పౌను పొడిగాలిలో చేరి ఉన్న
నీటి ఆవిరి భారము (పౌనులలో నకు “ఆర్ష్రత" అని సంకే
తము. దానిని 1=18P/29 (1 -P) అను నమీకరణముచే
తెలుపవచ్చును. ఇచట ౧ గాలిలోని నీటి ఆవిరి "యొక్క.
ఆంగిక (పేషము. నియత |పేష, తాప|క్రమ పరిస్థితులలో
గాలిలో ఉన్న నీటి ఆవిరి శుద్ధజలముతో సమతులితస్థి తిలో
ఉన పుడు, ఆ తావక్రమము వద్ద ఆ నీటి ఆవిరి యొక్క
ఆంగిక _్రేషము (P) శుద్ధజల (పేషమునకు సమానము,
అట్టి గాలిని తేమతో సంతృ ప్పమైన గాలి అని అందురు,
H,=185,|29(1-p) అను నిష్ప త్తి సంత్భ ప్ప ఆర్ద్రత
శతెలియపరచును,

ఒక నియత గాలి- నీటి ఆవిరి మిము యొక్క
నిరపేక. ఆర్షగితకు, ఆ మిము యొక్క సంతృ ప్ప
ఆర్షగితకు గల నిష్పత్తి శాతములలో వ్యక్షపరుప
బడినపుడు, ఆ నిష్పత్తి సంఖ్యను ఆర్ష్ర)తా శాతము
(వెశక్సెంట్‌ హ్యుమిడిటీ) అని అందురు. ఇది 100 H/H
అను భిన్నాంకముచే తెలుపబడును. గాలి-నీటి ఆవిరి
మి(శ్రము ఆవిరితో సంతృప్త మగునట్లు చేయుటకు ఏ తాప
(కమమునకు (స్థిర ఆర్దతా పరిస్థితులలో) శీతలీకరించ
వళెనో ఆ తావ క్రమమునకు ఆర్డ 9నంతృ ప్త తాషక్రమము
అని గాని, తుపారాంకము (డ్యూ పాయింట్‌ ) అని గాని
"పేరు, ఒక నియత తాపక్రమమువద్ద గాలిలోని నీటి ఆవిరి
యొక్క ఆంశిక ((పేషమునకును, ఆ తాపషక్రమము వద్దనే
కేవలము నీటి ఆవిరి యొక్క నంత్భ ప్త [పేషమునకు గల
నిష్పత్తి శాతములలో తెలుపబడునపుడు,
సంఖ్య సాపేక్ష. ఆర్హగితా శాతము (పెర్సెంట్‌ శెలిటిప్‌
హ్యుమిడిటీ) అనబడును. దీని వాచకము 100 p/p,

ఒక పౌను పొడిగాలి యొక్కయు, ఆ గాలిలో చేరి
ఉన్న నీటి ఆవిరి యొక్కయు ఉప్లతా _సామర్థ కాముల
రెండిటి మొత్త మునకు ఆర్లోిప్షత (Cs) (హ్య్యుమిడ్‌ హీట్‌)
అని పేరు. పెక్కు ఇంజనీరింగు గణితములలో C౮ను
Cs=(0.24+0.45H) అను సమీకరణముచే గణింప
వచ్చును. ఇచట 0.24,0.45 [క్రమముగ పొడి గాలి
యొక్కయు, నీటి ఆవిరి యొక్కయు ఉప్పతా సామర్థ్య
ములు. ఈ రెండును స్థి రాంకములని భావింపబడినవి. ఒక
పౌను పొడి గాలి, దానిలో ఉన్న నీటి ఆవిరి - ఈ రెండిటి
మొత్తపు ఆయతనమునకు ఆర్ష ఆయతనము అని చేరు,
నీటి ఆవిరిచే సంతృప్త మైన పరిస్థితులలో గాలి యొక్క
ఆయతనమును సంతృ ప్ప ఆయతనము అని అందురు,

ఆ నిష్పత్తి

210

ఆర్హృతా పటము: ఒక నిర్దిష్ట మైన గాలి - ఆవిరి మిశము
యొక్క ధర్మములను చూపు పటము ఆర్ద్రఆా పటము.
ఈ పటములోని లిఖత ధర్శములు నిర పేక ఆర్డిత;
ఆర్డ తా శాత రేఖలు; ఆర్టోప్టత; పొడిగాలి, సంత్భ ప్త మైన
గాలి - ఈ రెండిటి ఎంశాల్సీలుళ. విశిష్టాయత నము,
సంతృపాయతనము So ధర్మము లన్నియు శోషణ
వాయుశతాప[కమముపై ఎటుల ఆధారపడి ఉన్నవో చూపు
పటమే ఆర్డతా పటము. అశతాపక (అడియబేటిక్‌ )
సంత్భ ప్ర రేఖలు సంతృప్త శేఖలవై కుడి ఎడమలకు
మీదికి లేచునని కూడ చూపబడును. ఈ పటము వాయు -
జాప్ప వ్యవస్థల గురించిన నమాచారమునకు [పథాన మైన
ఆకరము. ఆర్తీ Yకరణ, నిరార్సీ కరణ పరికరముల రూప
కల్పనకు ఈ సమాచారము ఆవశ్యకము.
ఆర్హ్ర గోళ తాహ్మక్రమము : [పాపణ(కన్వెక్ట న్‌) (ప్రక్రియ
ఫలముగ సంభవించు తావ|క్రమ వినిమయపు రేటు ద్రవము
యొక్క. ఉపరితలము నుండి బయటకు వెళ్లు [ద్రవ్యసంచయ
వినిమయపు రేటునకు సమాన మైనపుడు ఒక నియత జలోపరి
తలము గత్యాత్శకతులిత పరిస్థితులలో స్వీకరించు తాప
[కమమే ఆర్హ9) గోళ తాపషక్రమము (1౪). సమతులిత స్థితి
యందు జలోపరితలముపై గోచరించు తాప సమతను
[క్రింది సమీకరణము చూపును:
Ky Ke(PsP)=h (t-ty).
సాధారణ పరిస్థితులలో P అను మొత్తము (పేషముతో
సరిపోల్చి చూచినచో P,గ్వలు చాల స్వల్ప రాశులు.
ఆర్డిగోళ నమీకరణమును ఆర్ష)తా భేదములను ఉపయో
గించి క్రింది విధమున [వాయవచ్చును:
(H-H)=h JK * (tty).
ఇచట £=29/18 K,=1:6 Ky
పౌనులు/గంటలు(అడుగులు)? (AH);
h,= జలోపరితలమునకు, గాలికి మధ్య జరుగు ఉప్ణతా
వినిమయమునకు సంబంధించిన గుణకము.
=గాలి తావక్రమము gs
= నీటి తాపక్రమము *.
ఓ,= రాశి వినిమయగుణకము పౌను/గంటలు (అడుగులు)*
వాతావరణము.
N =ఆర్హ గోళ తాషృక్రమము వర్ద నీటి గుప్పోప్ట్రత,
బం టీం యు./పౌను.
అతాపక నంతృప్త తాపుక్రమము: ఒక అశావక వ్యవ
స్థలో ఒక (పవావామును కొంత రాశి నీటితో % తాప

* ఎంశాల్పీ=ఒక వ్యవస్థయొక్క అంతరళ క్కి సముదాయమునకు
ఆయతన, (వేష లబ్దమును కలుపగా వచ్చిన మొత్తము.

ఆర్టీ కరణము = వాశానుకూలనము

క్రమము వద్ద చక్కగా కలిపిన ఎడల ఆ గారి తావ
క్రమము తగ్గి, దాని ఆర్హిత ఎక్కువగును. అను తావ
కమము వద్ద వ్యవస్త నుండి బయటికి పోవుచున్న గాలి
a a స్టఆలో ఉన్నట్లయిన pela
సంతృప్త తావుక్రమము అగును. ఆర్ట్రితను, తాషక్రమ
మును కలుపుచున్న శేఖయే అశాపక సంతృ ప్ప శేఖ.
దానికి నసమీకరణము :
(Hs-H)=(C,] A) (tt).
గాలి-నీటివ్యవస్థకు నై |కోమెటిక్‌ నిష్ప త్తి ఒకటి(1)కి
సమానము, అనగా h,/k'C=1. దీనికి లాయీో సంబంధ
నసమీకరణము అని పేరు. గాలి - నీటి ఆవిరీ కాక, ఇతర
వ్యవస్థలలో శైత్యమావక నిష్పత్తి ఒక యూనిట్‌కు
చాల భిన్నముగ ఉండవచ్చును; ఆర్డ గోళ తాప|క్రమము
(1౪), అశతాపక సంతృప్త తాషక్రమము (5) సమాన
మూల్యములు కలవిగా ఉండవు. ఈ వ్యవస్థలకు 1,/%'ర్వెను
తక్కువ ఆర్హ తా పరిస్థితిలో (క్రింది సమీకరణము నుండి
సాధింపవచ్చునుః
ఈ లెక్కకు ఉహ్హత, [దవ్యరాశి-ఈ రెండిటికి మధ్య గల
సాదృశ్యము ఆధారము.
ee [ (W]PD) J2]3'
k Lk Cpp|K
ఆర్హ్రతా నిర్ణయము : గాలియొక్క ఆర తను 1, తుషా
రాంక విధానము; 2, శై తమాపన విధానము; కి. |పత్యక
(రాసాయనిక) విధానము అను మూడు విధానములలో
చేనిచేనైన నిర్ణయింపవచ్చును.
తుషారాంక విధానము: ఇందు గాలి, నీటి ఆవిరి మి(ళ
మును తాకు పాత్ర యొక్క మెరుగు పెట్టబడిన ఉపరి
తలమువై వ తాష|క్రమము వద్ద వబిిగమంచు పొర దృష్టికి
గోచరించునో ఆ తావ[క్రమము తుమారాంకము అని నిర
యింపబడును. నిర్ణయించబడిన తుపారాంకము నుండి,
శుష్క_గోళ తావ క్రమముల నుండి ఆర్షతను లెక్క పెట్ట
వచ్చును లేదా ఆర్హగతా పటము నుండి దానిని (ప్రత్యతు
ముగ (గహింపవచ్చును.
శెత్యమాపన విధానము : ఇది విరివిగా 'వాడబడు విధా
నము. ఇందు శుష్క, ఆర్డిగోళ తాపక్రమములు ఏక
కాలమున నిర్లయింపబడును. ఈ పనికై నియతముగ
వాడుకలో ఉన్న పరికరము స్టింగ్‌ నై త్యమాపకము.
(ప్రత్యక్ష విధానము : ఇందు నీటి ఆవిరిని పీల్చుకొను
సల్‌'ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌, ఫాస్ఫరస్‌ వెంటా కైడ్‌ వంటి ద్రవ్య
ముల గుండా ఆవిరి కలిసిన గాలిని పంపి, పీల్చబడిన నీటి
భారమును తూచి, ఆర్ష్రితను నిర్ణయింతురు.

211

ఆరీ ర్రీ కరణము - వాశానుకూలనము

వాతానుకూలనము : వేసవిలో వేడిమి వమ్య.వగుట
వల్గను ఒకొక్కసారి గాలిలో తేమ ఉండుట వల్లను
ఉక్క బెట్టుట సామాన్యానుభవము. _ ఉక్క బెట్టునపుడు
చెమట పోయుటవలన అసౌఖ్యముగ ఉండును. ఇటులనే
శీతకాలములో వేడిమి తగ్గి, చలి ఎక్కువై, శరీర
మును కొరికివేయును. ఈ పరిస్థితి కూడ అసౌఖ్యముగ
ఉండును, ఈ రెండు పరిస్థితులకు మధ్యే మార్గమును
వాశతానుకూలనమువలన సాధింపవచ్చును. ఒక గదిలోని
గాలి యొక్క_ తావక్రమము, ఆర్జిత, శుభత, పంపక ము-
వీటిని ఏపకకాలమందు నియం|తించుటను వాశతానుకూల
నము (ఎయిర్‌ కండిషనింగ్‌ ) అని అందురు. మానవ సౌఖ్య
మును ఇనుమడింప జేయుటకొరకు; వస్తువుల, ఉపకరణముల
నిర్మాణ, సంస్కార, రతణలకు ఉచితమగు పరిస్థితులు
కల్పించుటకొరకు వాతానుకూలనము విని యోగింపబడు
చున్నది. పారిశ్రామిక సంస్థలలో కార్మికులకు సౌఖ్యమును
చేకూర్చుటకు; చై_లుపెళైలు, కార్యాలయ భవనములు,
(పదర్శనాగారములు మొదలై న వాటిని సౌఖ్యావవాముగ
చేయుటకు వాతానుకూలనము వాడుకలో ఉన్నది.

కార్యకరమగు ఒకే తాష్మక్రమ రేఖ (అనగా సమ సౌఖ్య
శేఖ) పొడవున గల ఆర 9), శుష్క తాషక్రమముల స మేళ
నము ఏదై ననుఒశే విధమగు సౌఖ్యసం వేదనను కలిగించును.
ఉదా: 26.70 (80°F) శుమ్మగోళ తాష్మక్రమము.
144°C (58°) ఆర్డ 9) గోళ తావ క్రమము కలిసి ఎంత
సౌఖ్యావవహముగ ఉండునో; 2కి'కిC (74°F) శుష్క గోళ
తాప క్రమము, 19.4°C (67°F) ఆర్ష గోళ తాపషక్రమము
కలసి అంతే సౌఖారవవాముగ ఉండును. తక్కువ తాప
క్రమమువద్ద కన్న అధిక శుష్క గోళ తాషక్రమము వద్ద
వికిరణ, [పావణ (ప్రక్రియల ద్వారా మానవ శరీరము
తక్కువ వేడిమిని కోలుపోవును. దాని ఫలితముగ అల్చ
తాపక్రమములలో కన్న అధిక తాప క్రమములలో చాప్పీ
కరణ (ప్రక్రియ కారణముగ శరీరము ఎక్కున వేడిమిని
కోలుపోవును. అధిక సాపేశ ఆర్డ తలకన్న అల్ప సాపేతు
ఆర్డ తలు నీరు ఆవిరి అగుటకు ఎక్కువ అనుకూలించును.
హా, అధిక తాషక్రమముల, అల్ప సాపే పెక ఆర ర తల
సమ్మేళనములు; ఇటులనే అల్ప తాప(క్రమముల, అధిక
సాపేక ఆర్జగతల సమ్మేళనములు ఒకే విధమగు సౌఖ్య
సంవేదనను కలుగజేయును, మామూలు సౌఖ్యమునకు
వేసవియందు గదుల వాశానుకూలమునను తల పెట్టినపుడు
26.7°C (80°F) శుష్క_గోళ తాషక్రమమునకు, 50%
సాపేతు ఆర్ష 9శకు అనుకూలించు పరిస్థితులు కల్పించవలెను.

J
కకజుముక సాధారణముగ లోగిళ్ళకు ఎన్ను కొనబడు

శుమ్క గోళ తాపవక్రమములు ; గిడ్డంగులకు 18:8 20°C
(65 - 68° F); కార్యాలయభవనములకు 909 - 29:9°C
(68 - 72°7); 15:6 - 18:8°C
(60 - 65°F).

so ఉత్పత్తుల విషయమున కావింపబడు వాశతాను
కూలనమందు క్రింది చర్యలు _గైకొనబడును: 1. జలా
కర్షక (మై(గోస్కోపిక్‌) (దవ్యముల యొక్క శేమను
అదుపులో ఉంచుట; 2. జీవ రాసాయనికో (ప్రతిక్రియలు,
ధాతువుల కయము, స్ఫటికీ భవనము మున్నగు రాసా
యనిక (ప్రతి క్రియల రేటును నియం|తించుట; లి. వస్తు
శోధన కర్మాగారములందు పరిస్థితులను నియం|తించుట.
బట్టల పోగులు, కాగితపు గుజ్జా, ge రకముల శకాగిత
ములు, తోళ్లు, రబ్బరు మొదలై. నవి పరిసరములనుండి
తేమను (గ్రహించుట కాని, వాటికి శేమను అంద జేయుట
కాని చేయగలవు. అందువలన తేమ వినిమయ సమతోలన
పరిస్థితులతో ఆ వస్తువులందలి శేమను సాపేక్ష శాత
ఆర్షితతో పోల్చి నిర్ణయించవలెను. ఇంతేకాక ఒక
అకర్భన యోగికము దాని సంతృప్త జల దావణముతో
సమతులిత పరిస్థితికి ఏ ఆర్ద తలో వచ్చునో, ఆ ఆర్ద్రత
కన్న తక్కువ ఆర్డ 9తలో దానిని ఉంచుట ఆవశ్యకము
కావచ్చును.

కొన్ని పార్మిశామిక వ్యవవహారములకు అన్వయించు
నిర్మాణ తాప క్రమముల, ఆర్డతల రమారమి విలువలు
214వ పుటలోని పట్టికలో పొందుపరుపబడినవి. పారి(శా
మిక వాశానుకూలన పద్ధతులలో అపాయకరమైన పరిసర
వాయువులు, చాప్పములు, ధూళులు, పొగలు తరుచుగా
తారసిల్గును. ఈ మాలీన్యములను అవి పుట్టినచోటనే నిర్గ
మన పద్ధతులను ఉప యోగించి తొలగించవలెను లేదా
గాలిలో కలిపి వాటిని పల్చ జెట్టవ లెను. ఈ రెండు విధాన
ముల సమ్మేళనము ద్వారా కూడ వాటిని తొలగించ
వచ్చును.

వాతానుకూలన ఉపకరణ సామగి: ఆధునిక వాశతాను
కూలన సామ(గిని స్వయంత్భ ప్ప వాతాను కూలనములు,
కేంద వాశతానుకూలన పరికరములు అని రెండు తరగతు
లుగ వింగడింపవచ్చును. న్వయంత్భ ప్ప చాశతానుకూలన
సామ(గిని ఏక కేంద్రీయ లేదా సర్వ సంపూర్ణ వాశాను
కూలన సామ।గి అని కూడ అందురు. దీనిని మరల మూడు
తరగతులుగ ఇటుల విభజింపవచ్చును: 1. గది వాశాను
కూలకములు - 0.5 మొదలు 2 టన్నీల పరిమాణము
కలవి; 2, వసతిగ్భవహా వాతానుకూలకములు - పరిమా
ణము 2- 10 టన్నీలు; శి. వాణిజ్య పారిశ్రామిక వాశాను

కర్మ్యాగారములకు

212

కూలకములు - పరిమాణము 2-75 లేడా అంతకు
పైబడిన టన్నీలు.

స్వయంతృ్భ ప్త వాశానుకూలకములు సమగ శీతలీకరణ
పద్ధతిలో సంపీడకము (కం |పెసర్‌ ), బాషప్పీకారకము
(ఇవాప రేటర్‌), వంక్కా గళని, నియం త్రకములు మున్నగు
సర్వాంగములతో కూడి సంపూర్ణ మై ఉండును. శీత కాల
ఆర్టీ కరణము నిమిత్తము వేడిమిని పుట్టించు తీగాచుట్ట
(హీటింగ్‌ కాయిల్‌) కూడ అందు చేర్చబడును. శీత లీకరణ
మునకు గాలిని గాని, జలమును గాని ఉపయోగింతురు.
ఒకసారి వాడిన జలమును మరల వాడునపుడు దానిని
ముందుగా చలువ గోపురముళోనికి గాని, నీరు జల్లులు
జల్టులుగా పడు గుంటలోనికి గాని పంపి చల్ల బరుతురు.
శేం[ద వాశానుకూలకముల నుండి అనుకూలిత వాయు
వును ఒక చోటికి గాని, నాళజాలముల ద్వారా వివిధ [పచేళశ
ములకు గాని అంద జేయవచ్చును. తాప క్రమము, ఆర్ద్రత,
ఆవశ్యక నియం[తణ సాధనములు, నిర్వవాణ వ్యయము,
స్థలము వంటి (పథాన విషయములను దృష్టిలో ఉంచుకొని
వాకానుకూలన ఉపకరణ సామ(గిని ఎన్ను కొనవలయును.
గాలిలోని ఆర్షికా భారమును మార్చుటకు వలయు
సామ।గికి ఆర్టీ) కారకములు, నిరార్హీ 9 కారకములు అని
చేరు.

ఆర్హ్రీకా రకములు (హ్యుమిడి ఫయర్‌ లు): ఇవి నిర్వ
వాణ పద్ధతిని బట్టి మూడు సాధారణ తరగతులుగా
ఉన్నవి. మొదటిది పరోకు పద్ధతి - ఇందు తేమతో కూడిన
గాలిని గదిలోనికి పంపుదురు. శెండవది (పత్యతు పద్ధతి-
ఇందు గదిలోనికి నీటిజల్లును (వేళ పెట్టుదురు. మూడ
వది సంయుకృ పద్ధతి - వై శెండిటి సమ్మేళనము.

పరోక్ష అఆర్హీకారములు : ఇవి జల్లురకపు వాయుజాళక
ములను పోలి ఉండును. +కాని, వాటిలోవలె గాక, వీటిలో
నీటిజల్లు లోనికి (డ్రవేశించు గాలికి అభిముఖముగ చల్ల
బడును. ఇవి సాధారణముగ 1.80__2:40 మీ. పొడవు
కల గదుల రూపమున ఉండును. వీటి ద్వారా గాలి నిముష
మునకు 150210 మీ. వేగముతో లోనికి లాగబడును.
గదిలో ఒక జల్లు గొట్టముల గణి లేదా _్లేణులు ఆ గది
యొక్క ఛేద వైశాల్యము (|(కాస్‌ సెక్షన్‌) అంతట ఏక
రూపముగ విభ జింపబడి ఉండును. ఈ గొట్టములు కేం దావ
సారి (క్రియ ఫలముగ సూక్ళు విభక్షమైన నీటి జల్లును
జనింప జేయును. ఈ జల్లు చాగుగా పని చేయవలెనన్న
2,468.16 క. గ్రా/3. మీ* జల(పేషము ఆవశ్యకము.
గది ముఖ చ్వారమున ఉంచబడిన అడ్డు బడ్దల వల ఒకటి
గదినుండి జల్లు తప్పించుకొని పోవుటను నివారించును;

ఆర్టీ 9 కరణము - వాశానుకూలనము

గాలిని సమముగా పంపకము చేయుటకు ఉపయోగ
పడును. గది బహిర్ద్వారమున ఒక బహిర్ని పూ-సకము
(ఎలిమినేటర్‌ అమర్చబడి ఉండును. ఆవిరిగా మారని
నీటిని ఆర్తీ కృత వాయువునుండి వేరు పరచుట ఎలిమి
నేటర్‌ వని, ఇటుల ఈ గదినుండి వచ్చు గాలి ఆవిరితో
సంపూర్ణముగ సంత్భ్ఫప్తమె ఉండుటయే గాక, ఆవిరిగా
మారని నీటి బిందువులు కూడ లేకుండ ఉండును. వాయు
ప్రసారక పద్ధతులతో ఇట్టి ఆర్షీ ) కారకములను ఉపయోగిం
తురు. ఇవి సాధారణముగ ఎల్ల ప్పుడును వాయు (ప్రసా
రక వ్యవస్థ యొక్క ప్రవేశ చ్వారమువెపు ఉంచబడును.
పరోకముగ ఒక జలతాపకముచే గాని, పత్యకముగ ఆ
జలములోనికి నీటి ఆవిరిని ప్రవేశ పెట్టి గాని, జల్లు నీటిని
వేడిశేయుటకు వలయు ఆవిరిరాశిని నియంత్రించుటకు గాని
తుపారాంక తాషక్రమనియం[తకమును వినియోగింతురు.

(ప్రత్యక్ష ఆర్టీకాధకములు : ఆధునిక వాతానుకూలన
పద్ధతి అవతరించకముందు ప్రత్రిమిల్లులలోని గారి యొక్క
ఆర్ద్రితను అధికముచేయుటకు (ప్రత్యక ఆర్షీ9కరణపడద్దతిని
ఉపయోగించు చుండిరి. ఈ రకపు ఆర్టీ ) కారకములను విశేష
ముగా అభివృద్ధి పరచి నేటికిని జవుళీపరి శ్రమలో విరివిగా
వాడుచున్నారు, ఇందు మూడు రకములు కలవు. మొదటి
రకములో చూర్శీ కరణశళ్ళంగములను ఉవ యోగింతురు.
గాలి ఒ త్రిడి వలన ఇవి వాటిలోనికి నీటిని లాగికొనును.
అధిక (పేషముతో బయిటికి వచ్చు చాయు (వ్రవావాముచే
చివరకు ఈ శృంగముల నుండి నిస్సరించు నీరు సూజకణ
ముల (క్రింద మారును. శెండవ రకముల్లో 14 కి. (గా/
నె.మీ.* చొప్పున ఒ త్తడిలో నీటిని చూర్దీకరణ శృంగ
మునకు అందింతురు, ఇంటికప్పుకు తగిలించబడిన ఒక
ఆవృత [ప దేశ మున ఈ శృంగము ఉంచబడును. దీనిగుండ
గాలి (ప్రవావాము పంపబడును, ఎక్కువ భారము కల
జలకణములు అడ్డు బద్దలచే వేరుచేయబడును. అతి
సూశ్ముములై న కణములే గాలితోకూడ గదిలోనికి పంవ
బడును, ఇచట ఈ సూక్కు విభక్ష జలకణములు త్వరగా
ఆవిరిగా మారును. మూడవరకములో ఒక చిన్న నీటిథధార
అతివేగముతో గిరగిర తిరుగుచున్న పశ్ళెముపై. విసురుగ
పడి సూత్ము విభ క్ష జలకణములుగ మారును, ఈ కణము
లను గాలి _ప్రవావాము కొనిపోవును,

సంయుక్త ఆర్ట్రీకాఠకములు : నూటికి అరువది పాళ్ళ
కన్న ఎక్కువ సాపేత ఆర్షిత అవసరమైనపుడు (పత్యత,
పరోతు పద్ధతులను శెండిటిని జోడించుట లాభసాటి, ఇందు
పరోత ఆర్షీకరణ పరికర భాగము వలసిన వాయు |పసార
మును, చల్లదనమును సంపాదించుటకు ఉపయోగ

213

ఆర్తీ కరణము - వాశానుకూలనము

పడును. దీనికి అనుబంధముగ పనిచేయుచున్న |పత్యకు
వద్ధతి సామి ఆర్డతను, దానితోపాటు శీత నీకరణమును
ఎక్కువ చేయుటకు గదులలో ఉంచబడును. ఎక్కువ ఆర్హ9
తలు, తక్కువ శీతలీకరణ, గారి (పసారములు అవసర
మైన పక్షమున మొత్తము మీద (పత్యకు ఆర్టీ కరణ పద్ధతి
అపేకింపదగినది, కాని, గరిష్ట శీతలీకరణ గాలి (ప్రసారణ
ఫలములతో చాటు తక్కు_వ ఆర్షితలు అపేకితములై నపుడు
పోత. విధానము (పశ స్తము. గాలి (ప్రసార (ప్రయోజన
ములలో ఎక్కువ వేడిమి విచు*షింపబడు పరిస్థితులలో
సంయు క్ర విధానము వాంఛనీయము. ద్రత్తి మిబ్లులలో
వాడుకలో ఉన్న ఆర్టీ కరణ పరికరముల వంటివే రయాన్‌,
పొగాకు, కాగితపు పరిశమలలో కుడ వాడబడుచున్నవి*

నిరార్జీకారకములు : అనేక పరిశ్రమలలో శ్రీతకాల
ములో వలె వేసవిలో కూడ తాపక్రమమును నియంతిం
చుట (ప్రధాన కర్తవ్యము. ఇటులనే ఈ రెండు కాలము
లందును సాపేక్ష ఆర్ట్రతను కూడ అదుపులో ఉంచవలెను.
భీతకాలమందు గాలిని వెచ్చ జేసి, ఆర్ట్రితను ఎక్కువ శేయ
వలెను, వేసవిలో గాలిని చల్ల బర చి, నిరార్ధీ )కరించవ లెను.
అందువలన బయటి వాతావరణ పరిస్థితులు ఎటులున్నను
శావ క్రమము, ఆర్డ త ఒకో నియతస్థాయిలో ఉండును.

గాలి (ప్రసార పరికర నిర్మాణము, దాని బహిస్స్య్వ
రూపము ఆర్డీ ) కారకమునందు ఉన్న శై ఉండును. అయిశే,
నిరార్పీ కరణ పరికర అంతర్ని ర్మాణమున నీటితాప క్రమ
మును నియం|తించుటయందు, శీతలీకరణ, తాపకప్ర|కి
యల శేండిటిని వాడుటలోను (ప్రధాన వ్యత్యాసము గోచ
రించునుః నిరార్సీ 9 కారకములు (పథధానముగ మూడు పద్ధ
తులలో ఉండును: 1, జల్లు పద్ధతి: ఇందు జల్లు గదిని దవే
శించకీముందే శీత లీకరింవబడి గదిలోనికి ద్రవేళ పెట్టబడును;
cM నాళవలయపద్ధతి : ఇందు శీతలీకరణ నాళవలయములు
(వపత్యక్షముగ జల్లుగదులలో నే ఉంచబడును. ఈ వలయ
ములపె నీటి జల్లు పడును. తడసిన వలయములతోను,
జల్లుతోను గాలి నసనంపర్కమునకు వచ్చును; శి, శుష్క
వలయ వద్ధతి: ఇందు గాలి వలయముపై |ప్రనరించును.
ఈ వలయమందు శీతలీకరణ ద్రవ్యము వ్యాకోచించును
లేదా దానివలన చల్లబడిన నీరు గాని, ఉప్పునీరు గాని
(పవహించును. ఆర్తీ 9 కారక పరికరముకన్న నిరార్తీ) కారక
పరికరము చాల పొడవె నది.

నియం[త్రకములు : తాపస్థావకములు (కెర్మోస్తాట్‌),
ఆర్ద్రతా నియం[తకములు (హై గోస్టాట్‌ ) వాశానుకూలన
పరికరములందు (క్రమముగా తాప|క్రమమును, ఆర్డ "తను
అదుపులో ఉంచుటకు వాడబడును. [చూ. తాపస్థావ

కము]. అణచబడిన గాలి ద్వారా గాని, విద్యుత్‌ సవాయ
మున గాని ఈ నియం|త్రణో పాయములు వాశతానుకూలన
పరికరములందు ఉంచబడిన 'వెద్ద నియంత్రణ కవాటముల
వై పనిచేయును. శెండు సందర్భములలోను యం|తము
లను నడపుటకు గాలిని గాని, విద్యుత్‌ మోటారులను గాని
విని యోగింతురు, . వద్ద కర్మ్యాగారములందు గాలివలన
నియం[త్రణచేయుట సశ్వేసర్వ[త వాడుకములో ఉన్నది.
పరిశమలవారీ అనుకూల తాషక్రమ ఆర్హ్రతా పట్టిక :

సావేతు
“ (e)
పరిశ్రమ (వక్రియ తాప క్రమము & ఆర్డగిత%
(త్తి ఏకుట 20-28 50
దువ్వుట 20-28 60-65
చేనుట 20-28 50-60
వడుకుట 20-28 60-65
కెచుటు
కండెరుట్టుట్క 20-28 65
పురి"వెట్టుట
పడుగు వేయుట 20-28 65
నేయుట 20-28 75-80
ఉన్ని క లికి 65-70
వడుకుట 28-25 55-60
నేయుట 20-28 50-56
ఓడలో నిల్వ 20-24 ర5-60
ww ms nu Wu
వడుకుట 21-25 656-70
చెన వేయుట 21-25 65-70
నేయుట 21-25 60-75
hr
శాయి చాకొ లేట్‌. is Be
కప్పుట
కాండీ పటిక 91 sD
పంచచదారచేయుట
నిల్వ 15 55
పాగాకు నునువుచేయుట లర 85
సిగ రెటు, చుటలు
అ s | 21-28 55-70
చేయుట
i Ree rE ee ee
మడత పెట్టుట 25 65
అస్టకష్టుట 21 45
(= ౦డింగు)
రొటైలు పిండిని పులియ 27 65
జెట్టుట
రొచల చలార్చుట 21 65
ప
విద్యు త్తంతి చుట్టు నిరోధక మును : క్‌
చుట్టుట

214

గింజలు కరజరలాడెడు
గింజల మూత, | 28 45-50
ప్యాంగ్‌
రాజారావు.

ఆలి) లేషన్‌ : ఒక కారన్‌ యౌోగిక అణువులో ఒక
ఆల్కిల్‌ గణమును [వవేశ పెట్టుట లేదా అణువులోని ఒక
పరమాణువు స్థానే ఆల్కిల్‌ గణమును చేర్చుట అను ప్రమాణ
పషృక్రియను “ఆర్కిలేవన్‌' అని అందురు. ఈ [ప్రక్రియ మత్తు
ముందులు, ఆంటీ సెప్టి కలు, తాళకములు, రంగులు, (పేలుడు
న స్తువులు, మధ్యస్థ |దవ్యములు, కంచెనలు, ప్లాసినై జర్‌లు,
శెసిన్‌లు,కృ[తిమ సెటోలు, దావకములు మొదలగు దవ్య
ముల ఉత్పాదనయందు ఉపకరించును. ఆల్క్మి_ లేషన్‌ [ప్రక్రియ
పలురకములు. (ప్రధాన రకములు దిగువ వివరింపబడినవి,

1. కార్భన్‌ యౌోగిక అణువులలో హై ఢోజన్‌ పగ
కూణువునకు బదులుగ చేర్చుట. ఇందు ఆల్కిల్‌ గణము
5*ని కార్భన్‌ ఆలిఫాటిక్‌ లేదా ఆరొమాటిక్‌ యౌగిక
ఘులలోని కార్భన్‌ పరమాణువునకు బంధింపబడును:

ఆల్కి_ లేవన్‌

ఇతర ఆర్కి_ లేషన్‌ (పతి క్రియలలో ఆల్కిల్‌ గణము ఒక
ధాతువుతో బంధింపబడును (ఉదా: లెడ్‌ బటా ఎతిల్‌
Pb(C,H,)4) లేదా గంధకముతో ముడిపడి ఉండును
(ఉదా: మెర్‌ శకాప్‌టన్‌లు; ఎతిల్‌ మెర్‌ శకాప్‌టన్‌
(C,H,SH) ).

ఆల్కిలేషన్‌ సాధకముల ఎన్నిక: ఈ ఎన్నికలో అందు
బడి యగు సాధకముల (పతి కియాళ కికి, లభించు దిగుబడికి
అ(గ[పాథధాన్యము చూపబడును, వేరువేరు సాధకములకు,
(ప్రక్రియలకు అగు వ్యయమునకు, వాటివలన కలుగు సదు
పాయములకు రెండవ ([పాధాన్యము ఒసగబడును, ఆర్కి_లే
వన్‌ ఉత్సన్నముల శుద్ధతకు మూడవ |ప్రాధాన్యమువచ్చును,

నిర్మాణ సామ(గి: పెక్కు సందర్భములలో నిర్మాణ
సామగి ఉక్కుతో తయారుచేయబడును, దృఢమగు నిర్ణ ల
ఆమ్లు (ఆన్‌ పై డెక్‌) (రకములు విస్తారముగా వాడబడు
పెటోలియమ్‌ పరిశ్రమలో కూడ ఉక్కుతో చేసిన నిర్మాణ
సామగగి సంతృప్తికరముగనే ఉండును, ఆము (పేరకములు
ఆన్‌ ప్రార డ్‌లు కానిచో లెడ్‌ మాసనెల్‌ లేదా ఎనామిల్‌

CH, .CH(CH,), + CH, = C(CH,), Hy, 50, CH,.C,(CH,), —CH,—CH(CH,),
ఐసోబూున్‌ ఐసోబూటీన్‌ — ఐసో ఆన్టేన్‌
CHy + CH=CH, AlCl, C,H,.CH,—CH,

బెన్టీ వ్‌ _ ఎతిలీన్‌ ఎతిల్‌ జెనీ 5

2. ఆల్కవోల్‌ లేదా ఫీనోల్‌ యౌగికముల హై (డాక్సిల్‌
(ణములోని హై|డోజన్‌ స్థానమున [పవేశ పెట్టుట. అందు
3ల్కి.ల్‌ గణము ఆక్సిజన్‌ పరమాణువునకు బంధింపబడును:

పూత కల పరికరములను వాడుదురు. మందుల తయారీ
వంటి (పత్యేక సందర్భములలో రాగి పరికరములను గాని,
తగరపు పూత కల రాగి పరికోరములను గాని వాడుట

2C,H,OH — H,SO, C,H,—O—CG,H,
ఎతిల్‌ఆల్క హాల్‌ ౫ డైఎతిల్‌ ఈతర్‌
C,H,OH -f CH,Cl + NaOH

ఫినోల్‌ మెతిల్‌ క్లో రెడ్‌ =ప్తూ
లః నె (ట్రోజన్‌ తో చేర్చబడిన హైడోజన్‌ సానమున
ము eh న

పవేళ పెట్టుట, ఇందు ఆల్కిల్‌ గణము (క్రియోజనీయ
3 (టోజన్‌ కు బంధింపబడునుః

CH,NH, + 2CH,OH H,50

ఆని లీన్‌ మెతిల్‌ ఆల్కహాల్‌ -

4. (తియోజనీయ నె(టోజన్‌ యౌగికమునకు ఒక
'లిల్‌ హౌలై డ్‌ను గాని, ఆల్కిల్‌ ఎస్టర్‌ ను గాని చేర్చుట.
ందు పంచయోజనీయ శృంఖలా బంధనము ఏర్పడునని
*ిహించబడుచున్నదిః:

'sHsNe.(CH3), +FCH,Cl కాపము0H,N.(CH,),.C1
క మెతిల్‌ ఆనిలీన్‌ దాస. ఫీనిల్‌్షై 9) మెతిల్‌
అమోనియమ్‌ క్లో రెడ్‌

C,H,O.CH, + NaCl +H,O
ఫినోల్‌ మెతిల్‌ ఈతర్‌

మంచిది.
పద్ధతులు : పరిశ్రమలో తడవల పద్ధతి, నిర్విరామ
పద్ధతి అను శెండు పద్ధతులు వాడుకలో కలవు. చిన్న
CHAN. (MH, )y + 2H,
డై మెళిల్‌ ఆని లీన్‌
తరహో వరిశ్రమకు తడవల పద్ధతి అనుకూలము. పెటో
లియమ్‌ వంటి ఛారీపరి మలో నిర్విరామపదతి లాయఖు.
థ
ఆటో శ్లేవ్‌ వంటి Es (ప్రతి క్రియా పాత్రలు విస్తార
ముగా వాడబడును.
ఉత్పన్నముల నంగహణము : ఉత్పన్నములను వేరు
పరచి సం[గహించుటకు మామూలు బట్టే పద్ధతి ఆర్థికముగా.
లాభసాటి పద్ధతి. దీని నుండి లభించు ఉత్సన్న ముల శుద్ధత

215

ఆవ రి విద్యుత్‌ జని[త్రము

పట్టిక: (ప్రధాన ఆల్కిలేషన్‌ సాధకములు, వాటి ధఠ్మములు, వినియోగములు

i

ఆల్కి లేషన్‌ సాధకము బంధన రీతులు

| వినిరయోగములు

1. ఓలి ఫెన్‌లు C—C బంధనము

(ఎతిలీన్‌, (ప్రోపిలీన్‌, బూటిలీన్‌)

2, ఆల్కుహోల్‌లు C—N బంధనము
(మెతిల్‌ వాల్కుహాల్‌, ఎతిల్‌ ఆల్క C-౦ బంధనము
వాల్‌

. ఆల్కిల్‌ హేలైడ్‌లు C0 బంధనము

(మెతిల్‌ ఎతిల్‌ హేలెడ్‌లు

అ ఆల్కిల్‌ సల్ఫేట్‌లు C—O బంధనము

(డై మెతిల్‌, 2 ఎతిల్‌ సల్ఫేట్‌లు) (కాని హేలైెడ్‌లలో కన్న వీటి
: దిగుబడి తక్కువ).
5, ఆరిల్‌ హేలైడ్‌లు జెన్టిల్‌ గణము (పవేశ చెట్టుటకు

(శెర్టిల్‌ క్లో-ెడ్‌)
N—C బంధనము
N—O0 బంధనము

. ఆరిల్‌' సల్ఫ్ఫోనిక్‌ ఆల్కిల్‌ ఎస్టర్‌ లు
(పారా టాల్యుయిన్‌ సల్‌ఫ్యూ రిక్‌
ఆసిడ్‌ యొక్క మెతిల్‌, ఎతిల్‌
ఎస్టర్‌ లు)

|

వ్యాపార సరళికి చాలును. స్ఫటికీకరణము, (రావణముల
నహాయమున వేరుపరచుట వంటి పద్ధతులవలన ఎక్కువ
శుద్ధతను సాధింపవచ్చును.

(పమాదములు, భదత: ఆల్మి_ లేషన్‌ ఉత్పన్న ములు
సాధారణముగ [ప్రమాదకరములు కావు. అయిశే, లెడ్‌
ఇటా ఎతిల్‌, ౭. మెతిల్‌ సల్ఫేట్‌ వంటివి విషదవ్యములు.
కాబట్టి, అట్టి రాసాయనిక (దవ్యములతో (ప్రయోగములు
చేయునపుడు చాల జా(గత తీసికొనవలెను, ఆర్‌. ను.

ఆవర్తి విద్యుత్‌ జన్నిత్రము : చూ: విద్యుత్తు.

ఆవర్తి విద్యుత్‌ మోటారు: చూః వి ద్యుక్‌
మోటారు.

ఆవిరి ఇంజను (స్ట్రీమ్‌ ఇంజను) : నీటి ఆవిరియందు
అంతర్గతముగ ఉండు ఉప్లముకు వినియు క్రపరచి యాం|త్రి
కపు వని (మెకానికల్‌ వర్‌్‌)ని ఉత్స తిచేయు సాధనము
ఆవిరి ఇంజను అనబడ.ను. ఇది ఉష్ణ యంత్రము [చూ].ల
తరగతికి చెందినది. సాపేకముగ అధిక తాప|[కమములో
ఉషమును సరఫరా చేసి బాయిలర్‌ అనబడు (వశ్యేక
ఛాగమునందు ఆవిరిని జనింపజేయుదురు. ఆవిరి ఇంజనులో
సిలిండరునందు అధిక (పేషముతో ఆవిరి వ్యాకోచముచెంది
ముషలకము (పిస్టన్‌) పనిచేయును, ఆవిరికి ఇవ్వబడిన

చె
—

GR-5 రబ్బరు కొరకు ఎతిల్‌ ెన్టీన్‌నుండి స్ఫిరీన్‌;
కృతిమ గాసోలీన్‌ కొరకు ఐసో ఆక్లేన్‌, తదితర
యౌగికములు.

రంగులకు మధ్యస్థ _ర్రవ్యముగా 2 మెకిల్‌ ఆనిలీన్‌;
సెల్యులోస్‌ ఎస్టర్ల (దావకముగా సెలోసాల్వ్‌; (దావ
కములుగా చాడబడు ఎతిలీన్‌ గ్లైకోల్‌, ఎతిల్‌ ఈతర్‌
వంటి ఆలిఫాటిక్‌ ఈతర్‌ లు.

పరిమళ (ద్రవ్యములలోను, మందులలోను వాడబడు
ఫీనోల్‌ మెతిల్‌ ఈతర్‌ వంటి మి|ళమ ఈతర్‌ లు;
స్లాస్టిక్కులలో చాడు ఎతిల్‌ సెల్యులోస్‌,

మిశ్రమ ఈతర్‌ లు, ఎతిల్‌ సెల్యులోస్‌, చెలో సాల్వ్‌
(ర్రావకము.

బెన్టిల్‌ నెల్యులోస్‌ కొరకు,

ఎమీన్‌ ఆల్కిలేవన్‌ ద్వారా జటా ఆల్మిల్‌ అమో
నియమ్‌ యౌగికములు తయారుచేయుటకు.

ఉన్ఫములో కొంతభాగము ముషలకముచే పనిగా మార్చ
బడును. శేషభాగ ఉప్పము శైలు ఇంజను (లోకోమోటివ్‌ )
లో వలె ఆవిరిని వాశావరణములోనికి వినర్షించుట ద్వారా
గాని, సాపేక్షకముగ అల్ప తాప క్రమము, (పేషము వద్ద
ద్రవీభవింప చేయుట చ్వారా గాని 'తొలగించబడును.
ఆవిరి ఇంజను అవతరించి, వికసించిన తీరు సమీక ఛాగ
మున |ప్రస్తావించబడినది [చూ. పు. 48].

పనిచేయు న్మూతము: ఆవిరి ఇంజను పనిచేయు విధాన
మును సింగిల్‌ ఆక్టింగ్‌ ఇంజనును [చూ.పు, 156 ]Jకార్యాణ
ముగ తీసికొని వివరించవచ్చును. దెబ్బ ఆరంభములో అధిక
|పేషముతో నీటి ఆవిరి దానిని వెనుకకు నెట్టు ముషలకము
యొక్క ముందుథాగమున (ప్రవేశ పెట్ట బడును. ఆవిరి సర
ఫరా ఆగిపోయి, ఆవిరి అధిక (_పేషము (క్రింద వ్యాకోచము
చెంది ముషలకమును సిలిండరు యొక్క రెండవ కొనను
చేరునంతవరకు [(తోసివేయును. ముషలకము యొక్క ఈ
గమనము సంధానక దండము (కనక్టింగ్‌ రాడ్‌), _కాంక్‌ల
ద్వారా అందించబడి, షాఫ్ట్‌ భమణము చెందును. ఈ షాఫ్ట్‌
చేతనే ఉపయోగకరమగు పని చేయబడును. ఈ పాస్ట్‌ నకు
జోడించబడిన సై వీల్‌ చేత పాఫ్ట్స్‌ ఇంకను పర్మిభమించును.
అప్పుడు ముషలకము ముందుకు పోవుచు ముందు థాగ

216

యూరియా ఎరువు తయారిలో యూరియా (పిల (ఉండలు) గోపురము, కోరమండల్‌ "ెర్టి రైజర్స్‌, విశాఖ పట్టణము

AE J
కేరళలోని ఫాక్ట్ట్‌ ఎరువుల ఫ్యాక్ట్‌ రీ
అమోనియా సంమోజన (ష్మక్రియను జరిపించు క ర్మాగారమున కం|పెసరుల వరుస

యాకు బదులుగ ఘన (ద్రవ్య స్థితీలో ఉన్న అమెానియమ్‌
అశ్నామక దో
SNH,
ఈ సంత్భ ప్ప అంశమును ఒత్తిగిలించుటశై వివిధ (ప్రి
యలు స్థాపించబడి నవి.
ఒకే దశలో గాని, ఆంశిక పర్యాయ (ప్రక్రియచే
గాని ఫలమును సాధించుటలో గల లాభములు: తక్కువ
శక్తి వినియోగము, తక్కువ ధరలకు “యంత నిర్మాణ
సౌకర్యము, (ప్రక్రియ ఆచరణ సులభతర సాధ్యము,

yl ఘనీభవించుట జరుగును"

Ho

యూరియా
నంయోజన పొత

, శార్ఫొనేట్‌ (ర్రావణము

ఎరువులు - 1

చేయబడిన నాళముల ద్వారా పంపుటవలన, మధ్య లభ్య
మైన కాశ్ళెమెడ్‌ శకార్చన్‌ డై ఆకై డ్‌, అమోనియాల
[క్రింద విడిపోవును, అమె*నియాను నైేట్‌ గానో, సల్ఫేట్‌
గానో, ఫాస్ఫేట్‌ గానో మార్చవచ్చును. ఇందు లభ్యమైన
86% యూరియా (ద్రావణమును ఇగుర జెట్టి ఘనరూప
మున గట్టిపడిన తరువాత పూసలు తయారు చేయుదురు.
(ద్రావణ పర్యాయ ప్రక్రియ: ఇందు తొలి ఘటకము
లగు అమోనియా శకార్చన్‌ cs ఆకైడ్‌ లను
2:1 అణుఛార నిష్ప త్తిలో మి|శము చేసి (ప్రక్రియను

నిర్వాత
కాప్పీకారకము

తరువాత దళ్లకు

+802 యూరీయా (దావణము

చిత్రము - 4
మోంశుకటానీ (ప్రక్రియా విధానమున యూరియా తయారి

పర్యాయ (ప్మక్రియకు ఉన్న లోవములు: పరికము
చాల ధనవ్యయముతో కూడుకొన్నది. అందువలన
మదుపును కూడదీయుటకు ఉత్పక్తి రాశి ఎక్కువ చేయ
వలెను.

ఏకదక ద్రక్రియ: కార్నన్‌ డై ఆకై డ్‌ వాయువు,
అమోనియా |దవ్యము 2.5: 1 అణు నిష్పత్తిలో ఒశేసారి
(ప్రక్రియపాత్రలోనికి పంపుదురు, 224కి, గా: నె.మీ.* (8,200
ప్పిగ్గుల) (పేషములో 185° (865°) తావ క్రమము వద్ద
వచ్చు ఈ మిము యారియాగా మారును. ఈ (ప్రక్రియ
యందు కార్భన్‌ డై ఆకై డ్‌ రాశిలో 60 శాతములు పరి
వ_ర్తనమును చెందును. ఇందు వెలువడు వేడిమిని పరికర
తాపన నాళములందు నీటిని ఆవిరిగా మార్చుటకు ఉప యో
గింతురు. . ఈ (ప్రతిక్రియ వర్యవసానముగ లభించు [దవ
మందు యూరియా, అమోనియమ్‌ కాగ్చెమైడ్‌ నీరు,
ద్రతిక్రియలో పాల్గొనని అమోనియాయును మిగిలి
ఉండును. ఈ మి(శ్రమువై ఒత్తిడిని 1.05 కి.[గా. నెం. మీ*
నకు తగ్గింతురు. ఈ దవముమును నీటి ఆవిరిచే వేడి

(పారంభింతురు. 160° C. 182° C వరకు తాషృక్రమమును
200 వాతావరణముల (పేషమును ఈ [పక్రియ యందు
వాడుదురు. ఇందు (పేషము తక్కువగ ఉండుటచే,
పాత్రల కయము చాల తగ్గి ఉండును. సంయోగమును
తప్పించి కొనిన ఘటకములు శీ0 వాశావరణ (పేషము
లోనికి తేబడుటచే అవి బాప్బీకరించబడును. వీటిని తిరిగి
సాం|దీకరించి' మరల (ప్రక్రియకు గురి చేతురు,

డూపాంట్‌ ప్రక్రియ: ఇది సంపూర్ణ చా|క్రిక(పర్యాయ)
(ప్రక్రియ. నేటికిని ఇది (పథాన (ప్రక్రియగా నిర్వహింప
బడుచున్నది. (పేషము గల అండాలోని (పేషము పర్యాయ
క్రియతో నసవాకరించును, కి-5 రెట్లు అమోనియా అధిక
ముగా వాడవలెను, కాని, మాధ్యస్థ (ద్రవ్యమగు కారె
మైడ్‌ తాష్మక్రమమును 200°C 210°C వరకు హెచ్చించు
టచే కార్భెమైడ్‌ యూరియా క్రింద మారును. ఈ |ప్రక్రి
యలో 500 వాశావరణముల (_పేషమును వాడుదురు,
పరికర పాత్ర కుడ్యముల తయమును తగ్గించుటకు వాటికి
వెండిపూత ఈయవలెను,

269

ఎరువులు - Il

స్టాట్స్‌ మిజెనెన్‌ ప్రక్రియ: 2:1 మొదలు 5:1 వరకు
గల నిప్పత్తులలో ఘటకములను కోలుపుదురు; 176°C, 2560
వాశావరణముల _పేషమును ఈ ప్రక్రియకు వలయు అను
కూల పరిస్థితులు, పరిస్థితులు అంత కఠినములు కాకపోవుట
వలన స్టెయిన్‌ లెస్‌ ఉక్కుతో చేసిన పా[తలను వాడుట
వలన తయ(ప్రమాదము సంభవించదు.

కెమికో ప్రక్రియ (యునైటెడ్‌ ఫైట్స్‌): మోనో
ఈతనోల్‌ ఎమీన్‌ |చ్రావణములో తక్కిన పరిశ్రమలలో
ఉపోత్సన్న ముగా లభించు కార్భన్‌ డై ఆకై డ్‌ వాయు
వును కరగింవగా వచ్చిన తక్కిన మలినములనుండి శుభ్ర
వరచుదురు, అమోనియాను తిరిగి (పేషములో నొక్కి,
(పేష అండాలలోనికి తిరిగి పంపుదురుు ఈ ప్రక్రియ
లెనస్సయగు తాషక్రమ నియంత్రణకు వీలిచ్చును.

టోయోకోట్స్‌ (జపాన్‌) (ప్రక్రియ: దీనికిని, తక్కిన
_్రక్రియలకును మధ్య గల వ్యత్యాసము యూరియా (రావ
పర్యవసాన (ప్రక్రియ. ఇతర (ప్రక్రియలలో యూరియా
(దావణమును 99.5% వరకు సాందీక రించి ఘనస్థి తికి తీసి
కొనివత్తురు. కాని, ఇందులో యూరియా (చావణమును

80- 90% వరకు చాప్పీకరణము వలన కొనకు సాం|దీక
రించి సృటికములుగా తయారు చేయుదురు.

యూరియా ఫార్మ్‌ : ఇది యూరియాను ఫార్మార్తి

పలుచోట్ల వీరివీగా దోరకును. ఈ ఖనీజ భాస్వరము
రాసాయనిక సంఘట్టనములో దేశము నుండి దేశమునకు,
ఖనిజరాశి నుండి ఖనిజ రాశికి కూడ వేరువేరుగ ఉండును.
వీటికి భూ శ్యాస్త్రవరిభావలో ఆపమైట్‌లు, ఫాస్ఫశై ట్లు
అని పేరు [చూ. నం. 2; ఛాన్వరము - పు: ర్‌21].

ఫాస్ఫేట్‌ రాతిలో లభ్యమగు భాన్వరమును మొక్కలు
బొత్తిగా జీర్ణించుకొన లేవు. అందువలన పొడిచేసిన
ఫాస్ఫేట్‌ రాయి ఆమ్ల స్వభావము కల నేలలశే తగినది.
ఎరువుగా వినియోగింపబడుటకు ఈ రాతిలో ఉన్న
భాస్వరము పంట మొక్కలు జీర్ణించుకొనుటకు తగిన
రీతిగా రాసాయనిక (పృక్రియలచే మార్చబడును. ఈ రాసా
యనిక ప్రక్రియలు సాధారణముగా అ|దావ్య mE
ల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ ను కొంత మోనోశకాల్సియమ్‌
ఫాస్ఫేట్‌ గాను (Cay (P04), 1,0) (నీటిలో కరగు
నది), కొంత డై కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ గాను (అమోని
యమ్‌ సిశుట్‌ లో ఇది కరగును) మార్చును.

ఎరువులను తయారు చేయుట ఫాస్ఫేట్‌ రాతిని
ఆమ్టీకరించి సూవర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ గా మార్చుట ఒక శశాబి
కాలమునుండి పరిపాటిలో ఉన్న ప్రక్రియ. ఈ రాసా
యనికపు మార్చునందు పాల్గొను (ప్రధానమైన అంగ
ద్రక్రియ :

Ca,(PO;), +2H,50, + H,O > 20a SO, Cal (PO,), HyO

హైడ్‌తో సంయోగింపచేసి ఆ ఫలమును కొంచెము నై (టో
జన్‌ ఎరువుగా వాడుదురు. కె. రా మూ.
ఎరువులు-11: శాసాయనిక ఎరువులలో [పధానము
లై_నవి నైటోజన్‌, భాస్వరము, పొటానియమ్‌ అని పేర్కొ_
న్నాము. నైటోజన్‌ ఎరువుల తయారీ కూడా స్థూలముగ
ఇదివరకే పరిచయము చేయబడినది [చూ. ఎరువులు-1],
ఇప్పుడు ఛాస్వర ఎరువులను గూర్చి తెలిసికొందము.
భాస్వర ఎరువులు : ఈ ఎరువులు తయారుచేయుటకు
మూడు రకరముల ముడి(దవ్యములు అందుబాటులో
ఉన్నవి: 1. భాస్వరము (ఫాస్ఫేట్‌) రాయి; 2. ఉక్కు
కర్మాగారముల నుండి లభ్యమగు బేసిక్‌ స్థాగ్‌; లి. ఎము
కలు - కసాయిశాల (కమేలా)ల నుండి లభించునవి.
చాలకాలము నుండి ఎముకల పొడి, గ్వానో (పిట్టరెట్ట
ఎరువు), ర _క్తపుపొడి మొదలగు [దవ్యముల ఎరువులు
విరివిగా వాడుకలో ఉన్నవి. కాని, ఇప్పుడు వాటి అందు
బడి తక్కువ; వాడుకలో ఉన్న థాన్వర ఎరువు మొత్తపు
రాశిలో ఇవన్నియు చాల న్వల్పభాగములు,
ఛాన్వర ఎరువులు అన్నిటికి [ప్రధానమైన ముడిసరకు
ఖనిజముగా దొరకు ఫాస్ఫేట్‌ రాయి. ఇది (పపంచములో

ఫాస్ఫేట్‌ రాతిలో కాల్సియమ్‌ ఫోరైెడ్‌ వంటి
మలిన దవ్యములు ఉండుటచే సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ ఎక్కువ
రాశిలో వృథా అగును. |

నూవర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ ను తయారు చేయుటలో నాలుగు
మెట్లు ఉన్నవి: 1, ఫాస్ఫేట్‌ రాతిని (ప్రత్మిక్రియకు
యోగ్యముచేయు పూర్వ కియ; 2, ఆమ్స్లముతో కలుపుట;
8. ఊర జెట్టి తరువాత తడిలేకుండా చేయుట; $4. గడ్డవలె
గట్టిపడిన ఫల[దవ్యమును త్రవ్వి పిండికొట్టి సంచులకు
ఎక్కించుట.

కొన్ని కర్మాగారములందు ఈ దప్రడ్రియావరంపర
అవిరతముగ సాగుచున్నను చాల కర్యాగారములందు
చ చెప్పిన గ్రమమును పాటింతురు.

యం(తములు రాతిని చూర్లము చేయును. 80-90
శాతము - 100 మెష్‌జల్లెడలో పోగల చూర్లముగా ఉండ
వలెను. ఈ _్రక్రియవల్ల చేకూరు లాభములు: 1. రాసా
శ. P. A. అందుబాటులో భాన్వరామ్లము- నూవర్‌ లోని

భాస్వరము BOs గా లెఖ్క్య కట్టబడినప్పుడు, తటస్థ అమో

నియమ్‌ సి_ేట్‌ (దావణములో ఎన్నిపాళ్లు కరగునో తెలియ

జేయును,

210

యనిక (పతి|కియ వేగము ఎక్కువగ ఉండును; 2. సూత
కణములు ఆమముతో ఎక్కువ సంపర్కము కలిగి ఉండుటచే
తక్కువగా వాడవచ్చును; శి.తుది సరకు గుణాధికముగ
ఉండుటయే గాక, పంటమొక్క-లు జీర్ణము చేసికొను స్థితిలో
ఉండును.

డెన్‌ (పక్రియ: ఈ (ప్రక్రియ యందు రాతిగుండను
ఆమ్లముతో కోలుపుదురు. _పచశ్లెమువంటి గానుగలో
గుం|డపు దిమ్మలు తిరుగుచుండును. సీసము పూసిన దుక్క_
ఇనుముతో చేసిన పశెము యొక్క వ్యాసము దాదాపు
బరమ (8")లు; లోతు 0.750 మీ. (23°) ఉండును,
ఒకమారు ఈ పశ్లాములో 2 టన్నీల ద్రవ్యరాశిని కలుప
వచ్చును. ఈ పశ్లెములు ఒక అతముపై గిరగిర తిరుగు
చుండగా దానిలోని బేడ్ల సమూవాము లేగా దిమ్మ

అమో. నల్ఫేట్‌ శావలనినశో NH,

ఎరువులు -1l

పట్టును. వీటిలో రాసాయనిక సంయోగము జరుగు
చుండును. ఫల[దవ్యము ఒక గట్టి ద్రవ్యరాశిగ గడ్డకట్టు
కొని పోవును. - ఈ తొళ్లైల అడుగు (పక్కను, సరకును
అందుకొను చోటినుండి విడుదల కొనవరకును నెమ్మదిగా
చలనములో ఉంతురు. ఇందువలన రాసాయనిక క్రియ
జరుగుచున్నంత కాలము ఈ యోగ|[దవ్యము చలనములో
ఉండును.ఇచ్చట రాసాయనికపు మార్చుకారణముగ వేడిమి
విడుదల అగుటచే, ఆ (దవ్యమునందు ఉండు కార్బొనేట్‌
నుండి కారన్‌ జ ఆకై్సడ్‌, కాల్సియమ్‌ ఫోరైెడ్‌ నుండి
హైడ్రోజన్‌ ఫ్లోరైడ్‌ మొదలగు చాప్పళశీల వాయు
ద్రవ్యములు వెలువడును. వె కివచ్చు ఈ వాయువులను
నీటి జల్లుతో సంస్కరించి, (దావణముగ మార్తురు, ఇచ్చట
లభ్యమగు ఫ్లోరీన్‌ యౌాగికములు ఫోరో సిలి కేట్‌ ల

:ైఃి పీన నాగా! Ho

NH,
(NH), 50% శావలసీనచో

రికవర్రీ
పాధనమునకు

శయ్మారైెన మావర్‌ ఫాజ్చేట్‌ను
సంచులలో వట్టి రవాణాకు సిద్ధవరచుట
0

తశయ్య్మారెన (టివుల్‌ మూవర్‌ ఫాప్పేట్‌
సంచులిలో వట్టి రవాణాక్లు నర్ధవరచుట

చిత్రము -5
నూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌, టైపుల్‌ సూవర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ వంటి ఛాస్వర ఎరువులు తయారీ

జంటలు విరుద్ధ దిశలో తిరుగుచుండును. ముందుగా నిర్ల
యించిన రాశిలో రాతిపొడిని, గాఢ్‌ సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను
ఒశేసారి గానుగలోనికి నింపి మూడు నిమిషములు
కలియ పెట్టుదురు, చక్కెర పాకమువలె చిక్కగా ఉండు
ఈ మిశమును మి(శణ పాత్ర క్రిందనే ఉండు “డెన్‌?
అను సంగవాణ పా(తలోనికి దిగజారనిత్తురు. ఈ పాత్ర
చతుర[సముగా గాని, స్తూవమువలె గాని ఉండును. దీనిని
కాం|కీట్‌ తో గాని, ఇటుకలతో గాని నిర్మింతురు. ఇట్టి
తొబ్టులలో ఒకసారి 100 మొదలు 800 టన్నీల వరకు సరకు

తయారీకి ఉపయోగించును. ఈ పరికరపు విడుదలకొనను
ఒక పిండి యం(తమును అమర్చి గట్టిదవ్యమును ముతక
చూర్లముగా మార్చుదురు. దీనిని బయట కుప్పలుగా పోసి
ఆర జెట్టుదురు. ఈ (ద్రవ్యము స్థిరపరిస్థితులను అందుకొనిన
టబ ® (౧

తరువాత అదే రూపములోనో, రేణు రూపమునకు
మార్చియో అంగడిలో పెట్టుదురు,

నిర్విరామ ప్రక్రియ: ఇందు రెండు అవాంతర
(ప్రక్రియలు కలవు: 1 (్రాడ్‌ ఫీల్డ్‌ (ప్రకియ; 2. సాశెట్‌
నూపర్‌ ఫో ప్రక్రియ.

౧

271

ఎరువులు - Il

(బాడ్‌ఫీల్డ్‌ (ప్రక్రియ: వాయువులు పోవుటకు కన్నపు
మూత గల ఉక్కు తొట్టిలోనికి ఆమ్డము, రాతిపొడి ఒక్కు_
మ్మడిగ నిర్వి రామముగ (పవేళ పెట్టుదురు. తొట్టిలో ఈ
మిశమును కలుపుటకు చేతులు గల ఇరుసు తిరుగును.
తొట్టినుండి ఈ మిశ్రమము సరిగా క్రింద నుండు మరియొక
తొట్టిలోనికి దిగజారును. క్రింది తొట్టిలో రాసాయనిక
(ప్రక్రియ పూర్తి చెందుటకు 75 నిమిషములు పట్టును.
తరువాత మెల్లగా కదులు (నిముషమునకు 1.20 మీ.)
జెల్టుమీద ఉక్కు ముక్కలతో తీసికొని వెళ్ళిన తరువాత ఈ
(ద్రవ్యమును నిల్వచేయుదురు.

సాకెట్‌ సూపర్‌ స్టో (పక్రియ: ఇందు ఒక గోపురపు
మీదభఛాగమునకు గుండకొట్టబడిన రాయి ధూళిరూప
ప్రవావాముగను, చానితోకూడ సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ జల్లు
తుషారరూపమున పంపబడును. గోపురమందు ఈ మిశము
(డిందికి దిగుసరికి (దవ్యము పూర్ల్ణముగ ఆమ్టీకరించబడును.
పైకి పోవు హై(డోజన్‌ ఫ్లోరైడ్‌ వంటి వాయువులను
నీటిలో (గ్రహించి ఆ వచ్చిన (చావణమును సాల|ద్రీక
రింతురు. గోపురము అడుగునుండి వచ్చు సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌
మడ్డి: తొలిని ఒక కలువు యం(తములోనికి, తరువాత గడ్డ
కటించు జెలు మీదికి పంపించబడును, చివరకు లభ్యమగు
(రవ్యమును' గట్టిగిజల రూపమున మార్చుదురు, దీనికి
|శేషమెన భౌతిక గుణములు ఉన్నవి. ఈ గింజలలో
మామూలు చానిలోకన్న ఫాస్ఫరస్‌ వెంటాకై డ్‌
(P50) ఎక్కువ పాళ్లలో ఉండును. దానిలో నీటిశాతము
మామూలు కన్న తక్కువ. ఇది గడ్డకట్టదు. పొలములో
అన్ని వైపుల సమముగా పడునట్లు దీనిని వెదజల్లుట
సులభము. పొలములో అవసరము కొద్దీ భాసన్వరమును
పంటకు పరఫరా చేయును.

భాస్వర ఆమ్లము: ఓబరుఫాౌస్‌ పద్ధతి; ఇది చాల ఖరీదయి
నది. (తవ్విన ఫాస్ఫేట్‌ ఖనిజము అంతయు థాస్వర ఆమ్ల
మును తయారుచేయుట శే వినియు క్షమగుచున్నది. ఈ
ఛాస్వర ఆమ్డ్లుము తిరిగి కాల్సియమ్‌, అమోనియమ్‌ ఫాస్ఫే
ట్‌గా మార్చబడును, ఇవి చాల సాం|ద మైన ఎరువులను
అందిచ్చును. నూటికి 97 వంతుల ఛాస్వర ఆమ్లము ఎరువులు

తయారుశేయుటకే ఛారతదేశమందు వినియోగించబడు

చున్నది.

ఆర విధానము : ఇందు జరుగు (పతి క్రియలను [కింది
నమీకరణము తెలుపును:
Ca,(PO), + 8H,5O, + 86H,0>8Ca SO, 4 2H,PO,

ఈ (ప్రక్రియ చాల సరళముగ కన్పట్టుచున్న ను ఖనిజ
ములో మలినములుగ ఇరుకుకొన్న కాల్సియమ్‌ ఫోరెడ్‌,
కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌ వంటివి సల్‌ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌తో
(్రతికరించి హైడో ఫ్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ను, కార్భన్‌ డై ఆకైడ్‌
వాయువును జనింపచేయును. ఇచ్చట జా(గ త్త తీసికొన
దగ్గి విషయమేమన థాస్వరపు రాతిని ఛాస్వర ఆమ్లముగ
మార్చు [వ(క్రియలో గరిష్ట అంతిమ ఫలమును పడయుటకు
భౌతిక రాసాయనిక పరిస్థితులను ఉచితరీతిని కల్పించవలసి
ఉండును. ఏలన (ప్రతిక్రియ ముందుకు సాగునదియు,
లేనిదియు ఈ పరిస్థితులపై ఆధారవడి ఉండును. మరొక
విషయము - శెండవ ఫలదవ్యము జిప్పమ్‌ (౬8వి0్మ)
ఒడ్డి గిలించుటకు వడపోతకు వీలుగా ఉండునట్లు ఆది
పెద్ద పరిమాణము గల సృ్ఫటికముల రూపమున ఉండ
వలయును, ఇటీవల ఈ (షృక్రియయందు సాధించబడిన
మెరుగుల లక్యుములు ఈ |క్రిందివి : ఫాస్ఫేట్‌ రాతిని
అధిక పాళ్లలో ఆమ్లములోనికి మార్చి, మారని [ద వ్యపాలు
తగ్గించుట; నీటిలో కరగిపోవు [గవ్యనష్ట్రమును వీలైనంత
తగ్గించుట; స్మిశుట్‌ లవణములో కరగిపోవు ఛాన్వర
ఆమ్లపు పాలు తగ్గిపోకుండ చూచుట; ప్రతిక్రియ సాగు
చున్నప్పుడు నురుగు ఎక్కువగా ఏర్పడకుండ తగు జా(గ త్త
తీసికొనుట; సులభముగ వడపోత జరుగునట్లు జిప్సమ్‌
సృటికముల పరిమాణము ఉచితపరిమితికి పెంచుట.

వడపోత నుండి లభ్యమగు ఛాసన్వర ఆమ్లము శేటపడు
వరకు పెద్ద అండాలలో ఉంచుదురు. విరామము లేకుండ
దానిని అండాల నుండి తీసివేయుదురు. జిప్పమ్‌ను కడగి,
మరల వాడుదురు, ఇట్టు లభించు శ8ీ0- 82% ఆమమును
స్వేదనచేసి క5% 0 ఉండునట్లు చూచి దానిని వాడక
మునకు రవాణా చేయుదురు. |

హైడ్రో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌తో దావణీకరించుట: ఇటీవలవరకు
ఛాన్వ్యర ఆమ్ల పరిశ్రమలో సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ నే వాడుచు
వచ్చిరి, ఈ పనికి హై(డోక్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ను రాతి చూర్ణము
నకు చేర్చి ాస్వర ఆమ్లమును సాధించు పద్ధతి ఇ[జాయెల్‌
దేశమునందు (ప్రవేశ పెట్టబడినది:

Cay (PO), + 8HCI+ 6H, C—>2H,PO, + 8CaCl, 4 6H,0,

ఉత్పత్తి విధములు - ఆర్ద్ర పక్రియ : 1 సాంద సల్‌
ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌తో సారము తీయుట; 2, హై|డో క్లోరిక్‌
ఆసిడ్‌తో సారము తీయుట; కి. విద్యుత్‌ కొలిమి విధానము;
4. గాలి కొలిమి విధానము.

ఈ [పథాన (పతిక్రియతో బాటు ఖనిజమునందు ఉండు
శాల్సియమ్‌ ఫ్లోరైడ్‌ నుండి పై[డోజన్‌ ఫోరై డ్‌ విడుదల
అగును. ఇవి మరల ఖనిజమందు గల సిలికాతో సంయో
గించి హైడ్రోఫ్టోరిక్‌ ఆసిడ్‌గ ఫలించును:

272

CaF, +HCI—_>2HF {Ca Cl,.

6HFL+Si0, —> H, SiF,+24,0.

(60% వరకు ఆసిడ్‌ తయారగును. ఫాస్ఫారిక్‌ ఆసిడ్‌ను,
ఆల్కవోల్‌ [చావణమును వాడి శకాల్సియమ్‌ క్లోనైడ్‌
నుంచి వేరు పరచవచ్చును).

గంధక సంపద చాలినంతగ లేని భారత దేశమందు
హైడ్రోక్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ (ప్రక్రియ చాల వాంఛనీయము.
ఛారత దేశపు రాయి ఛాన్వరమునకు మిక్కిలి ఉపయోగ
కరము. వలన, ఇతర పరిిశమల నుండి విడుదల అగు
క్లోరిన్‌ వృథాగా పోకుండ విని యోగపడుటయే కాక దీనికి
ఆగు విదేశీ గంధకమును ఆదాఃచేసిి, ఇతర ముఖ్యమైన, ఆవ

ఎరువులు - 11
ట్రిపుల్‌ నూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ : సింగిల్‌ సూవర్‌ ఫాస్ఫేట్‌
మా(త్రము భారత దేశ మునందు తయారగుచున్నది, అభివృద్ధి
చెందిన పారి[శామిక దేశములలోవలెనే (టివుల్‌ ఫాస్ఫేట్‌ ను
తయారుచేసి, దానిని అమోనియాతో తటస్థీకరించి, దానికి
పొటాసియమ్‌ క్లోరెడ్‌ కలిపి N-P-£ (నై (టోజన్‌ -
ఫాస్ఫరస్‌ - పొటాసియమ్‌) అను పేరు గల సంకీర్ణ ఎరు
వులు తయారుచేయు పద్ధతి భారత దేశమునందు అంతగా
లాభ శారి కాదు. ఫాస్ఫేట్‌ రాతి చూర్ణమువై భాన్వర
ఆమ్ల చర్యవలన (టిపుల్‌ సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ తయారగు
చున్నది. ఇచ్చట కాల్సియమ్‌ సల్ఫేట్‌ ఏర్పడుటకు అవ
కాశము లేదు:

[Ca (PO), ],-+FCaF, +14 HPC, —> 10Ca Hy (PO)q +2 HF

శ్యక మైన పరిశ్రమలలో వినియోగించవచ్చును.

విద్యుత్తు గాలి కొలిమి పద్ధతులు: ఫాస్ఫేట్‌ ఖనిజ
చూర్లమును, బొగ్గు పొడిని సిలికా చూర్లముతో కలిపి, ఆ
వచ్చిన మి(శ్రమును విద్యుత్తు కొలిమిలో గాని, గాలి కొలి
మిలో గాని (దవీకరించి భాస్వరమును సాధించుట ఈ పద్ధ
తిలో (పథాన అంశము. అనగా ఛాస్వరమును P౦0 గా
మార్చుట ఇందు ఇమిడి ఉన్న విషయము. ఈ విధముగా
ఫలించిన ఫాస్ఫరస్‌ సెంటాకై డ్‌ (P,0,)ను నీటిలో లీనము
గావించినచో ఛాస్వర ఆన్డుము సిద్ధించును. ఈ పద్ధత్‌ ఎక్కువ

ఈ (ప్ర క్రియలందు రాతి చూర్ణ మును 60-70° కు వేడి
చేయబడిన ఆమన్లుముతో యంతసవోయమున కలుపుదురు,
ప్రతిక్రియ 15 - 20 నిముషములలో పూర్తి అగును. తరు
ఈ [దవ్యమును చిన్న ఉండల రూపమునకు
మార్చి, తడి ఆరజెట్లి సంచులకు ఎక్కింతురు.
టు

ఛాన్వర ఆమ్లము (H3?0O,) ను ఎక్కువగా కలిపి,
ఆ కలిపిన ఎక్కువ ఆమ్లుమును అమోనియాతో తటస్టీ
కరించగ ఫలించిన దానికి పొటాసియమ్‌ లవణములు చేర్చగ
పెవాటికన్న మేలైన రాసాయనికపు ఎరువు సిద్ధించును,

వాత

వాయువులు

డ్రలింగ్ల్టవర్‌

చిత్రము -6
టైపుల్‌ నూవర్‌; అమోనియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ తయారీ

ప్రచారములో ఉన్నది. ఈ పద్ధతి విద్యుత్తు ఇంధనముగా అమోనియా కలిసిన సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ : అమోనియే

చౌకగా అందుజాటులో ఉన్న చేశములలోనే లాభ పడ్‌ సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ను గాని, (టిపుల్‌ సూపర్‌ ఫాశ్ఫే

కరముగా వినియోగములో ఉన్నది, ట్‌ను గాని అమోనియాతో తటస్థీకరించుటవలన కోరదగిన
XII—35 273

ఎరువులు - 11

గుణము కలది, రాసాయనికముగ స్థిరమైనది, రాశి
అంతయూ ఒకే రీతిగ ఉండునది, చెమ్మకు తట్టుకొనునది
అగు ఎరువు లభించును. (టిపుల్‌ ఫాస్ఫేట్‌ను నిర్జల
అమోనియాతో గాని, అమోనియా (దావణముతో గాని

తటస్టీ కరించినపుడు తొలిని జరుగు |పక్రియ ఈ |కిందిది:

CaH, (04), H sOtNE, —>> CaH PO, +NH, H, PO, 4-4,O

దీనిలో 1°98% N; 20% En ౦, ఉండును. ఇక మరి
కొంత ఆమోనియాను చేర్చుటవలన మరి యొక (ప్రతిక్రియ
జరుగును:

NH, H, PO, +N UH, —> (NH), HPO,

దినిలో 8:960% N; 20% P, C0, ఉండును.

కాని, దీనితో చేరి ఉన్న డై కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌
కారణముగ ఏర్పడు డై కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌, అమోంని
యమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ మి్రము అంత స్థిరముగా ఉండక పోవు
టయే కాక, నీటిలో కరగని 'మ్రై కాల్సియమ్‌ ఫాన్ఫేట్‌
కూడ ఏర్పడును. అందువలన ఈ తుది సరకులోని అమో
నియా రాశి 100 క 8.8 పాళ్లకన్న ఎక్కువ ఉండదు.

సింగిల్‌ నూవర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ తో అమోనియా కలిపిన
(ట్రిపుల్‌ సూపర్‌ ఫాన్ఫేట్‌ వలెనే (పతిక్రియ జరుగును.
కాల్సియమ్‌ సల్ఫేట్‌ లేశములు ఉండుటవలన (ప్రతి క్రియలో
శెండవదళశ ప్రారంభమై డై డై కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌, అమో
నియా సల్ఫేట్‌ మి|శము ఏర్పడును:

అమోనియా చశేర్నబడును. నై(టోజన్‌ ఎక్కువ పాలులో
ఉన్న ఈ (ప్రక్రియా ఫలమే డై అమోనియా ఫాస్ఫేట్‌
ఎరువు. దీనిని నృటికీకరించి. నెంటిప్యూజ్‌ యంత
ములో స్ఫటికములను (దావణమునుండి చేరు చేసి, 150°
గాలితో తడిలేకుండ చేసి అంగడికి పంపుదురు. ఆం|[ధ

(పదేళ్ల విశాఖపట్టణములో ప్రైవేటు రంగమున
త యారగు “గోమోర్‌' అను వ్యాపారనామము గల
రాసాయనిక ఎరువు ఈ కోవకు చెందినదియే.

టి. వి. ఏ. అవిరత ప్రక్రియ: ఇందులో వాయ్యితిలో
ఉన్న నిర్జల అమోనియాను 75-85% భాన్వర ఆన్థుమును
పూర్వ (ప్రక్రియౌుండి లభ్యమగు మాత్ఫ్భ (ద్రావణములొ' నికి
పంపి, అవి సంత్భ ప్పమగునట్లు గావింతురు. ఈ (పతి
క్రియలో ఉదయించు ఉస్ఫము [చావమునుండి నీటి ఆవిరిని
వెడలగొట్టును. శ కార్య పర్యవ సానముగ ఏర్పడిన స్ఫటిక
ములను వేరుచేసి, నెంట్రిఫ్యూజ్‌లో త్రిప్పి, ఆర జెట్టుదురు,

వైటొ ఫాస్ఫేట్‌లు : గంధకము దుర్గభమగు ఛిరత
దేశము వంటి దేశములలో సంకీర్ణ మిశ్రమమైన ఎరువు
ముఖ్యముగా వాంఛనీయము. దీనిని తయారు చేయుటకు
సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌కు బదులుగా నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ను వాడు
దురు లేదా ఫాస్ఫారిక్‌ ఆసిడ్‌ కలిపి అయినను వాడు
దురు, ఫాస్ఫేట్‌ రాతి గుండను నైట్రిక్‌ ఆసిడ్‌లో కర

(NH,), HPO +CaSOy —> CaHPO+(NH)}, 504

అమోనియమ్‌ ఫాస్పేట్‌లు : 1. మోనో అమోనియమ్‌
ఫాస్ఫేట్‌ (NH HH PO); & 2 అమోనియమ్‌
ఫాస్ఫేట్‌ (NH), HPO. ఈ రెండును ఎరువులుగా
ఉపయోగములో ఉన్నవి. ఇంతేకాక, ఈ లవణములు
యీాస్టు పోషణకు ఆవశ్యక మైనరే, అగ్ని [త్రరూదమును అరి

కట్టుటకు కూడ ఇవి వాడుకలో ఉన్నవి. భాన్వర ఆమ్లమును
అమోనియాశే తటస్టీకరించుటవల్ల ఇవి లభ్యమగును:
NH,+H, PO RH H, PO,
NH4+NH క ro, —> MH), HPO,
ఈ నిర్విరామ రాసాయనికి (ప్రక్రియ వరుసగా ఉన్న

Ca (NO,), +(N H,), CO

మూడు _్రక్రియా పాత్రలలో జరుగును. నిర్భల అ మోనియా
వలన మొదటి పాత్రలో 80% తటస్థీకరణము లభించును.
లవణమును తయారుచేయుటకు రెండవ,మూడవ పాత్రలలో
ఉన్న ఛాస్యర ఆమ్లమునకు ఇంకను ఎక్కువ రాళులలో

ల I

గించినచో (క్రింది (ప్రక్రియ జరుగును:

Ca, (PO), +6 HNO,—->2 H, PO, + Ca(N0,),
(ప్ర క్రియయందు లభ్యమగు ర్రావణమునకు నిర్భల అమో

నియాను కలిపిన ఎడల డై. కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ అవ

&ఊప్పము అగును:

2H, | PO 4+8Ca (N౦0), EA NH may Ca HPO, +4 NH, No. ston (10, lu.

2 కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ కొ అవ తేపమును వడపోత
వలన వేనచేసి మిగిలిన అ మోనియమ్‌, కాల్సియ మ్‌ నెడే
ట్‌ల మి(శ్ర (ద్రావణమునకు అమోనియమ్‌ కార్బొనేట్‌
కలుపుదురు. దీని ఫలముగ శకాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌
అవకి పము అగును:

కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌ ను మరల వడపోత చే వేరుచేసి
మిగిలిన (ద్రావణమును సాం|ద్రీక రించి అమోనియమ్‌
నై్రేట్‌ సృటికములను సాధింతురు. బొంజాయి సమీప
మున (ట్రాంబేలో తయా “నుఫంి” అను వ్యాపార నామ

274

ఎరువులు - 1

ముతో రైతులకు అందచేయబడుచున్న రాసాయనిక ఎరువు gies ([పారంభించు నంతటి తావ క్రమము వద్ద)కు

ఈ తరగతికి చెందినది యే

శీూన్యర 4ల

కౌబాక్‌ కౌ గా లవణము ~a] oO ian

నిల్వ మిక స్థానవ?

కూళి కం గావాకమునకు

స వర్మిగావా మునక

పంపినను లేదా చాగుగా (దవీకరించబడిన ఖనిజముపె.

అమోనియా వంతృప్త కారకము

చితము -7
నైటో ఫాస్ఫేట్‌ తయారి

డై-కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ (58*8% P,0,): ఎరువుగా
ఉపయోగించు ఈ లవణము రెండు మజిలీలలో తయా
రగును. మొదటి మజలీ: రాతి గుండలో ఉన్న మై9
కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ మోనో కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ గా
మార్చుటకు చాలినంత పహై(డో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ను రాతి
గుండకు కలుపుదురు:

ఆవిరితో కలిసి ఉన్న వాయువును పంఫపినను ఆ ఖనిజము
లలో మాలిన్యముగా ఇమిడి ఉన్న ఫ్లోరిన్‌ చాప్పముగ పెకి
వెడలును. మిగిలిన [దవ్యమును త్వరగా చల్లార్చినచో,
ఇందు ఉండు ఛాస్వరము పెరుగుచున్న పంటమొక్క-లు
(గహించుటకు అనుకూలమగు స్థితిలో ఉండును.

ట్రై) కాల్ఫియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ : చిన్న ముక్కలుగ చితుక

ay (PO), +4 HCI+H,O —> CaH, (PO,), HO+Ca Cl

FP. LTRS. m8

——

ఫల (దవ్యములు శెందును కరగునవి కనుక లఖించు
(దావణమునకు కాల్చిన సున్నమును చేర్చినచో డై కాల్సి
యమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ అవకి'ప్తమగును:

Ca Hy (PO,), HO (Ca Cl,)]-+Ca Of 2 H,O —> 2 Ca HPO,

ఈ వచ్చిన బురదను వడపోసి, డై కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫే
ట్‌ను వేరుచేసి ఆర జెట్టి అమ్మకమునకు పంపుదురు.

స్టోరీన్‌ రిక్త ఫాస్ఫేట్‌ రాతి ఎరువు: ఫాస్ఫేట్‌ ఖనిజ
ములో మలిన రూపమున ఉన్న ఫోరీన్‌ కారణమున
ఎరువులో ఉన్న ఫాస్ఫేట్‌ మొక),.లకు అందు బాటులో
ఉండదు. అందుచే ఫ్లోరీన్‌ను తొలగించవలెను. ఈ పనికై
మూడు పద్ధతులు వాడుకలో ఉన్నవి.

రాతి పొడికి కొంచెము సిలికా కలిపి ఆ వచ్చిన ద్రవ్య
మును పొరలుగా సనెరపి దాని ఆవిరితో కలిసిన వాయు
ప్రవావామును ఫాస్ఫేట్‌ ఖనిజ కణము ఉపరి తలమున

గొట్టబడిన ముడి ఖనిజమును ముద్దగా చేయబడిన
ఫాస్ఫేట్‌ ఇసుకతో కలిపి నిలువు నూనే కొలిమిలో
కరగించిన ఎడల 28% స్మిశేట్‌ లో [చావ్యమగు 0,
24,O+(Ca Cl,)

చ

0.4% కన్న తక్కువ ఫ్లోరీన్‌ గల & కాల్సియమ్‌ ఫా స్ఫేట్‌
చికైము లభ్యమగును. వేడికి కరగి [ద్రవస్థితిలో ఉన్న ఈ

టబ థి
ఫల[దవ్యమును కొలిమినుండి తీసిన వెంటనే మిక్కిలి వేగ

తో (ప్రసరించు నీటిధారలతో చల్లార్చి, కణరూపమును
ఇచ్చి, జల్లించి, తడి ఆరబెటి తయారుచేయుదురు, ఉపో

బి కొన టె
త్పన్నముగ లభించు ఫ్లోరీన్‌ను దట్టముగ సున్నపు రాయి
పేర్చిన గోపురము మీదికి (వసరింప కేసి సేకరింతుర్కు

బేసిక్‌ స్తాగ్‌: ఛాన్వరము ఎక్కువగ ఉన్న ఇనువ ఖనిజ
ములనుండి గాలి కొలిమిలో ఇనుమును తయారుచేయు
(ప్రక్రియలో ఇది ఉపోత్సన్నముగ లభించును యూరప్‌

215

ఎరువులు - 111
దేశమందు లభించెడి సాగ్‌ యందు 15% P,0, ఉండును.
యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌లో లభ్యమగు దానిలో 8 - 10%
P,0, ఉండును.

ఎముకలు: ఒకప్పుడు ఎముకల నుండియే భాన్వరమును
తయారు చేయుచుండెడివారు. ఎముకలలో ఉన్న భాస్వర
మును రాళ్ళలో ఉన్న దానికన్న ఎక్కువ సులభముగా
పంటమొక్క-_లు (గహించగలవు. ఎముకల పె. ఆమ్హముల
చర్యవలన అందుండు భాస్వరము మొక్కలకు మరింత
సులభ గ్రావ్యాము. ముడి ఎముకల పొడిలో 22.5% P,0,
నై[టోజన్‌ ఉండును. ఆవిరితో ఉడుక బెట్టిన ఎముకలలో
25% 90.; 2.5% నై (టోజన్‌ ఉండును, కె, రామూ,

ఎరువులు - 11] : ఇంతకుముందు ఎరువులు-1, ఎరు
వులు -11 శీర్షి కలలో నై (టోటన్‌, ఛాస్వరము పోషకము
లను పంట మొక్కలకు ఇచ్చు రాసాయనిక ఎరువుల తయా
రీని గూర్చి పరిచయము చేయడమయినది. ఇప్పుడు పొటాసి
యమ్‌ను ఇచ్చు ఎరువులను గూర్చి తెలిసికొందము.

పొటాష్‌ ఆవశ్యకత: పొటాసియమ్‌ లవణములు వృకు
ములకు [ప్రధాన మైన పోషక (దవ్యములలో ముఖ్యమయి
నవి, నైట్రోజన్‌ ఎరువులను మాత్రము విస్తారముగ
వాడుక చేయుటచే ఛారతచేశమునందలి నేలలలో నిల్వ
ఉండు పొటావ్‌ విలువ తగ్గిపోయినది, అందువలన పొటావ్‌
లవణములు ఎరువుల రూపములో నేలలకు చేర్చవలసిన
అవసరము ఉన్నది. ముఖ్యముగా కొబ్బరి కాయలు, ఉర
గడ్డలు (బంగాళా దుంపలు), పొగాకు, తేయాకు, పత్తి
అరటి పంటల విషయములో ఎరువులలో పొటాష్‌ లవణ
ములు చేర్చుట ఆవశళ్యకమయినది.

భారతదేశమునందు సవాజములగు పొటాష్‌ నిధులు
లేవు. కావలసినదంతయు విదేశములనుండియే లభించు
చున్నది,

ఎరువులుగా పనికివచ్చు పొటాష్‌ లవణములు సాధారణ
ముగ నీటిలో కరగును. భూమివైనుండి ఆవిరి అయి
పోయిన పూర్వపు సము(దములనుండి ఈ నికేపములు ఏర్ప
డును. అట్టి లవణ మి[శ్రమునుండి నీటియందు కరగు లవ
ణము (దావణముగా వేరుచేసి, ఆ (రావణమును వడపోసి
ఇగుర బెట్టి నచో పొటాష్‌ లవణములు మిగతా వాటినుంచి
ఆంకిక ((ఫాక్షనల్‌) స్ఫటికీక రణము వలన వేరుచేయ
బడును.

పొటాసియమ్‌ ఎరువులలో [పథాన మైనవి పొటాసియమ్‌
కోరెడ్‌, ఇంకొకటి పొటాసియమ్‌ సళ్ఫేట్‌, మూడవది
పొటాసియమ్‌ మగ్నీ పియమ్‌ సల్ఫేట్‌. వీటిలో వరుసగా
606%, 48 - 50%, 22% పొటాసియమ్‌ (క్క౦) ఆక్సైడ్‌

ఉండును. మొదటి రకపు ఎరువు సంతృ ప్రీకర మైన ఫల
ములను ఇవ్వనిచో ఖరీదయిన సల్ఫేట్‌ ను వాడుదురు.

మిశమ ఎరువులు: నైట్రోజన్‌, ఫాస్ఫరస్‌ పెంటా
కైైడ్‌, పొటాసియమ్‌ ఆకై డ్‌ అనునవి వృతపోషక
_్రవ్యములలో సాగుచేయు పంటజాతిని బట్టి నియత నిష్ప
త్రీలో నేరుగా పొలములో వేయుటకుగాను సిద్ధము చేయ
బడిన NPK రాసాయనిక ఎరువులు (సూచకములో మొదటి
అంకె నై |టోజన్‌, రెండవది ౦, మూడవది క్క౦ ను
నూచించును).

ఈ మిశ్రమ ఎరువులలో (దవములు, చూర్ణ ములు,గుళి
కలు (గా నూలు) వంటివి ఉండును. రెండు పదార్థములు
ఉన్న (ద్రవరూపపు మి(శమ ఎరువుల తయారీకి తక్టువ పెట్టు
బడి ధనమును, రవాణా సౌకర్యమును, ఏకైక గుణములు
కల భౌతిక స్థితి ఉండుటవలన అవి ఘనపదార్థము కన్న
చై_తుకు ఎక్కువ లాభకరములు. ఘనపదార్థ మిము
లను తగు పాళ్ళలో చాగుగా కలిపి, (గ్రా న్యూళ్ళుగా
తయారుచేసి, ఎండ జెట్టి సంచులకు ఎత్తుదురు. కె,రా:మూ.

ఎలకా9నిక్‌ కంహంటర్‌లు : సంకలన యం| తములు
Mra hr, Bens గణిత ———
సరములను తీర్చు గణక యంత్రములు (డెస్క్‌ కాలిక్యు

లేటరు) 20 శతాబ్దారంభము నుండియు విసారముగ
ఉపయోగములోనికి వచ్చినవి. అప్పటి యం(తము
లలో మరచ్మక్రముల సహాయముతో _ తెక్కించుట

జరుగుచుండెడిది, ఆ యంత్రములు సులభములై న కూడి
కలు, తీసివేతలు గుణకారములు మతమే చేయగలి
గెడివి, కాల|క మమున విజ్ఞాన శాస్త్రము, సాం కేతిక
విజ్ఞాన శాస్త్రము అభివృద్ధి పథమును అందుకున్నవి,
సంకీర్ణమైన గణిత విషయిక గణనమునకు యా౭| తిక విధాన
ములను పరిశీలించుట అవళ్య మైనది, ఇట్టి పరిశీలనల
ఫలితముగా ద్వితీయ (ప్రవంచ యుద్ధకాలములో ఈ
ఎలక్ట్రానిక్‌ కంప్యూటర్లు ఉద్భవించినవి. కొద్ది సంవత్సర
ముల కాలములోనే ఈ విభాగములో దైవ్మోండ మైన అభి
వృద్ధిని సాధించిరి. ఈ నాటి గణనయంత్రములు దీర్గ ము,
సంకీర్ణము అయిన గణనములను ఆశ్చర్యకరమైన శ్రీఘ్ర
తతో శేయును. ఇంతకు పూర్వము అధిక కాలము
శ్రమ వెచ్చించడమే కాకుండా, (ప్రస్తుతము ఉపయోగ
మునకు శావని విడిచి పెట్టబడిన సమస్యలను కూడ ఈ
యంతములు త్వరితముగా సాధించును.

డిజిటల్‌ కంప్యూటర్‌, ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌ అని ఈ
గణి త్రయం|త్రములు రెండు విధములుగ ఉన్నవి. డిజిటల్‌
కంప్యూటర్‌ సంకీర్ణ మైన “స్విచ్చింగ్‌ ” విధానము కలది,

2176

అవిరి కలు ఇంజను

కటా కాలిగా నాం. లారా ప

చిత్తరంజన్‌ ఆవిరి రైలు ఇంజను కర్మాగారము

Blank Page

మున బంధింపబడిన ఆవిరిని నిర్ణమన కవాటము (ఎక్స్‌
వోస్ట్ట్‌ వాల్వు) ద్వారా బయటికి డ్రోసివేయును. ముషల
కము చాని పురోగమన ఘాతము (ఫార్వర్డ్‌ స్ట్రోక్స్‌ అంత
మును చేరుసరికి అది ఒక ఆ వృత్తిని పూ ర్హిచేయును.
మరల తాజా ఆవిరి (పవేళ పెట్ట బడి ఆవృ త్రి అంతయు
పున రావృతమగును.

డబుల్‌ ఆక్టింగ్‌ ఇంజనులో మువషలకమునకు ముందు
వెనుక భాగములందుండు శెండు |పవేళ చ్వారముల గుండ
ఒకచాని తరువాత రెండవ దానిగుండా జారు కోవాటమునచే
ఆవిరి (వవేళ పెట్టబడును, ఇది మినవో డబుల్‌ ఆక్టింగ్‌
ఇంజను పనిచేయు విధము అంతయు పైన వివరించినళ్లే
ఉండును. మువలకము యొక్క_ పురోగమనము, తిరో
గమనములు శెండును ఆవిరి వ్యాకో చముచే జరుగును.
ముషలకము యొక్క ముందు ఛాగమున
(వవేళశ పెట్ట బడునప్పుడు అంతకు పూర్వము ఉపయోగించ
బడిన ఆవిరి ముషలకము యొక్క. వెనుక ఛాగమునుండి
బహిష్క_రింపబడును, అదే విధముగ ముషలకము యొక్క
వెనుక భాగమున తాజా ఆవిరి (ప్రవేశ పెట్ట బడునవ్పుడు,
దానికి ముందు ఉన్న ఆవిరి నిర్లమన కవాటము గుండా
బయటికి డ్రోనివేయబడును. (పతి ఆవృత్తి ఫునరావృ శ్రి
అగునప్పుడు పైన పేర్కొనిన విధముగా ఒకదాని తరువాత
మరొకటి జరుగుచుండును.

ఆవిరి ఇంజనుల ఉపయోగములు - ఆధునిక సరిస్థితి :
పారి [శామిక విప్పవము [చూ. పు, లి7]లో ప్రధాన సంచాలక
ముగ ఆవిరి ఇంజను ప్రముఖ భూమిక నిర్వహించెను.
పంపులను, సంపీడనకము (కం|పెస్సర్‌ )లను నడుపుటకు,
విద్యుద్యం[తము(జన రేటర్‌ )లను నడుపుటకు అది ఉపయో
గించబడెను. రైలు ఇంజనులలోను, ఆవిరి నౌకలలోను
(స్ట్రీమ్‌బోట్‌ ) గమన శక్తిని జనింప జేయుటకు ఆదిలో ఆవిరి
ఇంజను (ప్రధాన సంచాలకముగ ఉప యోాగించబడినది.
కాని, తక్కువ సామర్థ రము (పెద్ద నై జు), ఎక్కువ బరువు
కలది అగుటచే ఆవిరి ఇంజను (పస్తుతము అట్టి ఉపయోగ
ములను చాలవరకు కోలోయినది, పార్మిశామిక ఉప
యోగములలో అంతర వాన ఇ్రంజనులు (ఇంటర్నల్‌ కంబ
శ్చన్‌ ఇంజనుు-[చూ.పు.152], విద్యుత్‌ మోటారులు ఆవిరి
ఇంజను స్థానమును ఆ(కమించినవి. ఛారీ (ప్రమాణములలో
విద్యుక్‌ ను ఉత్ప ర్తి శేయుటకు ఛారీ నౌకలలలోను ఆవిరి
టర్భయినులు [చూ.] విరివిగా ఉపయో గించబడుచున్నవి.
అల్ప పరిమాణ ఛారములు కలిగి అధిక సామర్థ రము కలవి
అగుటచే ఆవిరి టర్బయినులు ఆవిరి ఇంజనుల స్థానమును
ఆక్రమించగలిగినవి, శ క్రి మంతములగు డీసెలు, విద్యుత్‌

XI—-28

తాజా ఆవిరి

ఆవిరి టర్భయిను
రై_ళ్వే మార్గములు (ప్రపంచమంతటా అభివృద్ధి చేయబడు
చుండుటచే రైలు ఇంజనులలో సహితము ఆవిరి ఇంజను
ఉపయోగము డమముగా తగ్గుచున్నది.
ఇన్ని _(్రతిబంధక ములు ఉన్నప్పటికి అల్ప పరిమాణము
లలో ఆవిరి టర్భయినుల కన్న ఆవిరి ఇంజనులు ఎక్కు._వ
(పయోజనకరములుగ ఉండుటచే అవి కూడ ఉపయోగము
లోనే ఉన్నవి. ఆవిధముగ పంపులు, సంపీడనకములు
(కం (పెసర్‌) మున్నగు సాధనములలో ఇతర ప్రయోజన
ముల కొరకు సమృద్ధిగా నీటి వసతి లభ్యమగు చోట్ల ఆవిరి
ఇంజనులు ఉవ యోగించబడుచునే ఉన్నవి. ఎల్‌,.కృ.మూ.
ఆవిరి టర్పయిను (స్ట్రమ్‌ టర్పయిను): అధిక (పేవ,
అధిక తాప క్రమములతో కూడిన నీటి ఆవిరియందలి
ఉప్ప శక్తిని యాం|తిక సంబంధమయిన పని (మెకానికల్‌
వర్‌)గా మార్చు యంతమును ఆవిరి టర్భయిను అందురు.
(్రీశ. ర0లో ఆలిగ్గాండి)యా నివాసి హీరో ఆవిరి టర్భ
యినును మొట్ట మొదట కల్పన చేసేనట్టు చారి(తక ప్రసిద్ధి.
గత శశతాబ్దాంతమున డీలావెల్‌ దానికి మొట్ట
సాధ్యమగు డిజైనును తయారు
చేయుటతో ఆధు
నిక ఆవిరి టర్భ్ళ
యిను పురోగతి
ఆరంభ మయ్యెను.
ఎన్‌. వ. పార్సన్‌,
సిబి. కుర్టిన్‌ కూడ
ఆవిరి టర్భయిను
అభివృద్ధికి
నిర్వావాము చేసిరి.
ఉహ్హ శక్తిని
గతిజళశ క్తి గా
మార్చుటకు అధిక
(పేషములో ఉన్న
నీటి ఆవిరి నాజిల్‌
అనబడు వివిధ
విస్తీరములు గల
మార్గము గుండ

* కాని,
మొదట ఆచరణ

||

చాల

| కోల్పోయిన వేగము
| |
శంకెన్పరు |'వీవము

చిత్రము ~1
పంపుట ద్వారా
వ్యాకోచము పొం
దింపబడును. అధిక వేము గల ఈ నీటి ఆవిరి సూటిగ (భమ
ణము చెందు చక్రపు అంచులకు అమర్శ్బబడిన ఆకు (బ్లేడు)ల
మీదకు పంపబడును. ఇచ్చట నీటి ఆవిరి గతిథారము
(మొ మెంటమ్‌)లో మార్ప్చుసంభ వించి, (ప్రతిఘటన బలమును

సరళమైన ఇంవల్సొ్‌ టర్భయిను

217

ఆవిరి బాయిలర్‌
అధిగమించుట కె ఆవశ్యక బలము సృష్టించబడును, ఆవిరి
టర్భయినులలో ఆకుల వేగము ఆవిరి వేగమునకు అనుపాత
ములో ఉండును. కనుక, ఆవిరి యొక్క పూర్ణ ళ క్తి ఒక జత
చక్రములలో నే ఉపయోగింపబడినచో అది చాల అధిక
(దుతి (పాఫ్ట్‌ స్పీడ్‌) ని కలుగజేయును. ఈ అవరోధమును
అధిగమించుటకు ఒశే ఇమునువై అనేక ఆకులు కంకణా
కారము (మల్లి పుర్‌ శ్లేడ్‌ రింగ్‌ )లో అమర్చబడి ఉండును.
దీనిని ఆవిరి టర్భయినులను సంయుక పరచుట అందురు.
గమనము చెంచుచున్న ఆకులనుండి వెలికి పోవు నీటి
ఆవిరి (పేషము (ప్రవేశ మార్గము వద్ద (పేషమునకు సమా
నము అయిన ఎడల ఆ ఓర్భయిను ఆఘాత టర్భయిను
(ఇంపల్ఫ్‌ టర్భయిన్‌ ) అందురు. అందుకు భిన్నముగ,
నీటి ఆవిరి గమనము చెందు ఆకులగుండ పోవునప్పుడు
వ్యాకోచము చెందిన ఎడల ఆ టర్భయిను ఆఘాత - |పతి
ఘాత టర్భయిను (ఇంపల్ఫ్‌ రియాక్షన్‌ టర్భయిన్‌)
ఆనియు అందురు. 3
గత డెబ్బదిపండ్ల లో శక్తి శాస్త్రము యాం| తిక ఆధిక్య
మును కలిగి ఉండుటచే ఆవిరి టర్భయిను [క్రమేణా పరి
పూరక ఆవిరి ఇంజను స్థానమును పుః*ర్తిగా ఆక మించినది,
ఈనాడు తెర్మల్‌ విద్యుత్‌
శకేందములు అన్నిటియం
దును ద్రధాన సంచాలకము
లుగ ఆవిరి టర్భయినులు
ఉపయోగించ బడుచున్నవి.
పెద్ద నౌకలను నడుఫుటకు
నహితము థారీ ఆవిరి టర్భ
యినులు ఉపయోగమున
ఉన్నవి. యునై బడ్‌
స్టేట్‌లో వెన్సిల్‌ వేనియా
రైలు రోడ్డు కంపెనీ వారు
రెలు ఇంజనును ఆవి3
టర్భయినుతో నడుపుట కె
పయ 'గములు కొనసాగిం
చిరిః తెర్మల్‌ విద్యుత్‌ కేంద
ములలో దపథమముగ
1901 లో వోర్‌ ఫోర్‌ వద
(2) (eo) (a)
కాన్‌ ఎల క్రిక్‌ కైట్‌ కంపెనీవారిచే (2.000 హార్స్‌
పవర్‌ కలిగి నిముషమునకు 200 గ్రమణ వేగము గల)
ఆవిరి టర్భయిను వ్యవస్థాపితము కావింపబడినది. ఈ
నాడు .[పవంచము అంతట అనేక విద్యుత్‌ కేం దములలో
800 మెగావాట్టుల సామర్థ్యము గల అనేక ఆవిరి

ఆరి ఆరివేగము

ఆవిరి మందిర (వేబికు

చిత్రము Or)

ఇంవల్స్‌ రియాక్షన్‌ టర్భయిను
వ=స్థావర, K= చలించు

టర్భయినులు వని చేయుచున్నవి, అన్నిటిలోనికి పెద్దది
అయిన ఆవిరి టర్భయినును యు నై అడ్‌ స్టేట్స్‌లో ఎడ్డిస్టోన్‌
వద ఫిలడెల్ఫియా ఎల క్రిక్‌ కంపెనీవారు వ్యవస్థాపితము
చేసిరి. 500 మెగావాట్లుల సామరగ్భ రము గల టర్భయినుకు
850 8. గ్రా./సెం, ప్రక (5000 పౌనులు/చ. అం) 650°C
(1200°:) తాపషక్రమము వద్ద నీటి ఆవిరి సరఫరా చేయ
బడును. యునె బడ్‌ కింగ్‌ డమ్‌,యు నె బడ్‌ స్టేట్స్‌ దేశము
లలో వివిధ |పదేశముల వద్ద అటువంటి పెక్కు. టర్భయి
నులు ఇటీవల నెలకొనినవి. భారత దేశములోగల థారీ ఆవిరి
టర్పయిను [టాంబజే శతెర్ళల్‌ పవర్‌ స్టేషన్‌ (బొంబాయి)
వద్ద ఉన్నది. అది 100 మెగావాట్టుల సామర్థ ము కలది.

దేస్తుతము తనకు కావలసిన ఆవిరి టర్భయినులు
అన్నింటిని భారత దేశము ఇతర దేశములనుండి దిగుమతి
చేసికొనుచున్నది, ఇకముందు భారత దేశములో అవసర
మగు ఆవిరి టర్భయినులు అన్నింటిని భోపాల్‌ నందలి
హౌవీ ఎల క్ట్రికల్స్‌ సంస్థ తయారు చేయును (1968).

మూడవ పంచవర్ష [ప్రణాళిక అంతమునకు భారత దేశ
ములో విద్యుచ్చక్తిని ఉత్పత్తి చేయుట వ్యవస్థాపిత
సామర్థ్యము 1,01,70,000 కిలో వాట్టులు. దీనిలో 60%
విద్యుచ్చక్తి ఆవిరి టర్భయినులు (పథాన సంచాలకముగ
ఉత్ప త్తి చేయబడినది. బాక్సి.

ఆరి బాయిలర్‌: అధిక Es పరిస్థి తులలో ఆవిరిని
జనింపజేయుటకు ఉప యోగపడు మూయబడిన పాత్రను
“ బాయిలర్‌” అందురు, సర్వసాధారణముగ నీటి ఆవిరిని
జనింప జేయుట కె అది ఉప యోగించబడుటచే బాయిలర్‌
అను పదము “ఆవిరి బాయిలర్‌ 'ను నూచించును. ఆవిరి
జనకము (స్ట్రీమ్‌ జనశేటింగ్‌ యూనిట్‌ ) అనునది ఆధునిక
బాయిలర్‌ లో క్లిష్ట నిర్మాణ వ్యవస్థ గలది, ఇందు ఫీడ్‌
పంపులు, పంకాలు, ఎకనమైజర్‌ లు మొదలగు ఉపకరణ
ములు చేరి ఉండును.

(ప్రారంభ దశలో చాయిలర్‌ ఆకృతి బోలుగోళముగా
గాని, స్తూపాకారముగా గాని ఉండెడిది, కాని, వీటి పరిమా
ణము ఇంధన వ్యయములలో గల అరిష్టముల వలన "కేడు
అట్టి బాయిలర్‌ లు ఉపయోగములో లేవు. ఆధునిక చాయి
లర్‌లు ఒకటి లేదా అంతకన్న ఎక్కువ శీర్ణము (హెడర్స్‌)
లకు గాని, [డమ్‌లకు గాని సంధానము చేయబడిన సెక్కు
గొట్ట ములతో కూడియుండి ఏ-దైన ఇంధనముచే వేడి
చేయబడును. పొయ్యి (ఫర్నేస్‌) బాయిలర్‌ లతో చేరి
ఉండును. ఇది గొబ్బ ములతో ఏర్పడి చబాయిలర్‌ లో ఒక
భఛాగముగ ఉండును. అనేక విడిభాగములను కూర్చి
చాయిలర్‌ లను పూర్తిగా ఒకచోటనే నిర్మింతురు. ఇట్టివి

218

చిన్నవి, పెద్దవి అవసరమును బట్టి సైజులలో మార్చు
ఉండును. కొన్ని ఆవిరి బాయిలర్‌ లు 100 మీ. ఎత్తు కూడ
ఉండును,

మానవుల నుండి లేదా జంతువుల నుండి లభించు శక్తి
కన్న అధికమయిన శక్తిని జనింప చేయుటకు మానవుడు
(ప్రయత్నించినప్పుడు ఆవిరి ఇంజనులతో పాటు బాయిలర్‌ లు
అభివృద్ధి చేయబడినవి. [ప్రారంభ దశయందలి చాయి
లర్‌ లు 0.క8ి5 కి. గా [సెం మీ.2 నుండి 0°70 8. డా.
సెం, మీ,* (5 నుండి 10 చతురపు అంగుళమునకు/పౌనులు)
వరకు అల్ప (పేషములలో ఆవిరిని జనింవచేసినవి,
(పేషములు చాల అల్పమైనవి అగుటచే ఆ బాయిలర్‌లు
పోతఇనుము, సీసము, కొయ్య, ఇటుకలు మొదలగు బల
హీనమైన వదార్గములతో నిర్భ్మింవబడినవి. కాని, ఆవిరి
ఇంజనులు అభివృద్ధి చెందుటతో అధిక _సీషములలో ఆవిరిని
అందించ గల చాయిలర్‌ లను రూవకల్పన చేయవలసి
వచ్చెను. అట్లు అభివృద్ధి చేయబడిన బాయిలర్‌ లలో
మొదటిది కేమ్స్‌వాట్‌ ఇనుముతో నిర్మించిన వాగన్‌
బాయిలర్‌. ఇందు ఇనుప కడ్డీలను ఉపయోగించి సమ
మట్టము గల ఉపరితలములను నిర్మించి, ఇటుక నిర్మాణము
సాధ్య మెనంత వరకు తగ్గించబడెను. ఆ తరువాత ఆవిరి
ఉత్పత్తిలో అనేక మార్పులు |[పవేశ పెట్ట బడి, ఆవిరి (పేవ
ములు అధికము శేయబడినవి; కాని, మిశ్రిత ఆవిరి ఇంజనులు
కల్పనతో అట్టి ఆవశ్యకతలు మరింత అనుల్ల ంఘ్య మైనవి.
లి0 వ శతాబ్ద ములో ఆవిరి టర్భయినులు అభివృద్ధిలోనికి
వచ్చుటతో చెంయిలర్‌ రూపకల్చ్పకులు గొప్ప భారమును
వహించవలసి వచ్చెను. 1960 నాటికి రూవకల్పన చేయ
బడిన జాయిలర్‌లు శిక్‌0 కి. |గా./నెం. మీ. (5000 పౌ
చ. అం), _(పేషము 650°C (1200°r) తాప క్రమము గల
ఆవిరిని జనింప చేయుచున్నవి. కొన్ని బాయిలర్‌ లు గంటకు
18 లతల కి. (గా. ఆవిరిని జనింపచేయగలవు. ఈ నాడు
బాయిలర్‌లు కఠినమైన నియమములతో పని చేయవలసి
ఉండుటచే జాయిలర్‌లలోని _పేష భాగములు ఉక్కుతోను,
అధిక తాపక్రమ భాగములు ఉక్కు_ధాతు మిశములతోను
తయారు చేయబకుచున్నవి.

అగ్ని నాళ బాయిలర్‌ -జలనాళ బాయిలర్‌: చాయిలర్‌ లు
అగ్నినాళ చజాయిలర్‌ (ఫైర్‌ ట్యూబ్‌ జాయిలర్‌ ),
జలనాళ బాయిలర్‌ (వాటర్‌ ట్యూల్‌ బాయిలర్‌ ) అని
రెండు రకములు. మొదటిరకపు చాయిలర్‌ లో చిమ్నీ
వాయువు నాళముల గుండాను, నీరు గాళములకు చావ్యా
మున (పవహించును. రెండ వరకపు బాయిలర్‌ లో నాళము
లోపల నీరు, బాగ్యామున చిమ్నీవాయువు [ప్రవహించును.

ఆవిరి చాయిలర్‌

అగ్ని నాళ చాయిలర్‌లో బుజునాళములు, జలనాళ చాయి
లర్‌లో బుజుూ లేదా వ|క్ర నాళములు ఉప యోగించబడును,

రెండు రకముల బాయిలర్‌ లకు కొంతవరకు నీటితో
నింపబడిన [డమ్‌ అవసరము. అది ఆవిరి బుడగలను మసలు
ద్రవ్యమునుండి వేరుచేయుటకు అనుకూలించును, అగ్ని
నాళ బాయిలర్‌ వనిచేయుటకు పరిమితి కలదు; అధిక
(పేషములతో పనిచేయుటకు అది ఉపకరించదు. కాని, జల
నాళ చాయిలర్‌ లను 176 8. WEE ప్రీ, 2 (2,500 పౌ
చ.అం ((పేషముతో గంటకు 4 లక్షల E:Uా (10,00,000
పౌనులు) ఆవిరిని సరఫరా చేయుటకు రూపకల్పన చేయ
వచ్చును. కాని, అగ్ని నాళ బాయిలర్‌ లు నిర్మాణములో
సగళములు; అల్చ ((పేషములకు, అల్చ సామర్థరములకు అవి
మిత వ్యయముగ పనికేయును. జలనాళ బాయిలర్‌ అధిక
((పేషములలో గరిష్ట సామర్థ్యము కలిగి ఉండును. పని
చేయుటలో భ|[దత కలిగి ఉండుటయే గాక అది ఆవిరిని
త్వరితముగ జనింప చేయును.

హీట5లు : అతిశాపకము (సూపర్‌ హీటర్‌ )లు, పునః
తాపకములు (6 హీటర్‌ లు, ఎకన మైజర్‌ లు, వాయు
తాపకము (ఎయిర్‌ హీటర్‌ లు అనునవి బాయిలర్‌ లలో
ఉండును,

బాయిలర్‌ (డమ్‌ నుండి నీటి ఆవిరి ఒక కోట్ట నాళముల
గుండా (పవహించుచు చిమ్నీ వాయువు నుండి అధిక ఉష్ణ
మును మరల (గ్రహించి సంతృ స్ప తాషృక్రమము కన్న
అధికముగ వేడెక్కును, ఇట్టి ఆవిరి “అతి త ప ఆవిరి”
అనబడును. ఆకట్ట నాళములు సూవర్‌ హీటర్‌లు అన
బడును. అతి తాపక నాళములను అనుకూల మైన స్థాన
ములో ఎచ్చటనై న ఉంచవచ్చును. కొన్ని సందర్భములలో
అవి నాళముల మధ్య ఉంచబడును. వాటిని పొయ్యి
రం ధమునందు లేదా పొయ్యి గొడల వెంబడి గాని ఉంచ
వచ్చును.

పునఃశాపకము (6 హీటర్‌ )లు కూడ ఆవిరిని వేడి
చేయును. అయిశే, ఇచ్చట ఆవిరి టర్భయిను అధిక |ఫేవ
దశల నిగ్గమనమునుండి ఆవిరి గహించబడును. అల్బ |పేవ
దశలలో ఆవిరి వ్యాకోచింపబడి, అధిక పేషదశ నుండి వచ్చి
నచో దానియందు తేమ ఎక్కువగా ఉండును. దీనిని తొల
గించుటకై ఆవిరి పునఃతాపక నాళములలో దాదాపు అతి
తప్ప ఆవిరి” తాప కమము వరకు వేడి చేయబడును. పునః
తాపక దశలు అనేకము ఉండవచ్చును.

అధిక తాషక్రమమువద్ద అధిక (పేష ఆవిరిని ఉత్పత్తి
చేసినప్పుడు చిమ్నీ వాయువు కూడ అధిక తాప క్రమ
ముతో వెలుపలికి వచ్చును. అందుచే దానియందు అధిక

219

ఆవిరి బాయిలర్‌

తప్తత ఇమిడి ఉండును. ఈ అధిక ఉఫ్ణములో కెంత
భాగమును ఎకనమైజర్‌ ను ఉపయోగించి తిరిగి పొంద
వచ్చును. ఈ ఎకనమైజర్‌ కూడ ఒక కట్ట నాళములతో
కూడి ఉండును. ఇది బాయిబర్‌ లోనికి ప్రవేశ పెట్టబడు నీటిని
ఆవిరి (డ్రమ్‌లోనికి (ప్రవేశించుటకు ముందే వేడిచేయును.
చిమ్నీ వాయువునందలి మరికొంత ఉష్టమును వాయు
పూర్వ తాపకము (|పీ హీటర్‌) లను ఉప యోగించి తిరిగి
పొందవచ్చును. బయటికి వెడలు వాయు (పవావాములో
ఉంచబడు ఈ వాయు పూర్వ తాపకములు శరెండురకముబు.
అవి: 1. నాళాకార (టూ బ్యులర్‌ ); 2, వునర్ణనన
(8 జన రేటివ్‌ ) నాళాకార రకములో వేడి వాయువులు
నాళములగుండా గాని, వాటికి వాహ్యామున గాని (పవహిం
చును. దవాన వాయువు (ప్రత్యామ్నాయ తలముగుండా
(ప్రవహించును. పునర్ణనక వాయుతాపకములు ముడతలుగా
చేసిన పేటులు చక్రముపై ఆకులువలె అమర్చబడి ఉండును.
చక్రము తిరుగునప్పుడు అది మొదట వాయు[పవావాములో
(పవేశించి ఉప్ప మును (గహించును. ఆ తరువాత అది వాయు
(పవావాములో (ప్రవేశించి ఆ ఉప్ణమును ఇచ్చి వేయును,
ఇట్లు వేడి చేయబడిన వాయువు దహింపబడు ఇంధన-
వాయు మి|శమును ముందుగా వేడి చేయుటకు, దవాన
సామర్థ్యమును మెరుగు పరచుటకు ఉపయోగపడును.

బాయిలర్‌ ఉపకరణములు: (పేవమాపకములు, జ్వలన
స్తంభములు, ప్రైకాక్‌లు, రక్షక కవాటములు మొదలగు
పరికరములతో బాయిలర్‌ సిద్ధము చేయబడును, వానిలో
కొన్ని సూత్ర (ప్రకారము (ఉదా: రక్షక కవాటములు);
మరికొన్ని బాయిలర్‌ సామర్థ మును పెంచుటకు, కార్య
సౌలభ్యమునకు ఏర్పాటు చేయబడును.

బాయిలర్‌ నందలి ఆవిరి _పేషమును నూచించుటకు
((పేషమాపకములు ఉపయోగపడును. ఇవి వంగు నాళముల
వలె ఉండును, దీర్హవృత్త ఆకారములోని గొట్టము ఒక
చాపమువలె వంచబడి ఒక కొనవద్ద మూయబడును,
రెండవ కొన (పేష పాత్రకు కలుపబడును. _పేషము వృద్ధి
అగుకొలది వంగిన నాళము నిదానమగుటకు (ప్రయత్నిం
చును. అప్పుడు అది నూచికను కదిలించి ((పేషమును
సూచించును,

పాత్రయందు నీటిమట్ట మును సూచించుటకు నీటి స్తంభ
ములు ఆవశ్యకము. అల్ప నీటిమట్టము ఉన్నప్పుడు
ధాతువు అధికముగ వేడెక్కును; అధిక నీటి మట్టము ఉన్న
ప్పుడు ఆవిరికోపాటు నీరు కూడ పోవును. కనుక, పాత్ర
యందలి నీటి మట్ట మును ఎప్పటి కప్పుడు సూచించుటకు జల
_స్టంభములు అత్యంత (పథాన మెనవి. జల _స్పంభములు

పనిచేయనప్పుడు ప్రైకాక్‌ లు నీటి మట్టమును నిర్లయించు
టకు ఉప యోగించబడును.

బాయిలర్‌ అంతర్భాగమున అధిక _పేషము జనింప
కుండ చూచుటకు రతక కవాటములు ఉప యోగించబడును.
ఆవిరి | ఫేషము అవధిని అతి[క్రమించినప్పుడు రజక కనా
టము తెరచుకొని అదనపు ఆవిరిని బయటికి పోనిచ్చును,
ఇది సూత్ర ప్రకారము ఆవశ్యకము.

నరఫరా వ్యవస్థ చాయిలర్‌కు నీరు నిర్విరామముగా
అందునట్టు చూచును, అధిక (్రైష పరిస్థి తులలో నీరు
బాయిలర్‌ లోనికి నెట్ట బడును. అందు చేత
_్రేషము కన్న అధిక |పేషములో నిటిని సరఫరా చేయ
వలెను. సాధారణముగ ఎక్కువ విశ్వసనీయమైన ఆవిరితో
గాని, అధిక స మర్థవంత మైన విద్యుచ్చక్తి తోగాని నడుప
బడు పంపుల సహాయమున చాయిలర్‌ లోనికి నీరు నెట్ట
బడును.

నీరు ఆవిరి అయి మలినములు నీటిలోనే ఉండిపోవు
నప్పుడు బ్లో డౌన్‌ వ్యవస్థ ఉపయోగించబడును. నీటిలో
మలినముల పరిమాణము డమేణ సెరుగుచుండును. వాటి
పరిమాణము ఒక పరిమితిని సమీపించినప్పుడు బ్లోడాన్‌
ఆవశ్యకమగును, బ్లోడాన్‌ ఏర్చాటువలన నీరు, ఉష్ణములు
అల్ప పరిమాణములో కోలోయి మలినములు బాయిలర్‌
ఆవృత్తి వ్యవస్థనుండి తొలగించబడును,

బాయిలర్‌ ను అప్పుడప్పుడు శుభపరచుట ఆవశ్యకము.
కారణము ఏమనగా, కొంతకాలము పని చేయుసరికి నాళ
ముల నీటి భాగము వెచ్చుగట్టుటచే మలినములు అచట
సేరుకొనును, చాయిలర్‌ లను యాం|తికముగ గాని, ఆన్లు
(దావణముతో రాసాయనిక పద్ధతిద్వా రా గాని శుభ
పరచ వచ్చును.

వాయువులు (ప్రవహించు భాగమున తరుచుగా
బూడిద, మసి మొదలగువానిని తొలగించి శుభపరుచ
వలెను. మసిని ఊదివేయు సాధనముల నవోయముతో ఆ
నాళములలోనికి అధిక వేగముతో గాలిని లేదా ఆవిరిని
పంపి వాటిని శుభ్రపరచ వచ్చును.

ఆధునిక చాయిలర్‌లో నీటి భాగపు ఉపరితలము పె
మలినములు ఏర్పడుటను అరికట్టుటకై జాయిలర్‌కు సర
ఫరా చేయబడు నీటిని ముందుగా రాసాయనికముగా శుద్ధి
చేయబడును. సర్వ సాధారణముగా విద్యుక్కేం[దము
లందు నిగ్గమన మార్గముగుండా వచ్చు నీటి ఆవిరిని చల్లా
ర్పగా లభించు నీరు స్వచ్ళ మైన స్వేదజలమగుటశే బాయి
లర్‌లకు సరఫరా చేయుదురు. శాని, ఉపయోగములో
తగ్గిపోవు నీటిని భర్తీ చేయుటకు మరికొంత నీరు ఆనళ్య

బాయిలర్‌”

220

కము. దీనిని మా(తము మలినములను తొొలగించుట్సకె
శుద్ధి చేయవలెను.

పనిచేయు న్నూత్రము : ఆధునిక నమూనా చాయిలర్‌
లలో ఎ_త్రయిన (ప్రదేశములో నేలబొెగ్గు నిల్వచేయబడును;
గురుత్వాకర్షణ వలన దాని కదియే క్రిందికి జరిగి పోవుటకు
అట్టు అది తగినంత ఎత్తైన (ప్రదేశములో ఉంచబడును. ఆ
నేల బొగ్గు మొదట చూర్ద సాధనమునకు పోయి థూళిగా
మార్చబడును.

ఇట్లు ధూ+ఖి చేయబడిన బొగ్గు (పౌథమిక గాలి అనబడు
వాయు (పవాహమునచే తీసికొనిపోబడి పొయ్యిలో నికి (వవేళ
పెట్టబడును. పొయ్యి లోపల గాణ గాలి అనబడు గాలి
అధిక పరిమాణములో పె మిశ్ర మముతోచేరి దవాన మి(ళ
మము ఏర్పడును, అది స్వేచృగా మండిపోవుట వలన అధిక
వెడిమితో (వకాళశవంతమైన అగ్నిజ్వాలలు ఏర్పడి పొయ్యి
అంతట వ్యాపించును. ఈ అగ్ని జ్వాలల నుండి ఉప్ప మును
దాని లోపలనే అనేక నాళముల గుండ (ప్రవహించు
నీరు స్వీకరించును. నీరు జాగుగా వేడి చేయబడి ఆవిరిగా
మారును. ఈ ఆవిరి శిఖరము వద్ద ఉన్న (డ్రమ్‌లోనికి,
అచ్చట నుండి పొయ్యిలో నికి వ్యాపించి ఉన్న అతి
తాపక నాళములలోనికి వేళ పెట్టబడును. ఆ విధముగ
ఆ ఆవిరి అధిక |పేషము, తాప క్రమములను సంతరించుకొని
వేడెక్కును,

అతిశాపక నాళముల మీదుగ పోయిన పిదప చిమ్నీ
వాయువు అవరోధములచే సాపేకముగ చల్లని నీటిని
తీసికొనిపోవు నాళముల మీదుగ (పవహింప జేయబడును.
అచ్చట నుండి ఆ వాయువు ఎకన మైజర్‌ మీదుగను, ఆ
తరువాత వాయు పూర్వ తాపకము మీదుగను [ప్రవహించుచు
తనలో ఇమిడి ఉన్న అధిక వేడిమిని ఇచ్చివేయును. ఎకన
మెజర్‌ లలో బాయిలర్‌ కు సరఫరా చేయబడు నీరు చాయి
లర్‌ (డ్రమ్‌లో (పవేశించక పూర్వమే వేడి చేయబడును.
ముందుగనే వేడెక్కిన గాలి దవానగాలిగ ఉపయోగించ
బడును. ఆ తరువాత సప్లై ఆస్‌ పరేటర్‌ నుండి ఆ వాయువు
చవాతావరణములోనికి వదలబడును.

పైన వివరించినది ఒక (వ్రశ్యేక నమూనా; వాటి
పయోగములకు అనువుగ అనేక ఇతర నమూనాలు
కూడ కలవు,

బాయిలర్‌ డిజైన్‌లోని న్మూతములు : ఆధునిక చాయి
లర్‌ను డిజైను చేయుటలో
వంటి, తాపసంబింధమయినటువంటి స్మూతములు కలపు.

ని ర్మాణాత్మకమయినటు

నిర్మాణాత్మక అంశములు: నిర్మాణాత్మకముగ గోళా
కారము ఆదర్శ |పేష పాత్రకు ఉచిత మైనది. కాని, గోళ

ఆవిరి బాయిలర్‌

ముల నిర్మాణము డ్రమతో కూడినది ఆగుట మూలము
నను, వేడిమిని అందించుట సరిగ నిర్వహించలేక పోవుట
వలనను గోళాకారములకు మారుగా స్తూపాకార బాయి
లరొలు నిర్మింపబడుచున్నవి. స్తూపాకార |పేష పాత్ర
మందము దాని ఆంతర వ్యాసము, ఆంతర _ప్రేషములకు
అనులోమానుపాొతములో ఉండుటవలన అధిక (పేషము
లకు పెద్ద వ్యాసములు Ne పా(తలకు బదులు తక్కువ
వ్యాసములు గల పాత్రలే ఎన్ను కొనదగినవి. ఇట్టి స్తూపా
కార బాయిలర్‌ కొనలు సాధారణముగా సరిచేసి పశ్లెము
మూలవలె చేయుదురు. రివెట్‌ చేయబడిన నిర్భాణమునకు
సాధారణముగా వెల్లింగ్‌ ఉత్తమమైనది. బాయిలర్‌ లలో
ఉప యోగించబడు ఇ ళములను సాధారణముగ వెల్తింగ్‌
చేసి అతుకు కనిపించకుండ చేయుదురు.

వివిధ భాగములు భిన్న విధములుగా వ్యాకోచించుటకు
అవకాశము ఉండునట్లు బాయిలర్‌ నిజ భారమునకు ఆధా
రము ఏర్చాటు చేయవలను.

తాప అంశములు : బాయిలర్‌ ను తాప అంశము దృష్ట్యా
డిజైను చేయవలెననిన దహనము పూర్తిగా జరుగుటకు
వేడి చిమ్నీ వాయువునుండి గరిష్ట ఉన్లము నీటికి పరివర్త
నము అగునట్లు, చిమ్నీ వాయువులకు కనిష్ట ఉపరితల
వైశాల్యము అగపడునట్లు చూడవలెను. ఈ రెండు ఆవశ్య
కములు ఒకదాని కొకటి విరుద్ధముగా ఉండును. అధిక ఉష
పరివర్తనమునకు ఇంధనము గరిష్ట సామర్థ్యముతో
మండుట, బహిపూూర వాయువుల అల్బ తాప క్రమము
అవసరము గాని చిమ్నీవాయువులకు కనిష్ట విసీర్ణము
అందుజాటులో ఉండుట-అనగా నీటి వాయువుల తాప
(కమములొోో అధిక వ్యత్యాసము ఉండును,

తాపక్రమములు చెరిగిన కొలది ధాతువుల బలము తగ్గి
పోవుచుండును. అందువలన నాళములు, పాత్ర మొదలగు
ఛాతు భాగముల తాప|క్రమము కనిష్ట స్థాయిలో ఉండు
నట్టు చూడవలెను. నాళములను నీటితో తడి చేయుచు
వాటి ఉపరితల ఆ*ప|కమము నిర్హీత పరిమితి చాటి పోకుండ
చేయవచ్చును. నాళములో నీరు ఉన్న భాగమున ఆవిరి
బుడగలు ఏర్పడినప్పుడు నాళ ఉపరితల తాప|కమము
క్రీ ఘముగ సెరుగును. కొన్ని సమయములందు ఆ తాప
క్రమము విపరీతముగ పెరిగిపోయి ధాతువు చాగుగా
వేడెక్కి పగులుట సంభవించును. ధాతు తాషక్రమమును
నియంత్రణ చేయుటకు నాళశముల గుండ తనంత నీటిని
ఎల్లప్పుడు [ప్రవహింప చేయవలెను. ఆవిరి బుడగలు నీటి
యొక్క_రాపిడి చర్యవలన తొలగించబడును [చూ. ఆవిరి

చెలు ఇంజను-పు. 222]. డి. బా. దూ.

221

ఆవిరి రెలు ఇంజనులు

ఆవి5 రెలు ఇంజనులు(స్టీమ్‌ లోకోమోటివ్‌): ఆవిరి,
డీనెలు వంటి ఉహ శక్తిని గాని, విద్యుచ్చక్కిని గాని ఇనుప
పట్టాలతో నిర్మింపబడిన ప్రశ్యేక మార్గముపై రైలు సెె
లు లాగుకొనిపోవుటకు ఆవశ్యకమగు యాం|తిక శక్తి %
పరివ ర్లనము చేయునదియు, చక్రముల అవలంబముగా
నిర్మింపబడి న దియు అగు స్వయంచాలక వావహానమును
“రైలు ఇంజను అందురు. అటువంటి రైలు ఇంజను
ఆదిలో ఆవిరి ఇంజనుతో పనిచేసెను. ఇతర రైలు ఇంజ
నులలోవలె ఆవిరి రైలు ఇంజనులో కూడ శక్తిని జనింప
చేయు సాధనము, ఇంధనమును, నీటిని నిల్వ చేయుటకై
(్రక్యేకమయిన మందిరము, జనిత శక్తిని చ|క్రములకు
అందించునటువంటి శ క్రి పరివ ర్హన వ్యవస్థ, జనిత శక్తిని,
రైలు వేగమును ఆధ్రీవయలతో ఉంచు నియంత్రణ వ్యవ
వంటి పెక్కు (ప్రాథమిక వ్యవస్థలతో అమర్చబడి ఉండును.

ఇప్పటి శైలు ఇ-జను బరువు 400 టన్నీలు. దానిని
10 టన్నీల బరువుండెడి (ప్రారంభ ఆవిరి ఇంజనులతో పోల్సి
నప్పుడు అవి చాల అల్ప పరిమాణము కలవి. కాని, నూతన
డిజై నులతో నిర్మింపబడు ఇంజనులు అన్నియు స్రీ కీ ెర్‌సన్‌
డిజై నునందలి (పాథమిక లతణముల Mie నిర్మింప
బడిన వే, అయిశే, నూతన ఆవిరి రైలు ఇంజనులు బరువు,
సామర్థ గ్రములలో మాత్రమే భేదము ఉండును. శైలు
రవాణా వ్యవస్థలో ఆవిరి రైలు ఇంజనుకు సాటి మరొక
ఇంజను లేదు [చూ. ఆవిరి బాయిలర్‌ -పు. 218].

పనిచేయు విధము : ఆవిరి శైలు ఇంజనులో ముందు
భాగమున అడ్డముగా ఉండు బాయిలర్‌, వెనుక భాగమున
బొగ్గును ఉంచు తొళ్లు (బండరు) ఉండును. ఈ రెండింటి
మధ్యన ఇంజను నడుపు సిబ్బందికి గది ఉండును. నిప్పు గది
అనబడు దహాన మందిరములో బగ్గు మండించ బడును.
ఫలితముగ జనించు ఉష్థ్రము, పొగ బాయిలర్‌ లో అమర్చ
బడిన అగ్ని నాళముల గుండ ముందు భాగమున గల పొగ
సెప్టెకు పోయి పొగ గొట్టము గుండ బయటికి పోవును.
బాయిలర్‌నందలి నీరు (క్రమేణా వేడెక్కి చివరకు ఆవిరిగా
మారును. ఈ ఆనిరి యంతయు ఆవిరి గోపురమున చేరి
శీర్హము గుండ అగ్ని నాళములో చిన్న చిన్న నాళములతో
అమర్చబడిన అతి తాపకము (సూపర్‌ హీటర్‌ ) లోనికి
పోవును, అమితముగ వేడి చేయబడిన ఆవిరి శీర్ణ మునకు తిరిగి
వచ్చి అటు పిమ్మట ఆవిరి పెన్టై మార్గము గుండా సిలిండలరు
లోనికి పోవును. సిలిండరుల లోపల ముషలకముల ముందు
వెనుకల గమనము |భమణ గమనముగ పరివ_ర్హనము చేయ
బడి ముందుకు వెనుకకు |(త్రోయు దండములచే రైలు
ఇంజను చక్రములను నడిపించును,

ఆవిరి రైలు ఇంజినులు - భవిష్యత్తు : ముడి నరకులను,
తయాశై న వస్తువులను ఒకచోటు నుండి మరొక చోటుకు
తరలించుటకు శ్లీఘ రవాణా సౌకర్యమును కలిగించునది
కావున అనేక దేశముల పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి ఆవిరి రైలు
ఇంజను ఎంతగనో దోవాదము చేసినది. శీఘ రవాణా
సౌకర్యముల ఆవశ్యకము, గిరాకీ పెరుగుటచే ఆవిరి నైలు
ఇంజనుకు మారుగా అధిక సామర్థ కము గల రవాణా
సౌకర్యములను కల్పించు డీసెల్‌, విద్యత్‌ రైలు ఇంజనులు
వాడకములోనికి వచ్చు తరుణములో వాటికి తగిన రెలు
మార్గములు (క్రమేణా వ్యవస్థాపిత మగుచున్నవి, (ప్రపం
చములోని పెక్కు భాగములలో కొంత కాలమునకు
ఆవిరి రైలు ఇంజనులు పూ _ర్టి ఉపయోగమును కోలోవు
పరిస్థితులు ఏర్పడుచున్నవి [చూ. డీసెలు శైలు ఇంజను].

ఆసియాలోకల్ల ([పాచీనమైన ఎక్కువ నిడివిగల రైలు
మార్గములు భారత దేశములో ఉన్నవి. [చూ పు. 75].
గత కొద్ది ఏండ్ల లోను (ట్రాఫిక్‌ సాంద్రత అధికముగ ఉన్న
ప్రాంతములలో రైలు మార్గముల ఆవశ్యకము, గిరాకీ
సెరుగుటచే ఆవిరి రైలు ఇంజనుల స్థానమున డీసెలు
ఇంజనులు, విద్యుత్‌ చలు మార్గ ములు వ్యవస్థాపితము
శేయబడుచున్నవి. అయినప్పటికి మనుష్యులను, సరకులను
రవాణా చేయుటకై ఆవిరి రైలు ఇంజనులు భారత దేళ
ములో పెక్కు [ప్రాంతములలో ఛావి కాలములో అనేక
ఏండ్ల పాటు ఉపయోాగించబడుటకు అవకాశములు
ఎక్కువగా కలవు. ఎల్‌, కృ.మూ.

ఆవిరి సం|గాహకములు : ఆవిరి విద్యుత్‌ కేంద్రము
లందు ఆవిరి టర్భయిను, ఆవిరి ఇంజనుల వంటి పథాన
సంచాలకముల నుండి తప్పించుకొనిన నీటి ఆవిరి యందు
గల గుపోన్సమును తొలగించి, సం|గావాకమును నీటి రూప
మున సేకరించుటకె ఆవిరి టర్భయినులు ఉప యోగించ
బడును. (ప్రధాన సంచాలకములో వ్యాకోచము చెందు
అధిక |పేషమున ఉన్న ఆవిరిచేత గరిష్ట పరిమాణములో పనిని
చేయించుటకు ఆవశళ్యకమగు అధిక నిర్వాత[పదేశమును
కూడా సంగావాకము సంభవింప చేయును. నీటి ఆవిరిని
ద్రవీభవింవచేయగా సం|గావాకములో ఏర్పడిన జలము
విద్యు త్‌ కేందములో తిరిగి ఉపయోగించబడును. ఈ విధ
ముగ ఆ కేందము వ్యయమును తగ్గించుటకు కూడా
సంగావాకములు సహాయపడును.

సం(గావాకములు రెండు (ప్రధానవర్గ ములుగ వర్గీ కరింప
బడును: 1, మిశ్రిత సం|గావాకములు లేదా సంసర్గ
సంగావాకములు; (ఎ) జెట్‌" సంగావాకములు; (బి) భార
మితి సం గావాకములు; ల. ఉపరితల సంగావాకములు.

222

మిశ్రిత నం(గాహకములు (నంసర్గ సం|గావాకములు) :
ఈ రకపు సం(గావాకములలో నీటి ఆవిరి, శీతల జలము
ఒకదానితో మరొకటి భౌతికముగ స్పగ్శించుకొనును. ఉప
(ప్రసారము (ప్రత్యత ఉషఫ్థ వవానము ద్వారా జరుగును.
ఆవిరి నీటిలో చాల త్వరితముగ |ద్రవీభవించును, మిశ్రము
సం[గావాకము నుండి ఎడ తెగకు౭డ వేడినీటి (ప్రవావాముగ
వెలుపలికి పంపి వేయబడును.

జెట్‌ నం|గాహ
కము: ఈ రకము
సం గౌ వాకము
చిత్రము - 1 లో
చూపబడినట్టు ఉం
డును. జెట్‌ సంగా
వొ కము లలో
(పధాన సంచాల
కము నుండి వెలికి
పోవు ఆవిరి (4)
వద్ద (ప్రవేశించును.
శీతల జలము (2)
వద్ద (పవేశించి,(7)
వద్ధ తుంపర తుంప
రలుగా వి స్పరింప
బడును. ఆవిరి,నీరు
(వధాన
వాక పాత్ర (1)
యందు మి|శ్రిత
మగును, ద్రవీభవించిన ఆవిరి, నీటి మి|శము అవిరామ
ముగా గొట్ట ము (5, 8)ల గుండా (గ్రహించబడి, (6) వద్ద
పంపు చేయబడును. |ద్రవీభవించిన గాలి బాప్పము శీత లీకర
ణము చేయు సాధనము (10) గుండా (8) వద్ద బయటికి
పోవును,

ఆవిరి, నీరు రెండును ఒశే దిశలో గాని. వ్యతిరేక దిశలో
గాని (ప్రవహించును. చానిని సమానాంతర [ప్రవాహము
లేదా [పతికూల (పవాహము అని అనబడును. చితము 1
లోని పధాన సంగావాక పాత్ర సమానాంతర (ప్రవావాక
రకమునకు చెందినది. ఈ రకపు సంగావాకములో నిర్వాత
(_(పేషమునందు ఆవిరి ద్ర వీభవింపబడును. ద్రవీభవించని
వాయువులను, గాలిని అవిరామముగా బయటికి తొలగించి
ఆ నిర్వాతపదేశము నిర్వహింపబడును.

జెట్‌ సం|గావాకములో ఎశెక్టర్‌ సం|గావాకము అన
బడు మరొక రకమైన సంగావాకము కూడ కలదు. ఈ

సంగా

చితము -1

జెట్‌ నంగ్రావాకము

ఆవిరి సం్మగావాకములు

రకమునందు నిర్వాతమునకు బదులు ఈ నీటి పంపులో
నీటి (వేషము వలన పనిచేయుచుండును. ఇట్టి సం|గావా

చిత్రము =2
(ధాన సంచాలకము 2, ((పేషక క వాటము(వాశావరణ)
8. సమతోలన కచాటము 4. మల్టీ జెట్‌ కండెన్స
5, ఇంజెక్షన్‌ నీటిపంపు 6. ఉప్ప జలాశయము é

కము 2 వ చిత్రమున కలదు, దానిలో ఉపయోగించబడిన
నీటి ధారకు గల గతిజళ క్తి చేత ఈ సంగావాకము నుండి

చిత్రము - 8
1, శీతల జల |పవేళ చ్వారము; 2. శీతల జల నిర్గమన ద్వారము;
శి. బయటికిపోవు ఆవిరి (ప్రవేశించు ద్వారము; 4. ఘనీభవ [దవ్య
నిర్ణమన చ్వారము; ర్‌. ఎయిర్‌ ఎశెక్టర్‌ ను కలుపు సాధనము;
6. శీతల జల పేటిక; 7. శీతల జలఫేటిక మూత; రి. కండెన్సర్‌
కప్పు; 9. ఉష్ష జలాశయము; 10. గొట్టము చివరి ఫలకము;
OI గొట్టములు; 12, గొట్రములకు ఆధారముగా నిలుచు ఫల
కము; 1ి. తనిఖి చేయు కిటికీలు,

223

ఆస్‌ బెస్ట్రాస్‌
నీరు తీసి వేయబడుచుండును. నీరుగా మారిన ఆవిరి, గాలి
శెండును పెక్కు. నీటిఛారలచే బయటకు తీసికొనిపోబడును.
ఇక గాలి పంపులను గాని, సంపీడనకములను గాని
ఉపయోగించ నవసరము లేదు.

ఉపరితల సం గాహకములు : ఉపరితల సం|గావాకము
లందు దవీభవించు ఆవిరికి, శీతల జలమునకు (ప్రత్యక
స్పర్శ ఉండదు. జఉహ్గ వవానము (కండక్షన్‌) ద్వారా
జరుగును.

భౌతికము: ఇది అల్ప వ్యాసము గల రాగిధాతు మి|శమ
నిర్మిత నాళములచే దట్టముగ అమర్చబడిన ఉత్తమ ఉష్ణ
(ప్రసారతలము గల వాయు బంధిత పాతను కలిగి ఉండును.
ఉప్ప ఉపరితలములతో చేరి ఉండి, చానికి దోవాదముచేయు
నవి, ద్రవీభవించు నీటి (వపవావహామును జరువునవి, ఆవిరిని
(ప్రవేశ వెట్టునవి, ([దవీభవించిన నీటిని నేకరించునవి మొద
లగు సాధనములు ఉపరితల సం|గావాకమునందలి ఇతర
ముఖ్య భాగములు.

(పక్టపుటలోని చితము శి లో ఉపరితల సంగ్రాహకము
నందలి ఘటకముల అమరిక విధానము చూపబడినది. జడేజా.

ఆస్‌బెస్తాస్‌ : చూ. నిర్యాణ సామ।గి.

ఆసిటలీన్‌ : చూ. పారిశ్రామిక వాయువులు.
అఆసిటిక్‌ సెల్ఫులోస్‌ : చూ. నెల్యులోస్‌,

ఆసిలో(గఫీ : కేతోడ్‌ _ రే ఆసిలో (గ్రాపును గురించి
గాని, ఆసిలో సో_పును గురించి గాని ఉప యోగములను
తెలుపు శాస్త్రమును 'ఆసిలో[గఫీ” అందురు.

కేతోడ్‌ - రే - అసిలోస్కోపు, దాని ఉపయోగములు :
కాలముతో పొటుగ విలువలు మారుచున్న విద్యుత్‌ రాశి
యొక్క. “తాత్కాలిక పరిమాణము చూపుటకు శకేతోడ్‌-
శే - ఆసిలోసోపును ఉపయోగింతురు. ఈ విధమైన
విద్యుత్‌ రాశి యొక్క మార్పు చెందు పరిమాణములను
గాపువై చూపించు సాధనమును 'శేతోడ్‌ - శే - ఆసిలో
(గాపు' అందురు. వేగముగా మార్చు చెందు విద్యుత్‌ పరి
మాణములను చూపుటలోను (సాధారణముగా మరల
మరల చూపుటలోను). స్వతవోగా ఉన్న అత్యల్ప ప్రమాణ
ములను వాల్వు వంటి ఎల క్రానిక్‌ సాధనము చ్వారా
పెద్దదిగా వెల్ల డిచేసి చూపుటలోను సమర్థ తతో పని చేయు
టయే ఈ ఆసిలో|గాఫు యొక్క (ప్రాముఖ్యము. కేతోడ్‌ రే
గొట్టము లోపలి (ప్రకాశవంతమైన లేవన పదార్థమునకు
ఎదురు తగిలిన * ఎలక్ట్ట్రాను 'లవలన తెరపై వింబములు
ఏర్పడును. పర్షిభమించుచున్న
త్వము శేతోడ్‌ _ శే - ఆసిలోస్కోపును. శ్నీఘముగను,
సూక్ష్మ వేదిగను పనిచేయునట్లు చేయును.

ఎలశ్ఞాన్లు యొక్క అల్బ

నిర్మాణము : ఇప్పుడు లభించు అధిక 'వాక్యూము
కేతోడ్‌ ౬ కే-ట్యూబులు ఎలక్ట్ట్రాను కిరణపుంజము యొక్క.
కేంద్రీకరణ (ఫోకసింగ్‌, విచలన (డిఫైక్ష న్‌) విధానములో
J య
విభేదము కలిగి ఉండును,
చిత్రములలో గొట్టము యొక్క పై ఆచ్చాదన థాగ
ములో కంఠము, శంకు, ముఖము అను మూడు విభాగ

చితము-2: ఎలక్షో మాగ్నటిక్‌

ములు ఉన్నవి. శేతోడ్‌ _ శే గొట్టములోని విద్యుద[గ
విధానములో ' ఎలక్ట్రాన్‌ జగన్‌, “ ఆక్సిల రేటరు” ఉండును,

ఆవక్షెడ్‌ తో పూత వేయబడిన బుణ[ధువము వెలువరించు
ఎలక్ట్రానులను కిరణ పుంజముగా సమీకరించుటకు ఎలక్ట్రాన్‌
గన్‌ ఉప యోగించును. బుణ (ధువముతో పోల్చిన ' ఆక్సిల
శరేటర్‌ -_ ఎలక్ట్రోడ్‌ ? అత్యధిక ధన విద్యుత్తుతో ఆవేశింప
బడును. ఈ ఆక్సిల రేటరు ఎలక్ట్రోడ్‌, ఎలక్ట్రాన్‌ లు అత్యధిక
వేగమును అందుకొనునట్లుగా త్వరిత పరచును. అప్పుడు
ఎలక్టా నులు * ఆక్సిల రేటరు 9, మధ్యలోని రం|ధము ద్వారా
వెళ్ళి, తెరవైవడి, మనకు కనిపించు కాంతిని జనింప
జేయును. స్థిర విద్యుక్కేం|దీకరణ (ఎలక్ట్రో స్టాటిక్‌ ఫోక
సింగ్‌) గల గొట్ట ములో విద్యుద[గము “గన్‌లో” ఒక
భాగముగా ఉండును. అయస్కాంత కేం దీకరణకు శకేం దీ
కరణపు చుట్ట ఉపయోగింపబడును. ఈ గన్‌లో “మాడ్యు
లేటర్‌ ” అనబడు నియంత్రణకారి ఉండును. ఇది గొట్టము
ద్వారా వచ్చు బల క్రాన్‌ (పవావామును నిగహించును,

ద్వి కిరణ పుంజకమైన శకేతోడ్‌_రే-ట్యూబులో “వ్యవ
చ్చేదక విద్యుద[గము ' ఒకటి అధికముగా ఉండును. ఎల

224

సగ NS ఎలక్ట్రానుల నుండి ఉత్పత్తి చేసిన కిరణ పుంజ
మును వ్యవచ్చేదక ఎలక్ట్ట్‌డు రెండుగా విభజించును. ఈ
చెండు _ప్రశ్యేకముగా చలన మొండి ఉండుటచే శెండు
విభిన్న విద్యుత్‌ పరిమాణములను ఏక కాలములో ఒకే గొట్ట
ములో చూపవచ్చును.

తెర పైకి వెళ్ళిన ఎలక్ట్రైనులు చలన మొందుట ఫలిత
ముగ బింబములు తెరపై కనిపించును. స్థిర విద్యుత్‌
సూత్రమును ఆధారముగ విచలన మొందు గొట్ట్లములలో
విచలన ఫలకములు గొట్టపు కంఠములో ఉండును. అవి

జంటలుగా అధిష్ట్రీ ంపబడి, సక్రమ దిశలను అనుసరించి

ఉండును. కంఠమునకు పై భాగములో _ అధిష్టించిన
విచలన చుట్ట వలన కూడ ఇదే విధమయిన విచలనములు
ఫలించును,

నియం(తణలు, ఆదాన
ములను నియంతించుటవలన ఏర్పడు బింబములను కూడ
నియంతించ వచ్చును; తెరపై. ఏర్పడు బింబముల యొక్క
(్రకాళశమును సరిచూచుకొనవచ్చును; శేందీకరణలో
అవసరమయిన తీకత్వమును ఎన్నుకొనవచ్చును; విద్యు
ద|గమునకు గాని, తీ? చుట్టకు గాని సం|క్రమింప జేయు
విద్యుచ్చక్మలోని ఎనె విధ్యము వలన ఈ రెండు విధములై న
నవరణలు చేయవచ్చును. శేతోడ్‌ - రే - గొట్టము స్వీక
రించిన విద్యుత్‌ రాశులే (హీటరుకు, ఎలక్ట్‌ డులకు, త్రీగా
చుట్టకు వెచ్చించిన వరిమాణములు కాక) తెరపై. (ప్రదర్శిత
మగు బింబమును నిర్భయించును.

కావలసిన పరిమితికి పౌనఃపున్యమును హెచ్చించగ
స్టాండర్దు ఆసిలేటరు ద్వారా ' అవిచలన (ఎక్స్‌-డి ఫెక్షన్‌ )'
మార్గములు కల్పింపబడును. ఈ * ఆసిలేటరు 'లో ఉత్పన్న
మైన తరంగ రూపములు కావలసిన వేగములో బింబమును
తెరపై అడ్డముగా ఎడమనుంచి కుడికి లాగి, అధిక త్వరలో
మరల దానిని స్వస్థానమునకు చేర్చి, తరువాతి ఆవృత్తి
(ప్రవర్తనకు సమాయంత్స వరచును. ఈ విభాగమును
శేతోడ్‌. == ఆసిలో స్కోపులో “మైమ్‌బేస్‌ ' అందురు.
వ్యాపార సరళిలో నిర్మించిన ఆసిలోస్కోపులో “కైమ్‌
బేసన్‌” విభాగమునుండి బహిర్గ తమయిన వోల్లీ జీలు ముందు
భాగములో ఉండు (్రువములకు తీసికొనివచ్చి చావ్యా
వలయమునకు ఉప యోగింతురు.

“౪” విచలన తరచుగా పరిశీలనలో ఉన్న పదార్థమువై
నేరుగా ఆధారపడి ఉండును. Y ఫలకముల పరిమాణ,
పౌనఃపున్యములను అనుసరించి వీనిలోని విద్యుత్తును సంచ
యించే విధానము ఉండును. Y ఫలకములకు ఆవర్తి
(ఏ. సి.) విద్యుత్‌ (పవావాము యొక్క ఆదాన రాశిని

XI1—29

రాశులు : ఎలక్ట్రాన్‌ కిరణా పుంజ

ఆహార పర్షిశమలు, ఉత్పత్తులు

ఉపయోగించుటకు అన్ని ఆసిలోస్కో_ పులు అనువుగా
ఉండును. కాని, ఏ.సి, విద్యుత్‌ (ప్రవావా రాశి, బుజు
(డి. సి.) విద్యుక్‌ (వవావా రాశి (&. C/D Ey అన్న
ఆసిలోస్మో పులు ఉపయోగించ లేవు. అత్యల్ప మైన వోల్లే
జీలో ఉన్న ఆదాన విద్యుత్తును వృద్ధిపరుచుటకు, అత్యం
శతాధిక వోల్డేజీలో ఉన్న ఆదాన విద్యుత్తును కీణింవ
జేయుటకు (శూన్యవిలువను చేరువరకు) ప్రశ్యేక సాధన
ములు అమర్చి ఉండును. Y ఫలకమునకు గాని, Y (వర్ధన
మునకు గాని సంక్రమింపజేయు ఆడదానరాశి యొక్క
పౌనఃపున్యమును అనుసరించి పైన చెప్పిన “మ్రుమ్‌బేస్‌ '
యొక్క_ పౌనఃపున్యము నిర్భ యింపబడును. దీనివల్ల
తెరపై స్థిరముగా ఉండు [ప్రదర్శనలు సిద్ధించును. X,Yo
యొక్క విచలనలోని వోల్లే జీలు ఏక కాలములో కలుగు
నట్లు వలయ నిర్మాణము ఉండును. ద్విపుంజక నాళము
లలో ఒకొక్క Y ఫలక విధానములోను “ఆదాన',
“ప్రవర్థనము'లకు (ప్రత్యేకమైన పథములను కల్చ్పించవ లెను.
ఈ విధముగా సిద్ధించిన రెండు విధానములను Y 1, శ్లీ
అందురు.

కొన్ని ముఖ్యమైన ఉపయోగములు: 1. “లసనజో'”
చితములను ఆధారముగా చేసికొని పౌనఃపున్యములను
పరిశీలించుటకు ఉపయోగపడును; 2&2. 'ఇలివిజన్‌లో
బొమ్మ కనిపించు తెరగొట్టము (పిక్చర్‌ ట్యూబ్‌)గ
పనిచేయును; శీ. రాడార్‌లో తెరగా పనిచేయును;
4. రేడియో (ప్రసార శకేందములలో “కుతి మిశ్రమకారి
(మాడ్యులేటరు)'గ ఉపయోగించును ల, అధిక పౌనః
పున్యపు కొలతలకు ఉప యోగించును; 68, XX అకము
మీద కాని, Y అతకము మీద శకాని కాలపరిమితిలో జరుగు
మార్పులను సూచించుటకు కోణీయ అక్షములు (ఏంగ్యు
లర్‌ కో ఆర్డి నేట్సు)గాను, కొన్ని రాడారులలో గమన
దిశను సూచించునది గాను ఈ ఆసిలోస్కోపు ఉపయో
గించును.

శేతోడ్‌ - శే - ఆసిలోస్కోపునకు విద్యుత్‌ సంబంధ
మైన కొలతలలోను, ప్రయోగశళాలలలోను, శేడియోా
(పసార శేందములలోను, రాడార్‌ సాధనములలోను,
అలివిజన్‌ విధానములలోను అనేక విధానములై న
ఉపయోగములు ఉన్నవి. వి.వి. ఎల్‌, రా.

ఆహార పరిశమలు, ఉత్పత్తులు : ఆహార విజ్ఞా
నము (ఫుడ్‌ సెన్సు), ఆహార సాంకేతిక శ్వాసము (ఫుడ్‌
"బక్నాలజీ), ఆహార ఉత్పత్తి, ఆహార పర్మిశమలు అను
పదములు గత 25 పఏండ్లనుండి విరివిగా వాడుకలోనికి
వచ్చినవి. |ప్రజావిని యో గార్భము, విక్రయార్థము ఆవోర

225

ఆవోర పరి|ళ మలు, ఉత్పత్తులు
పదార్థములను గ్రమపరచి సిద్ధముచేయు పారిశామిక
వ్యవస్థలు “ఆహార పరిశ్రమలు” అనబడును,

ఆహార పర్మిశమల పరిణామము: ఆహార పచార్భము
లను వ్యాపారసరళిని క్రమపరచి తయారుచేయుట యు నె.
బడ్‌ స్టేట్స్‌లో ఛథారీ పరిశమలలో ఒకటి. యునె
బడ్‌ సే “్యోట్సొనందలి సామాన్య పౌరుడు తన బరువుకు అనేక
శెట్ల బరువు గల (క్రమపరచబడిన ఆహారపదార్భ ములను
దతి సంవత్సరము భుజించును, బత్తాయి, నారింజ వంటి
కొన్ని ఆహారపదార్థ ములు అనుభోకృకు అదే రూవ
ములో చేరును. అయినను వానిని కడిగి, తుడిచి, పరిమాణ
(పకారము విడదీసిన తరువాతనే అనుభోకృకు సరఫరా
చేయుదురు. సరఫరా శేయబడుటకు పూర్వమే (గుడ్లను
(కొవ్వత్తి పరీక్షకు గురి చేయుదురు. తాజా పాలు పాస్ట్ర్యు
నైజ్‌ చేయబడును, పండ్లు, కూరగాయలను డజ్బాలలో
భ|దపరచుట [చూ.], పంచదారను శుద్ధిచేయుట, ఐస్‌
(క్రీమ్‌ను తయారు చేయుట వంటివి భారీ పరి|శ్రమలు. పశ్చిమ
జేశములలో ఆవారవ దార్థములను |కమబద్ధముగ సిద్ధము
చేయు పరి|శమ ఉన్నత స్థితిలో ఉండుటచే భోజనము
చేయుటకు పూర్వము మరొకసారి - వేడిచేసి తినుటకు
వీలుగా వండబడిన మాంసము, శ్రీ ఘగతిని ఘనీభవింప
బడిన కూరగాయలతో కూడిన ఆహోరము నేడు లభించు
చున్నది. యు నె "బడ్‌ స్టేట్స్‌లో 1950 నాటికే లక్షలాది
వ్యక్తులు వ్యవసాయ శేత్రములలో ముడి ఆహార
మును ఉత్పత్తి చేయుటయందును, ఆహార పరిిశ్రమలలోను
పని చేయుచున్నారు. చిన్న చిన్న బేకరీలు మొదలు థారీ
శకేనింగ్‌ పర్మిశ్రమలవరకు దాదాపు 40 వేల పరిశ్రమ సంస్థలు
యునై జడ్‌ స్టేట్స్‌లో ఆహారపదార్థములను (క్రమపరచి
సిద్ధము చేయుచున్నవి. ఆహార పరిిళమను విస్తృత పరచు
టకు, ఆధునీకరించుటకు చాచాపు 100 కోట్ల డాలరులు *
వారు ఏశేటా ఖర్చు పెట్టుచున్నారు. ఆవోర ఉత్పత్తి పరి
గ్రమలో గొడ్డు మాంసము తయారుచేయుట, కోళ్ల పెంప
కము, చేపవంటి భోజన పదార్థములను డబ్బాలలో నిల్వ
చేయుట, పిండిమర, రొ మైల తయారీ, భ[దపరచిన ఆవో
రము తయారి, పంచదార, మిశాయి బిళ్లల పరిశ్రమలు,
పాడి పర్శ్మిశ్రమలు, పానీయ పరి|శమలు మొదలగునవి
ఉన్నవి.

మాంస పరిశ్రమ: శీతలీకరణ సాంకేతిక వద్ధతుల అభి
వృద్ధి ఆధునిక మాంస పరిశ్రమకు ( దోవాదము. గొడ్డు
మాంసము, కోళ్ల పెంపకము, చేవ మొదలగువానిని చేడు
ఐస్‌ మాంసము, “డజ్ళ్భాలలో భ ద్రపరచబడిన మాంసము,
* డాలరు=ా రూ, 7-50 (జూన్‌ 6, 1966 నుండి. =

పొగ చూపిన మాంసము మొదలగు రూపములలో
మాంసము చాల దూర ప దేశ ములకు రవాణా చేయబడు
చున్న ది.భారీ ఎ తున ఇట్టి పరిశ్రమలు నడుపువారు వేలకొలది
జంతువులను పెంచుదురు, కావున ఎరువులు, ఓెషధములు,
వెన్న, కొవ్వు, గూ మొదలగు జంతుసంబంధ మైన ఉపోత్స
న్నముల పరిశ్రమలను కూడా అభివృద్ధి చేయుచున్నారు.

పిండిచేయుట, రొట్టె పర్శిశమ: మానవుల, జంతువుల
ఆవహారముల కె గోధుమలు, ధాన్యము, చార్జీ మొదలగు
వానిని ఛారీ యం తములతో కూర్చబడిన ఆధునిక మరలు
పిండి చేయుచున్నవి. గోధుమలు అనేక సర్వ్యాయములు
చితుక గొట్టబడి, జల్లి ంచబడి హు తొలగించబడును;
చివరకు మంచి నాణ్యముగల గోధుమపిండి తయారగును,
గోధుమలు (ప్రధాన ఆవోరముగ గల చేళములలో పిండి
మర బట్టుట (మిల్లింగ్‌) చాల ముఖ్య పరి|శమ.

గోధుమ పిండితో పెక్కు_ భోజ్యపదార్థములను రాష్ట
పరిశ్రమలో తయారుచేయుదురు. రొగు పరిశ్రమలు శెండు
రకములు: 1. బిస్మత్తులు తయారి; 2, (జెడ్‌, శకేక్‌ల
తయారీ. ఈ రెండు రకములెన పరి|శమలు కుటీర
పరి శ్రమలుగను, థారీ పర్మిశ్రమలుగను కూడ నిర్వహింప
బడుచున్నవి.

ఆహారమును భ[దపరచు పరిిశమ: డబ్బాలలో ఆహార
మును భ|[దపరచుట, నిర్ణ లీకరణము, ఆహార పదార్థము
లను గడ్డకట్టించుట మొదలగు పరిిశమలు ఈ తెగకు
చెందును [చూ. సం: రీ=పు, 76].

శ్షీఘముగా గడ్డ కట్టించబడిన ఆహార పదార్థములు ;
ఆహార పదార్థములను భ|దపరచుట్కకె వానిని ఘనీభవింప
చేయుట (క్రొత్స పద్ధతి కాకపోయినప్పటికి కీఘముగ గడ్డ
కట్టించు విధానములు కనుగొనబడిన తరువాతనే ఘనీభ
వింపబడిన ఆహారములు, కూరగాయలు డబ్బాలలో భద
పరచబడిన ఆహారముతో పోటీ చేయగలిగినవి, మంద శీతలీ
కరణ పద్ధతులలో ఆహారములో పెద్ద పెద్ద మంచు స్ఫటిక
ములు ఏర్పడి కణ నిర్మాణమును నాశన మొందించుట,
మద్యదవము |సవించుట, పదార్భముల చావ్యారూవము
మారీపోవుట జరుగును. 1980 నుండి కూరగాయలు,
పండ్లను భ|ద్రపరచుట్వె శ్రీఘ్ర శీతలీకరణ (డీప్‌ (ఫ్రీజ్‌)
పద్ధతి ఎక్కువగా వాడబడుచున్నది,

ముకాత బిళ్లల పరిశ్రమ: భారత దేశము నందలి
ద్రస్తుత ఛారీ పరిశమలలో పంచదార తయారి ఒకటి.
పశ్చిమదేశములలో చెరకు నుండి మొదట ముడి పంచ
చారను తయారుచేసి, ఆ తరువాత దానిని శుద్ధి చేయుదురు.
భారత దేశములో పెక్కు. పంచదార ఫ్యాక్టరీలు నేరుగా

226

ఉపయోగించుకొనుటకు వీలుగ తెల్లని వంచదారను
తయారు చేయుచున్న వి.

పంచదారలో ఎక్కువ భాగమును మిఠాయి బిళ్లల పరి
గ్రమలో ఉపయోగించుచున్నారు. మిఠాయి బిళ్లల పరి
[శమ రెండు రకములు : 1. చాక్‌ లెట్‌ లు తయారుచేయు
నవి, కోకో బీన్స్‌ను |పోనెస్‌ శేయుటలోను, దాని ఉవ
యోగములోను (్రశ్యేకత కలవి; 2. పటిక బెల్లము (కల
కండ)ను తయారుచేయునవి.

పాడి పరిశమలు : వెన్న, మీగడ, జున్ను, ఆవిరినచే
ఘనీభవింపబడిన పాలు, కోవా పాలపొడి, ఐస్‌ క్రీమ్‌ మొద
లగునవి పాలనుండి తయారగు సరకులు. పాలు విరివిగా
లభించు దేశములలో ఇది పెద్ద వరిశ్రమ. పసిపిల్లల ఆహోర
మునకై_ పాలపొడిని తయారుచేయు పర్షిళశమలు కూడ ఈ
రకమున శే చెందును [చూ. సం. ర8-పు, ర్‌లిక ].

పానీయ పరిశ్రమలు: ఇవి రెండురకములు: 1. మృదు
పానీయములు; 2. ఆల్క సోల్‌ సంబంధమయిన మత్తు
పానీయములు. మృదుపానీయములు చౌకవి, స్థూల మెనవి
అగుటచే దూర|పదేశములకు ఎగుమతి చేయుటకు అను
గుణ్యములు కావు. అందుచేత, కొద్ది వ్యవస్థలు మాత్రము
రుచికరములై న సిరహప్పులను తమ పెద్ద ఫ్యాక్టరీలలో
తయారుచేసి, ఆ చిక్కని సిరప్పులను స్థానిక ఫ్యాక్టరీలకు
పంపును. ఈ స్థానిక ఫ్యాక్టరీలు సిరహప్పులను సోడా పానీ
యము (కార్భన్‌ డై. ఆకై పడ్‌ నిండిన నీరు)తో కలిపి గోళీ
గాని, కార్కుగాని గల సీసాలలో పట్టి వ ర్హకులకు వంపిణిీ
చేయుదురు. నీరు, కార్భన్‌ డై ఆక్సెడ్‌
వాయువు, సి టిక్‌ ఆసిడ్‌, మంచి వాసనలనిచ్చు కోలా,
జింజర్‌, ఆరంజి మొదలగునవి వీటిలో ఉప యోగించబడు
(ప్రధాన వ స్తువులు. ఆల్కహాల్‌ సంబంధ పానీయములు
మూడు రకములు: 1. ఆల్కహాల్‌ 6% వరకు ఉండు వీర్‌,
వల్‌ మొదలగు మాల్ట్‌ పొనీయములు; 2. ఆల్కహాల్‌
43-50% వరకు ఉండు విస్కీ, |జాందీ, రమ్‌, జిన్‌ మొదలగు
స్వేదిత మద్యములు; లి. చాకునుండి తయారుచేయబడి,
12% వరకు ఆల్క_వోల్‌ ను కలిగి ఉండు (దాకసారాయిలు.

పులియ జెట్టబడిన మాల్ట్‌ (అంకురించు చార్లీ) నుండి
మాల్ట్‌ పానీయములు తయారు చేయబడును. ఈ పానీయ
ములు తయారగునప్పుడు వోహ్స్‌ (ఒక రకమెన చెట్టు
భాగము)కలిపి మంచి రుచిని కలిగింతురు. పులియ జెట్ట బడిన
అంబలిని స్వేదనమొనర్చి నిర్లీతశాతము ఆల్కవోల్‌ గల
స్వేదిత స్పిరిట్‌ లు తయారుచేయబడును. ఆ తరువాత స్వేద
జలము (డిస్ట్రిల్‌ వాటర్‌ )ను చేర్నగ అవి సజలీకరణము
చేయబడును.

పంచదార,

ఆహార పరి|శమలు, ఉత్ప త్తులు

చైన వేర్కొనిన వర్మిశమలే కాక, మసాలా, సుగంధ
(ద్రవ్యములు, ఊరగాయలు సిరకా మొదలగు వివిధ
రకముల ఆవోగప దార్థములను తయారుచేయు పరిశ్రమలు
అనేకములు ఉన్నవి. పలురకముల ఆవారపదార్థములకై_
మానవుని రుచులు మారుచున్నంతవరకు ఈ పరిశ్రమల
సంఖ్యకూడ మితిలేక పెరుగుచునే ఉండును.

నగరములు, పట్టణములు మొదలగు జనసమ్మర్షములై న
డ్రదేశములలో వారికి ఆవశ్యకమైన ఆవోర పదార్థములు
అన్నిటిని ఒకచోటికి చేర్చుట మొదటి ఆశయము. అనుభో క్త
లకు సంత్భ పికర మైన ఆహారమును అంద జేయుట - అనగా
ఏడాది పొడుగునా ఆయా వ్య కులు వాంఛించు నాణ్యము
గల వివిధ రకముల ఆవారములను ఆంద జేయుట - రెండవ
ఆశయము. సరఫరాశచేయు ఆవోరముల పౌష్టికతను, అందు
మూలమున జాతి ఆరోగ్యమును చవెంపొందించుట మూడవ
ఆశయము.

ఆవోర పరిశ్రమలతో సన్నిహిత సంబంధములు గల
ఇతర పరి|శమలు అనేకములు ఉన్నవి, ఉదా: ఆవోర
పదార్థములను భ|[దముచేయుటకు ఉపయోగించు వివిధ
వస్తు సామగిని అందచేయు ఇతర పరిశ్రమలు కూడ
ఆవహోర సాం శేతిక శ్వాస్త్ర పరిధిలోని కే వచ్చును. ఒక (పదే
శము నుండి మరొక ప్రదేశమునకు ఆహార పదార్థములను
(ముఖ్యముగా చెడిపోవు వానిని) శ్రీఘముగా రవాణా
చేయుట అతి (పథాన విషయము. ఆవోర విజ్ఞానశాస్త్ర
సూతముల వినియోగము ఆధునిక వావానముల అభి
వృద్ధికి దారి తీసినది. వాటి గోడలు, కప్పులు ప్రశ్యేక
మైన వస్తువులచే కప్పి, ఆహారమును దెబ్బతినకుండా తీసి
కొని పోవుటకు అనువుగా వాటి అంతర్భాగములు నిర్మింప
బడుచున్న వి.

ఆస్టేలియా వంటి (ప్రదేశమునుండి యూరప్‌ నకు ఘనీ
భవింపబడిన మాంసమును రవాణాశేయుటకై |ప్రశ్యేక
మయిన ఓడల రూపకల్పన చేయుట ఆహవోర విజ్ఞాన
శ్యాన్త్రము యొక్ట_ గొప్ప విజయములలో ఒకటి. ఎప్పుడును
అల్బ్పతాప|క్రమములో ఉండునట్లును, గాలి సంచారము
జరుగునట్లును, కావలసిన కార్భన్‌ డై ఆకైపడ్‌ శాతము
లభించునట్లును వస్తువులు ఉంచబడు (ప్రదేశములు రూప
కల్పన చేయబడినవి.

(పపంచ ఆహార సమస్యలు ఆహార సాంకేతిక శాస్త్ర
పరిధిని మరొక దిశలోనికి మరల్చుచున్నవి. ఆహారమును
డ్రమపరచి, సిద్ధ ముచేయు ఫ్యాక్టరీలు భారీ ఎత్తున ఏదో
నిర్దిష్ట రకములయిన పదార్థములను తయారుచేయుటకు
ఉపయో గించినప్పడే అవి ఎక్కువ సామర్థ ముగా,

221

ఆహారములు - నిల్వ

_(ప్రయోజనకరముగా పనిచేయును. అందుచేత, అటువంటి
ఫ్యాక్టరీలు ఆయా పంటలు విరివిగా పండుటకు అవకా
శములున్న స్థలములంచడే ఎక్కువగ నెలకొల్పబడుచున్న వి.
ఉదా: మాంసము విరివిగా లభించు (వ్రదేశములందు
మాంసపు కానరీలు; కూరగాయలు, పండ్లు విరివిగా కాయు
(పదేశములలో కూరగాయల, వండ్ల కానరీలు నెలకొల్చ
బడినవి,

మైసూరులో ఉన్న కేంద ఆవోర సాంకేతిక శాస్త్ర
పరిశోధన సంస్థ _(నెంటల్‌ ఫుడ్‌ "బక్నలాజికల్‌
రిసెర్చ్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ) భారత దేశములో (పారంభించదగు
ఆహార పరిశమలను గూర్చి పరిశీలనలు జరిపి, పారి శామిక
రంగమునకు ఫలితములను అంద జేయుచున్నది. భారత
దేశమున బిస్క త్తులను ఛారీ స్థాయిలో చేపట్టిన సంస్థలు
(బిటానియా, పారే, మంగారామ్‌ వంటివి కూడ ఈ పరి
గడ్రమలో చెప్పుకొనదగినవి. మిళాయి బిళ్లల వర్మిశ్రమ ఒక
ప్పుడు ప్యారీ సంస్థ (సామర్లకోట) ఆధిపత్యముననే సాగి
నప్పటికిని ఇప్పుడు ఈ రంగమున పెక్కు. సంస్థలు |ప్రవే
శించినవి. ఇందులో శాడ్‌ - బరీ శె (ప్రముఖమయినది.
ఇటీవల (పభుత్వరంగమున రొళ్లల పరిశ్రమ నెలకొని దేళ
మున బొంచాయి, మ|చాసు, ఢిల్లీ, హైదరాజాదు, కొచ్చిన్‌
మొదలగు నగరములలో పనిచేయుచున్నవి, పిండికి గాని,
రొ్టకు గాని చెయ్యి తగలకుండా ఒకొక్క. ఫ్యాక్టరీ సగ
టున రోజుకు 20 వేల రొబ్టైలను తయారుచేసి, నగర
వాసులకు సప్లయి చేయుచున్నది. నిజామాజాదులో
నీఫా ఫ్యాక్టరీ, చిత్తూరులో న్యూటన్‌ మిఠాయి బిళ్ళల
ఫ్యాక్టరీ, సామర్లకోట ప్యారీ ఫ్యాక్టరీ చేరొనదగినవి,
విజయవాడ సమీపమున పాల పొడి ఫ్యాక్ట రీ నిద్ధమగు
చున్నది (1968) [చూ. ఆహారములు-నిల్వ]. వ. వి. కు.

ఆహారములు - నిల్వ (కేనింగ్‌): ఆహార పదార్థ
ములను భ|దముగ నిల్వచేయుటకు అనుసరింపబడు పద్ధతు
లలో డబ్బాలలో నిల్వచేయుట ఒకటి. ఇందు ఆవోరము
లను డబ్బాలలో ఉంచి, గాలి చొరకుండ మూసి, వేడిచేసి,
సూత్ము[క్రిమి రహితము చేసి నిల్వచేయుదురు. శాస్త్రీయ
ముగ నిర్భ యింపబడిన తాప క్రమములలో వేడిచేయుటవలన
ఆహార వస్తువులను వాటిలో ఉన్న సూజ్ము[క్రిములు,
బూజాలు, యీస్టు వంటి సూత్మజీవులవలన చెడిపోకుండ
పదిల పరుపవచ్చును. గాలి చొరకుండ డబ్బాలను మూసి
వేయుటవలన వాశావరణములోని సూజత్ముజీవుల సంపర్క
మున ఆహారములు పాడగుటను నివారింపవచ్చును. ఇట్లు
ఆవారములను సూత్ము[క్రిమి రహితములుగ చేయకున్న చో
సూత్ముజీవులు వాటిలో కొంతభాగమును తాము తిని,

మిగిలిన వాటిని వాటి సవాజ ధర్మములను మార్చి మానవు
లకు పనికిరాకుండ పాడుచేయును.

చరిత్రాంశములు : 1795 (పాంతమున (ఫెంచి విష్టవ
నేనలు ఇంగ్లండు, ద్రహ్యా, ఆస్ట్రియా, స్పెయిన్‌, సార్టీ
నియా దేశముల సేనలతో పోరాడుచుండెను. గ్రైంచి సేన
లకు విజయ పరంపరలు లభించుచుండినను, యుద్ధరంగము
ననే కాక స్కర్వీ(నంజు వ్యాధి)వలన, పోషకాహార లోపము
వలన వేలాది (ఫెంచి నై.నికులు మరణించుచుండిరి, దూర
దేశములలోని సై నికులకు, నావికులకు ఆహారము సులభ
ముగ కొనిపోవుటకు ఒక చక్కని వద్ధతిని రూపొందింపవల
సిన ఆవశ్యకము ఏర్పడెను. ఆహార (దవ్యములను చాల
కాలము శతాజాగను, ఉప యోగకరముగను భ|[దముగ
నిల్వచేయు పద్ధతిని కని పెట్టిన వారికి 12 వేల (ఫ్రాంక్‌ *లు
బహుమాన మిత్తునని (ఫ్రెంచి (ప్రభుత్వము ప్రకటించెను.
అంతట నికొలస్‌ అప్పర్ట్‌ అను |ఫెంచి మిఠాయి వర్త
కుడు 14 పండ్లు అనేక (ప్రయోగములు చేసి, చివరకు ఒక
పద్ధతిని సిద్ధపరచెను (1809). దానికి (ఫాన్స్‌ చక్రవర్తి
నెపోలియన్‌ బహుమతిని కూడ (ప్రసాదించెను. అతడు
వెడల్పు మూతులు గల గాజుసీసాలను ఆహార వస్తువులతో
నింపి, సీసాలకు జాగ త్తగా గాలిచొరని విర'డాలు బిగించి,
వాటిని మరుగు నీటిలో ఉంచి వేడి చేసెను. ఈ విధముగా
50 రకముల పై చిలుకు ఆహోరదవ్యములను అతడు
విజయవంతముగ నిల్వచేయగలిగాను. శకాని, తన పద్ధతి
ఏ స్కూత్రముల (ప్రకారము ఫలప్రదమగుచున్నదో అతనికి
తెలియకుండెను, 50 ఏండ్ల తరువాత ((ఫైెంచి విజ్ఞాని
లూయీ పస్తూర్‌ 1860 లో ఆహారము చెడిపోవుటకు కార
ణము సూజ్మజీవులే అని శాస్త్ర రీతిలో నిరూపించెను.
అప్పర్ట్‌ పద్ధతి 1810 లో ఇం్థాండుకు, 1819 లో యునై_
ఇుడ్‌ న్లేట్స్‌కు వ్యాపించి, అచ్చట విశేషముగ అభివృద్ధి
చెంది, (పపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఒక (ప్రధాన పరిశ్రమగా
రూపొందినది. ఆహారమును నిల్వచేయుటకు వాడబడు శేని
ఫ్టర్‌ (చిన్న డబ్బీ) అను పదము వర్తకుని నోట కేన్‌
(డబ్బాగా మారి, శేనింగ్‌'అను పదము (పచారములోనికి
వచ్చెను. ఇందు వాడబడు డబ్బాలు తగరపు డబ్బాలు అని
పిలువబడును. కాని, నిజమునకు అవి తగరపు పూతగల
ఉక్కు డబ్బాలు; వాటిలో ఉక్కు. 98.5 - 99.75%, తగ
రము 0.25 - 1.5% ఉండును, ఉక్కు డబ్బాలను కరగిన
తగరములలో ముంచి కాని, విద్యున్మలామా వల్ల శాని
తగరపు పూత పూయబడును. యునై_ "బడ్‌ స్టేట్స్‌లో ఈ
పరిశ్రమలో సాలీనా 4 కోట్ల పె చిలుకు డచ్భాలు విని

క

* (ఫాంక్‌ ఒకటికి= దాదాపు రూ. 1-52 (1968)

228

యోాగింవబడుచున్నవి. ద్వితీయ [ప్రపంచ యుద్ధమున ఆసి
యాలో తగరము ఉత్ప త్రియగు [ప్రాంతములను జపాన్‌
ఆక్రమించుటవలన ఈ వరిళమలో గాజు పాత్రల వాడ
కము విరివిగా (ప్రచారములోనికి వచ్చినది. ఆధునిక పరి
స్థితులలో డబ్బాలలో ఆహారమును నిల్వచేయుట 6 దశ
లలో జరుగును.

శుభపరచుట, సిద్ధ్దపరచుట : డబ్బాలలో నిల్వ చేయ
బడిన ఆహార ద్రవ్యములు - అవి అనాన వంటి పండ్లు
కావచ్చును, బఠాణీ వంటి కూరలు కావచ్చును లేదా
మాంసము కాని, చేపలు కాని కావచ్చును-డబ్బాల నుండి
తీసిన వెనువెంటనే తినుటకు ఉద్దేశింవబడినవి కాబట్టి,
వాటిలో ఏ విధమైన అభత్యు వస్తువులు ఎంతమా|తము
లేకుండ చూచుట అత్యావశ్యకము. అందుకు వాటిని
జా(గ త్తగ శుభ్రపరచి, ఇతర అశుచి వస్తువులను తొలగించ
వలెను. ఇంతేకాక నిల్వచేయబడు ఆవోరము యొక్క
స్వభావమును బట్టి, వాటిని డజ్బాలలో ఉంచుటకు తగిన
విధమున సిద్ధపరచుట కూడ అతిముఖ్యము. ఉదా: పండ్లను,
కూరగాయలను వాటిలోని రాళ్లను, తొక్కలను, ఇతర
వస్తువులను తొలగించి, చిన్న చిన్న ముక్కలుగా తరగ
వలెను. మాంసమును తునకలుగా చేసి, డబ్బాలలో దట్టించ
వలెను. చేపలను నూనెతో వండి సిద్ధపరుపవలెను. ఈ పను
లన్నియు చాల వరకు యంతములతోనే చేయబడును,

బ్లాంచింగ్‌ ; ఇందు ఆవిరిచే మరుగుచున్న నీటిలో ఆవోర
(ద్రవ్యములను ముంచి, 2 మొదలు 10 నిముషముల వరకు
ఆవిరిళో ఉడక బెట్టుదురు. ఆహోర (ద్రవ్యములలో చిక్కు.
కొని ఉన్న గాలిబుడగలను పైకి పంపివేయుటయే ఈ
ధ్రక్రియ యొక్క (ప్రయోజనము. దీని వలన ఆహార
వ స్తువులు నంకోచింపబడి పాకింగు పనికి అనుకూలపడును.
ఆహారముల నిలుకడను భంగపరచు సూత క్రియలు నశించి
పోవును,

నింపుట, ఖాళీచేయుట : ఆధునిక పరిశ్రమలలో స్వత
శ్చలిత యం తములు బాగుగా కడుగబడిన డబ్బాలను
ముందుగా తూకము చేయబడిన ఆహార|దవ్యముల తో
నింపును. కొన్ని సందర్భములలో పాక యంత్రములనుండి
నేరుగా వేడి ఆహార వదార్థములు డబ్బాలలో నింపబడును,
ఇతర సందర్భములలో ఆహారములతో నింపబడిన డబ్బాలు
శోషక పేటికలలోనికి వంపబడును. అందు ఆహారములకు
ఉడుకు నీరు లేదా ఆవిరి తగిలి, డబ్బాలు మూయబడు
నప్పుడు ఆవిరి ఘనీభవింపబడుట వలన డబ్బాల పై ఛాగ
మున నిర్వాత[ప దేశము ఏర్పడును. మరికొన్ని సందర్భము
లలో యాంత్రిక ళశోషకముల సవోయమున నిర్వాతమును

ఇంజనీరింగు (డాయింగు

కల్పించి,
నింపుదురు.

మూత వేయుట: పై విధమున నింపబడిన డబ్బాలు
స్వతశ్చలిత యంత్రముల సవాయమున మూయబడును,
ఈ యంతములు నిముషమునకు 200 - 250 డచ్చ్బాలకు
మూతలు వేయగలవు.

సూక్ష్మకిమి వినాశనము : మూసివేయబడిన డబ్బాలను
నిర్దిష్ట తాపృక్రమమునకు వేడి చేసి, ఆ తాపషక్రమములో
నిర్దిష్ట కాలమున ఉంచుదురు. ఆవోర పదార్థ ముల స్వభావ
మును బట్టి, డబ్బాల సెజును బట్టి తాపక్రమము, కాల
వ్యవధి ముందుగా నిర్ణయింపబడును.

చల్లబరచుట, చీటీలు అంటించుట, నిల్వ చేయుట ;
సూక్ము[కిమి రహితములుగ చేయబడిన డబ్బాలను చలువ
తొన్టులోనికి వంపి, చల్ల ని నీటితో చల్ల బరచుదురు, పిమ్మట
వాటికి న్వతశ్చలిత యంత్రముల సహాయమున చీటీలు
అంటించి, వాటిని నిల్వచేయుట.ె గిడ్డంగులకు వంపుదురు,

(పస్తుతము భారత దేశములో పండ్లను, కూరగాయ
లను నిల్వచేయుటకు అనేక కర్భాగారములు కలవు, కేరళ,
దకిణ కెనరా [పాంతముల కోస్తా జిల్లాలలో చేవలను
నిల్వ చేయుటకు కూడ కర్మాగారములు కొద్దిగా కలవు,
మాంసమును నిల్వ చేయు కర్యాగారములు మాత్రము చాల
అరుదుగా ఉన్నవి. విజయవాడ సమీపమున గన్నవరములో
పంది మాంసమును డబ్బాలలో భ[దపరచు ఫ్యాక్టరీ రూపు
గొనుచున్నది (1968).

ఆధునిక సాంకశేతిక వికానసములో పోలీమర్‌ ల లేదా
ప్లాస్టిక్‌ ల తయారీ చాల గణనీయమైన వికాసము. ప్లాస్టిక్‌
లకు దృఢత్వము, శేలికతనము, దుష్పవేశ్యత అను
అద్భుత ధర్మములు కలవు. ఇప్పుడు వాటిలో కొద్దిమా|త్రమే
ఉన్నత తావ|క్రమములను తట్టుకొని నిలువగలవు, శాని,
వాటి తాష్మక్రమ నిరోధక శక్తిని చాల పెంపొందించుటకు
పరిశోధనలు నిర్విరామముగ కొనసాగుచున్నవి, కనుక
ఆహార పదార్థములను ప్లాస్టిక్‌ పొట్లములలోను, ప్లాస్టిక్‌
డబ్బాలలోను నిల్వ చేయగలుగుటకు ఎంతో కాలము పట్టక
పోవచ్చును. 1957 - 65 మధ్య ఏండ్లలో భారతదేశమున
17 ఆహార పరిశ్రమలు నెలకొల్పబడి, విదేశ కంపెనీల
సవాకారముతో పని చేయుచున్నవి. వీ. వి, శ.

ఇంజనులు : చూ* అంతర్జ వాన ఇంజనులు-పు. 152;
ఆవిరి ఇంజనులు-పు. 216; ఉహయం|తములు.

ఇంజనీరింగు (డ్రాయింగు : ఆనకట్ట,డాము వంటి నీటి
వనరులు, కోట్టడములు, కర్మాగారములు, యం తములు,
విద్యుత్‌ కేందములు మొదలై న అనేక నిర్మాణములందు

ఆ నిర్వాత వ దేశములో డబ్బాలను

229

ఇంజనీరింగు (డాయింగు

డిజైను చేసిన తరువాతనే ఖర్చు అంచనా, నిర్మాణము
జరుగును. డిజై నులో (డాయింగు ఒక ముఖ్య ఘట్టము.
ఖర్చు అంచనా [చూ. పు. 151 ]కు, నిర్మాణము [చూ.] నకు
కావలసిన అన్ని వివరములు [్రాత మూలముగా తెలియ
పరచుట అసాధ్యము. విభేదములకు చారికీయకుండ,
కాంటాక్ట్య రులకు, క్రింద ఉద్యోగులకు, సాం శేతిక సిబ్బందికి
అర్గమగునట్లు విశదికరించుటకు (డాయింగు ఎంతో ఉవక
రించును. కాబట్టి (డాయింగును “ఇంజనీరుల భాష” అని
వ్యవహరింతురు. _కాయింగులోని లిపి చిత్రములతోను,
అంశకెలతోను కలిసి ఛాషపూతీత మై 'విశ్వభాషి గా వెలయుట
సమంజసమే కచా!

భాషా వేత్తలు ఏ విధముగ వ్యాకరణము మొదలై న
అంశములు శ్రద్ధతో నేర్చి, మెలకువతో అభ్యసింప వల
యునో, ఇంజనీరులు కూడ ఆ విధముగనే రేఖామయ మైన
(డాయింగును అభ్యసింపవలెను, ఇంజనీరింగు విద్యలో
(డాయింగును ఒక శ్వాస్త్రముగనే కాక ఒక కళగా కూడ
ఛావించి బోధింతురు. |(డాయింగును మొదటి నుంచి తుది
వరకు చక్కగా వేయుటకు ఎంతో దీజ, వ్యవధి అవసరము.
పెద్ద పెద్ద ఇంజనీరులు తమ కాలము వృధాచేయక చిత్తుగా
వేసిన _డాయింగును ఆధారముగ చక్కని (డాయింగును
తయారుచేయుఓకు శిక్షణ పొందిన అనుభవ వాస్తులయి
(డ్రాఫ్ట్‌ మన్‌ లను విని యోగింతురు; వీరు కూడ _డాయింగు
లలో శితణ పొందినవాశరే. అయిశే, వీరు (డాయింగును
శా(స్త్రముగా కాక కళగా అభ్యసించి అందులో సిద్ధవాస్తులై
ఉందురు.

(డాయింగులు-రకములు :
మైన శెండు రకములుగ విభజింప వచ్చును. 1. విశే
పక (దపజెక్టివ్‌) (డాయింగులు; 2. అవిశేపక (నాన్‌ =
పొకెక్టివ్‌) _(డాయింగులు,

విశేపక (డాయింగులను మరల మూడు ఉపశాఖలుగ
విభజింపవచ్చును: 1. లంబ శేఖాంకిత వి కేపక (ఆరో
గ్రాఫిక్‌) _కాయింగు; లి. తిర్యక్‌ విశేపక (ఆల్లిక్‌)
డ్రాయింగు, 8. యథాదర్శన (పెర్‌ స్ఫెక్టిప్‌) డాయింగు,
చె మూడు విధములు ఎదురు పుటలోని చిత్రములలో
విశదముగ చూపబడినవి.

పై మూడింటిలోను లంబ రేఖాంకిత విశేవక |డాయింగు
చాల (ప్రచారములో ఉన్నది. భవనములు, డాము, ఆనకట్ట
వంటి నిర్మాణముల విషయములో వాడుకచేయు (శాయిం
గులో సర్వసాధారణముగ చేయు ప్లాన్‌, ఉన్నతి, ఛేదము
దీనికి ముఖ్య ఉదావారణములు. తిర్యక్‌ విశేపక పద్ధతి
యం(తముల విభాగములను చూపించుటకు వాడుదురు.

ఊa యింగులను ముఖ్య

యథా దర్శన (డాయింగును వాస్తు స్పవతు (ఆర్కి
చుక్‌ )లు ఎక్కువగా ఉప యోగింతురు. ఈపద్ధతిపై. వేసిన
((డాయింగులు కమేరాతో తీసిన ఛాయా చిత్రముల మాదిరి
ఘనీభావ రంజితములై పామరులకు కూడ అర్థమగును.
ఒక భవనము యొక్క. యథా దర్శనమును ఎదురు పుట
లోని చిత్రములలో చూడవచ్చును.

అవిక్షేపక (డాయింగులు : రోడ్డ, కాలువల నిర్మాణ
మునకు అవనరములగు నిలువుకోత, అడకోత్క, గణిత
శాస్త్రములో ఉపయోగింపబడు కేఖాచి|తములు, సాంఖ్యక
శ్వాస్త్రములోని నోమో[గాములు మొదలై నవి ఈ తరగతికి
చెందును. అయిశే, ఇట్టి (డాయింగులలో అందము కంఅు
ఖచ్చితమున కే ఎక్కువ (ప్రాముఖ్యము ఉండును.

ఇంజనీరింగు కాలేజీలలో విద్యార్థులు (వపశేక బోధనా
విభాగములలోనికి వెళ్ళకముందే సమతల జ్యామితి, ఘన
జ్యామితి కలసిన జ్యామితి (డాయింగు అను బోధనాంళ
మును అభ్యసింతురు. భవనముల (డాయింగు, కట్టడ ముల
(డాయింగు, మ్యాపు (_్రాయింగు సివిలు ఇంజనీరులు
నేరురు. వాస్తు సంబంధ ([డాయింగును వాస్తు స్తపతులు,
యం[తముల |డాయింగును మెకానికల్‌ ఇంజనీరులును
అభ్యసింతురు. పరికరముల సహాయము లేకుండ చిత్తుగ
గిచిన _డాయింగును చేతి (డాయింగు లేదా చిత్తు
(డాయింగు లేదా స్కెచ్‌ అని అందురు. వరికరములు ఉవ
యోగించి వేసిన (డాయింగును మెశానికల్‌ |డాయింగు
అని అందురు. వాడుకలో ఇట్టి దానిని క్షు ప్ప్రముగా
(డాయింగు అని పిలుచుట పరిపాటి.

([డాయింగును వేయుటలో అనేక నియమములు పాటిం
చుట సం|పదాయము. అట్టి నియమములు _(డాయింగు
కాగితపు కొలతలతో మొదలై, అక్షర శైలి కొలతలు,
రూపు విధానము, బహువిధ సంజ్ఞ లను మేళవించి, కడకు
(డాయింగు కాగితమును మడచు వరకు వెళ్ళును. అట్టి
నియమములను పాటించినపుడే సులభ (గ్రావ్యామైన
(డాయింగు తయారగును. దిగువ
తెల్పిన అక్షర శై లీరీతులను ఉపయోగించుట పరిపాటి.

రోమన్‌ శైలి: ఇందులో న్పష్టతకంశు అందమున కే
(ప్రైముఖ్యము. అక్షరముల మందము మారుచుండును,
వాస్తు సవతుల [డాయింగులో పురాతన శైలిని ఎక్కువగా
ఉపయోగింతురు. ఆధునిక శైలి మ్యాపు (కాయింగులో
ఉపయోగింపబడును.

గాతిక్‌ శెలి; ఇది వ్యాపార శై లి అని,
3ెలి అని రెండ విధములు. వీటిని ఇంజనీరింగు డాయింగు
లలో ముఖ్య నామములను (వ్రాయుటకు వాడుదురు.

(డాయింగులలో

సాధారణ

230

ఏక వినురు శైలి : ఇది మిక్కిలి వ్యాప్తిలో ఉన్నది.
సాధారణముగ ఇంజనీరింగు (డాయింగులలో ఈ శైలినే
వాడుదురు.

కొలతలు చూపు వివరములు ముందు పుటలోని
చితములు తెలియ జేయును.

ప _డాయింగునై న చవెన్సిలుతో వేసిన తరువాతనే
సిరాతో వేయుదురు లేదా సిరాతో _్రైసింగు చేయవచ్చును.
_్రోసింగుకాగితమునుంచి కాని, _సింగ్‌ గుడ్డనుంచి కాని
బూ [పింటు లేదా అమోనియా _్రింటటును తయారు
చేయుదురు [చూ. (డాయింగు పరికరములు]. మౌళి,

ఇండియన్‌ ఇన్‌స్టీట్యూట్‌ ఆవ్‌ పషెట్రోలియమ్‌ :
1960, సెప్టెంబరులో నెలకొల్పబడిన ఈ సంస్థ ణెవోడూన్‌ కు
88. మీ, దూరమున వారిద్యారము రోడ్డుుపె గల మోఠకం
పూర్‌ వద్ద కలదు, దీనికి సంబంధించిన అనేక విభాగములలో
ఒక పాకెష్టల విభాగము మాత్రమే నిర్వవాణ సౌలభ్యము
దృష్ట్యా న్యూఢిల్లీలో పనిచేయుచున్నది. ఈ సంస్థ లత్యు
ములు: 1. ముడి పెటోలియమ్‌ను, దాని ఉత్ప్సన్నములను,
సవాజవాయువును శుద్ధిచేసి వినియోగమునకు కొని తెచ్చుట
యందు, పెటో-రాసాయనిక కేతమందును పరిశోధనలు
జరిపి వాటిని అభివృద్ధిపర చుట; ల్సి పెట్రో లియమ్‌, సవాజ
వాయువు-ఈ రెండిటి ఉత్పన్న ములు, పెటో-రాసాయనిక
_ద్రవ్యములు-వీటి ఉత్ప త్తి, ఉపయోగములపై. సమా
చారమును సిద్ధపరచుట; శి. మార్కెట్‌ సశ్వేలు, సాంశే
తిక-ఆర్థిక అను శీలనములు నిర్వహించుట; 4, ఈ సంస్థ
యందు, చమురు పరిశ్రమయందు, పెటో-రాసాయనిక
పరి|శమయందు పనిచేయుటకు ఎన్ను కొనబడిన సిబ్బందికి
శిక్షణ ఇచ్చుట; క. పెట్రోలియమ్‌ ఉత్పన్న ములకు (ప్రమాణ
ములను రూపొందించుటలో ఇండియన్‌ స్టాండర్డ్‌ స్స ఇని స్టి
ట్యూవన్‌ [చూ.] అను సంస్థకు తోడ్చడుట. ఛారత
(ప్రభుత్వపు సెటోలియమ్‌ - రాసాయనికముల మం|త్రిత్వ

శాఖకు, ఇండియన్‌ ఆయిల్‌ కార్బ్చొరేవన్‌కు, చ్రైవేటు
చమురు వరిిశమలకు, వాడకపుదారుల సంఘములకు,

యూనివర్సిటీలకు చెందిన (ప్రతినిధులతో ఏర్పాటు చేయ
బడిన ఒక కార్య నిర్వావాక వర్గము ఈ సంస్థ యొక్క
కార్యకలాపములను నిర్వహించుచున్నది. ఆ, వెం.

ఇండియన్‌ స్హూల్‌ ఆవ్‌ మైన్స్‌ : బహుముఖ మైన
భారత ఖనిజవరిశమలో పనిచేయు సిబ్బందికి సాం కేతిక
శికణ ఇచ్చుటకు థారత[వభుత్వము 1926లో ఈ సంస్థను
ధన్‌ బాద్‌ వద్ద స్థాపించెను. 1987జా ౪ (ప్రారంభ ముకుండి
ఇది ఒక స్వతం[త సంస్థ అయినది. యూనివర్సిటీ! గాంట్స్‌
కమిషన్‌ చట్టము (1958) లివ నెక్టన్‌ (వకారము నాటి

ఇండియన్‌ స్టాండర్డ్‌ ఇనిస్ట్రి ట్యూషన్‌
నుండి ఇది ఒక యూానివర్సిటీగ పరిగణింపబడుచున్నది. అధి
కారుల్క, అధికారేతరులతో కూడిన ఒక కార్యని ర్వావాక
సంఘము ఈ స్కూలును పరిపాలించుచున్నది.

మెనింగ్‌ ఇంజనీరింగు, పెటోలియమ్‌ ఇంజనీరింగు,
వినియుకృ్కభూశా(న్ర్రము,వినియుకృ్క భూ భౌతికశాస్త్రము-
వీటిలో విద్యార్థులకు శికణ ఇచ్చి, ఉత్తీస్దులకు బి, ఎస్‌, సి.,
వేమ్‌ష ఐన్‌ సి, డిగీలు !పదానముచేయుట; పై విజ్ఞాన
శాస్త్రములలో పరిశోధనలు జరిపిన వారికి డాక్టరేట్‌
డిగీలు ఇచ్చుట ఈ సంస్థ పథాన విధులు. [ప్రస్తుతము ఈ
స్కూలు ఏశేట మైనింగ్‌ ఇంజనీరింగునకు 20 విద్యార్థులను,
మిగిలిన మూడు కోర్సులకు చెరి యొక 12 విద్యార్థులను
చేర్చుకొనుచున్నది. చేశము మొత్తము మీద (ప్రధాన నగర
ములలో జరుపబడు (పవేళ పోటీపరీక్షల ఫలితముగ అకర్ల్లు
లుగా నిర్హ యింపబడినవారి కే స్కూలులో (ద్రవేళశము లభిం
చును,

(పారంభమునుండి ఈ సంస్థ నేలబొగ్గు, చమురు వంటి
ఛారత ఖనిజ పరి ళమతోను, భారత జియలాజికల్‌ స్వే
సంస్థతోను, జాతీయ పరిళోధనాగారములతోను సత్సం
బంధములు పెంపొందించుకొనుచున్నది. అందువలన ఇచట
ఉత్తీర్ణులెన విద్యార్థులకు ఉద్య|ోగావకాశములు మెరు
7 నవి. ఆ, వెం,

ఇండియన్‌ స్టాండర్డ్స్‌ ఇనిస్టిటూూషన్‌ : ఈ సంస్థ
(ఐ. ఎస్‌, ఐ)ను ఛారత (ప్రభుత్వము దేశములోని పారి
_్రామిక, వైజ్ఞానిక, సాంశేతిక సంస్థల నవాకారముతో
1947 లో స్థాపించెను, దీని గమ్యములు, ఆశయములు ;
వస్తువులకు, ఉత్పన్న ములకు, [ప్రక్రియలకు
జాతీయ, అంతర్జాతీయ (ప్రాతిపదికలపై సాధారణ (ప్రమా
ణములను సిద్ధపరచి, వాటి అమలుకు |పోత్సహించుట;
(పమాణీకరణమును, వస్తుగుణనియంతణమును అభి
వృద్ధి పరచుట; [దవ్యములను, ఉత్పన్న ములను, గ్ర క్రియ
లను మెరుగుపరచుటకు ఉత్పత్తిదారుల, వినియోగదారుల
కృషిని సమన్వయపరచుట; |వమాణీకరణమును సూచించు
ముదలను రిజిస్టరు చేయుట; (పమాణీకరణమునకు సంబం
ధించిన సాంఖ్యక వివరములను, సమాచారమును అనుబంధ
సంస్థలకు అంద జేయుట.

ఉత్పత్తిదారులకు, వాడకపు దారులకు, సాం కేతిక సంస్థ
లకు, [పభుత్వ శాఖలకు |పతినిధులుగా పనికేయు నిపుణు
లతో కూడిన కమిటీల సావాయ్యమున ఈ సంస్థ భారతీయ
(ప్రమాణములను రూపొందించెను. ఈ |(ప్రమాణములను
కేంద, రాష్ట్ర9) (పభుత్వ శాఖలు, స్థానిక సంస్థలు ఆమోదించి
నవి. |ప్రభుత్వరంగమునకు, త్రై వేటు రంగమునకు చెందిన

వ్యాపార

231

ఇంధనములు - ఉపోత్సన్న ములు

(ప్రముఖ పారిశామిక వ్యవస్థలు, కొనుగోలుదారుల సంఘ
ములు తమ తమ ఉత్పత్తి, క్రయ కార్యములకు వె
(పమాణములనే అవలంబించుచున్నవి. ఆ. వెం.

ఇంధనములు - ఉపోత్సన్న ములు : ఇంధనములు
అనగా గాలిలో మండి, వేడిని పుట్టించు [ద్రవ్యములు అని
స్థూలముగా చెప్పవచ్చును. ప్రాణికోటిలో మానవుడు
మా(క మే ఇంధనములను ఉపయోగించి వేడిని, శక్తిని
సృజించు మార్గ ములను కనిపెమ్టును, నేల బొగ్గు, పెటోలి
యమ్‌, చమురు వాయువు ప్రధానతమములై న ఇంధన
ములు. వీటిలో శక్తి కార్భన్‌, హై(డో కారన్‌ ల
రూపమున గర్భితమై ఉండును. ఈ కారన్‌, హైడో
కార్భన్‌లు గాలిలోని ఆక్సిజన్‌ లో మండుట వలన ఇంధన
ముల నుండి శక్తి విడుదల అగును. రాసాయనిక (పతి
కయలు, జల విద్యుత్‌ శక్తి, పరమాణు విదళనము వంటి
ఇతర ఆధారముల నుండి కూడ శక్తి లభించును. అయితే,
ఇచట సం(వప్రదాయ ఇంధనములు మాత్రమే వివరింప
బడును.

విరివిగా వాడుకలో ఉన్న ఇంధనములు :

సహజ లేదా | ఉశ్చ్వాదిత లేదా ద్వితీయ
me స్థ పాథమికసితి "(నెకండరీ) క
wy ® ®
ఘనేంధన కర, పీట్‌, కర్ర బొగ్గు, అర్ధకోకు, కోకు
ములు లి గైష్న ట్‌, పెట్రోలియమ్‌కోకు, తారు
నేలబొగ్గు (కీలు).
ద్రవేంధన వెట్టొ'లియమ్‌ గాసోలీన్‌, కిరననాయిలు
ములు నూనెలు వంటి పెట్రోలియమ్‌ స్వేద
నోత్సన్న ములు; ఇంధన
తై_లము, కోల్‌ శారు,
ఆల్కహాల్‌ లు, సంయోజిత
(ద వేంధనములవంటి వెటో
లియమ్‌ అవ శేషములు.
వాయురూప సనవాజ వాయు పొడ్యూసర్‌ గాస్‌, జల
ఇంధనములు వు (నేచురల్‌ వాయువు, చమురువాయు
గాస్‌) వు, ఎల్‌, పి. జి. * గాలి

కొలిమి ఐాయువు,ఆసిటలీన్‌.
మనేంధనములు : ఘనేంధనముల నమూనా సంఘట్టన
ములు, స్వాభావికములు పట్టికలో చూపబడినవి. నేల
బొగ్గులు వాటి సోపానపు తరగతులను బట్టి లేదా
భూత త్త యుగములను బట్టి ఒక (క్రమములో పై పట్టికలో
చూపబడినవి:
శ ఎల్‌, పి. జి.=లిక్విఫైడ్‌ 'వెట్రోలియమ్‌ గాన్‌,

a “
నిరార్ద (పాతిపదిక fd g
Ww
భారమునుబటి ఇారమానమును! |ఇ
© బట్టి ఆనన్న |థిగఖో
చరమ విశ్లేషణ % విశ్లేషణ శ్రీకి 3
| ఆయతనము, స్టిర |ఇఖు బా
CHTOINLS ఫ
| | | +] ద్రవ్యము |కారృను|క్లీ స శ్ర
కర్ర 50.0 6:.048.0 1.0 80.0 20.0 3,460
పీట్‌ 57:55:585:02.0 68:4 81.6 g,g00
బొగ్గులు
లిణ్నట్‌ 70:06:028.02:0 52:86 47.4 5,170
బిట్యూమినస్‌ 177.0 6.5 15.02-5 42-1 $7.9 6,160
అ IIg82.06.0 9.52.5 86-8 68-2 7,480
>» TIg8.05.56 6.02.56 816 G84 8,000
»» IV 88.05.0 4.52.5 26.8 78.7 8,000
చెమీవిట్యూ ) 99:54.5 8:02.00 188 819 g900
మినస్‌ .
ఆంగతనైట్‌ 94.09.09 1.51.5 41 95.9 8,250
'నెకండరి
ఇంధన ములు
బొగు 98-02.5 1:58,0 10:1 89:9 8,050
అర్థకోకు 98:-08.0 2.02.0 8.6 91:4 7,470
కోకు 95:01:0 2.02.0 1.1 98:9 7,850

కఠ: భవన నిర్భాణములకు పనికిరాని కర రకములు
అభివృద్ధిలో వెనుకబడిన దేశములలో గృహా, పారిశ్రామిక
ఇంధనములుగా వాడుకొనబడును. (గతిశీల దేశములలో
కరకు ఇంధనముగా చెప్పుకొనదగిన విలువ లేదు, కరను
ఇనుప రిటార్డ్‌ లలో రమారమి శి50°C వద్ద బట్టే పెట్టి
నచో కర బొగ్గు, కర శారు, పైరో లిగ్నన్‌ ఆసిడ్‌,
ఇంధనవాయువు లభించును. కర్ర బొగ్గు నల్లగా ఉండును,
సుళువుగా నిప్పంటుకొనునుు వంట చెరకుగా చాల అను
వుగ ఉండును, ధాతుసాధనలో అది ఒకప్పుడు ఇంధన
ముగా విరివిగా వినియాగపడుచుండెడిది. కాని, పారి
'్రామిక విప్లవము [చూ. పు. 87] నాటినుండి చౌకగా
దొరకు కోకు దానిస్థానమున (ప్రవేశించినది. పై రోలిగ్నన్‌
ఆసిడ్‌ నుండి మెతిల్‌ ఆల్కవోల్‌, ఆసిటిక్‌ ఆసిడ్‌, ఆసి
టోన్‌ తయారు చేయబడును. ఇంధన వాయువు శకార్శనీ
కరణములో రిటార్ట్‌ లను వేడిచేయుటకు వినియు క్షమగును.

పీట్‌: ఇది నేల బొొగ్గుకు జనక[దవ్యము. గాలి చారని
జల పంక వాతావరణములో సూత్ముజీవి నముదాయముశే
చీకునట్లు చేయబడిన వనస్పతి [దవ్యము పీట్‌ గా మారును,
దీనిలో 90% వరకు తేమ ఉండును. శకాని, గాలిలో ఎండ
జెట్టి తేమను 20% వరకు తగ్గించవచ్చును. ఇది నాసి
రకపు ఇంధనము. అయినను అవలీలగ నిపృంటుకొని పొగ

232

చిమ్ముచు మండును. పీట్‌ను బిళ్ళలుగా ఒత్తి వంట చెర
కుగా వాడవచ్చును, అత్యవసర స్థితిలో చాయిలరులోను,
గాస్‌ ఉత్ప ర్తికి నేల బొగ్గుకు బదులుగా ఇంధనముగాను
దీనిని ఉపయోగించవచ్చును. పీట్‌ పేదల బొగ్గు,

నేలబొగ్గు: చూ, నేలబొగ్గు; నేలబొగ్గు = కార్భనీ
కరణము.

లిగ్రెషట్‌లు: ఇవి శేలబొగ్గులలో నాసి తరగతికి
చెందినవి. వీటియందు కర్రకు ఆనవాళ్లు (పన్ఫుటముగ
గోచరించును; అనగా కర ఇంకను పూర్తిగా బొగ్గు కాలే
దని అర్థము. గాలిలో ఎండ బజెట్టినచో లిగ్రైట్‌ లు శిథిల
ములళై_ విడిపోవును. వీటిని తరచుగా బిళ్ళల రూపమున
(నైవేలీ లికో బొగ్గు) అమ్ముదురు. ఇవి సాధారణముగ
నీటిని ఆవిరి చేయుటకు, వంటకు వాడబడును; ద్ర క్యేక పరి
స్థితులలో గాస్‌ను తయాచేయుటకు కూడ ఉపకరించును.

బిట్యూమినస్‌ బొగ్గులు : ఇవి (ప్రకృతిలో అధికముగా
లభించుచున్నవి. వీటిలో రకరకములు కలవు. కొన్ని రక
ములు వేడికి కొంత కరగునుు ఈ బొగ్గులు పలుచని
పొరలు, చారలు కలిగి ఉండును. చారలలో కాంతిమంతము
లై నవి, వెల వెల చారునవి ఒకదాని తరువాత £ఒకటిగ
ఉండును, విట్రైన్‌, క్లోరెన్‌ అనబడు కాంతిమంతములై న
చారలలో కోకుగా రూపొందు [దవ్యములును; డ్యు రైన్‌,
ఫూనైన్‌ అనబడు వెల వెల చారు చారలలో కోకుగా
రూపొందని ఖనిజ [దవ్యములును హెచ్చుగా ఉండును,
బిట్యూమినస్‌, అర్థ బిట్యూమినన్‌ బొగ్గులు పరిశ్రమలకు
(పథానమైన ఇంధనములు.

ఆం|తసైట్‌ : అన్ని రకముల నేలబొగ్గులలోను ఆంత్ర
నైట్‌ కఠినతమమైనది. ఇందులో కార్భన్‌ పాలు చాల
ఎక్కువ; ఉప్ప్లతా పరిమాణము కూడ ఎక్కువ. ఇది పొగ
చిమ్మకుండ మండును. కాని, సుళువుగా అంటుకొనదు,
నీటి ఆవిరిని ఉశ్ప్చాదించుటయే దీని (ప్రధాన వినియోగము.
ఆంతనై ట్‌ నుండి తయారగు కోకు ధాతు సాధనకు చాల
(ప్రశ_్తము.

(దవేంధనములు : సెటోలియమ్‌, నవాజ గాసోలీన్‌,
చేల్‌ నుూనె- ఈ మూడు (పకృతి సిద్ధములై న [ద వేంధన
ములు. వీటిలో పెట్రోరియమ్‌ (పథధానతమ మెనది.
(దవేంధనములలో పాచ్చుగా తయారగునది కూడ అదియే.
చమురు వాయువును మిత పేషములకు సంకుచింప చేసిన
సవాజ గాసోలీన్‌ లభించును. షేల్‌ నూనెకు విలువ
చాల తక్కువ. షేల్‌తో కూడిన ముతక ముడి పదార్థ
మును బట్టీ వెట్టి షేల్‌ నూనెను తయారుశచేయుదురు
[చూ. పు. 99; వెట్రోలియమ్‌ |.

XI—30

ఇంధనములు - ఉపోత్సన్న ములు
సంయోజిత (దవేంధనములు : కార్ళన్‌ మోనాక్సైడ్‌
వాయువును నేలబొగ్గునుండి తయారుచేయబడిన హైడో
జన్‌ తో సంయోజింవశేసి కాని, ఉన్నత| పేషములలో చేల
బొగ్గును మై(డ్రోజన్‌ తో (పతికరింపజేసి కాని సంయోజిత
ద వేంధనములను తయారుశచేయవచ్చును - (ఉదా : ఫిషర్‌
(ట్రోవర్సొ (ప్రక్రియ), సవాజసిద్ధ మైన సెటోలియమ్‌ సర
ఫరా పరిస్థితి సంతృ్భ ప్తికరముగ లేనపుడు తవ్ప సాంకేతిక
ముగాః సాధ్యవడినను సం యో జిత (ద వేంధనముల ఉత్ప త్తి
ఛారీ ఎత్తున చేపట్ట బడదు.

వాయురూప ఇంధనములు : ఇఏ ఘన్క ద్రవ ఇంధన
ముల కంశు ఎక్కువ అనుకూలములై నవి. వీటిని వినియో
గించునపుడు కొలిమి యొక్క తాష్మక్రమమును కావలసిన
రీతిని మార్చు చేసికొనవచ్చును; వేడి వృథా కాదు; బొగ్గు
వేయుట, బూడిద తీయుట వంటి పనులు తప్పును. ఇవి
చాల చౌక; పూర్తిగా మండి అత్యధిక తాప క్రమమును
ఈయగలవు,

నహజ వాయువు (నేచురల్‌ గాస్‌): సహాజ వాయువు
అనుపదము తరుచుగా పెట్రోరియమ్‌ను లభింప జేయు
భూగర్భ నిర్భాణములతో ముడివడి ఉన్న ఎల్ల వాయువులకు
వర్తించు జాతి సంబంధమైన పదము. ఇది పరి శ్రమలలోను,
గృవాములలోను వంట చెరకుకు బదులు వేడిమినిచ్చు సాధన
ముగ వినియు క్షమగును, ఉశ్చాదిత వాయువు యొక్క
సరఫరాను పూరించుటకు సవాజవాయువు ఆంశిక ఆక్సీ
కరణము లేదా (ప్రేరక విచ్చేదనము అను (ప్మక్రియలచే
సవాజవాయువును సరళ సంకోచన
మునకు గురిచేసి సవాజ గాసోలీన్‌ను తయారు చేయ
వచ్చును.

(దవీక్ళత పెట్రొలియమ్‌ వాయువు: పెటోలియమ్‌ను
శుద్ధి చేయునపుడును, సహాజ వాయువును వినియోగమునకు
లాయకీ పరచునపుడును చాల తక్కువ క్వథనాంకము
(బాయిలింగ్‌ పాయింట్‌ ) కల హైడ్రో కార్భన్‌ లు
లభించును. వాటిని పాతావరణ తావ క్రమముల వద్ద మిత
(గోషములలో (ద్రవీకరించిి ఎల్‌, పి. జి. (లిక్విఖైడ్‌
పెటోలియమ్‌ గాస్‌) అను పేరున వికయింతురు. ఎల్‌.
పి.జి, వంట చెరకుగను, అంతర్హ హన ఇంజనులలో ఇంధనము
గను, సెటో రాసాయనిక (ద్రవ్యముల ఉత్పత్తిలో
తాపసాధనముగను వినిఇయయోగపడును. అది తరుచుగా
(పావేన్‌, బూశేన్‌, (పోపిలీన్‌, బూటినీన్‌ అను వాయువు
లను కలిగి ఉండును,

చమురు వాయువు: ఈ వాయువు ముడి నూనేెల
(కూడాయిల్‌) నుండి కాని, విచ్చేదన ((కాకింగ్‌) EE

సంస్కరింపబడును.

233

ఇగురుట

యలనుండి కాని లభించవచ్చును. మొదటి పతమున
మీశేన్‌, ఎశేన్‌ వాయువులు; రెండవపక్షమున అనంత్భ ప్ప
హై(డోకార్భన్‌ లును చమురు వాయువులో చేరి ఉండును.
చమురు వాయువు శోధనకర్మాగారమున ఇ్రంధనముగ
వాడబడును లేదా సంస్కరింపబడి చాన్‌గాస్‌గ సరఫరా
చేయబడును. వెటో రాయనిక పరిశ్రమలలో సాధారణ
ముగ చమురు వాయువు ఆదాన |దవ్యము (ఫీడ్‌ స్టాక్‌ )గ
వినియోగింపబడును.

కోల్‌ గాస్‌ (నేలబొగ్గు వాయువు): ఇది శేలబొగ్గు-కర్భనీ
కరణము [చూ] అను (ప్రక్రియలో తయారగును. అధి
తాప|క్రమ కర్భనీకరణము [చూ.] నుండి తయారైన
వాయువు శుదిశేయబడి బాన్‌ గాస్‌ అను పేరున గ్భవా
ములలోను, వరి శమలలోను వాడబడును. అల్చ తాప
క్రమ కర్శనీకరణము [చూ. పు. 184] నుండి లభించునది
మిగిలిన వాటితో కలిసి, ఇది కూడ చాన్‌ గాన్‌గ వినియో
గింపబడును.

(పొడ్యూనర్‌ గాస్‌: ఎరగా కాల్చిన నేలబొగ్గుపైన గాని,
కోకుపెన గాని గాలిని కొద్ది గా నీటి ఆవిరితో (పనరింవ
చేయుటవలన ఈ వాయువు తయారగును. దీనితో కలిసి
తయారగు ఉపోత్సన్నములు వేరుపరచబడి పరి[గహింప
బడవు. పూర్వము (పొడ్యూసర్‌ గాస్‌ అంతర్దవాన ఇంజను

జలవాయువు (వాటర్‌ గాస్‌) : కోకును ష్మర్రగా కాల్చి
దానివై. నీటి ఆవిరిని పంపినచే జలవాయువు తయా
రగును. ఆవిరిని (ప్రసరింప జేసిన కొంత సేపటికి కోకు తాషక్ర
మము తగ్గి, జలవాయువు తయారగుట ఆగిపోవును.
అప్పుడు నీటి ఆవిరిని తాశ్మాలికముగ ఆపి, గాలిని
మాత్రమే పంపుదురు, అందువలన బొగ్గుతావ| క్రమము మరల
హెచ్చిన తోడనే తిరిగి నీటి ఆవిరిని పంపుదురు. ఇటుల
నీటి ఆవిరిని, గాలిని ఒకచాని వెనుక ఒకటి (ప్రసరింవ
జేయుదురు. కొలిమిని అడపాదడపా వేడిచేయ వలసి వచ్చి
నపుడు, తొందరగా వేడి చేయవలసి వచ్చినపుడు |పొడ్యూ
సర్‌ గాస్‌కన్న జలవాయువే అధిక (ప్రయోజనకారి,
ధాతుసాధనకు - ముఖ్యముగా ఉక్కును కరగించుటకు;
వెల్లి ంగ్‌ వంటి (ప్రక్యేకపు తాపడమునకు జలవాయువు
వాడబడును: మెతిల్‌ ఆల్కహాల్‌ వంటి రాసాయనిక
(ద్రవ్యముల సంయోజనమునందు, సంయోజిత అమోనియా
కొరకు హైడ్రోజన్‌ వాయువును తయారు చేయుటయందు,
నూనెల ఉదజనీకణమునందు జలవాయువు వినియు క్ట
మగును. షెటోలియమ్‌ను విచ్చేదింపగా వచ్చిన హైడ్రో
కార్భన్‌ "వాయువులను కలిపి, జలవాయువు యొక్క
శేలోరీవిలువను పెంచవచ్చును. ఈ మి|శముతో కోల్‌ గాస్‌
దీపముల దీ _పిని ఎక్కువ చేయవచ్చును.

నిదర్శన [ప్రాయమైన గాస్‌ విశ్లేషణ

విశ్లేషణ % ఆయతనము E నికరపు శకేలోరీ
ec మ విలువ

ణా క్‌ | కలోశేలోరి)

జ ఘనపు మీటరు
నవాజవాయువు OD a OY, en te 0G 055 8,070
(పొవేన్‌ a SL 2.6 97.8 0.6 1.55 21,000
చమురు వాయువు 128 028 61 44 725 — 08 100 18,540
కోల్‌ గాస్‌ LT 89 0656 491 299 — 81 88 0d 4,290
పొడ్యూనర్‌ గాన్‌ 8.0 28.2 01 177 Lo — — 650.0 0.88 1,188
జల వాయువు 8.6 21.9 0.4 49.86 10.9 265 G1 650 0.54 4,100
మురుగు గాస్‌ OO = mm Ed re Ud 08 5.880

లలో వాడబడుచుండెను, కాని, ఇప్పుడు కొలుములను
వేడిచేయుటకు విరివిగ వినియు క మగుచున్నది. తక్కువ
తరగతి ఘచనేంధనముల నుండి నిర్విరామముగ దీనిని
తయారు చేయవచ్చును. కాబట్టి, వాయురూప ఇంధనము
లలో ఇది బహ్బుపచారమును పొందినది. గాలికి బదులుగ
ఆక్సిజన్‌ ను వాడి (ప్రొడ్యూసర్‌ గాన్‌ శేలోరీ విలువను
అధికీకరింపవచ్చును,

గాలికొలిమి వాయువు : ఇది గాలికొలిమి వనిశేయు
నపుడు లభించు ఉపోత్సన్న ము. గాన్‌ ఇంజనులను వని
చేయించుటకు, ఆవిరిని ఉక్పాదించుటకు, ఉక్కుకర్మాగార
మును వేడిచేయుటకు, కోకు పొయ్యిలను మండిపకేయు
టకు ఉపకరించును. వర్మ

ఇగురుట: చూ. బాప్పీకరణము.

ఇటుక పని: చూ. శాషపీ వని,

234

ఇన్స్‌డాక్‌ : “ఇండియన్‌ నేవనల్‌ సైంటిఫిక్‌ డాక్యు
మెంశేషన్‌? అను సంస్థకు సంగ్రవహానామము ' ఇన్స్‌ డాక్‌ ”.
భారత (ప్రభుత్వము యునెస్కో [చూ. సం. 10-పు.629 ]తో
కుదుర్చుకొనిన ఒక ఒడంబడికను అనుసరించి 1952 లో
న్యూఢిల్లీలో నెలకొల్పబడినది. మొదట ఈ సంస్థ యొక్క
విధులు వై జ్ఞానిక పారిశ్రామిక పరిశోధనా సంస్థకు అప్ప
గింపబడినవి, కాని, 1968 లగాయతు ఇది ఒక స్వతం|[త
సంస్థగా వ్యవవారించుచున్నది. కేవలము జాతీయ సంస్థగా
ఉద్దేశింపబడిన ఇది అనతికాలముననే (ప్రపంచమున
(ప్రాంతీయ సంస్థ గా పరిణమించి, భారత దేశముతో పాటు
ఇతర ఆసియా దేశములు కూడ దీనివలన (ప్రయోజనము
లను పొందుచున్నవి. పరిశోధనా యూూనివర్సి
టీలు, పారి|శామిక సంస్థలు, |ప్రభుత్వశాఖలు, వ్యక్తులు ఈ
సంస్థను ఉపయోగించుకొనుచున్నారు. ఇది దిగువ చెప్పిన
కార్య కలాపములను నిర్వహించుచున్నది : 1. దేశమునకు
ఉపయుక్షములగు సమస్త వైజ్ఞానిక పత్రికలను, (ప్రచు
రణలను స్వీకిరించి -భ[ద్రవరుచుట; 2. పై పత్రికలలోని
ఉపయుక్షృ వ్యాసములను గుది గూర్చి నెల నెల ఒక పత్రి
కను వెలువరించుచు శాస్త్రవేత్తలకు, ఇంజనీరులకు దానిని
అందజేయుట ; శి. ఇతరులకు అందుబడి కాక, తనకు
మాత్రమే లభించిన సమాచారము నుండి వ్య క్తులయొక్క,
సంస్థల యొక్క (్రేశ్నలకు ఉచిత సమాధానములు ఇచ్చుట;
4. వ్యక్తులు అభ్యర్థించిన ఫోటో కాపీలను, మైక్రో ఫిల్ము
లను, వ్యాసముల అనువాదములను సరఫరా చేయుట;
క. దేశమున జరిగిన శాస్త్రీయ కృషికి సంబంధించిన నివేది
కలను (ముదితములను, అముదితములను) పర్మిగహించి
పదిలపరచుట; 6. పైన చెప్పిన శాస్త్రీయ కృషి ఇతర
చేశములకు విస్తరించుటకు అనువైన మార్గముగా ఉపక
రించుట,

ఈ సంస్థ ఈ [ప్రయోజనములను అందచేయుటలో గల
విలంబములను నివారించుటకు వీలుగా కొన్ని [ప్రాంతీయ
శకేందములు ఏర్పాటు చేయబడనున్నవి. ఇందు తొలి
మెట్టుగా బెంగుళూరులో * ఇండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌
ఆవ్‌ సైన్స్‌' ఆవరణలో ఒక (పాంతీయ కేం దము ఇటీవల
స్థాపింపబడినది, ఇది ఇన్స్‌డాక్‌ యొక్క దక్షిణ భారత
బహిస్థావరముగ పనిచేయుచున్నది, ఆ, వెం,

ఇనుము, ఉక్కు : నవీన నాగరక జీవనమునకు
ఇనుము, ఉక్కు. [పథాన అవలంబనములు. [ప్రాచీన
కాలమునుండి అవి ఆయుధముల, పనిముట్ల నిర్మాణము
నందు విరివిగ విని యోగింపబడుచున్నవి, యం|(తములు,
నౌకలు, రైల్వేలు మొదలగు ఆధునిక నిర్మాణములలో

సంసలు,
థి

ఇనుము, ఉక్కు.

వాటి వినియోగము అపారము, (ప్రాచీన భారతీయులు,
చీనీయులు ఇనుమును, ఉక్కును తయారు చేయుటలో
సిద్ధ వాస్తులై ఉండిరనుటకు చారిత్రక నిదర్శ్భనములు
కలవు [చూ. పు, 29].

భూ పృష్టమున ఇనుము 5% వరకు కలదు. ఉల్కలలో
కననగు కొంచెము విడి ఇనుము తక్క_ తక్కిన ధాతువు
అంతయు తదితర మూల దవ్యములతో మేళవించి,
సంయుక్ష దశయందే దొరకును. ఇనుప ముడి ఖనిజము
అను పదము సాధారణముగ ఆర్థిక వినియోగము కల ఇను
మును వహించు శిలలకు వ _ర్హించును. (పకృ్ళతిలో ఇనుప
ముడి ఖనిజములు విస్తృత విభ _క్రములై_ ఉన్నవి. అన్ని
ఖండములలోను అవి లభించును. ఛారతదేశములో అవి
2,000 కోట్ల టన్నీలకు పైబడి కలవు. ఆంధపదేశ్‌ లో
చాదాపు 40 కోట్ల టన్నీల ముడి ఇనుము ఖనిజా
ధారములు కలవని అంచనా. ఇనుప ముడి ఖనిజ
ములలో హేమమైట్‌, మాగ్నమైట్‌ అను ఆక్సైడ్‌లు,
లిమోనై ట్‌ అను ఉదకిత ఆకై డ్‌, నైడరైట్‌ అను
కార్బొనేట్‌ [పథధానములళై నవి.

ఇనుము తయారీ - గాలి కొలిమి: ఆదిమజాతులు గాలి
కొలుముల బట్టీలలో ఇనుమును తయారు చేసికొనుచుండిరి,
పోత ఇనుమును తయారుచేయుటకు ఇటీవల ఇతర పద్ధ
తులు కూడ కనుగొనబడి, ఆచరణలోనికి కొనిరాబడినను,
నేటికిని గాలి కొలిమి పద్ధతియే గరిష్ట ఆర్థిక సౌష్ట్రవము
కలిగి వ్యాపార ఊే[త్రమున నిల దొక్కుకొనినది. నేటి
కాలపు గాలి కొలిమికి, (పాచీన కాలపు దానికి ఆకార పరి
మాణములలో విశేష భేదము ఉండుట నిజమే. కాని,
శెండిటిలోను (క్రియా స్మూత్రములో భేదము లేదు. గాలి
కొలిమిలో ఇనుప ముడి ఖనిజములు ఉన్నత తాపక్రమము
వద్ద కార్భన్‌ వదార్థములచే ధాతు రూపమునకు ఆక్సీ
కరింపబడును. ముడి ఖనిజములోని మలిన (ద్రవ్యములు
కోకు, బూడిద, ఫ్లక్స్‌గా ఉపయోగింపబడిన సున్నపు
రాయి కలిసి చిక్టైము (స్లాగ్‌ )గా పర్పడును. ఇంధన
దవానమువలన కొలిమిలోని వేడిమి ఇనుమును, చిె
మును కూడ ద్రవింవజేయును. ముడి ఖనిజములను తగిన
అనుపాతములో కలిపి, పనికిరాని మలినములను పోత
ఇనుములోనికి చేరకుండ చిట్టెములో చేరునట్లు చేయ
వచ్చును.

ముడి (దవ్యములు : గాలి కొలిమిలో వాడబడు ముఖ్య
ముడి [దవ్యములు: 1. ఇనుము సాధనకు కావలసిన ముడి
ఖనిజము; 2. ఇంధనముగా ఉపకరించు కోకు (బట్టీ వరచిన
నేలబొగ్గు); క ఫ్థ్లక్స్‌గా పనికి వచ్చు సున్నపు రాయి.

235

ఇనుము, ఉక్కు.

డ్రమముగా బొగ్గు, ఆం|తనై ట్‌ బొగ్గు, కోకు ఇంధన
ముగా గాలికొలిమిలో 'వాడబడినవి. వాటిలో దృఢ
తమము, కఠినతమము అగు కోకు నేటి భారి కొలుములకు
ఆదర్భ[ పాయ మైన ఇంధనము. ఈ కోకుకు మంచి విశిష్ట

గాలి కొలిమిలో ఆమ్ల, ఇార, తటస్థ గుణములు గల ఫ్టక్స్‌
లను ఉపయోగించవచ్చును. ఛారత దేశపు ముడి ఇనుప
ఖనిజములలోని మన్ను మొదలగు మలిన _గ్రవ్యములు,
కోకు బూడిద ఆను స్వభావము కలవి. కావున, జారగుణము

చితము- 1.

ధర్మములు ఉండవలెను. అందువలన దానిని ప్రశ్యేకముగ
రూపొందించిన ఓవెన్‌ లలో కోకింగు బొగ్గునుండి తయారు
చేయుదురు.

పెక్కు. ఓవెన్‌లు ఒకడాని [పక్క మరొకటి జ్యాటరీగ నెల
కొలుపుదురు [చూ. చిత్రము-1].ఓవెన్‌ లు ప్రశ్యేకమయిన
సిలికా ఇటుకలచే కోట్టబిడును: అవి రమారమి 18.6 మీ,
పొడవు, 4.కర మీ, ఎత్తు, 4 - 45 మీ, వెడల్పు ఉండును,
(వతిదాని పైభాగమున 4, 5 కవాటములు ఉండును.
వాటి ద్వారా బొగ్గుపొడి లోనికి వేయబడును. బొగ్గు
వేసిన పిదప తలుపులు వేసి ఓవెన్‌ లను శెండు వై పుల
మూసివేయుదురు. శకాల్చబడిన బొొగ్గునుండి వెలువడు
వాయువులు ఓవెన్‌ కు చిట్టచివర గల వేరొక కవాటము
చ్వారా బయటికి నిగ్గమించును. ఓవెన్‌ ను దానిని ఆనుకొని
ఉన్న గదులలో మండుచున్న వాయువు యొక్క ఉష్ణమును
(్రనరింపశేసి వేడి చేయుదురు. ఇటుల మూసివేయబడిన
ఓవెన్‌ లలో బొగ్గును గాలిలేకుండా బగ్గునుండి వాయు
వులు పూర్తిగా నిర్ణమించువరకు (రమారమి 20 గంటల
పాటు) కాల్చుదురు. బొగ్గు కోకుగా వరిణమించును.,
దానిని పైకి తీసి గాలికొలిమిలో వాడుదురు.

కోకు ఓవెన్‌ జబ్యాటరీలనుండి వెలువడిన వాయువులను
సం[గహించి, వాటి నుండి కొన్ని ఉపోత్సన్న ములను
సంపాదింతురు. ఈ ఉపోత్సన్నములలో శారు, అమోని
యమ్‌ సల్ఫేట్‌, బెన్టిల్‌ అనునవియే కాక, విళశుద్ధమయిన
జెన్లీన్‌, టాల్యుయిన్‌, నా ఫ్థలీన్‌ వంటి రాసాయనిక
యౌగికములు కూడ చాల విలువ కలవి,

కోకు ఓవెన్‌

గల సున్నపురాయిని ఫ్లక్స్‌గ వాడుదురు. డోలమైట్‌ను
కూడ వాడుట కలదు.

(ప్రక్రియ: ఈ కొలిమిని ఉక్కు_రేకులతో నిర్శ్మింతురు.
శేకులను చి త్రము-2లో చూ పినరీతి ఇనుప చీల(రి వెట్‌ )లతో
బిగింతురు లేదా టంకము (వెల్‌) వేసి అతుకుదురు,
కొలిమి లోపలి భాగమును రి ఫాక్టరీ ఇటుకలతో అ _స్థరు
వేయుదురు. అడుగు ఛాగము కరగిన ఇనుమునకు, చినై
మునకు స్తూపాకారపు (రౌండు) పరిగావాకముగ పని
చేయును. అది *వోర్త్‌ ” అనియు, దానికి పైనున్న వెడల్ప
యిన భాగము 'బాష్‌’ అనియు అందురు. చాష్‌ కత్తి
రింవబడి బోోర్లి ంపబడిన శంకు (కోన్‌ )ను పోలి ఉండును.
దాని అట్ట అడుగు వ్యాసము వోర్త్‌తో సమానముగ
ఉండును, ఆధునిక గాలి కొలుములలో వోర్‌ యొక్క
వ్యానము రమారమి 8 మీ; ఎత్తు 80 మీ, ఉండును,
జాష్‌ పై కొంతభాగము సమచ్చేదము గలిగి ఉండును.దీని పై
ఆధారవడి నిలుచు స్టాక్‌ వ్యాసము పై కిపోవుకొద్దీ
తగ్గును. వోర్త్‌ వ్యాసముకన్న చాష్‌ యొక్క వ్యాసము
ఇంచుమించు 1.10 - 1.15 శెట్లును, స్టాక్‌ యొక్క శిఖర
వ్యానము 0.7 - 0.8 రెట్లును ఉండును.

ముడి [దవ్యములను కొలిమికి చేరువగా ఓక అనుకూల
స్థలమున గాదెలలో నిల్వచేయుదురు. ముడి ఇనుప ఖనిజ
ములను,కోకును, ఫ్ట క్సొను స్కిప్‌ ల సవోయమున ముందుగా
నిర్ణయింపబడిన నిపష్పత్తులలో కొలిమి కొనకు చేర్తురు. ఆ
ద్రవ్యములను స్కిప్‌లు ఒక “జంటగంటల” ఏర్పాటు
చ్వారా కొలిమిలోనికి పడవేయును [చూ చ్మితము-2].

236

ర్మాగారమ A

wm

ఉక్కు_

(పదేళ్లోని ఖిలా

మధ్య

రాణా ఒ భిలాయ్‌ y

ఖ

ఉక్కును కరగించు కా

x
nh క m9
fg n29] 6౭నీ
29 PRR mE! Gee
al te

98 SEY g9etenas

Nas xm gaged

Bie
శ
జ
భు
we
a

ఖిలాయ్‌ ఉక్కు. కర్మాగార

ములో రెలుపటాలు వంటి
— లు

తయా రన సాను గిని నిల్వ

3
చేయు చోటు.

భిలాయు ఉక్కు కర్మాగార
G

ములో తయా రెన క్త 57

చుకీలు,
బ

కొలిమీనుండి వచ్చు వాయువు హపాచ్చుగ వెలుపలికి పోకుండ
నివారించుటకు వీలుగా కొలిమి అ| గభాగమున ఈ ఏర్పాటు
రూపొందింపబడును. కొలిమిని ఈ మిశమ ఛార్జీతో
నింపుదురు. ఆవిరిశే నడుపబడు యంత్రములు కొలిమి

చిన్నగంటి

వెర్దగంటి

N
“|S

ఇనుము, ఉక్కు_
నించును. అవిరతముగ |క్రిందిభాగమున కోకు కాలుచుండుట
వలన అడుగున కొంత నిర్వాత (ప్రదేశము వర్పడుటశచే
మి(శ్రము క్రిందికి దిగును. మీదికి వచ్చుచున్న కార్చన్‌ మోనా
హెడ్‌కు, (క్రిందికి దిగుచున్న మి|శముకు మధ్య జరుగు

చీతము - 2. జంట గంటల ఏర్పాటు : గాలికొలిమి.

లోనికి విసరు శోషకపు గాలిని సరఫరాచేయును. ఈ గాలి
వేడి పంవకము (ర జనశేటర్‌ స్టవ్‌ లలో ముందుగా వేడి
చేయబడి, పిదప చన్నీటిచే చల్ల చేయబడిన టయూర్‌ లు
అను గాలిగొట్ట ముల (నాజిల్‌) చ్వారా కొలిమి లోనికి
_వేశించును, o

వేడెక్కిన గాలిలోని ఆక్సిజన్‌ కోకులోని కార్భన్‌తో
మండి (|పతికరించి) కార్బన్‌ మోనా క్రైడ్‌ వాయువును
ఉశ్చాదించును. ఆ ప్రాంతమున ఉండు అత్యున్నత
తాప|క్రమము మూలమున శార్నన్‌ దవానము
పూర్తిగా నెరవేరదు. ఇట్లు జనించిన వేడి కార్భన్‌ మోనా
కై డ్‌ కొలిమిలో అడుగునుండి నిలువున మీదికి పయ

రాసాయనిక (పతి[కియ వలన సాపేకముగ చల్లగా ఉన్న
మిశసామ।గి వాయువు నుండి ఉప్ప మును స్వీకరించును.
కొలిమి ఎగువ భాగములో ముడి ఖనిజములోని ఐరన్‌
ఆకై డ్‌లు కారన్‌ మోనాకై_ న్‌ నే ఆక్సీవారింపబడి,
ఇనుము తయారగును. ఈ ఇనుము స్పాంజివలె ఉండి,
'ిందికి దిగుచున్నప్పుడు ఆ [ప్రాంతపు ఉన్నతతర తావ
క్రమము వలన కరగును. ఆ తావ వరిస్థితిలో కార్భన్‌, ఇతర
మూల(దవ్యములు ఇనుములో లీనమగును. ముడి ఖనిజము
లోని మలిన ద్రవ్యములు, బొగ్గు బూడిద కలిసి, ఫ్టక్స్‌లోని
కాల్సియమ్‌ ఆకైడ్‌తో (ప్రతికరీంచి, చిక్కని చిటైము (ద్రవ
ముగా తయారగును. చిప్టెములోని ఘటక (ద్రవ్యములను

237

ఉ్రనుము, ఉక్కు

సరియైన నిష్పత్తిలో ఉంచుటవలన అది ఇనుములోని గంధ
కము వంటి మలిన |దవ్యములను కూడ తనలో కలుపు
కొనును,అందువలన చివరకు ఇనుములో గంధకము అత్యల్ప
ముగ మిగులును. సిలికాలోని కొంత ఛాగము, మాంగనీస్‌
ఆకైడ్‌లో చాదాపు మూడింట శెండువంతులు, ఫాస్ఫ
రస్‌ పెంటాకోడ్‌ సంపూర్ణముగను ఆక్సీవారింపబడి,
ఆ ధాతువులు ఇనుములో కలియును. ఇటుల కారన్‌ ,
సిలికన్‌, మాంగనీస్‌, గంధకము [పథాన మలినములుగా
దుక్క ఇనుములో నిలచిపోవును. ఇనుము, చిళైెము
ద్రవరూపమున హార్త్‌లో నిలబడును. వాటిని నిర్ణీత కాల
వ్యవధులలో చేరు చేరు తూములనుండి వెలికి తీయుదురు.
చిట్టైపు ద్రవము శేలికగా ఉండుటవలన అది ఇనుప [దవ
ము"పై. శేలుచుండును. కాబట్టి, దానిని వెలికితీయు తూము
ఇనుమును వెలికితీయు తూమునకు కొంత ఎత్తులో ఏర్పాటు
చేయబడును.

గాలి కొలిమిలో ఉశ్చాదింపబడిన ఈ దుక్క. ఇనుము
వివిధ తరగతులలో ఉండును. వాటి రాసాయనిక విభజనను
బట్టి వాటిని స్థూలముగా ఫౌం(డీోడు దుక్క ఇనుము
అనియు, ఉక్కును తయారుచేయు దుక్క ఇనుము అనియు
శెండు తరగతుల క్రింద వింగడింపవచ్చును. మొదటి
తరగతి ఇనుము ఇనుక తిన్నెలవపై గాని, పోతయం(తము
లలో గాని చిన్న చిన్న రూవములలో పోతపోయబడును.
వీనిని దుక్కలు (పిగ్స్‌) అందురు. తరువాత వీటిని మరల
కరగించి వ్యాపారమునకు అనువగు ఆకృతులలోనికి
మార్తురు. రెండవ తరగతి ఇనుము సాధారణముగా [ద్రవ
స్థితిలోనే ఉక్కు కర్మాగారమునకు కొనిపోబడి, ఉక్కుగా
మార్చబడును.

ఈ ప్రక్రియలో లభించు (ప్రథాన ఉప [దవ్యములు: le
కొలిమి కొననుండి వెలికిపోవు వేడివాయువుు 2. చిటైము.
ఈ వేడి వాయువును గాలికొలిమి కుంపట్లను, పై కొలిమికి
కావలసిన గాలిని పారి శామిక కొలుములను వేడెక్కించు
టకును, మిగత పారిశ్రామిక పనులకును వాడుదురు. చి"
మును చల్లార్చి సిమెంటు తయారిలోను, రోడ్డ
నిర్భ్మాణములోను వినియోగింతురు.

ఉక్కుుతయారీ విధానములు: ఉక్కు తయారు చేయు
టకు అనుసరింపబడిన తొట్టతొలి విధానములు: 1. సీమెంశే
షన్‌ విధానము; 2. మూస విధానము.

పీమెంటేషన్‌ విధానము: ఇందు ఇనుమును బొగ్గుతో
పొదిగి గాలిలేకుండ కాల్తురు. బొగ్గు ఇనుములో (ప్రవేశించి
ఉక్కు తయారగును. [పాచీనులు ఉక్కు తయారు చేసికొనిన
విధానమునకును, దీనికిని భేదము లేదు. అయితే, 19వ

శతాబ్ద మున వెలుగు చూచిన తాప సాం శేతిక (ప్రక్రియలు
ఇందు అవలంవబింపబడినవి. ఇటుల తయారైన ఉక్కు_
రాసాయనిక ధర్మములలో ఏకైక రూపముగ ఉండదు.
కాబట్టి, ఈ విధానము ఇపుడు మూలబడినది,

మూస విధానము: ఏకైక రాసాయనిక ధర్మము గల
ఉక్కును చేయుటకు అనుసరింపబడిన తొలి విధానము.
సీమెంశుషన్‌ విధానమున ఉత్ప త్రి చేయబడి శ్వేతోస్లస్థితి
యందుండు ఉక్కులో అంతర్భాగమున కంచు ఉపరితల
మున శకార్చన్‌ అధికముగా ఉండును. ఈ ఉక్కుకడ్డీలను
ముక్కలుగా కొట్టి, మన్ను మూసలో ఉంచి, మూసను ఒక
పునరుత్స్బాదక పద్ధతి కొలిమిలో వేడిచేయుదురు. అప్పుడు
ఉక్కుముక్క-లు కరగి, ఏకరూప సంఘట్టనము గల ద్రవ్య
రాశిగ ఏర్పడును. అందుండి దానిలో చిక్కు_కొనిన చికైము
ధాతు మలినముతో కలిసి మీదికి తేలును. పై చిట్టైమును
ఊడ్చి, [దవస్థితిలో లభ్యమయిన ఉక్కును పోతపోయు
దురు. కత్తుల పర్మిళమకు (సిద్ధికనిన ఫీల్డ్‌లో ఈ
విధానము విరివిగ వినియు కృమగుచుండెను. శాని, ఇది
కూడ నేడు వాడుకలో లేదు.

ఆధునిక ఉక్కు. ఉత్ప త్తి విధానములలో మూడు విధాన
ములు (ప్రధానములై నవి. ఇతర సమర్భ విధానములు కూడ
రూపొందింపబడి నవి.

బెన్స్ఫమర్‌ విధానము: ఇది 1860 లో వ్యాపార సరళిని
సంతరించుకొనినది. ఇందు కరగించిన దుక్క_ ఇనుముగుండా
బలమయిన గాలి (ప్రవావామును (ప్రసరింప చేసి, ఇనుములోని
అదనపు శకార్భన్‌, సిలికన్‌, మాంగనీస్‌ మొదలయిన మలిన
(దవ్యములను తొలగింతురు. గాలిలోని ఆక్సిజన్‌ ఈ అన
వసర [ద్రవ్యమును మంట బెట్టును. ఫ్థక్స్‌గా చేర్చిన సున్నము
వాటిని చిక్టైెముగా మార్చి ఇనుమునుండి వేరుపరచును.
25 టన్నీల కన్వర్ణర్‌ కొలిమిలో ఈ [షృక్రియను కొన
సాగించి, (ద్రవీకృత పోత ఇనుమును 12-15 నిముషములలో
ఉక్కు_గా మార్చ వచ్చును. పాత పద్ధతులకంచు ఈ పద్ధతి
వలన కలుగు లాభములు: 1. ఈ పద్ధతికి పట్టు కాల వ్యవధి
చాల స్వల్పము; 2. ఇందు ఉక్కు_ ద్రవస్థితిలో ఉత్పత్తి
అగును లి. ఉక్కు దిగబడి హెచ్చును,

కన్వర్ణర్‌ కొలిమి పననకాయ ఆకారము గల పెద్ద
అండా. ముందు వెనుకలకు ఆడుటకు వీలగునట్లు అది
శెండు దిన్నెల మీద నిల జెట్టబడి ఉండును; (పక్కనున్న
దిన్నెల ఆధారమున (ేలగట్టబడును; దానికి అడుగున
ఒక గాలిపెటై అమర్చబడి ఉండును [చూ. చిత్రము-8ి]
అండా లోపలి భాగము పూర్తిగా వేడికి లొంగని రి ఫాక్టరీ
[దవ్యముతో అ_స్హరు వేయబడును. అస్తరు ద్వారా గాలి

238

పెబపె పర్ప్చాటు చేయబడిన అనేక రం|ధములు విసురు
బ—

గాలిని సమృద్ధిగా సరఫరా చేయును. మొదట అండాను

Wry

చితము-ళి బెస్సమర్‌ విధానము

కాస్త అడ్డముగా ఓరగించి, కరగి ఉన్న దుక్క ఇనుమును
చానిలో పోసి, బలమైన గాలిిపవావామును పంపి, తరు
వాత అండాను నిలువుగ నిల బెట్టుదురు. అపుడు చారు
గుండా గాలి [ప్రసరించును, పైకి వచ్చిన జ్వాల యొక్క
నై జును, మంట కాంతిని చూచి, అనుభవశాలి అగువాడు
తయాశరైన ఉక్కు. పాకమునపడిన వైనము నుళువుగా
నిర్లయింప గలుగును. మార్చు పూర్తి అయిన పిదప
అండాను మరల అడ్డ ముగా ఓరిగిలించి, గ్రవముగా
ఉన్న ఉక్కును బయటకు పోయుదురు.

అస్సరు తరుచుగా సిలికా, మాగ్నసైట్‌, డోలమైట్‌
వంటి వాటినుండి తయారయిన ఇటుకలతో నిర్మింపబడును.
ఆన్లు అ స్పరు వేయబడిన కొలిమిలో కారన్‌, సిలికన్‌,
మాంగనీస్‌ ఆక్సీకరింపబడి ఆమ్ల గుణము కల చిమ్టెముగా
తయారగును. ఇనుములో ఉన్న ఛాస్వరమును కూడ తొల
గింప వలయునన్న జేసిక్‌ అ స్హరు వేయబడిన కన్వర్థర్‌
వాడబడును. సున్నము చేర్చుటవలన అందు తారగుణము
కల చిపైము ఏర్పడును; భాస్వరము చిటైములో కలిసి
పోవును. ఇది ఇంధనముతో పనిలేని ఒక వింత (పక్రియ.
ఏలన, చారులోని అధాతువుల దవానమువలన కావలసిన
వేడి అంతయు లభించును. గొట్టములు, తీ? సామగగి,
శేకులు తయారుచేయుటకు జెస్సమర్‌ ఉక్కు పనికివచ్చును,

ఓపెన్‌ హా ర్త్‌ పద్దతి: పునరుశ్చాదన సూ[త్రముల ఆవిష్కర
ణము, ముడి ఇనుప ఖనిజమును దుక్క ఇనుము
లోని మలిన |[దవ్యములను ఆక్సీకరించుటలో సాధించిన విజ
యము కలిసి ఆధునిక ఓపెన్‌ వోర్త్‌ పద్ధతిగా పర్యవసించి
నడి. ఈ పద్ధతి తొలుత నై మన్‌ మార్జిన్‌ చే (ఆతని 18 వ
వట) సెంపొందింపబడినది (1868). కావున దీనికి నై మన్‌
మార్జిన్‌ పద్ధతి అని కూడ చేరు వచ్చినది. ఓవెన్‌ వార్‌
కొలుములకు వాటి రాసాయనిక అవసరమూలనుబట్టి ఆమ్ల

చేర్చి

ఇనుము, ఉక్కు
లేదా బేసిక్‌ (జార) రిఫాక్టరి ద్రవ్యములతో అ స్పరు
శేయుదురు [చూ. చిత్రము-4]. భాస్వరము పాలు ఎక్కు.
వగ ఉన్న పోత ఇనుమును శుద్ధిచేయుటకు బేసిక్‌ కొలిమిని
ఉపయోగింతురు. ఏలన భాస్వర మును, గంధకమును తొల
గించుటకు బేసిక్‌ గుణము కల చికైము ఆవశ్యకము.
ఇటులనే సిలికన్‌, మాంగనీస్‌ వంటి ధాతువులతో కూడిన
దుక్క ఇనుమును సంస్కరించుటకు ఆమ్లగుణముకల చిశైము
(స్టాగ్‌) అవసరమగుటవలన అప్పుడు ఆన్లు కొలిమిని వాడు
దురు. కొలుముల కనిష్ట, గరిష్ట పరిమాణములు 5 మొదలు
1,000 టన్నీలు మధ్య ఉండును. ఆచరణ సౌలభ్యమునుబట్టి
కొలుములలో పొ ందుపరుపబడిన దుక్కఇనుమును శుద్ధము
చేయుటకు సాధారణముగా 8-12 గంటల కాలము పట్టును,

DOLLS

LA fn

Me

చిత్రము -4 ఓవెన్‌ వార్‌ పద్దతి

ఈ కొలిమిలో దీర చతుర స్రాకారమున అంత లోతు
లేని విశాలమైన వోర్త్‌ ఉండును, దాని అడుగుభాగము
రి ఫాక్టరీ ఇటుకలతో నిర్మింపబడును. (ప్రొడ్యూసర్‌ గాస్‌,
సవాజ వాయువు, కోక్‌ ఓవెన్‌ గాస్‌, కీలు, క్రియొసోట్‌ లు,
పారి[శామిక తై_లములు ఇ్రంధనములుగా వాడబడును.
ఇంధనమును మండించుటకు అవసరమగు గాలిని వేడెక్కించు
టకు చిమ్నీలనుండి నిర్గమించు వ్యర్థ వాయువుల ఉప్ఫమును
ఉప యోగించుకొందురు., వ్యర్థోష్ట బాయిలర్‌ లో ఆవిరిని
ఉశత్చారదించుటకు కూడ వ్యర్గ వాయువు వేడిమి పనికి
వచ్చును.

శుద్ధిచేయవలసిన ధాతువులో కొంత భాగమును ముక్కల
రూవమున గాని, చల్లని దుక్క. ఇనుము ఘన, [ద్రవ రూప
ములలోగాని తొలుత కొలిమిలో నింపుదురు. దానికి ఇనుప
ముడి ఖనిజమును, ప్టక్సొలను (కాల్చిన సున్నము, నున్నపు
రాయి, ఫ్లోర్‌ స్ఫార్‌, బాక్సైట్‌ మొదలగునవి) చేర్చు
దురు. చల్లని కొలిమిని వేడిచేసి, ఇనుమును కరగింపగా,

239

లింజ్‌డో నావిట్ట్‌ పద్ధతిని ఉక్కు తయారీ

౩. కన్వర్భర్‌ ను కరగిన ధాతు
వుతో నింపుట.

<<

ds
or

b. మొదటి ఊపు దెబ్బ:
కన్వర్ణర్‌ లోనికి ఈచువంటి
గరిణను దింపుచూ ఆక్సి
జన్‌ సున్నపు రాతి పొడిని
ధాతు [దవము లోనికి
ఊదుట.

5

౮. శేలిపోయిన మలినములను మరొక పాశత్రలోనికి పోయుట.

d. శెండవ ఊపు దెబ్బ: ఈ
డెబ్బలో ధాతువు పరికుద్ధ h
మగును.

టే
% f
f. మరొకసారి నింపుబడుటకు
సిద్ధ ముగ ఉన్న ఖాళీ కన్వర్టర్‌.
ఇందు కొంత పరిశిష్టధాతువు
నిల్వ ఉండును.

౭. తయాతయిన ఉక్కునుగరిణు పాొ(త్రలోనికి నంగ హించుట.

చిత్రము =ర్‌,

ముడి ఖనిజములోని ఐరన్‌ ఆకై డ్‌ దుక్క_ఇనుములోని
మలిన |దవ్యముల మిశ్రమువలన వాటిని ఆక్సీకరించును.
కార్భన్‌ ఆక్సీకరణమువలన జనించిన కార్భన్‌ డైఆక్సైడ్‌
వెంటనే త_్ప ధాతు[దవమును గిలకొట్టి బుడగల రూప
మున బయటికి పోవును. ఇందు మూలమున ఇతర
అధాతువులు కూడ ఆక్సీకరింపబడుటకు తోడ్చడును, ఛాన్వ
రము, సిలికన్‌, మాంగనీస్‌, ఆకై డ్‌లు ఫ్టక్స్‌లోని సున్న
ముతో (్రతికొరించి, చిశ్టిముగా తయారగును. ఉక్కు_
మచ్చులను, చి'బైమును పరికించి మొ త్రము ధాతువు పరి
శుద్ధతను నిర్ణయింవవచ్చును. శుద్ధము కేయుట వూర
అయిన పిదప తగుభాగము ధాతుమిశములను చెర్చుట
జరుగును. ఇందుకు కొలిమిలో ఉన్నప్పుడు లేదా తెడ్డులో
ఉన్నప్పుడు ఇకుమునకు కార్బన్‌, ఫెర్రో ధాతు మిక
ములు చేర్చబడును.

లింజ్‌ డోనావిట్స్‌ (ఎల్‌. డి.) పద్దతి : దీనికి, బెన్సమర్‌
పద్ధతికి కొంత వ్యత్యాసము కలదు. ఇందు బేసిక్‌ అ స్హరు
వేయబడిన పాత్రలో రద్దు ఇనుమును, కరగింపబడిన పోత
ఇనుమును పోసి, వాటి ఉపరితలము పై శుద్ధమయిన ఆక్సి
జన్‌ వాయువును ఊదుదురు. పైనుండి నీటిచే చల్ల వేయ
బడిన ఒకే జెట్‌ చ్వారా శుద్ధమయిన ఆక్సిజన్‌ సరఫరా
అగును. కాబట్టి, ఈ కొలిమిలో గాలి పెన్టై కాని, టయూ
ర్‌లు కాని ఉండవు. పాత్రలో సున్నమును కూడ తగిన
నిష్ప త్తిలో చేర్చుదురు. ఆక్సిజన్‌ జెట్‌ చే ఇనుములో ఉన్న
మెటలాయిడ్‌ అధాతువులు (ప్రచండ వేగమున ఆక్సీకరింప
బడి, సున్నముతో సంయో గించి, చిశ్టుముగా తయారగును,
చెట్‌ వలన శుద్ధము చేయబడిన ఇనుము చుట్టుున ఉన్న
ఇనుము కంచు బరువు అగుట వలన అది క్రిందికి దిగును;
మలినపు ఇనుము మీదికి వచ్చును. పాత్రలోని ఇనుము
పూరర్ణిగ శుద్ధము చేయబడుటకు రమారమి 20 - 22
నిముషములు పట్టును. టన్నీ ఇనుమునకు సుమారు లర వేల
లీటరు (2 వేల ఘ, అ.) ఆక్సిజన్‌ కావలసివచ్చును. జ్వాల
అద్భశ్యమగుటయే (ప్రక్రియా పరిపూర్తిని సూచించును,
ఎదురు పుటలోని చిత్రములు ఎల డీ. పద్ధతిని వివరించును.

ఎల్‌. డి. ఉక్కులలో ఇతర ఉక్కు_లలో కన్న నై|టో
జన్‌ తక్కువగ ఉండును. ఈ సుగుణము, ఈ ప్రక్రియలోని
నిర్వవాణ సౌలభ్యము, తక్కువ పెట్టుబడి, ఉత్పత్తి ఖర్చుల
లోని తగ్గుదల-వీటి కారణమున ఇతర పద్ధతులు దీనితో
పోటీకి నిలబడ లేకున్నవి. ఇదే స్ఫూతముపై ఆధారపడి
పెంపొందిన కాల్గో వంటి ఇతర (పక్రియలు కూడ కలవు,

విద్యుత్‌ (ప్రక్రియలు: ఈ (ప్రక్రియలు ఇటీవలి కాలము
ననే _్రవేళ పెట్టబడినవి. ఇందు ఇనుమును కరగించుటకు,

XII-31

ఇనుము, ఉక్కు.

శోధించుటకు విద్యుత్తు ఇంధనముగ వాడబడును. శకార్భన్‌
విద్యుద[గము (ఎలక్ట్రోడ్‌ లు) లకు, ఇనుమునకు మధ్య
ఏర్పడు విద్యుత్‌ చాపమునుండి జనించు అత్యంత ముమ్మర
మగు వేడిమివలన ఈ కొలిమి రద్దు ఇనువ ముక్కలను
ఎక్కువగా వాడుటకు చాల అనుకూలించును. ఇంధనము
లలో పరిశు[భతమము అయినప్పటికి, విద్యు చ్చ కి ఖరీదై నది
కాబట్టి విలువగల ఉక్కు ధాతుమి(శ ములను తయారు
చేయుట ేే విద్యుత్‌ (పక్రియ లాయఖు అగును, శాని, విద్యు
చృక్తి చౌకగా దొరుకు చేట మాత్రము ఈ (ప్రక్రియలు
గిట్టు బాటు కాగలవు,

ఉక్కు-రూపకల్చ్పన : [ద్రవస్థితిలో ఫలించిన ఉక్కును
కొన్ని సందర్భములలో నేరుగా కావలసిన రూపములోనికి
పోతపోయుదురు. తక్కిన సందర్భములలో దానిని అను
వగు సై జులలో దిమ్మలుగా గాని, తిన్నని కడ్డీలుగా గాని
పోతపోయుట పరిపాటి. దిమ్మలను ఉప్పస్థితియందే బూమ్‌లు,
బిల్లెట్‌ లు అను చిన్న చిన్న విభాగములుగ సాగగొట్టుదురు,

పోతపోయుట : ఉక్కు ఉత్పన్నములలో నూటికి రెండు
వంతులు మాత్రమే నేరుగా ఆ రూపములలోనికి పోత
పోయబడును. అయినను, యం|తముల విడిభాగములను,
వాల్వుల దిమ్మలను, టర్పయిను పె్టెలను, ఇంకను ఎన్నో
ఇతర వరికరములను తయారుచేయుటకు ఇదియే అను
కూల మైన విధానము. ఏమనగా, ఇతర విధములలో వీటిని
వేగముగను, మితవ్యయముతోను తయారు శేయుట
సాధ్యముకాని పని. ఇంతేకాక, పోతపోయబడిన నిర్మాణ
ములు ఇతర విధముల తయారుచేయబడిన వాటికంచు ద్భఢ
తరములు అని విశ్వసింపబడుచున్నవి. బంకమన్నును, శెసి
వను నూనెను నీటిని నిర్జీత పరిమాణములలో ఇనుకతో
కలిపి, ఆ మిశ్రముతో అచ్చులు చేయుదురు. కొన్ని [ప్రత్యేక
మయిన పనులకు కాల్చిన గానిష్టర్‌ ను వాడుదురు. కచ్చిత
మయిన పోత పనికి ప్ల్లా్టర్‌ను, స్లాస్టిక్‌ లను, మైనములను
ఉపయోగించి మూస నకలులు తయారుచేయుట కూడ
కలదు. ఉక్కు. అచ్చులలో ఘనీభవించి, చల్లబడిన పిదప,
అచ్చులను ముక్కల।కింద చెక్కి. లేదా సుత్తులతో మోది
లేదా వాయు కృంతనమును [ప్రయోగించి విడగొట్టుదురు.
పోతవస్తువులను శు|భముగా తుడిచి, అవసర మైనచో
యాం|తికముగా (యం|తసహాయమున) కావలసిన నై జుకు
తెచ్చుదురు. ఇనుమును, ఉక్కు_ను, ధాతుమి శ్రిత ఉక్కును
చై విధమున పోతపోయవచ్చును.,

యాంత్రిక కార్యకరణము (మెకానికల్‌ వర్కింగ్‌),
ఇందు ఉష్ణ కార్యకరణము, శీతల కార్యకరణము అని
రెండు విధములు కలవు. మొదటి విధానమున వనిని

241

ఇనుము, ఉక్కు_

(ప్రారంభించుటకు ముందు ఉక్కును దాని ద్రవాంకమునకు
తక్కువగ ఉండు తావ|క్రమమునకు వేడిచేయుదురు. ఉప్ప
కార్యకరణమున ఫోర్డింగ్‌, రోలింగ్‌, ఎక్స్‌ టూషన్‌ అను
మూడు ముఖ్య పద్ధతులు అమలులో ఉన్నవి.

కాల్చి సాగ గొట్టుట (ఫోర్టింగ్‌): ఇందు కాల్చిన ఉక్కును
సుత్తులతో చాదియో, యాంతికముగా అదిమి యో సాగ
తీయుదురు. నుత్తులతో చాదుట పురాతన పద్ధతి. చేత
ఇనుమునకు రూపకల్పన చేయుటకు [పాచీనులు ఈ పద్ధతినే
ఆవలంబించిరి. నేడు కాల్చి సాగగొట్టు పద్ధతిలో ఆవిరిచే
గాని, ఒత్తిడి వలన గాని, విద్యుత్‌ సహాయమున గాని పని
చేయు ఛారీ సుత్తులు విరివిగా వినియోగింప బడుచున్నవి,

ద్విగుణీకృత బలముతో పనిచేయ గల 'ఆవిరి సు త్తి'
1888 లో రూపొందింపబడినది. దాని చెబ్బృ యొక్క
బలము కేవల గురుశ్వాకర్షణ వలన పనిశేయు నుత్తి
చెబ్బ యొక్క. బలముకంు చాల రెట్లు ఎక్కు_వ. అందువలన
ఉక్కును సుత్తితో సాగగొట్టి రూప కల్పన చేయుటకు
అవకాశము కూడ హౌచ్చినది. ఛారీ ఇరుసులు తయారు
చేయుటకు ఆవిరి సుత్తి చాల కార్యకారి,

పైడాలిక్‌ ఫోర్టింగ్‌ (గైస్‌ 1861 లో నిర్మింపబడినది,
దీనికి పైన, అడుగున రెండు ముద (డై) లు అమర్చబడి
ఉండును. ఎగువ ము[ద కదలిక కలది; ్రందిది మాతము
నిలుకడగ ఉండును. క్రింది ముదపై ఉంచబడిన ఉక్కు
శేకును ఆవిరి ఒత్తిడి సాయమున మీది ముద గట్టిగా
అదుమును. ఇట్లు ఉక్కుకు ఏర్పడిన రూపము ముదల
ఆకృతికి అనుగుణముగ ఉండును,

రోలింగ్‌ : రోలింగ్‌ చ్వారా ఉక్కుకు రూపకల్పన చేయు
(ప్రక్రియ దాని (పాథమిక రూపమున 16 వ శతాబ్దము
మొదటి నుండి (పచారమున కలదని తెలుపు లిఖతాధార
ములు కలవు. కాని, (పస్తుత రూపమున దానిని (ప్రవేళ
పెట్టి నది హానీ కోర్ట్‌ (1785). ఈ యంతములో రెండు
సిలిండరులు ఒశే కై వారపు వేగముతో విరుద్ధ దిశలలో
పరి భ్రమించుచుండును, ఉక్కును రెండు సిలిండరుల మధ్యకు
పంపుదురు. శెండు సిలిండరుల నడిమి దూరము వాటిలో
(పవేశించు ధాతువిథాగము యొక్క సై జునకు కొంచెము
తక్కువగ ఉండునట్లు ఏర్పాటు చేయుదురు [చూ.
చిత్రము -6], సిలిండరులు ఉక్కు. ముక్కను పట్టుకొని అడ్డ
ముగా సాగదీసీ, దళసరిని తగ్గించి, నిలువును పొడిగించును.
బ్లూమ్‌,వి లెట్‌, జాయింట్‌, చానెల్‌, చై.లువట్టా, కమ్మీ,
ఆంగిలు రకము, కడ్డీ మున్నగు వస్తువులను పెద్ద ఎత్తున
తయారుచేయుటకు ఈ పద్ధతి ఆర్థికముగ లాభ దాయకము.
పలకలు వంటి దళసరి విభాగములను తయారుచేయుటకు

ఒశే సిలిండరుల జత లేదా న్ట్రాండ్‌ను ఉపయోగించు (ప్రతీప
గామి మిల్లులలో అటు ఇటూ రోలింగ్‌ జరిగింపబడును.
పలుచన, నాణ్యము ఎక్కువగా ఉండు క్లిష్ట విభాగములను

గ్క్మూడౌన్‌ గేర్‌

చిత్రము - 8, రోలింగ్‌ పద్దతి
©

తయారుచేయుటకు దగ్గర దగ్గరగా ఒక అవిచ్చిన్న రేఖలో
పర్పరచిన పెక్కు. స్ట్రాండ్‌ లను వాడుదురు. అవి అన్నియు
కలిసి “టాండమ్‌ మిల్లు” అని వ్యవవారింపబడును,

కమ్మచ్చు తీయుట (ఎక్స్‌[టూషన్‌) : ఇందు ఎరగా
కాల్చిన స్తూపాకారవు ఉక్కు ముక్కను ఒక ప్రత్యేక మైన
ఎక్స్‌ టూషన్‌ ((ైస్‌లో ఉంచుదురు. |(పెస్సుకు ఒక చిపర
ఒక ముద (డై) ఉండును. ఉక్కుకు ఏపరూపము ఉద్దేశింప
బడినదో ఆ రూపమున ము(దకు ఒక రం|ధము ఏర్పాటు
చేయబడును. |పెస్సు కెండవ చివర నుండి (పేనము [పయో
గింపబడును, ఈ _పీషము వలన గొట్ట మునుండి టూత్‌ పేస్ట్‌
వలె రంధము ద్వారా ఉక్కు. ఆ రం(ధ్రపు రుపముతో
బయటపడును. సాధారణముగ లఘు పేషములో వాడు
గొట్టములను తయారుచేయుటకు ఈ డింది ప్రక్రియను
వినియోగింతురు.

శీతల కార్యకరణము (కోల్డ్‌ వర్కింగ్‌) :
కాల్చకుండానే ఉక్కుకు రూపకల్పన చేయుట, ఇందును
రోలింగ్‌, (డ్రాయింగ్‌, ఎక్స్‌[టూవన్‌ అను వేరు వేరు
విధములు కలవు. ఇందు నైజు కచ్చితముగను, తలము
వెడల్పుగను ఉండును. వీటిని మిషన్‌ చేయుట సులువు.
పలుచని వస్తువులను, తీగాలను తయారుచేయుటకు ఈ
పద్ధతి చాల అనుకూలపడును.

ఉక్కుుకు కాక పెట్టు విధానము: సాధారణ ఉక్కు,
ధాతుమిశమ ఉక్కు రకములు ఇంజనీరింగు వస్తువులలో

అనగా

242

అనేక విధముల ఉపయోగపడును. ఆధునిక కాక పద్ధతులు
డ్రయోగించి, ఆ ఉక్కుల యాంత్రిక ధర్మములల్‌" అను
కూలములై న మార్పులను సాధించవచ్చును. వేర్వేరు
రకములయిన కాక పద్ధతులు చేపట్టి ఉక్కును మె త్తపరచ
వచ్చును; సాగునట్లు చేయవచ్చును; గట్టిపరచ వచ్చును;
అరుగుదలకు తట్టుకొనునట్లు చేయవచ్చును. ఉక్కును
728°C కు పె పైబడిన శావ|కమము వరకు కశకాల్ని, పిదవ
నత్వరముగా చల్లార్చినచో దానికి కాఠిన్యము, అరుగుదలను
అరికట్ట గల శక్తి అలవడును, పై విధమున చల్ల బడి,
గట్టి పడిన ఉక్కును మరల ముందుగా నిర్ణయింపబడిన
తాపక్రమమున కొంత కాలము వరకు శాల్చినచో, దాని
దృఢత్వము _అధికతరమగును. ఈ శెండవ (ప్రక్రియకు
“చంపరింగు” అని పేరు. కాచి, చల్లార్చుటవలన ఉక్కు.
యాంత్రిక సౌలభ్యము హెచ్చును, ఏ రూపమునకు
మార్చుటకయిన ఎక్కువగా అనుకూలపడును, రాజు,

ఇరుసులు బండ్ల కు, రైల్వే పెబైలకు
శెండు వెపుల గల చక్రముల జతలను అనుసంధించు దూల
ములను గాని, కడ్డీలను గాని “ఇరుసు అని అందురు. దీనిని
సాధారణముగ ధాతువులతో గాని, అధాతు ద్రవ్యములతో
గాని తయారుచేయుదురు. ఇరుసు ద్వారా బండి యొక్క
బరువు చ|క్రములకు సం|క్రమించును. ఇరును శెండువై పుల
చక్రములను ఎల్ల పుడు ఒకే సమానాంతర దూరమున
ఉండజూచును, చ[క్రముల నాధి కేం[దములలో చొచ్చుకొని
ఉండు ఇరుసు యొక్క శెండు చివరి భాగములు చక్ర
వీథములు అనియు, బండి యొక్క బరువు ఆనుకొని ఉండు
భాగము జర్నల్‌ ఆనియు పిలవబడును.

; రవాణా

ఇరుసు-అది

రూపొందింవబడిన తీరును బట్టి చక్రముతో సవో తిరుగ

వచ్చును లేదా మానవచ్చును, పెద్ద పెద్ద బండ్ల ఇరుసులు
6-45 చదరపు సెంటి మీటరులకు, 80-45 టన్నీల పార్యంతిక
తన్యతా |ప్రతిబలము కల (పమాశీకృత* లేదా తెల
సంస్కృత కారన్‌ ఉక్కుతో తయారు చేయబడును,
తరుచుగా కారన్‌ ఉక్కును ఎరగా కాల్చి ఇరుసులుగా
సాగగొట్టుదురు. తిన్నని ఇరుసులు, వంపుటిరునులు అను
రెండు రకముల ఇరుసులు పరిశ్రమలలో వినియోగింపబడు
చున్నవి. ఏ.పి. ష,
ఈస్ట్‌మన్‌, జార్డి (1854. 1932): (సిద్ధ కోడాక్‌
కెమేరా నిర్మాత, యు చై_బడ్‌ స్టేట్స్‌ (ముఖ పారిశ్రామిక
వేత్త, చాత. ఇతడు 154, జూలై 12 న చాటర్‌విల్లీ
ములో మార్పులు కొనిరాగల తాపక్రమమునకు వైబడిన తాప
క్రమములో శాల్చి, తదుపరి గాలిలో చల్లార బెట్టుట,

ఉత్పత్తి శ్యాన్ర్రము
నగరమున జన్మించెను, రోచెస్టర్‌ పబ్లిక్‌ స్క్మూలునందు
ఈస్ట్‌ మన్‌ విద్య నభ్యసించెను. ఫోటో(గఫీపై అభిరుచి కల
వాడై. విశేవ వరిశోధనలు సలిపి 1880లో పొడి'ప్లేటు
(E ప్లేట్‌ ) విధానమును, 1రికిఓ లో రోల్‌ ఫీల్ళ్‌ను,
1888 లో రోల్‌ ఫిల్ళ్‌ శిమేరా 'కోడాక్‌ ను ఈస్ట్‌ మన్‌
కనుగొనెను [చూ. పు.70]. 1892 లో “ది ఈస్టీమన్‌
కోడాక్‌ కంపెనీని ఇతడు వ్యవస్థాపితము చేసెను,
(పామాణిక వస్తువులను థారీ ఎత్తున ఉత్ప త్తి చేయుటకై
యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌లో వ్యవస్థాపితమైన (పథమ వ్యాపార
సంస్థలలో ఇది ఒకటి.

'ఉన్ట్‌మన్‌ వైన పేర్కొనబడిన కంపెనీ అధ్యతుడుగా
ఉద్యోగుల సం శే మమునకు, లోకోప కార కార్యములకు
తన శక్తి సామర్గ్థ ములను ఎక్కువగా వినియోగించుటకు
పాటుపడెను. పొ. ల. నా.

ఉక్కు: చూ. ఇనుము, ఉక్కు - పు. 2ిలిక

ఉక్కు నిర్మాణములు : చూ.నిర్మాణములు,
ఉక్కు.

ఉత్పత్తి ౫ శాస్త్రము: ప్రశ్యేకముగా ఉత్ప శ్రీకి సంబిం
ధించిన ఇంటసీరింగు విధాగమును ఉత్పత్తి శా(స్ర్రముగా
సేరొనవచ్చును. ఇది యంతసంబంధమగు మెకానికల్‌
ఇంజనీరింగులో ఒక నిర్దిష్ట ష్ట (ప్రత్యేక విభాగము. (ప్రస్తుతము
ఉత్పత్తికి సంబంధించిన ఇంజనీర్లు వృ త్తిస్థాయిని సంతరించు
క్రాన్రి ద్రశ్యేకసంఘమును ఒక దానిని స్థాపించుకొనిరి,
ఏదయినా వస్తువుల తయారీలో చాని మౌలిక రూపకల్పన
వంటి డిజైను స్థాయినుండి ఆ వస్తువులు ఫ్యాక్టరీలో
తయారై అమ్మ జూపు వరకు ఉత్పత్తి ఇంజనీరుకు (ప్రసక్తి
కలదు. అతడు థారీ కమ్మరము, పోతపోయుట,
యం త్రములతో పనికేయించు పద్ధతి ఉత్పత్తి విధానముల
లోనే గాక, యాజమాన్య, నిర్వవాణ వ్యవవోరములు,
వస్తు నాణ్య నిర్వవాణము, పని విధానములు నిర్వ
హించుకొనవలసి ఉండును. మోటారుకారులు వంటి థారీ
పరిశ్రమలలో ఉపయోగించు పద్ధతులకును, చిన్న తర
వాోలో సాగించు ఉత్పత్తుల విధానములకును భేదము
ఉండును. థారీ పరిశ్రమలలో జటిల సాంకేతిక పద్ధతులు
ఆధారముగా ఒశే వని చేయు ప్రత్యేక యం(తములు
ఉండును. వాటిలో జిగ్‌లు, స్వల్ప ఉత్పత్తులలో సామాన్య
(పయోజనకారులైన యంతములును మా(త్రమే ఉపయో
గింతురు, ఛారీ ఉత్పత్తికి ఉపయోగించు యంత్రములు
ఎక్కువ ఖరీదై నవిగా ఉండును, అధిక మైన పెట్టుబడులను
అధికోత్స క్తివలన రా బట్టు కొందురు. అధికోత్సత్తిలో
వస్తువు గిట్టింపు ధర తగ్గుటకు అవకాశము ఉన్నది. ఛారీ

243

ఉత్పత్తి శ్యాస్ర్రము
రాశులలో వస్తూత్పత్తికిగాను నేడు జిగ్‌లు, ఫిక్‌ చర్‌లు
వంటి సాధన సామ్మగి వాడుకయు, చేయవలసిన పనులను
చిన్నచిన్నవిగా విడగొట్టి పనిచేయించుటయు ఈ పరి
గ్రమలో (బహ్మాండమయిన మార్పు శెచ్చినవి.

కర్మాగారములలో ఉత్పత్తి ఇంజనీరు సిబ్బంది జాధ్యత
లను చూపుటకు (పశ్యేకముగా రూపొందించిన పట్టిక
ఉండును. ఇట్టి పట్టికలు ఏయే శెండు కర్మాగారముల
లోనూ ఒకటిగా ఉండకపోవచ్చును, దీనికి కారణము అన్ని
పరిశ్రమలకు ఒశే విధమైన పద్ధతి ఆమోద యోగ్యము
కాదు, నమూనా స్థాయి చాటిన తరువాత, సువ్యవస్థిత
ఉత్పత్తి కార్యక్రమమును సాగించుటకు సక్రమ విధానములు
రూపొందించుకొనుట ఉత్పత్తి ఇంజనీర్ల జాధ్యత అగును.
తనకు అందుచాటులో ఉన్న సమాచారమునుబట్టి, ఉన్న
అవకాశములను ఉప యోగించుకొని చేయవలసిన పనులను-
వాటిని చేయగలవారికి-నియోగించి ముడిసరకులను విని
'యోగింపదగు వన్తువులుగా మార్చుచు అతడు ఉత్పత్తిని
సాధించవలసి ఉండును, పైగా ఉత్పత్తి ఖర్చును సాధ్య
మయినంతవరకును వరిమితము చేయుచు వస్తు నాణ్యము
నకు పాటుపడవలసి ఉండును.

నమూనాల నుండి అమ్మకము వరకు అన్ని మధ్యస్థాయి
లకు సంబంధించిన వ్యక్తి ఉత్పత్తి ఇంజనీరు కనుక, అతడు
నమూనాల |డాయింగులను తుణ్ణముగా పరికీలింపవలసి
ఉండును. (పతి విడిథాగమును మాందిరిని అనుసరించి
తయారుచేయవలనసి ఉండును. తయారు కావలసిన వస్తు
వుకు మాతృకను మొదట (పోడక్ట్‌్‌ ఇంజనీరు
రూపొందించును, దాని అవసరమును, ఉపయోగించవల
నిన తీరు, ఏ యే పరిస్థితులలో ఉప యోగ్య మో అతడే నిర్భ
యించును, అది పూర్తిగా కొత్త వస్తువు కావచ్చును
లేదా పాత వస్తువుయొక్క_ [క్రొ త్త రూపము శావచ్చును.
వస్తువులను రూపొందించు ఇంజనీర్ల [కింద నమూనా తయారు
చేయు వ్యకి డిజై నరు పనిచేయుట పరిపాటి. వస్తువులను
రూపొందించు డెవలప్‌ మెంట్‌ ఇంజనీరు అనేక నమూనాలు
నిర్శించి చూపును. దోషములు సరిదిద్దిన పిదప తుది
నమూనా సిద్ధపరచును. వస్తువుయొక్క డిజైను కొలత
లను కాగితమువై వేసి ఉత్పత్తి ఇంజనీరు చేవట్టుటకు
వీలుగా తయారుచేయుదురు. ఆ ఉత్ప తికి వాడదగిన ముడి
వస్తు సామ్మగిని స్పష్టముగా సూచించుదురు.
ఉత్ప త్రి ఇంజనీరు శాఖ చేయవలసిన పనులు (కింది విధ
ముగా ఉండును. వస్తువు సరిగా పనివేయుటకు వీలుగా
వ స్తువుయొక్క_ డిజై నులో సూక్మమయిన మార్చుచేయుట,;
ఆ వస్తువును వాడుకచేయు అనుభో క్తకు సంతృ్ఫ ప్తి చెందు

అప్పుడు

నట్లు చేయుట; ఉత్పత్తి ఖర్చు అందుబాటులో ఉంచుట.
ఉత్పత్తికి సానుకూలముగాను, చాని మరమ్మత్తు వంటివి
కేలికగా చేయుట వంటి విషయములలోను ఉత్పత్తి ఇంజనీరు
గ్రోద్ధచూవవలెను, ఎప్పటిక ప్పుడు (కొత్త నమూనాలు
తయారు చేయవలసి ఉండును గాన డిజైను ఇంజనీరు,
ఉత్పత్తి ఇంజనీరు కలిసి మెలసి పనిచేయుట (శ్రేష్టము.

వస్తువు యొక్క. డిజైను సిద్ధముకాగా నే దాని ఉత్పత్తి
లోతుపాతులను గురించి ఉత్పత్తి వ్యవవార్గ ఆలోచించును.
ఉత్పత్తి (ప్రక్రియా విధాన (ప్రారంభము దానిలో శెండవ
దళ, ఉత్పత్తి పృక్రియా విధానము అనగా ముడి పదార్థముల
నుండి వస్తువు తయారగువరకు జరుగు పని తీరు, ఉద్దిష్ట
వస్తూత్సత్తిలో చేపట్టదగిన పద్ధతిని నిర్ణయించుట; ఆ వస్తు
వును ఉత్పత్తి చేయుటలో అనుసరించదగు కార్య [క్రమ
రీతిని నిర్ణయించుట; అట్టి వస్తూత్పత్తికి కావలసిన పని
ముట్లను, కొలత పరికరములను నిగ్టేశించుట; చివరకు
ఆ వస్తువును ఉత్పత్తి శేయుటకు అవసరమగు తగు యంత్ర
సామ గిని చెెకగాను, శ్రీఘముగాను సమకూర్చు ఉపాయ
ములు ఆలొచించి నిర్ణయించుట ఉత్పత్తి (ప్రక్రియా విధాన
మున ముఖ్యముగ గమనించవలసిన విషయములు.

ముడి [దవ్యములనుండి ఉద్దిష్ట్ర వస్తువులను సాధించు
పద్ధతులే ఉత్పత్తి పృక్రియా విధానములు. ఉరద్ధిష్భ వస్తూ
త్పత్తికి అవసరమగు ఉత్పత్తి ప్రక్రియా విధానములన్ని టిని
ఉత్పత్తి ఇంజనీరుకు తుణ్ణముగా తెలిసి ఉండవలయును,

ఉదావారణకు: కమ్మర వస్తువుల తయారీని నాలుగు
వర్గములుగా విభజించనగును: 1 మూసకట్టి పోత

పోయుట (కాస్టింగ్‌, మౌల్లింగ్‌); 2. యం|తించుట
(మెషీనింగ్‌;) తి. రూపు దిద్దుట (ఫార్మింగ్‌); 4, కూర్చు
(అసెంల్లీ ).

మూసకబ్టి పోతపోయుట : ముడిధాతువును కరగించి,
పోతపోసని, కావలసిన మూసలో వస్తువులుగా మార్చుదురు.
(ద్రవ థాతువులను ఇసుక మూసలలో గాని, ప్లాస్టర్‌ లేదా
ధాతు మూనలలోగాని పోయుదురు. అధిక _వేషమును
ప్రయోగించి కావలసిన ఆకారములకు కుదించవచ్చును.

యంతించుట: ముద్దగా ఉన్న ధాతువును లేతు వంటి
యంత్రమున పోగర్గతో చిక్రీవట్టి ఉద్దివ్బ న్వరూపమును
తీర్చి దిద్దవచ్చును.

రూపుదిద్దుట: అధిక |పేషముతో ధాతువును కావలసిన
రూపములోనికి మార్చుదురు,

కూర్చు: వస్తూత్పత్తికి అనేక విడిభాగములను వేర్వేరు
ధాతువులతో తయారుచేయవలనసి ఉండును. వాటినన్నింటిని
ఒకచో కూర్చుట అవసరము. వీటిని తాత్కాలికముగా

244

కూర్చు పద్ధతి ఒకటి, శాశ్వతముగా కూర్చు పద్ధతి వేరొకటి
ఉన్నది. వస్తూత్సత్తిలో పై నాలుగు దళలే కాక, మరొకటి
కూడ ఉన్నగి. అడే తుది మెరుగు (ఫినిషింగ్‌). పూర్తి
అయిన వస్తువును అందముగా తీక్చిదిద్దుట చివరి దశ.

వస్తూత్ప త్తిరంగమున పైన చెప్పిన నాలుగింటి ద్వారా
వ స్తువునకు స్వరూపము ఇచ్చిన తరువాత అది అనుభో క్తకు
అందించుముందు ఇంకను తీర్చి దిద్దిబిడును. ఇది అయిదవ
దశ, వస్తువుకు నాణ్యమును ఇచ్చు అంతిమదశళ ఇది. ఇందు
తాపనంస్కరణ, శుభ్రపరచుట, పెయింటురంగు వేయుట,
విద్యున్మలామా చేయుట, మెరుగు పెట్టుట మున్నగు పనులు
ఇమిడి ఉన్నవి. ధాతు వస్తూత్స త్రిరంగమున ఈ పనులలో
ఏ కెండు మూడు
ఉండును, ఇక ఉత్ప త్తి ఇంజనీరు చూచుకొనవలనిన వను
లలో ముఖ్య మయినవి - ఉత్ప త్తి నియం[తణ, వ స్తుగుణ
నియమనము (నాణ్యము), ఉత్పత్తికి అవసరమగు పని
ముట్లను సిద్ధపరచుట.

వాగస్టవమునకు ఉత్పత్తి నియంతణ ఫ్యా క్షరీకంతకు
కీలకము. ఉద్దిష్ట వస్తువులను గిట్టుపాటు అగునట్లు అను
కున్న వాటిని సిద్ధపరచుట ఉత్ప త్తి నియ౭[తణ ని ర్వావాము.
ఉత్పత్తి నియంత్రణ చేయవలసిన పనులు: ముడి
పదార్థ ములను (క్రయమునకు కొనుట, వెంటనే కావలసిన
రాశిని నిర యించి [కయశాఖ ద్వారా తెప్పించుకొనవలనసి
ఉండును, కొన్ని పదార్థములను తమకు అందు బాటులో
ఉంచుకొని ఇడ్యూలింగు శాఖతో సమన్వయము చేసి
కొనుచు ముడిసరుకు సరఫరాను నియం|తించుట. ఇడ్యూ
లింగు శాఖ ఉత్ప తి అయిన మధ్య స్త వస్తువులను ఫ్యా క్ట
రీలో ఇతర చోట్లకు చేర్చి అక్కడ ఆ వస్తువునకు జరగ
వలసిన ప్రక్రియావిధానమును నియంత్రించును. ఇట్లు
చేయుటలో ఏయంతము పనిలేకుండ ఖాళీగా ఉండుట
గాని, పని ఎక్కువగుట గాని లేనట్లు చూచుకొనవలని
ఉండును. తయాలశై న చిన్న వస్తువులను కూర్చునకు అంద
జేయుచుండ వలయును. అనేక రకముల వస్తువులు భిన్న
రాళులలో తయారగుచోట నిర్దిష్ట కార్యక్రమమును
రూపొందించుట అవసరము.

ఉత్పత్తి కార్య|క్రమము

పనులయినను అవశ్యము కావలసి

శాఖ

జరుగుచున్నప్పుడు ఉత్పత్తి
నివేదికలను సేకరించి, వాటిని పరిశీలించవలయును,
ఆశేవణీయ ఛాగములను పరివారించుటకును, అవసర
మగు మార్పులను ప్రవేశ వెట్టుటకును ఈ నివేదికాంశ ముల
ఆవశ్యకము కలదు.

నాణ్య నియంత్రణ: ఒక వ స్తువు తయారగునప్పుడు అది
విపణిలో తత్‌ ణి వస్తువులతో గుణములో, నాణ్యములో

ఉత్ప త్రీ శాస్త్రము
పోటీ చేయవలసి ఉండును, నాణ్య శాఖ ఈ విషయమై
(గ్రద్ధవహించును. అన్ని స్థాయిలలో ఉత్ప త్రి వ్యయము
తగ్గించుచు అనుభోకృకు తృప్తిని ఇచ్చు ఆ వస్తువుకు ఎప్పటి
కప్పుడు గిరాకీ పెంచునట్లు గ్రోద్ధ వహించవలయును.
నాణాము (క్వాలిటీ) అనుమాటకు 'గ్రోమ్షము” అనియే
3 ©
అర్ల్షము కాదు. నిరిష అనుభో కలకు అది గ్రోషమైనడి
® దంట — .—
కావచ్చును, దాని వినియోగము, ధరను బట్టి నాణ్యమునకు
విలువ ఉండును, ఉత్ప తి ఖరీదు వస్తువు నాణ్యము అవినా
భావ సంబంధము కలవి, నాణ్య నియంత్రణ అన్న ప్పుడు
నియంత్రణ అనువదము ని ర్వావాక సాధనముగనే స్వీకరించ
దగును, వస్తువు నాణ్యము (ప్రమాణములను నిర్రేశించుట;
నిర్హేశించిన | పమాణములను వాస్తవముగ సాధించురీతిని-
అనుకున్న (ప్రమాణములను అధిగమించి నపుడు-అదుపులో
పెట్టుటకు చర్య నై కొనుట; నాణ్య |పమాణములలో అభి
వృద్ధిని సాధించుటకు [పయత్నించుట వంటి నాలుగు
విషయములను నిర్వానాకులు గమనించవలయును.
విడిభాగముల ఉత్పత్తి (|పొడక్షన్‌ టూలింగ్‌): యంత్ర
నిర్భ్మాణమున ఉపయోగించు విడిభాగములను కచ్చితముగ
ఉత్ప త్రిచేసి అందించుట అవసరము, ఉత్పత్తిని బట్టి వస్తువు
నాణ్యము ఉండును, కనుక చిన్న మరలు, చీలలు మొదల
యినవి చౌకగా తయారు చేయవలసి ఉండును. (ప్రక్రియా
విధాన శాఖ నివేదికను అనుసరించి ఆ యా విడి పరికర
ములు చౌకగా తయారగునట్లు డిజైను శాఖ కావలసిన
జిగ్‌లు, ఫిక్‌చర్‌ లు [చూ.] సిద్ధపరచును.
ఉత్ప త్తి ఇంజనీరు ఉత్పత్తి, వాని లోతుపాతులు ెరలిసి
కొనుటయే గాక పారి శామిక సంబంధమయిన ఇంజనీరింగు
సమస్యలు, తత్‌ పరిష్కార మార్గములు ెరిసినవాడె
Ua) (ea
ఉండవలయును. అతనికి గత్యనుశ్రీలన (వర్కొస డీ),
ల
ఫ్యాక్టరీ వ్యవస్థా స్వరూపములు, వస్తు నిర్వవాణ, విడి పను
లను గూర్చి అనుశీలన, సై బర్నటిక్స్‌, ఎరోనమిక్స్‌ రంగ
(= n ౧.
ములలో |పవేశము ఉండవలయును, వీనిలోని చివరి
మూడును ఇంజనీరింగు పరి శమలలో క్రొత్తగా చేరినవి,
అవి అధికోత్ప త్తికై జరిపిన కృషి ఫలితము, కంప్యూటర్‌
విజ్ఞాన సవహాయమున ఈ అభివృద్ధి సాధించ వీలయినది.
గత్యనుశీలన (వర్క్‌స్టడీ) : దీనికి మూలకారణము
కార్మికుల నుండి ఎక్కు_వ పనిని రాబట్టుట కాదు. వారి
కృషినుండి గరిష్ట ఫలములు సంపాదించుటయే. కార్భికులచే
కష్టపడి పనిచేయించు జాధ్యత వర్బనల్‌ _మేనేజరునకు
ఉన్నది. ఇతనినే వర్‌సా మేనేజరు అని కూడ వ్యవవా
రింతురు, అతడు పనులను పరిశ్రీలించును. అధికోత్ప తి
జరిగినప్పుడు బోనస్‌ సదుపాయములు కల్పించును. కార్యో

245

ఉత్పత్తీ శాస్త్రము
తావాము, కలుపుగోలు తనము ఇనుమడింప చేసి ఫ్యాక్టరీ
దతుతకు దోవాదము చేయును. వ్యక్తుల నిర్వవాణ |క్రింద
గల యంత్రములు చక్కగా పనిచేయుచున్నదీ, లేనిదీ పరిశీ
లించ వలసిన బాధ్యత ఉత్పత్తి ఇంజనీరునకు ఉన్నది. ఏ
యంతము ఒకసారి తిరుగుటకు ఎంత కాలము వట్టునో అతనికి
“తెలియవలయును. అతడు కాలవారణమును
నిర్భూలించుటకు (పయత్నించును,

మాటవరుసకు మూడు రొశ్చుముక్కలను కాల్చవ లెనను
కొందము. ఉన్న పెనములో శెండు ముక్కలు మాఃత్రమే
పట్టును. అల్బ్పవ్యవధిలో ఎక్కు. వపని అగుట ఎట్లు? రెండు
ముక్కలను ఒశేసారి వేయించిన శెండుసార్గతో అవి
తయారగును. మూడవ ముక్కను రెండుసార్లు రెండు
వైపుల వేయింపవలెను. అనగా మొత్తముగా నాలుగు
వైపులు కాల్చు కాలముతో మూడు ముక్కలు తయా
నవిగదా! వాటిని విడిగా కాల్చిన ఆరువేపులు కాలుటకు
పళ్లైడి కాలము అవసరము అయ్యడిది, దానినే ఇంజనీరు
మరొక విధముగా అంచనావేయును, రెండు ముక్కలను
ఒకవైపు కాల్చి దానిని కాలినవైపు ఒకదానిపై నొకటి
అమర్చును. మూడవ ముక్కతో ఈ అతికిన ముక్కలను
శెండువైపుల శకాల్బును. అనగా మూడుసార్గ తో వని
పూరియై (శ్రమతగ్గుటయే గాక వంటచెరకు కూడ కలిసి
వచ్చును. ఇశ్లే ఒకవ్యక్తి రెండు రేకులను చేర్చి బోల్టులు
వేయవలసి ఉన్నదను కొందము. అతడు రేకులు, బోల్టులు,
చీలలు పట్టుకొని ఒక బల్ల వద్ద నిలబడును, అతడుచేయు
పనులను ఇంజనీరు స్టాప్‌ వాచీతో గమనించి (క్రింది
విధముగా న మోదుచేయునుః

అప్పుడు

విడి పని పట్టు కాలము

కుడిచేతితో బోల్బును అందుకొనుటకు 1
మొదటి శేకును తీసికొని బోల్డు అమర్చుటకు 134
ఎడమ చేతిలో రెండవ శేకును తీసికొనుటకు 3
శెండవ శేకుకు బోల్లు బిగించుటకు 134
ఎడమ చేతిలో బోల్బుల, చీలల డజ్బా తీయుటకు 3
చీల మర |శిప్పుట

ఎడమశాలు నుండి కుడికాలు వె బలము మోపుటకు
బోళ్బుకు నట్‌ వేయుటకు

బిగించు ప్రయత్నమునకు

చేతితో మరచుట్టు బిగించుటకు

5 స్పానర్‌ నుండి చేయి తీయుటకు 3
. స్పానర్‌తో చీలను పట్టుకొనుటకు J
* చీల పూర్తిగా విగించుటకు 13

మొత్తము (నెకనులు) 12కి

0 ఎనaర ల అఆఅఆతయథదoరD =

=
89 = ©
eT
™

(
య

ఈ చిన్న వనికి ఎంతకాలము వృథా అగుచున్నదో
నిపుణుడు మాత్రమే గహించగలడు, కార్భికుడు కూర్చొను
టకు ఒక కుర్చీ ఉన్న, ఉత్ప త్తి శాఖ వారు పూతపూనిన
బోల్టులు ఇచ్చిన చీల మర సుళువుగ తిరిగి కాలము ఆదా
అయి 7,9 అంశముల కాలము ఆదా అగును. అదే వనిని
73 నెకనులలో (క్రింది విధముగా పూ _ర్తి చేయవచ్చును:

విడిపని పట్టుకాలము
(నెకనులలో)
1. శెండు స్లేట్లను ఒకేసారి కుడి ఎడమ చేతులతో

అందు కొనుటకు 1
2, అసెంబ్లీ చటముమై ఉన్న రం|ధమున శేట్లు

చెట్టుటకు 3
శి, వేక్వేరు బుట్టలలో ఉన్న బోోల్డుల్పు నట్టులను కుడి

ఎడమ చేతులతో ఒకేసారి అందుకొనుటకు 3
4. ఛేటు ద్వారా బోల్లును కుడిచేతితో |త్రిప్పుచూ

ఎడమచేతితో నట్టును వట్టుకొనుటకు 14
5, స్పేనర్స్‌శై చేతులను చాచుట 3
6. బోల్డు, నట్టుకు స్పేనర్స్స్‌ కరిపించుటకు 14
7. బిగించుటకు 2

మొ త్రము 7

ఫ్యాక్టరీ వ్యవస్థా న్వరూపము (ప్లాంట్‌ లే అవుట్‌):
దీనిని కర్మాగారములోని బృవాత్‌ (ప్రణాళిక అనవచ్చును.
కర్మాగారములోని జాగాను పూ ర్తిగా సద్వినియోగించుట,
ముడి సరుకులు, వస్తువులు అందుచాటులో ఉండునట్లు
ఏర్పరచుకొనుట, ముందు ముందు విస్తరణకు అవకాశము
ఏర్పరచుట, పని జాగుగా జరుగుటకు చక్కని వాతావర
ణము కలిగించుట; ఉన్న యం|తములను, కార్మికులను తెలి
విగా, నై_పుణ్యముగా ఉపయోగించుకొనుట మొదలగు
అంశ ములన్ని యు ఫ్యాక్టరీ వ్యవస్థా స్వరూపము [కిందికి
వచ్చును. ఇందు మూడు విధములు ఉండును : 1, ప్రక్రియా
స్థలస్వరూపము : ఇది ఒక తరహా పనులకు ఉప యోగించు
యంత్రములను ఒకే (ేణిలోనికి చేర్చును. ఉదా: లేతు
యంతములు; లి వస్తువులు ఉంచు స్థల స్వరూపము : ఒక
భాగము తయారగుటకు ఉపయోగించు యం(తములను
ఒక వర్గము |క్రిందికి చేర్చును; శి. మిశ్రమ స్థ లన్వరూవము -
కొన్ని ఉత్పత్తి యంతములు, కొన్ని నిర్మాణ యంతము
లను కలగలుపుగ ఒకచోట చేర్చుట [చూ, అర్థ, వాణిజ్య,
భూగోళశా (స్త్ర సంపుటము; శకాలపరికశీలనము - పు, 457;
గత్యను శీలనము-పు. 465; బయిలర్‌ - పు, 509; యాంతి
కోత్ప్వాదనము - పు. 647; శాస్త్రీయ పరిపాలన- పు, 718;
[శమ విభజనము - పు. 718].

246

ఆపరేషనల్‌ రీసెర్చ్‌: ఆయా ఉత్పత్తి వస్తుచయమును
గురించిన చాగోగుల సమాచారమును నిర్వావాకులకు
అందించు శాఖను * ఆపరేషనల్‌ రీసెర్చ్‌” అందురు. వారు
అందించిన సమాచారమును బట్టి యజమానులు తుది నిర్ల
యము తీసికొందురు. మేథస్సుకు అందని అంచనాలను
కంప్యూటర్‌ సవోయమున శెలిసికొని, అమలు జరుపుటయు
కలదు. ఆపరేషనల్‌ రీసెర్చ్‌ అనునది ద్వితీయ (వ్రవంచ
యుద్ధ కాలమున ్రిటన్‌లో (ప్రారంభమయినది.

లీనియర్‌ ప్రోగ్రామింగ్‌: ఇది ఒక విశిష్ట మైన సాం కేతిక
విధానము. ఉన్న సాధన సంపత్తితో, తక్కువ ఖర్చుతో,
ఎక్కువ లాభములు వచ్చునట్లు వస్తూత్పత్తి చేయు పథక
మును “లీనియర్‌ పథకము” అందురు. దీనియందు ఉన్న
సాధనలతో ఎక్కువ ఫలితములను సాధించ వీలున్నది
[చూ. ఎలక్ట్రానిక్‌ కంప్యూటర్‌ లు = పః 276 |.

సైబర్నెటిక్స్‌: ఇది విషయ సేకరణ, నియం|త్రణకు
సంబంధించిన విజ్ఞానము. ఇంజనీరింగు, జీవశ్యాస్త్రము,
భౌతిక శాస్త్రము లేదా సాంఘిక శాస్త్రము - ఏ శాస్త్ర
మునశకై నను దీనిని అన్వయింపవచ్చును. నియంత్రణ అను
నది అన్ని శ్యాన్ర్రములకు అవసరమే. గత కొన్ని దశాబ్ద
ములుగా శాస్త్రజ్ఞులు అనేక క్లివ్హ విధానములకు పరి
ప్మూరమును కనుగొనిరి, వారి వారి రంగములలో విని
యోగమగుచున్న శ్నాస్త్రములందలి కిటుకులను కనుగొని
నియంత్రణను న్ఫ్మూత్రజద్ధము చేసిరి. అసలు ఫ్యాక్టరీ
వంటి వ్యవస్థను నిర్వహించుట అనగానే డాని కీళ్లు శెలిసి
కొని మసలుకొనుట అని స్థూలముగా అర్థము చెప్పుకొన
వచ్చును. సై బశ్నెటిక్స్‌* అనగా యం[తములలోను,
ఉత్పత్తి సంస్థలలోను కీలకములను ఎరుగుట, ఉత్పత్తి ఇంజ
నీరు (ప్రథాన లక్యుములలో లాభము, పెట్టుబడిపై లాభము,
కార్మిక సిబ్బంది, వారి వలన వచ్చు ఆదాయము, ఉత్ప త్తు
లను సక్రమముగా అందించుట అనునవి |[పధానములు,
ఇవి అన్నియు ఒకదాని కొకటి అనుబంధించి ఉన్నవి. వీటిని
అన్నింటిని సమన్వయపరచి, పరిప్కారమును పొందుటయే
నైబశ్నెటిక్స్‌ (పథాన లక్ష్యము.

ఎర్గొనామిక్స్‌ : శ్రామిక రంగములో కార్మికుల శక్తి
సామర్థ ములను పరిశీలించు విధానమును ' ఎర్గినామిక్స్‌ '
అందురు. ఆపరేషనల్‌ రీసెర్చ్‌ వలె ఇదియును ద్వితీయ
ప్రపంచ యుద్ద సమయమున (ప్రారంభమైనది డిజైన్‌
శిల్పులు కార్మికుల ఆవసరములను బట్టి యంత స్వరూప

* ul పదము (Rybarnetes) = నడిపించు చుక్కాని
(శిప్పు అని అర్థము చెప్పుకొనవచ్చును, ఈ పదమును ఇంజ
నీరింగులో మొట్ట మొదట నార్చర్స్‌ వైనర్‌ (పవేళ చెబ్టెను.

ఉదజనీకరణము

ములను తీర్చిదిద్దుటవలన వారి శ క్రిని గరిష్ట ఉత్పత్తులకు
ఉప యోగించ వీలు కోలుగుచున్నది.

పై పరిశీలనను బట్టి మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగులో పొడ
క్షన్‌ ఇంజనీరింగు ఒక వ కేక మైన విథాగమని ేలినది.,
అది భారతదేశములో అండర్‌ గ్రాడ్యుయేట్‌, పోస్ట్‌
గ్రాడ్యుయేట్‌ స్థాయిలలో కొన్ని కేంద్రములలో మాత్రమే
బోధించబడుచున్నది. _బ్రండియన్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌
బక్నాలజీ వంటి ఉన్నత సాం కేతిక విద్యా సంస్థలలోను,
ఇంజనీరింగు రంగమునకు అవసర మైన (ప్రయోగశాలలోను
లండనులోని
(పొడక్షన్‌ ఇంజనీరు విద్యాలయమునకు కలకత్వా బం
బాయి, బెంగుళూరులలో శాఖలు కలవు. ఈ సంస్థ ద్వారా
భారత దేశములో ఉత్స త్రీ ఇంజనీరింగులో నై_ పుణ్యము
చూపిన ఛారతీయునకు సర్‌ వాల్టర్‌ ఫకీ పేర 50 పౌనుల
బహుమతి లభించును, పారిస్‌ నగరములో గల (పొడక్టన్‌
ఇంజనీరింగు రీనెర్ప్‌ అంతర్జాతీయ విద్యాలయము ఏటా
నూరు మందికి శికణ ఇచ్చును; తూర్పు యూరప్‌లోని
దేశములలో తరచు సమావేశములు జరుపుచుండును. ఈ
సంస్థలలో నభ్యత్వము పొందుట వ్యక్తిగతముగాను చేశ
మునకు గర్వకారణము. ఇటీవల ఛారత దేశము ఇద్దరు
సభ్యులను ఎన్నుకున్నది. నభ్యత్వము గల దేశముల సహా
కారముతో ఈ సంస్థ కో ఆపరేటివ్‌ రీసెర్చ్‌ అను శాఖను
_్రారంభించినది. వి, సి, వెం.

ఉత్పాదక వాయువు: చూ. ఇంధనములు, ఉపో
త్పన్న ములు-పు, 282,

ఉదజనికరణము : ఇది ఒక డ్రమాణ ప్రక్రియ[చూ.];
కేవలము అణు హై(డోజన్‌ వినియోగమువలన మాత్రమే
జరుగునది. ఇందు 1. అణువులకు అణు హ్రై(డ్రోజన్‌ను
చేర్చుట - అనగా ఉదజనీకరణము; 2. అణు హై(డో
జన్‌చే అణువుల విదళనము - అనగా విధ్వంసక ఉదజనీ
కరణము (హై|డ్రోజనోలిసిస్‌ ); లి, నమరూపకరణము (ఐసో.
మరై జేషన్‌); 4. నై క్రిజేషన్‌ వంటి ఇతర (ప్రక్రియలు
చేరి ఉండును. కాని, ఈ వ్యాసము మొదటి రెండు (ప్రతి
(క్రియలకు మాత్రమే పరిమితము చేయబడినది.

పరిశోధనాలయములో వేరు వేరు రాసాయనిక ద్రవ్య
ములను సంయోజించుటకు, కార్భన్‌ యౌగికముల అణు
రూపమును ని గ్టేశించుటకు, గుర్తించుటకు ఈ ద్రక్రియ
ఉపవకరించును. పరిశ్రమలలో పెట్రోలియమ్‌ను క్రమపరచు
టకు; [ద్రవరూపపు నూనెలను గట్టిపర చుటకు; నేలబొగ్గును
ఉదజనీకరించి ద వేంధనములను ఉశ్చాదించుటకు; ఫిషర్‌-
(ట్రాప్స్‌స్‌్మ్‌ విధానమును అనుసరించి |ద్రవేంధనములను,

అధ్యాపకులు పుష్కలముగా ఉన్నారు.

247

ఉదజనీకరణము
ఆక్సిజనీకృత యౌాగికములను సంయోజించుటకు; మజ్జామన్లు
ములనుండి మజ్జ ఆల్కమహోల్‌లను తయారుచేయుటకు;
ఇతర క్రియలకు ఈ ప్రక్రియ విరివిగా విసియోగింపబడును.
ఉదజనీకరణ (పతి క్రియలలో [ప్రధానములై నవి: ఆసిట
లీన్‌లు, ఓలిఫైన్‌లు, డై ఓలిఫైన్‌లు మొదలగు కార్మన్‌
యీగికములకు హై!|డోజన్‌ను చేర్చుట. ఈ యౌోగికములు
అన్నియు హై|ఢడోజన్‌ తో కలిసి _పేరక ద్రవ్యముల సమక
మున సులభముగ ఉదజనీకరింపబడి, అనురూవ సంతృ్భ ప్ప
యహాగికములను ఇచ్చును:

సంతృ్భ_ప్ప 'హై(డోకార్ళన్‌ లను పొందవచ్చును. అణువుల
లోని కొన్ని ఇతర వర్గములు ఆశకాలమందే ఆక్సీహృత
ములు శకావలెనన్న కాపర్‌ (కోమియమ్‌ ఆక్సైడ్‌ విశిష్ట
(్రేరకముగ ఉపకరించును.

ఆరొమాటిక్‌లు : ఈ యౌగికములు తరుచుగా ఓలి'ఫె న్‌ ల
కంచు ఉన్నతతర తాపక్రమములు, (పేషములు వంటి
తీవతర పరిస్థితులలో నే సంపూర్ణ ముగ ఉదజనీకృతములు
అగును. ద్రవ, బాప్పదశళలు రెండింటి యందును (ప్రతి
క్రియలు జరుగును.

ఉదా: R*C=C:R+H,—R:CH=CH:R’ -- He
ఆసిట లీన్‌ లు ఓలిఫైన్‌ లు

—> ROH, CH, KR’
సంత్భ ప్ప హైడో కారన్‌ లు

ఇచట 2,౫” ఏ ఆలిఫాటిక్‌ వర్గమునకు గాని, ఆరొమా
టిక్‌ వర్గమునకు గాని (ప్రతినిధులుగా ఉండవచ్చును. ఒక
అసంతృ ప హైడ్రో కారన్‌ మిశములో ఒక (పత్యేక
అసంతృ_ప్ప యౌగికమును ఎంచుకొని దానిని విచక్షణాత్శ్మక
ముగా యు క్ర పరిస్థి తులలో ఉదజనీకరించుట సుసాధ్యము.
ఉదా : పాలీమర్‌ ను ఉశ్చాదించుటకు ఎతిలీన్‌ ఆవశ్యకము.
అందుకు ఆసిటనీన్‌ మాలిన్యమును విచకణాత్శకముగ ఎతి
లీన్‌ దశవరకు ఉదజనీకరించి, ఎతిలీన్‌ నుంచి (దానిని ఉద
జనీకరింపక యే) విళుద్ధరూపమున పాలీమర్‌ను సంపా
దింపవచ్చునుః!

ం
CH=CH +H, nme CH, =CH,
అంగుళము2?కు చాశావరణములు
విచకణాత్మకఉదజనీకరణమునకుమొలి బ్లినమ్‌ సల్ఫైడ్‌,
ఇనుము, రాగి, నికెల్‌ మున్నగునవి ఫల[పదములై న
(పేరకములు అని కనుగొనబడినవి, ఇటులనే సంత్భ ప్ప
యౌాగికములు చెప్పుకొనదగినంతగా ఏర్పడకుండ, డై ఓలి
ఫైన్‌లను విచక్షణాత్మకముగ మోనో ఓలిఫైన్‌ లుగా ఉద

జనీకరింపవచ్చును:

రానీ నికెల్‌ ern
250, 00చాశా 2 “612
(నై కో పాసి ల్‌ ఎమీన్‌)
— 0 (ర)
కాపర్‌ |కోమియమ్‌ ఆక్సెడ్‌
: I Cc
900°C, 140200 వాశా 10

ఉదా: GH,NH, +85
(ఆనిలీన్‌ )

NH,

EE 2H
Cio fst Ha

(నాఫ్రలీన్‌) (బటాలిన్‌ )

మితవ్యయమును, సామర్థ్యమును పురస్కరించుకొని
_పీరకముగ నికెల్‌ ను విరివిగా వినియోగింతురు, ప్లాటినమ్‌
ఆకై డ్‌, కావర్‌ (కోమియమ్‌ ఆకైడ్‌ వంటి ఇతర
(_్రేరకములు కూడ ఉపయోగపడగలవు [చూ. సంపు
టము-2. పు. 174].

ఎస్టర్‌లు, ఆసిడ్‌లు: జాళకము (డిటెర్జంట్‌ )ల ఉత్ప తికి
కావలసిన డవ్వ సంబంధ మైన ఆల్కవోల్‌ లను తయారు
వేయుటకు ఉన్నత అణు భాగములు కల శకార్భాక్సిలిక్‌
ఆసీడ్‌లను, వాటి ఎస్ట్రర్‌ లను వాణిజ్యస్థాయిలో ఉదజనీక
రింతురు, ఉదా: కొబ్బరి నెను _ ఉదజనీకరింపగా
లారిల్‌ ఆల్క హాల్‌ లభించును; దానిని సల్ఫేట్‌ (ప్రక్రియకు
గురిచేసి, తటస్ఫీ కరించి తాళకమును తయారు చేయుదురు.
ఇందుకు ఉన్నత తావ(క్రమములు, ఉన్నత _పేషములు

2

పలేడియమ్‌

EPI. SSG
es

1-2 వాతశావరణములు

ఉచాః CH,=CH*CH=CH, +H,

CH, =CH*CH, «CH, +CHy*CH=CH*CH,
బూశేన్‌లు 94%
CH, CH, CH, C1, బూశేన్‌ 6%

పెటోలియమ్‌ పరిశమలో ఉన్నత తర ఓలిఫైన్‌లను
మోనో ఓలిఫై న్‌లుగను, విచ్చేదనము చ్వారా ఉత్చాదింప
బడిన గాసోలీన్‌లో నాఫేన్‌లను ఆరొమాటిక్‌ లుగను
మార్చుటకు విచతణాత్శ్మక ఉగజనీకరణము అవలంబింప
బడును. ఎతిలీన్‌, (పొపిలీన్‌, పెంశేన్‌ వంటి ఓలిఫై న్‌
లను వాశావరణ (పేషములో, 100-200°C వద్ద, నికెల్‌
(పేరకము సన్నిధిని జావ్పదశయందే ఉదజనీకరించి,

అవసరమగును., (పేరకముగా కాపర్‌ కోమియమ్‌ ఆక్సైడ్‌
గరిష్ట ఫల పదమైనది. కొన్ని సందర్భములలో జింకు
కోమియమ్‌ ఆకై డ్‌, రానీ నికెల్‌ కూడ (ప్రయోజన
కరములు.

ఆసిడ్‌ క్లోరెడ్‌లు, ఆల్లి పైడ్‌లు, కీటోన్‌లు, హెటో
సైక్లిక్‌ యౌగికములు మున్నగునవి కూడ అవలీలగ ఉదజనీ
కరింప బడగలవు, ఆల్లి హైడ్‌ లు ఉదజనీకరింపబడి ప్రా

248

కో ఆల్క_వోల్‌ లను ఉశ్చాదింవగా, కీటోన్‌లు సెకండరీ
మాధ్యమిక) ఆల్క-వోల్‌ లను ఇచ్చును,

ఫిషర్‌ - టాప్స్‌స్క్‌ ప్రక్రియ: ఇది ఉదజనీకరణ ధ్రతి
!'యకు నంబంధించినది; ఏలన ఒక ఉచిత |పేరకము
న్నిధిని హై([డోజన్‌, కార్భన్‌ మోనాకైడ్‌ మధ్య
రుగు [వతి క్రియవలన ఆలిఫాటిక్‌ హై(డోకశకార్శన్‌ లను,
క్సిజనీక్ళత యౌగికములను సనంయోజింప వచ్చును.
ని హైడ్రో కార్చన్‌ లే ఇచట (పథాన ఉత్పన్న ములు:
CO+tanH—>C, Hyptn Hy, Ossreeeeeeee
aCOtn H—>Cy Hypfn COQ, sree
COLRn H—>Hg,,,) OHf+(n—1)4,0
మొదటి శెండు ప్రతి క్రియలకు ఇనుము, కోబాల్ట్‌
పేరకముగ వాడబడును. ఇందు తాప క్రమము 240-820°C
ఎధ్యను, గ్రేషము 1-80 వాశావరణము మధ్యను ఉండ
లెను. ఆల్క_వోల్‌ (CC) లను విస్తార రాశులలో
యారు చేయవలెనన్న ఐరన్‌ నైమైట్‌ను, ఇనుము
౩ిక్సిల్‌ ) ను (ప్రేరకములుగా వాడవలసి ఉండును; తావ
*మపరిధి 180_250°C మధ్య, (పేషము 10-80 (వాశా)
ుధ్య ఉండవలెను. ఈ పకియకు అవసరమగు కారన్‌
హానాక్సైడ్‌, హై|డోజన్‌ల మిము సంయోజన
గాయువు అని పిలువబడును.

అక్సోపక్రియ*: వై (ప్రక్రియకు, దీనికి గల వ్యత్యాసము
మనగా ఇందు కారన్‌ మోనాక్సైడ్‌, హైడోజన్‌ లకు
ేడు ఒకో ఓలిఫైన్‌ కూడ చేర్చబడును, ఉదా :

ఉదజనీకరణము

సమనంయోజనము (ఐసోసింతసిస్‌ ) : శాఖా శృంఖల
ములతో కూడిన మైడో కారన్‌ ల దిగుబడిని అధికము
చేయుటకు ఇది పక్యేకముగ అవలంబనీయము. ఆరొ
మాటిక్‌ లను అధికరాశులలో ఉశ్చాదించుటకు అనువుగా
ఇది ఇటీవల సవరింపబడినది.

ఉదజనీకరణమునకు వలయు ఉపకరణములు : ఉన్నత
(పేవ పా(తలను ఉపయోగించుటయే ఆధునిక విధానమై
ఉన్నది. అందువలన (పతిక్రియ జరుగు శేటును పెంచ
వచ్చును; అనుబంధ |ప్రత్మికియలను చాలవరకు తగ్గింప
వచ్చును; సమతోలన స్థితులను అనుకూలముగ ఉండునట్లు
చేయవచ్చును. అల్ప (పేష |ప్రతిక్రియకు ఆవశ్యకమగు
దాని కంచు (పే (పతిక్రియకు తక్కువ సాధన సామి
చాలును. కాబట్టి, (పే (ప్రతిక్రియా పాత్రల నిర్మాణము
నకు తయన నిరోధకములగు విలువై న ద్రవ్యములను ఉప
యోగింప వీలుపడును.

ఉదజనీకరణమునకు వాడబడు (పష పాత్రలు (ఆటో
శ్లేవ్‌ లు) చెండు రకములు: మొదటి రకము పాత్రలలో
ఉదజనీకరింపబడవలసిన దవ లేదా ఘన ద్రవ్యములను
_పేరకముతోను, హైడ్రోజన్‌ తోను సన్నిహిత సాంగత్యము
పొందునట్లు జాగుగా కలియజెట్టుదురు. రెండవ రకము
పా(తలలో రియాక్టర్‌, దానిలోని ద్రవ్యములు నిలుకడగా
ఉండును. |ప్రతిక్రియ జరుగు తాపక్రమము వద్ద చాప్పు
(్ర్రేషము చాలినంతగా ఉండు [ద్రవ్యములకు రెండవరకపు
_ైవీషపా|త్ర ఉప యోగింపబడును.

కోబాల్ట్‌

RCH=C H, +H, +CO0————— >R(CH,),*C HO; R*CH:*CH, CHO

ఆరి ప్రైడ్‌ లను ఇంకను ఆక్సీవారించినచో ఆల్కహాల్‌ లు
భించును. వీటిలో సంయోజన మి[శములోని ఓలిఫైన్‌
ంచు ఒక కార్భన్‌ పరమాణువు అదనముగా ఉండును,
|ందు “ఫార్మిల్‌ ' గణము (వేళ పెట్ట బడుటవలన, ఈ
ఏతి (క్రియ హై|డో ఫార్మిలేషన్‌ అని కూడ అనబడును.
చట కోబాల్ట్‌ గ్రేరకము వాడబడును. అధిక తాప
“మము వద్దను, అధిక (శేషము వద్దను ఈ |ప్రకియ
రుగును.

సినోల్‌ ద్రకియ : ఇందు బుజుళ్ళంఖలములు కల ఆల్క.
శలల, ఓలి ఫైన్‌ ల మిశము ఉశ్చాదితమగును; ఇనుము
వేరకము; తాషుక్రమ పరిధి 185 - 225 ; _ైపీషపరిధి
5 = శీ0 వాతశావనరణములు.

* ఆక్కో, సినోల్‌, ఐసోసింతసిస్‌ గ్రడ్రియలు మూడును కొంత
వ్య శ్యాసముతో కూడిన ఫిషర్‌ - (ట్రాప్స్‌స్‌ దశ్రియళే అని
చెప్పదగును,

XII—32

ధాతు మి[శమ ఉక్కు_లను సర్వసా ధారణముగ నిర్మాణ
సామ(గిగ ఉప యోగింతురు. కయకర [దవ్యములకు దృఢ
మయిన స్టెయిన్‌ లెస్‌ స్ట్రీల్‌ను వాడుదురు.

హై డ్రోజనోలిసిస్‌: ఈ [పతి క్రియ షెటోలియమ్‌ శోధన
లోను, నేలబొగ్గు ఉదజనీకరణ పరి|శమలలోను విస్తార
ముగ వినియోగింపబడును. ఇందు జరుగు [ప్రతిక్రియలు
చాల క్లిష్ట్రములెనవి. ముఖ్యములెన కొన్ని (ప్రతి|కియలు
(కింద పొందుపరుపబడినవి:

కార్బన్‌ - కార్బన్‌ శృంఖలా విదళనము: _పేరకము
సమతమున పై|[డోజన్‌ను చేర్చి వేడిచేసినచో పారఫిన్‌,
ఆరొమాటిక్‌ పై (ఢోకార్నన్‌లు వాటి శృంఖలముల
నిడుపును, శాఖలను, వలయముల సంఖ్యను పట్టి విదళనము
చెందును. విదళనమువలన వర్గములు గాని, అణుఖండ
ములు గాని చీలిపోవును లేదా వలయముల నిర్మాణ
రచన విరుగును. ఈ ప్రతి క్రియతోపాటు ఐసోమ కై జేషన్‌,

249

ఉపాంగ ఖనిజములు
నిరుదజనీకరణము (డి హై డ్రోజనేవన్‌ ), సెక్సి కేషన్‌ వంటి
ఇతర ప్రతిక్రియలు కూడ జరుగవచ్చును. ఈ (తి క్రియలు
సాం శేతికముగ గొప్ప (ప్రాథాన్యము కలవి. ఏలన, పెట్రోలి
యమ్‌ పరిశ్రమలో అవ శేషములను ఉదజనీకరణము
మొదలగు (ప్రక్రియలకు గురి చేసినపుడు ఈ రకపు (పతి
డ్రియలే జరుగవచ్చును. ఉదా: మెతిల్‌ నెక్టోహెశ్సేన్‌
290-870°C తాప|కమము వద్ద నికెల్‌ సిలికా అల్యూమినా
(పేరకము సన్నిధిని మా డోజనోలిసిస్‌ (పతి క్రియకు గురియై
సాధారణ హె్టేన్‌, మెతిల్‌, మెతిల్‌ హౌశ్వేన్‌ల
మి(శ్రమును, కొన్ని ఎతిల్‌ సెక్సిక్‌ చెంశేన్‌ లను ఇచ్చును.
కార్బన్‌-అఆక్సిజన్‌ శృంఖలా విదళనము : ఆల్క_వోల్‌ లు,
ఈతర్‌ లు, హెటిరో నెక్సిక్‌ ఆక్సిజనీకృత యౌాగికములు
(పేరక[దవ్య సమక్షమున హై(డోజన్‌ చే విదళింపబడి
సెక్కు రకముల ఉత్పన్న ములను ఒసగవచ్చునుః
నికెల్‌
2 950౮ ఎగువన
పెటోలియమ్‌ శోధన పరి|శమలో (ప్రేరక విచ్చేదన
మునకు ముందు ముడి పెట్రోలియమ్‌నుండి ఫీనిల్‌ లను
తొలగించుటకు వై పత్రి క్రియ ఉపకరించును.
కార్బన్‌ - గంధక శృంఖలా విదళనము : సెటోలి
యమ్‌ పరిశ్రమలో (ప్రేరక విచ్చేదనమునకు పూర్వము
ముడిపెటోలియమ్‌ (దవ్యములనుండి తయోఫీన్‌లు, మెర్‌
కాప్ప్రన్‌లు, సలైడ్‌లు మొదలగు యౌగికములను తొల
గింతురు; ఎందుకినగా, గంధక యౌగిక ములు ((ప్రేరకములకు
విషములుగా పనిచేయును, దుర్వాసనను కలిగించును,
సామ(గిని కయము చేయును. హపై(డో 2 సల్ఫు క్ట్రరె
జేషన్‌ అనబడు ఈ ద్రక్రియలో గంధకయో గికములు
హై(డోజన్‌ సల్ఫైడ్‌ (కేన్‌) రూపమున బహిష్కరింవ
బడును, ఇతర సంవ దాయ (ప్రక్రియల కంచు ఈ
(ప్రక్రియ ్రశోష్టము అగుటకు అదియే కారణము:
ReSH + H ——> RH + HS
మెర్‌ కాష్ట్రన్‌
CH S+ 4H, —>GH,+HS
త యోఫీన్‌
కార్బన్‌ - నైైటోజన్‌ శృంఖలా విదళనము: పై (ప్రతి
డ్రియలవలెనే పెటోలియమ్‌ పరి శ్రమలో విన తీజనీకరణ
(డినై(టోజనేవన్‌ ) (ప్రతి క్రియకూడ ప్రధాన మైనది.
CH, N+5H, >, H,+NHE
వె రిడీన్‌
ఇందు నెట్రోజన్‌ యౌగికములు అమోనియా రూప
మున తొలగింపబడును. డి వెం

CH, OHLH SU HTH

ఉపాంగ ఖనిజములు : చూ* శిలా ఖనిజములు.

ఉపోత్సన్నములు: (ప్రథాన ఉత్పన్నము అని వ
గణింపబడు ఒకానొక పదార్భ మును పారి శామికము?
ఉత్ప త్తి చేయునపుడు ఆనుషంగికముగ లభించి, వాణిజ్యప
విలువను కూడ ఆర్జించిన చిల్లర సరకులకు “ఉపోత్సన్య
ములు” అని పేరు. ఈ ఉపోత్సన్నములు సాధారణముగ 4
పరి శ్రమయండై న అదనపు లాభములను అందించుబచే
కాక, ఆ పర్మిశమ దెబ్బతినగల [పమాదములను చాలవరకు
నివారించి, ఉత్ప త్రిదారులకు ఒక విధముగ అభయవహాస్త
మీయగలవు. ఒక పరిశ్రమలో తయారగు వేరు వేర
సరకులు పరస్పర నిరపేక్షములై న వేరు వేరు మార్కెట్ల
లలో అమ్ముడు పోవుట పరిపాటి. కాబట్టి, ఒక సరకునక
దాని మార్కెట్టులో ధర విపరీతముగా పడిపోవుటవలగ
కలుగు నష్టమును మరియొక సనరకును లాభకరముగా
వికయించి నివారించుకొనవచ్చును లేదా నష్ట్రములన
చాలవరకు తగ్గించుకొనవచ్చును. సాధారణముగ పరి శ్ర
మను |(ప్రారంభించునపుడు [ప్రధాన ఉత్పన్నము అని వరి?
ణించిన ఒక వస్తువు కాలక్రమమున గౌణ (సెకండరీ'
ఉత్పన్నముగా మారవచ్చును; ఇటులనే ఒకనాటి ఉపొ
త్పన్నము రాను రాను _ప్రాముఖ్యమును సంపాదించి
(ప్రథాన ఉత్పన్న ము కావచ్చును, ఈ విధముగ అధః
(పాథధాన్యమును గడించి, సరిసమానముగ అమ్ముడుపోగe
ఉపోత్సన్నములను అన్నిటిని సహ ఉత్పన్నములు అగి
వేర్కొనుట యు కము.

పూర్వము నిరువయు క్లములని భావించిన పలు వ్యర్థ
(దవ్యములనుండి లాభ దాయకములై న అనేక దవ్యములను
తయారు చేయుటకు (ప్రస్తుతము రాసాయనిక శాస్త్రము
ఎంతగనో తోడ్చడుచున్నది. ఒక (దవోోత్స త్రిలోని పలు
ఘట్ట ములను కూడ నేడు కావలసిన రీతిని నియంత్రించి,
వలయు ఉపోత్ప్సన్న ములను సాధింప వీలగును. అందువలన
ఒక పరిశ్రమయొక్క_ ఖర్చును, రాబడిని అంచనా వేయుటకు
ఉపోత్సన్న ముల వికయము కూడ ఒక ప్రధానాంశము,
పరిశమలోని వివిధ ఉత్సన్నములు పరిమాణములో నేమి
నాణ్యములో నేమి మార్చుటకు వీలుపడని స్థిరనిష్ప_త్తిలో
తయారగునేని, ఆ పరిశ మకు అగు ఖర్చును, ఆదాయమును
అంచనా వేయుట సులభము, సవా ఉత్పన్న ముల వేర్వేరు
ఆదాయములను చేర్చినచో 'మొ త్తపు ఆదాయము శేలును,
పెట్టుబడిని పెంచుటవలన ఇంచుమించుగ స్థిర నిష్పత్తిలో సే
లాభములు కూడ పెరుగును. పరిమాణము
ప్రమాణము చెడకుండ ఉత్పన్న ములు అన్నిటిని సర్వ సాధా
రణముగ సాధింప వీలుపడదు. ఉద్దిష్ట ఉత్పన్న ములను

అయితే,

250

పెరుగు పరచుటకు ఇతరములు కొన్నిటిని ఉపేకింపవలసి
చ్చును. ఉదా: ఒకడు గొౌరెలను వెంచునపుడు వాని
పధానోబద్దేశము మాంస వ్యాపార మో, ఉన్ని వ్యాపా
"మో లేదా రెండిటి వ్యాపార మో కావచ్చును, మాంసము,
'న్ని - ఈ రెండిటిలో ఏది వానికి ముఖ్యమో, దానిని
'ట్రై గొర్రెల పెంపకపు పద్ధతులు కొంతవరకు మార
'చ్చును, ఈ వద్ధతులలో కొన్ని చక్కని సర్టుజాటులు
కీసినచో రెండు వ్యాపారములలోను ఏది ఎక్కువ లాభ
'రమో శేలును. అయిశే, ఛారీ ఉత్ప త్తి పరి శనుల లాభ
ష్ట్ర ములను మదింపు వేయుట తరుచుగ క్లిష్ట తరము. ఉత్పన్న
సులు సంఖ్యలోను, విలువలోను అత్యధికముగ ఉన్నప్పుడు
9 వర్మిశమయొక్క_ జయాపజయములు తరుచుగా వివిధ
ొత్సన్న ముల వెచ్చములను ఉచిత అనుపాతములలో నిర్వ
కాంపగలుగుట మీదనే ఆధారపడి ఉండును.

ఒకప్పుడు ఒక వ్యర్థ|దవ్యమును నిల్వయుంచుటకు
లేదా విసర్షించుటకు అగు వ్యయము దానిని విక్ర
నూర్హ్హమగు వేరొక వస్తువుగా మార్చుటకు అగు ఖర్చుకన్న
"చ్చు కావచ్చును లేదా దాని విసరనము (ప్రజారోగ్య

నకు కంటకోముగా పరిణమించుటవలన నూతన పద్ధతిలో
rE) విసర్ది ం౦పక తప్పదని |వభుత్వము నిర్భంధింప
కచ్చును. చాకలి సోడాను తయారుచేయు
లెళ్లాంక్‌ పద్ధతిలో ఉప్పుకు సజ్జల నలొప్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌
చేర్చగా లభించిన సాల్ట్‌ కేక్‌ను బొగ్గు, నున్నముతో సవో
కిరుగాడు కొలిమిలో కాల్తురు. తరువాత దానిపై నీరు
పారించి, చాకలి సోణా (సోడియమ్‌ శకార్బొశేట్‌ )ను
నీటిలో కరగించి, ఆ [దావమునుండి దానిని తిరిగి సాధింతురు,
సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉప్పుతో (ప్రతికరించుటవలన తయా
రగు హై డోళోరిక్‌ ఆసిడ్‌ వాయువును ఆదిలో గాలి
లోనికి విడి ఏ పెట్టుచుండెడివారు, దానివలన (ప్రజారోగ్య
మునకు అపాయము ఏర్పడి, (పభుత్వ నిర్భంధమువలన
ఉత్పత్తిదారులు ఆ వాయువును గాలిలోనికి వదలక నీటిలో
కరగింపవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడినది. ఇటుల తయారైన
హైడో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ అమ్మకమువలన లభించిన అదనపు
ఆదాయము మూలముననే పాతకాలపు లెబ్లాంక్‌ పద్ధతి
నవీన డ్రక్రియల పోటీకి కొంతకాలము నిలబడగలిగినది;
దుస్ఫహా వ్యర్థ (ద్రవ్యము లాభ శకారిగ వరిణమించినది.
అయితే, ఇటీవల అవతరించిన అమోనియా సోడా (ప్రక్రియ
లెబ్లాంక్‌ (ప్రక్రియను తోసిరాజనినది.

కొన్ని (పముఖ ఉపోత్సన్నములు : వైన (ప్రస్తావించిన
లెబ్లాంక్‌ సోడా పద్ధతిలో మరియొక వ్యర్థ (దవ్యము
“ఆల్కలీ వేన్‌", ఇందులో కాల్సియమ్‌ సల్ఫైడ్‌ (పథాన

ఉదా ;

ఉపోత్సన్న ములు
ఘటకము. దీని నుండి గంధకము ఉపోత్ప్సన్నముగా సంపా
దించుచుండెడివారు. రాసాయనిక పరిశ్రమలలో రాసా
యనిక గోకి క్రియల ఫలితముగ ఏర్పడిన ఉత్పన్న ములను
అన్నింటిని వినియోగించుకొనుటకు గాని, మార్కెట్టులో
విక్రయించుటకు గాని సర్వవిధముల కృషి జరుగును, సల్‌
ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉత్ప త్తి కర్మాగారములలో కాల్చబడిన
వెరిటీస్‌ నుండి రాగి, ఇనుము ధాతువులను సాధించుట
పరిపాటి. సబ్బు పరిశ్రమలలో గ్లిసరీన్‌ తయారగును,
సబ్బు పరిశ్రమ దారులే దానిని సంగ్రహించి, శుద్ధి చేసి విక్ర
యింతురు. పంచదార పరిశ్రమలో ఉపోత్సన్న ములుగ
బెల్లపు కడుగు నుంచి ఆల్కవోల్‌ చేకూరును. సారాయి
వంటలో యీాస్ట్రు అదనముగా దిగుబడి అగును;చానిని రొ బల
ఉత్పత్తి దారులకు విక్రయింతురు. వాడి విడిచిన మాల్టును
పశువుల మేతగా తయారు చేయుదురు. అవిసె నూనె ఫ్యాళక్ట
రీలలో అవిసెగింజలను ఆడగా లభించిన పిండిని కూడ పశు
వుల మేతగా వినియోగింతురు.
నేలబొగ్గు-కర్పనీకరణ [చూ] (ప్రక్రియలో కోల్‌ తారు
న్వేదనోత్పన్న ముల [చూ.] ఉపయోగములు ఉపోత్సన్న
ముల వినియోగములకు న్నుపసిద్ధ నిదర్శ్భనములు. కోల్‌
గాస్‌ ఉత్పత్తికి నేలబొగ్గును కర్భనీకరించుటవలన లభించిన
కోకు ఇ్రుంధనముగా విక్రయింపబడును; ఆ (ప్రక్రియలో నే
లభించిన కోల్‌ తారునుండి వివిధోపయు క్రములగు పెక్కు_
ఉత్పన్నములు నేడు తయారగుచున్నవి. కోల్‌ తారును
ఆంశికముగా స్వేదించినపుడు దానినుండి జెన్టీన్‌ వ్యుత్సన్న
ములు విడివడును; అవి పలురకముల రంగుల, మందుల,
పరిమళ (ద్రవ్యముల, బాప్పుశీలములై న బజెన్టోల్‌ [ద్రవముల
ఉత్పత్తికి ప్రస్థాన (ద్రవ్యములు; 'బెన్టోల్‌ (ద్రవములు (చావక
ములుగ, మోటారుకారు ఇంధనములుగ ఉపకరించును,
అమోనియా నీటినుండి అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ ను తయారు
చేసి, దానిని ఎరువుగా వాడుదురు. అయితే, ఉపోత్సన్న
ముగ దాని వినియోగము ఇటీవల విస్తారముగ అమో
నియా సంయోజింపబడుట (ప్రారంభ మైన నాటినుండి
చాల వరకు అంతరించినది.
ఇటుల ఆదిలో వ్యర్థములుగ గోచరించినవి కొన్ని
అమూల్యములై న ఉపోత్సన్నములుగ మారుటయు,
ఒకప్పుడు విలువైనవి కాలక్రమమున పనికిమాలుటయు
జరుగవచ్చును. ఇందుకు లెబ్లాంక్‌ సోడా పద్ధతిలోని
ఉపోత్పన్నము హై|డో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ దృష్టాంతమని వైన
చెప్పితిమి. మరియొక దృష్టాంతము: విద్యుత్‌ విశ్లేషణ
(ప్రక్రియను అనుసరించి- సోడా యౌగికములను ఉత్పత్తి
చేయు తొలి రోజులలో క్లోరిన్‌ ఉపోత్సన్నము ఉత్పత్తి

251

ఉప్ప తా వినిమయము

దారులకు చీకాకు కలిగించినది. కాని, ఆ పరిస్థితి నేడు తారు
మారై నది. ఉప్పు నీటిని విద్యుత్‌ విశ్లేషణమునకు గురిచేసి
కాస్టిక్‌ సోడా[చూ.]ను ఉశ్చాదించు కాస్ట్హ్నర్‌ - కెల్‌ నర్‌
పద్ధతిలో లభించు హై|డోజన్‌, క్లోరీన్‌ ఉపోత్సన్న ములు
చాల విలువై నవి. హై(డో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ను, విరంజన
చూర్చము (బ్లీచింగ్‌ పౌడరు)ను తయారుచేయుటకు
వాటిని నేడు విరివిగా వినియోగించున్నారు [చూ.
విరంజన చూర్ణము].

కొన్ని పరిశ్రమలలో గాలిలోనికిపోవు ఫ్లూ వాయువుల
నుండి జెర్ళేనియమ్‌, సెలీనియమ్‌ మూల ద్రవ్యములను
శెండిటిని సాధించుట జరుగుచున్నది. కార్బొనేట్‌ ఖనిజము
నుండి జరుగు వెనేడియమ్‌ ధాతుసాధనలో శేడియమ్‌్‌,
యు శేనియమ్‌ ధాతువులు ఉపోత్సన్న ములు. రాగిని, సీస
మును విద్యుత్‌ విశ్లేషణ సవాయమున శుద్ధి చేయుటలో
వెండి, బంగారము, ప్లాటినమ్‌ వంటి అమూల్య ధాతువులు
సం|గహింపబడుచున్నవి. సోడియమ్‌ కార్బొనేట్‌ (చాకలి
సోడా)ను ఉత్ప త్తిచేయు సాల్వే ప్రక్రియలో కాల్సి
యమ్‌ కోరెడ్‌ ఒక ఉపోత్సన్నము. ఫాస్ఫేట్‌ శిలనుండి
ఫాస్స్ఫారిక్‌ ఆసిడ్‌ను ఉత్ప త్తిచేయు “డోర్‌” పద్ధతి వంటి ఏ
ఆర్ద్ర ప్రక్రియలో నై న జిప్ఫమ్‌ అని పిలువబడు కాల్సియమ్‌
సల్ఫేట్‌ ఉపోత్సన్న ముగ లభించును. దానిని రాసాయనిక
ఎరువుల ఉత్ప _త్తి యందు, అమోనియమ్‌ కార్బొనేట్‌ ను
వినియోగించి అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ ను ఉత్ప త్రిచేయుట
యందు పూరకము (ఫిల్లరు)గా వాడుదురు. అనేక పారి
'్రామిక (పక్రియలలో కాల్సియమ్‌ సిలికేట్‌ తో కూడిన
చినైము (స్థాగ్‌ తయారగుచుండును; అది తరుచుగా రోడ్డ
నిర్మాణమున ఉవయోగింవబడును. చక్కెర వడార్థము
లను పులియ పెట్టుట వంటి కిణ్వ(పక్రియ (ఫెర్మెంశేవన్‌ )కు
గురిచేసినపుడు (పథాన ఉత్పన్నము అగు ఆల్కహాల్‌ తో
పాటు ఉపోత్సన్నముగ లభించు కారన్‌ డై ఆక సడ్‌ను
శీతలీకరణ సొధనములలోను, షర్చత్తులలోను వాడుదురు.
మురుగు నీటిలోని సల్ఫేట్‌ లను సూత్ము |క్రిమిచర్యమూల
కముగ ఆక్సీవారించి, ఇటీవల గంధకము తయారుచేయ
బడుచున్నది. ఇది ఉపోత్సన్నముల ఉత్ప త్రి వినియోగము
లకు నవీన దృష్టాంతము, కె.పి, గో. రః

ఉష్ణతా వినిమయము: (పదాన స్థానము (సోర్స్‌,
ఆదాన స్థానము (సింక్‌ ) అని పిలువబడు ఉష్ణ, శీతల వస్తు
వుల మధ్య జరుగు ఉష్ణ తా వినిమయపు రేటును అనుశీలించు
విజ్ఞాన శాఖకు “ఉప్ప తావినిమయము” అని పేరు. కొలు
ములు, వినిమయకములు, పూర్వతాపకములు,
కరణులు, సాం|దీకారకము (కండెన్సర్‌ )లు, ఆవిరి యంత్ర

ములు, పరమాణు యం|తములు వంటి వీవిధ పరీకరముe
రూపకల్పన, నిర్మాణము, పనిచేయు తీరులు మొదలగ
వాటియందు జరుగు ఉప్ప తా వినిమయమును నియం తించ
నియమములు మిగుల పథానములు.

ఉపష్టతా వినిమయ యాంతిక ప్రడ్రయలు: (వదాః
స్థానమునుండి ఆదాన స్థానమునకు వేడిమిని తరలించుటక
విలకణములగు మూడు పద్ధతులు కలవు, అవి వవానమ
(కండక్ట న్‌) అనగా వేడిమి పారుదల, |[ప్రాపణము (కనే
క్షన్‌) అనగా వేడిమి చేరుదల, వికిరణము (శేడియేషన్‌ )
ఇంజనీరింగు (ప్రయోగములందు వినియు కృములగు (కార
ములు వీటి ఏ శెండింటి లేదా మూడింటి సంయోగములో
అయి ఉండును,

వహనము : (దవ్యఘటకములగు అణువులు తగినంత
చలనము లేకుండ, వస్తు శరీరమందు నెలకొల్పబడు తాప
క్రమ భేదము యొక్క (పథావముచే ఒక ఛాగమునుండి
వేరొక ఛాగమునకు జరుగు ఉస్లత యొక్క సంక్రమణ
మునకు వవానము అని పేరు, వవానమునందు గతిజ శి
(కై_నటిక్‌ ఎనర్జీ) ఒక అణువునుండి (పక్కనున్న అణ
నకు అందించబడును,

(ప్రాపణము: ద్రవమును కలియ బజెట్టుటవలన (దవజ
యొక్క. వేడిగానున్న ఛాగమునుండి చల్చ్బ గానున్న భాగ
మునకు వేడిమి అందించబడుటకు '(ప్రాపణము' అని పేరు.
తాపక్రమ భేదము కారణముగ ద్రవథాగములందు జనించు
సాం[దతా భేదముల హేతువుచే ద్రవము చలించును. ఇది
సవాజ [పాపణమునందు సంభవించు (ప్రక్రియ. నిర్భంధ
(ప్రాపణమునందు [దవచలనము యాంత్రిక సాధనములచే
సంభ వింపవచ్చును.

ఒకప్పుడు ఏక కాలమందే వవానము, వికిరణము అను
(వక్రియలు రెండును జరుగుచు తాప వినిమయమునకు
కారణము కావచ్చును.

వికిరణము: ఘనములు, [(్రవములు, వాయువులు
విద్యుత్‌ అయస్కాంత తరంగ రూపమున వికిరణ శక్తిని
విశేపించుటయో, విచూషించుటయో చేయగలవు. ఒక
'వేడివస్తువును ఒక చల్లని వస్తువు యొక్క సమీపమందు ఒకే
ఆవరణలో ఉంచినపుడు, ఆ రెండిటి మధ్య తాపశక్తి విని
మయము నిర్విరామముగ జరుగుచుండును. వేడి వ స్తువునకు
వికిరణమును విచూషించు శేటుకన్న వికిరణమును విశే
పించు రేటు ఎక్కువ; చల్లని వస్తువునకు విజేపించు శేటు
కన్న విచూషించు రేటు ఎక్కువ. కొన్ని వాయువులు,
ఘనద్రవ్యములు తాపశ క్రి విశేపించుటకు, విచూషించు
టకు కూడ సమర్థములు.

252

వహనము : మౌలిక నమీకరణము (ఫోరియర్‌ నియ
మము) ఒక సజాతీయ భఘటక నిర్శితమగు వస్తువు గుండ
ఉన్లము (పవహించునపుడు తాప వినిమయపు శేటు వస్తువు
యొక్క పొడవు అంతట నెలకొల్పబడిన తావ [క్రమ శేదము,
తాపష[పవాహ దిశకు లంబముగా ఉండు వస్తువు యొక్క
అడ్డుకోత తలము యొక్క వైశాల్యము అను శెండిటితో
కూడిన నిష్పతిలో ఉండును. తాప వినిమయపు శేటు
వస్తువు యొక్క_ దళసరికి (అనగా తాప వవాన మార్గము
యొక్క పొడవుసకు) విలోమ నిష్పత్తిలో ఉండును.
ఆ నిప్ప త్తి నమీకరణమును ఇటుల (వాయవచ్చును:

అ At
q=KA te tes 3 we eee sees src s00s 1
చ (1)
ఇచట = శాప వినిమయపు రేటు; డ= ఛేద

వై శాల్యము; t= వస్తువునందు స్థాపించబడిన తాపషక్రమ
భేదము; ౫= వస్తువు దళసరి,

ఒకటవ సమీకరణమును శకరూపములోనికి (క్రింది
విధమున మార్చవచ్చును:
IO PAG ARTA ON,
x[KA RR

రెండవ సమీకరణము విద్యుత్‌ లేదా జలము (ప్రవ
హించు (ప్రక్రియకు అన్వయించు శక నమీకరణమును పోలి
ఉన్నది, ఈ సమీకరణము ఒక నియత కాలమందు (ప్రవ
హించు [దవ (విద్యుత్‌ ) రాశి, (రక శకమునకు అను
లోమముగను, (పవావామునకు అడ్డు తగులు నిరోధమునకు
(పతిలోమముగను మారుచుండునని చూపుచున్నది.
ప్రవావాము = శక్ళ/నిరోధము........ (8)
ఒక నిరోధక (ద్రవ్యము గుండ [ప్రవహించు విద్యుత్‌ రాశికి
అన్వయించు సమీకరణము :
వ «2 (4)
RE
ఇచట !=నియత కాలములో (ప్రవహించు విద్యుత్‌
రాశి; డ= శక భేదము; R=నిరోధము.
చదునైన గోడల గుండ జరుగు తాప్మప్రవాహము : పెక్కు.
పొరలు కల గోడ గుండ జరుగు తాప స్థిర |ప్రవావాము
అనగా ఒక కొలిమి, బాయిలర్‌, అగ్ని పేటిక వీటిలో
ఉన్నట్లు మూడు |[దవ్యముల వరుస కూర్పు గుండ జరుగు
ప్రవావామును క్రింది నమీకరణము తెలియజేయును:

TT Doe

At At
q= i
mE Rane
Paw
xz x x
le ot 4 ర తకం టర లం కక ర్‌
Kia 'KaA fsa శ)

4 పతా వీనిమయము

(పాపణము : (ప్రాపణ రూప తావ వినిమయము ([దవము
యొక్క స్థాన చలనము వలన జరుగును. పాత్ర యొక్క
వేడి తలమునకు దగ్గర ఉన్న శీతల (ద్రవము ఉహ్పమును
(గ్రహించి, తక్కిన |[దవథాగములకు వేడిమిని అందించును.
యాంత్రిక (పరణ రహితముగ జరుగు (ప్రావణ (ప్రక్రియకు
సవాజ |ప్రావణము అని చేరు. కాని, ద్రవమును యంత్ర
ముతో కలియ జెట్టి నపుడు _వేరిత (ప్రావణము కారణముగ
తాపవినిమయము సంభవించును. అమలులో ఉన్న (ప్రక్రియ
లలో తప్ప లేదా శీతల (ద్రవము విసురుతో (పవావా నాళ
ములపై |ప్రసరింపజేయుటవలన |ద్రవములందు కల్గ లము
లేదా సంతోభము ేగును. ఇట్టి పరిస్థితులలో ఒక గట్టి
గోడగుండ శీతల _్రవములోనికి వేడిమి (ప్రవేశించును.

పొర యనెడి భావము: ఒక స్థిర తలముపై ఒక [దవము
(ప్రవహించునపుడు చలించు [ద్రవమునకు, స్థిరతలమునకు
మధ్య ఒక పలుచని (ద్రవపు పొర స్టీరతలమును అంటి పెట్టు
కొని ఉండునని ఛావించబడుచున్నది. (పవహించుచున్న
(దవమునకు అడ్డు తగులు నిరోధము ఈ పొరచే ఏర్పడును.

ఈ పొరకు అడ్డముగ వినిమయితమగు ఉప్ప రాశి, ఈ
పొర చై_శాల్యము, ఈ పొర అంతట సంభవించు తాపషక్రమ
భేదము అను శెండిటిని పట్టి ఉండును. ఈ భూశార్థ
మును క్రింది సమీకరణము సం[గహించుచున్నది:

qe= hp A theses uads Ae ga (8)
ఇందు ॥ నిష్పత్తి స్థిరాంకము. దీనికి పొర యొక్క
(పశ్యేక ఉప్పవినిమయ గుణకము అని పేరు. తాప (క్రమ
భేదము ఒక డిగీ అగు పరిస్థితులలో ఒక చదరపు మీటరు
వై_శాల్యమున ([పవహించు ఉప్ణమునకు (కిలో శకేలోరిలలో
లెక్క. పెట్టునపుడు) ॥ యూనిట్‌లు లెక్క కేలును,

మొ త్తపు ఉప్ప వినిమయ గుణుకము: కొన్ని ముఖ్య
సందర్భములలో ఒక |దవమునుండి మధ్యను అడ్డుగానున్న
గొట్టపు గోడ గుండ ఇంకొక (్రవములోనికి వేడిమి (వ
హించ వలెను. ఈ వేడిమి ఒక వరుసలో ఉన్న వలు అడ్డం
కుల గుండా (ప్రవహించవలెను. అతిక్రమించవలసిన నిరోధ
ములు మూడు: రెండు పొరలు, వీటి మధ్యన ఉన్న గోడ.
ఈ మూడును సమర్పించు నిరోధము మొ త్తపు నిరోధము.
మొత్తము మీద ఉష్ప్రప్రవావాము, ఉష్థ వినిమయ తల
వై_శాల్యము, మొత్తము మీద సంభవించు తావ క్రమ
భేదము ఈ రెంటిని బట్టి ఉండును:

Q= UA (at) మొత్తము... En C0)

ఇచట నిష్పత్తి స్థిరాంకము ౮ మొ త్తపు ఉప్ప వినిమయ

గుణకము అని పిలువబడును. ౮ యొక్క వ్యుత్క మ
సంఖ్య (పశ్యేక నిరోధముల సంకలిత సంఖ్య,

253

ఉష్ణ తా వినిమయము
1 1 1 శ
mre mere అ000 ఆ999 wooo terseee, s000 0009 (8)
ఇచ్చట h, hh, గోడ యొక్క. లోపలి వెలుపలి తల
ముల ఉప వినిమయగుణకములు; ౫౪/: గొట్టము గోడ
సమర్పించు నిరోధము.
పొరల (ప్రత్యేక గుణక మూల్య నిర్భయ విధానము:
వర్తుల నాళములందు సంభవించు తాప వినిమయమునకు
అన్వయించు (ప్రశ్యేక గుణకముల మూల్య నిర్భయమునకు
[క్రింది నమీకరణము ఉపయోగ్యము:

ig | - క Sone,

ఇచ్చట 4 చాళపు నడిమి కొలత, / గొట్టములోని
'(దవ్యము యొక్క బుజువేగము. ?, ర, ££, £ [క్రమముగ
(ద్రవము యొక్క సాం|దత, విశిష్టోవ్షత, స్నిగ్ధత, తాప
వాహాకత అను భౌతిక ధర్మములు,

సాధారణ (ద్రవము ప్రవావా విషయమున శేనాల్డ్‌

h=0-028
zs a

d
సంఖ్య 7 2100 కన్న ఎక్కువై నపుడు ఈ సమీ

కరణము నిశితమైన ఫలముల నిచ్చును. అయితే, ఈ సమీ
కరణమందు విని యోగింపబడు అనేక పదముల మూల్య
ములు ఒక దానితో ఇంకొకటి పొందిక కలిగి ఉన్న ఏకాంక
ములలో వ్య _క్షపరుపబడవ లెను,

కంకణాకారము కల మార్గముల గుండ (దవముల
సంక్రుబ్ద (పవాహము: కంకగాకార మార్గ ముల సంభవించు
తాప వినిమయము యొక్క. |ప్రశ్యేక గుణకమును మీది
నమీకరణమును ఉపయోగించి సమానమైన నడిమి కొల
తను (గ్రహించి, నిర్ణయించ వచ్చును.

వర్తుల నాళముల లోపల గ్రవముల బుజు మార్గ
(ప్రవాహము: వర్తుల నాళముల లోపల బుజు మార్గ [దవ
(పవావామునకు శేనాల్డ్‌ సంఖ్య 2,100 కు తక్కువైన
పరిస్థితులలో (క్రింది సమీకరణమును ఉపయోగించవచ్చును:

h—176 =} Mrs rer,

ఇచట ౪=|పవావాపు బరువు రేటు; L=గెట్టము
పొడవు,

(దవ ధాతువులు : సోడియమ్‌, పొటాసియమ్‌, పాద
రసము, బిస్మ త్తు మొదలగు [ద్రవ ధాతువులకు తక్కిన
వాటికి లేని శాప వినిమయమునకు అనుగుణమగు కొన్ని
విశిష్ట లక్షణములు కలవు.

ద్రవ ధాశువుల తాపవావాకత ఇతర (ద్రవముల వాటి
కన్న చాల ఎక్కువ; అందుచే వాటి (పాంటిల్‌ సంఖ్య

Cp w
e

) చాల న్వల్పము. అది 0.005-0.08 |(శేణిలో
ఉండును, గ్రవధాతువుల అత్యున్నత తాప వావాకత
కారణమున వాటి తాపవావాకతా _ప్రాపణములలో వావా
కతదే పై

సహజ (పాపణము: త ప్పతలము ఒకటి పరిసర శీతల
ద్రవముచే ఆవరింపబడిన పరిస్థితులలో ఆ తలమును సాజా
త్తుగ అంటిపెట్టికొని ఉన్న (దవము పై కిలేచుటకు ఉంకిం
చును. ఏలన, చాని సాంద్రత తగ్గి చాని స్థానములో శీతల
ద్రవము (ప్రవేశించును. తాషుక్రమ భేదము శారణముగ
సంభవించు సాం[దశా ఛభేదములకు సవాజ (పాపణమని
చేరు, (ద్రవ పనరణ వేగము, సాందశా భేదములను పట్టి-
ముఖ్యముగ (ద్రవము యొక్క జ్యామితీయ ఆకారమును
పట్టి-ఉండు ను.

మరుగు (దవములు : త _ప్పతలమునకు సమీపమున ఉన్న
ద్రవము కొంత ఆవిరిగా మారుటకు అవకాశము ఉండు
నట్లు శ్రీ ఘగతిని వేడిమిని అందించిన ఎడల (ద్రవము మరు
గును. ఆవిరి బుడగలు జనించి (ద్రవము గుండ పైకి లేచును,
ఈ దృశ్య [వక్రియను “మరుగుట ' అని అందురు.

తాపోత్స త్తి స్థానము, వేడెక్కుచున్న [దవము - వీటి
మధ్య తావక్రమ భేదమును ఎక్కువ చేసినకొలది మరుగు
దల ఎక్కువ తీవమగును. ఈ తావక్రమ భేదము తగినంత
పరిమాణమునకు పెరిగినపుడు శతాపోత్సంత్తి స్థానము
యొక్క ఉపరితలము ఒక ఆవిరి పొరచే కప్పబడును. ఫలక
తాప క్రమము 110°63 తగ్గి ంచినపుడు జలవిందువు ఫలక
మును తడుపును. అందువలన అధిక తాప|క్రమము వద్ద
కన్న న్యూన తాషక్రమము వద్ద నీరు ఎక్కువ శీ(ఘముగా
ఆవిరిగా మారును,

ఏ తాషక్రమ ఛేదమునకు పైన (ప్రత్యేక శాప వినిమయ
గుణకము పొరవలన కలిగిన నిరోధముచే తగ్గుటకు [పారం
భంచునో, ఆ తాషక్రమ 'భేదమునకు “చరమ (క్రిటికల్‌ )
తాషక్రమ భేదము” అని పేరు. మరుగుచున్న నీటికి చరమ
తాష్మక్రమ భేదము దరిదాపు 2౦ ఉండును.

సాంద్రీకరణము : నంతృ ప్ప తావక్రమముకన్న తక్కువ
తాపకమములో ఉన్న గోడలు గల పాత్రలో నీటి ఆవిరిని
సంతృ ప్పస్థితిలో ఉంచిన ఎడల, నీటి ఆవిరి రెండు సంపూర్ణ
ముగ భిన్నములగు రూవముల (దవీభవించును. అందొక టి
పొరమాదిరి సాం దీభ వనము అనగా (ద్రవీభవించు తల
ముషపై ఆవిరి నిబిడమైన పొరగా ఏర్పడును, శెండవది:
బిందురూవ సాం దీభవనము ఈ వక్షమందు |దవీభూత మైన
ఆవిరి తలమును తడపదు; దానిపై బిందువుల రూపమున

చేయి.

254

పోగగును. ఈ బిందువులు కొంత పరిమాణమునకు పెరిగి
(దవీభవనతలమునుండి దిగజారిపోవును, ఇట్టి స్థితిలో (దవీ
భవనతలము బిందు రహితము అగును. ఆ తలముపె బిందు
వులు నూతనముగ ఏర్పడుటకు మరల (ప్రారంభించును.
ఇట్లు (ద్రవము ఉన్నంతవరకు వపర్యాయ।క్రమమున ఈ
వ్రక్రియ జరుగుచుండును.

పొరమాదిరి సాం|ద్రీకరణమందు కన్న, బిందు రూప
సాం|ద్రీక రణమునకు తాపవినిమయ గుణకము నాలుగు
నుండి, ఎనిమిదిరెట్ల వరకు ఎక్కువగా ఉండును. ఇట్టి
పొరమాదిరి సాం|దీభ వనమునకు గాని, బిందురూప సాం|ద్రీ
భవనమునకు గాని కల కారణములు తెలియవనియే చెవ్న
వలెను. సాధారణముగ నున్నటి నిర్మల తలములు పొర
మాదిరి సాం|దీభ వనమునకు ఎక్కువ అవకాశము ఇచ్చును
అని చెప్ప వచ్చును. సాం|దీభవనము బిందురూపమైనచోే
పొరకు సంబంధించిన వినిమయ గుణకమును
ముందుగా చెప్పుటకు శెలిసిన పద్ధతులు లేవు. కాని, పొర
మాదిరి సాందీభవనమునకు సంబంధించిన గుణకమును నిర్ల
యించుటకు నుస్సుల్హ్‌ సాధించిన ఈ సమీకరణమును ఉప
యోగించవచ్చును,

వికిరణము : వికిరణ ఫలముగ శాప వినిమయము
సాధారణముగ వవాన, |ప్రాపణ (వక్రియలతో చాటు
జరుగుచుండును. తక్కిన శెండు విధములగు శాప
వినిమయముతో సరిపోల్చి చూచినచో వికిరణ |ప్రక్రియ
యందు సంభవించు తావవినిమయము శక్తిని విశేపించు
వస్తువు యొక్క తాషక్రమోన్నతి పట్టి ఉండును. తాప
క్రమము ఎక్కువగు కొలది, వికిరణ ప్రక్రియ (ప్రాథాన్య
మును వహించుచుండును.

వికిరణ రూపమున తాపము యొక్క వినిమయమునకు
యానక (దవ్యము అక్కర లేదు, అది విశేపక వ సువునుండి
విద్యుత్‌ అయస్కా_ంతతరంగ రూపమున |పసరించును.
సాధారణ తాషక్రమములందు గాలి పొరలగుండ వికిర
ణము ఎట్టు (ప్రసరించునో అట్టి విధముగనే నిర్వాశావకాళశ
మందు కూడ (ప్రసరించును.

కృష్ణవస్తు వికిరణము: ఒక నియత తాషకమము వడ్డ
గరిష్ట సాధ్యరాశి తావశళ కిని విశేపించు వ స్తువునకు “కృష్ణ
వస్తు'వని చేరు [చూ సం, 2-పు, 47]. (వకృతిలో సంపూర్ణ
కష్ణ వస్తువనునదిలేదు. అయినను, కృష్ణ వస్తు భావము
చాల ఉపయోగ్యము. ఏలన్క డాని వికిరణమును నియం
(డ్రించు నియమములు చాల సరళములు. అదియునుగాక,
కృష్ణ తలము తప్ప మరియే ఇతర తలము ఎక్కువ
శ క్రిని వికిరింపనేరదని నిరూపించవచ్చును.

తాప

ఉప్ప తా వినిమయము

ఒక యూనిట్‌ వై_శాల్యము గల కృష్ణ వస్తువు వికిరించు
మొత్తపు శక్తి దాని వరమ శతాషృకమము 4వ ఘాత
మునకు అనులోమముగ మారుచుండును.

GAT

ఇచట ౧=ఒక సెకనుకు వికరింవబడు శక్తి; డి=వితేవ
తల వైశాల్యము; T=పరమ తాప క్రమము; T=
స్ట్రి ఫాన్‌ E బోల్డ్‌ జ్‌మన్‌ స్ట రాంకము,

వాస్హవిక వస్తువు ఏదియు కృష్ణ వస్తువంత శ కిని
వికిరించ లేదు, వాసవ వస్తువు యొక్క. వికిరణము (కింది
సమీకరణముచే తెలుపవచ్చునుః:

HE CA Tena (12)

ఇచట డ్‌=న స్తువుయొక్క వికేపకత లేద్యావిశేపకతా
సామర్భ నము, వికిరణ సామర్థ్యము ఎప్పుడును ఒకటి కన్న
తక్కు వెన భిన్నాంకము; ఏలన ఇది సాపేక సంఖ్య. అనగా
ఆ వస్తువు వికరించు శక్తి, ఆ తశాపక్రమము వద్దనే కృష్ణ
వస్తువు వికెరించు శక్తిలో ఎన్నొవ ఛాగమో తెలుపును
గనుక, భిన్నాంక మగును.

వికిరణ శ క్రి, విచూషణము: తక్కిన వాటికి సాపేతముగ
శీతలస్థితిలో ఉన్న వస్తువువెబడు వికిరణ శక్తిలో ఒక
భాగము విచూషించ బడును; ఒక భాగము పరావర్థితము
అగును; మిగిలిన భాగము పార పేషితము అగును, శాని,
వ్యవహార మందు గోచరించు వికిరణమును చొరనీయని ఘన
వస్తువులు అనేకములు చాల స్వల్ప ఛాగము శక్తినే తమ
గుండ పోనీయగలవు, ఒక వస్తువుపె వడిన వికిరణ శ కిలో
విచూషించబడిన భాగమునకు ఇ అను గురుతు ఉంచబడినది.
దీనికి విచూషకతా సామర్థ్యము అని పేరు. ఇది ఎప్పుడును
ఒకటి కన్న తక్కువ విలువ కలిగి ఉండును. అనగా, అది
భిన్నాంకము. ఏ వస్తువునకై న వరావర్తిత, విచూషిత,
(పేషీత శకృరింశముల సంకలిత రాశి వస్తువుపై బడిన
మొ_త్తపు శ క్తి రాశికి సమానము.

ఒక నియత తావ|క్రమము వద్ద ఒక (దవ్యము యొక్క
విచూవకత ఆ తాప క్రమము వద్దనే దాని వికిరణ సామర్థ్య
మునకు సమానముగ ఉండునని కిర్మాఫ్‌ నియమము చెప్పు
చున్నది. అనగా క = 0,

ఒక కృష్ణవస్తువు విషయములో డ్‌-4=1, అందువలన
కృష్ణ వస్తువు తనపై బడిన వికిరణము నంతను కబళించును.
ఇది కృష్ణ వస్తువు యొక్క. విశిష్టలక్షణమని ఇడివర శే చెప్పి
ఉంటిమి.

ఒక నియత తలము యొక్క. విచూషకశతా మూల్యము
వికిరణ తరంగముల పొడవును పట్టి ఉండును. ఒక నిర్దిష్ట
తాష్మక్రమము వద్ద ఏ వస్తువు యొక్క విచూవకత అన్ని

255

Coes ses see sess

ఉప తా వినిమయము

తరంగ దై ర్ల గ్రములకు సమానముగనే ఉండునో అట్టి
వస్తువునకు ధూసర వస్తువని పేరు

పనతలముల మధ్య వికిరణము: ఒక ఆవరణలో
ఉంచబడిన రెండు భిన్నతలముల మధ్య జరుగు వికిరణ
వినిమయమును గురించి శెండు విషయములను ఆలో
చన లోనికి తీసికొనిరావలయును: 1. ఆ తలముల పర
స్పరాభిముఖ ఆకారములు; 2, వాటి వికిరణ, విచూవణ
లశణములు.

తాప నంక్రమణ పరికరము: మామూలు రాసాయనిక
యంత్ర పరికరములందు శారసిల్లెడు శీతలీకరణ, తాపన
సమస్యలలో ఒక ధాతు కుడ్యముగుండ ఒక ద్రవము
నుండి ఇంకొక |దవమునకు వేడిమిని సం|క్రమింప జేయుట
చాల ముఖ్య మైనది. (ప్రక్రియలో అది నిర్వహించ
వలసిన కార్యమును బట్టి తాప వినిమయ వరికర నిర్మా
ణము నిర్భయింపబడును. రెండు (ప్రవావాముల మధ్య
తాప వినిమయకములు వేడిమిని _పునస్సం|గహించును.
(ప్రక్రియలోని ద్రవములను వేడి శేయుటనై తాషక్రమము
లను ఉపయోగింతురు. ఇందుకు నీటి ఆవిరి సాధారణ
ముగ

వాడుకలో ఉన్నది. (ప్రక్రియలో (దవములను

తాప వినిమయకములు : తాపకములు, తావ వినిమయ
కములు అను శబ్దములు సమానార్థకములుగ (ద యోగింవ
బకుచున్నవి. కాని, రెండవ శబ్దము ఒక (దవము నుండి
వేరొక దానికి తాపమును అందజేయు (ప్మక్రియకు తరు
చుగ వాడుకలో ఉన్నది.

ద్వి నాళికా తాప వినిమయకములు: మొ త్తపు తాప
వినిమయక తలము కొంచెమైనపుడు అనగా 10-12 చ.మీ,
గాని, అంతకన్న తక్కువ గాని వై_శాల్యమును కలిగి ఉన్న
ప్పుడు ఈ ద్వినాళికా తాప వినిమయకము మిక్కిలి ఉప
యోగ్యమైనది. చిత్రము-1 లో దీని సరళరూపమును కన
పరచుచున్నది.

ఒక (దవము ఒక నాళము గుండ ప్రవహించుచుండ,
రెండవ [దవము మొదటి నాళముషపై అమర్చబడిన రెండవ
నాళమునకు, లోపలి నాళమునకు మధ్య ఉన్న అంతరాళ
ములో పారుచుండునట్లు అమర్చిన పరికరము ఈ ద్వినాళికా
తాప వినిమయకము. ఇట్టి జతలను ఎన్నిటినై న ఒక దాని
(పక్క ఇంకొకదానిని నిలబెట్టి అమర్చవచ్చును.

ఈ పరికరము చాల సరళమైనది, అందుచే గొటము
అతో పనిచేయు ఏ పనివాడై నను దీనిని కూర్చగలడు.

చిత్రము - 1
ద్వినాళికా తావ వినిమయక ములు

చల్గార్చుటకు శీతకములు వాడుదురు. ఇచటను నీరే
ముఖ్య (దవము. సాం|ద్రీకారకములు, వ్రాత సమర్పక
ములు - వీటి ముఖ్య (పవృ_త్తి చావ్పనుల గుప్తోప్టతను
విచూషించి వాటిని [దవములుగా మార్సుట. జల చాప్పీ
కరణులు నీటిని ఆవిరిగా మార్చి, మిగిలిన (ద్రవ్యము
యొక్క సాం|దతను ఎక్కువ జేయుటయందు ఉపయో
గించును. నీటి కంచు ఇతర [దవము చాప్పీకరించబడు పరి
స్థితిలో పరికరమునకు “బాప్బీకరణి” ఆని పేరు.

దినిని తయారు చేయుటకు అగు ఖర్చు కూడ చాల
తక్కు_వ.

నాళ తాప వినిమయకములు : ఇవి శాప వినిమయకము
లలో కెల్ల మిక్కిలి (పధానములు. ఈ పద్ధతిని కర్పర నాళ
(ఇల్‌ ట్యూబ్‌ ) వద్ధతి అని తరుచుగ వ్యవవారింతురు,
విపులమైన తాప వినిమయతలములు ఆవశ్యక మైనపుడు
ఈ కర్చ్పర నాళ పరికరమును వాడుదురు. దీని నమూనా
ఒకటి పక్కపుటలోని చిత్రము-2 నందు చూపబడినది,

256

ఒకదానికి ఇంకొకటి సమానాంతరముగ అమర్చబడిన
గొట్టముల కట్ట (క దీని ప్రధానాంగము. ఈ కట్టకు రెండు
నీటి ఆవిరి

y. వెలిద్వారములు

ఆచాన ద్రవ్యము చుక్కలు
చితము-2

ఏక మార్గ నాళ తాపకము
చివరలకు గొట్టపు ఫలకములు B41, B23 అనునవి శెండు
అమర్చబడి ఉన్నవి. ఈ గొట్టముల కట్ట C అను స్థూపా
కారము గల ఆవరణలో అమర్చబడినది.ఈ గొట్టముల కట్టకు
మరల [పతి కొనకును రెండు పంవకపు గదులు (D, D్మ)
కలిసి ఉండును, ! అను సంధాన నాళముద్వారా నీటి ఆవిరి
గాని, ఇతర (ద్రవముల బాప్పుము గాని గొట్టముల చుట్టు
ఉన్న అవకాశములోనికి (ద్రవేళ పెట్టబడును. ద్రవీభూత
జాప్పృము రౌవద్ద వెలుపలికి వెడలును. |ద్రవముగా
మారని వాయువులు బాప్పముతో కూడ “ వద్ద తొలగించ
బడును. అతి విశాల మైన తావక తలము చిన్నదిగా
ఇమిడి ఉండుటయే ఈ నిర్మాణము యొక్క సౌకర్యముగా
చెప్పవచ్చును.

ఇట్టి మాదిరి తాపకమందు మిక్కిలి విశాలమైన తాపక
తలము ఇమిడి ఉండుట వలన నాళముల ఛేద వై శాల్యము
వెద్దదగుటచే, నాళముల గుండ [దవ (ప్రవావాగతి చాల
మందముగ సాగును. బవుళ మార్గతాపకమును ఉప
యోగించి © వావా గతిని, చాని మూలకముగ తాప విని
మయ గుణకమును మరింత వృద్ధి చేయవచ్చును. పంపకపు
గదులలో అడ్డు పలకలు అమర్చుట ద్వారా (ద్రవపవావా
మార్గమును మళ్లించవచ్చును. అందువలన [ద్రవము ఏవో
కొన్ని గొట్టములనే (ప్రవేశించి, పైకి నెట్టబడుటకు ముందు
అనేక పర్యాయములు ముందుకు, వెనుకకు తాపకమందు
పారాడుచుండును.

శాని, ఇట్టి బహు మార్గ తాప వినిమయకములకు కొన్ని
అవలకణములు కూడ కలవు. అందు మొదటిది కాపక
నిర్మాణము కొంచెము క్లిష్ట మగుట; రెండవది ర్రవపసరణ
సంఘర్షణ ఎక్కువగుట. శక్తిని ఉవయోగించి పంపు
చేయుటకు అగు ఎక్కువ ధన నష్టమును పరికర నిర్మా
ణము యొక్క ఖర్చు తగ్గి ంచుటవలన కూడదీయ వచ్చును.

XII-33

ఉన్హతా వినిమయము

తాపకముల విషయములో తాపక తలము యొక్క
పొరగుణకము సాధారణముగ
(ద్రవము గ్రవహించు (పక్క పొరగుణకము కన్నను చాల
ఎక్కువగ ఉండును, అందువలన మొ _త్తపు తాపవినిమయ
గుణక మును వృద్ధిచేయుటకు నేడు (ద్రవ వేగమును
ఎక్కువ చేయుట పరిపాటి్ణయైనది. ఒక [దవము నుండి
ఇంకొక |దవమునకు గాని లేద? ఒక 'వాయువునుండి
ఇంకొక చాయువునకు గాని తాపమును మార్చవలసి వచ్చి
నప్పుడు గొట్ట మునకు వెలువల, లోపల గోచరించు పొర
గుణకములు రెండును సమాన పరిమాణములో నే ఉండును,
అందువలన, ఇట్టి తావ వినిమయకములలో గొట్టము
లోవల, వెలుపల గూడ (ద్రవ చలన వేగమును ఎక్కువ
చేయుట ఆవశ్యకము. వ్యవహారమందు తారసిల్లు అసౌకర్య
ముల కారణమున గొట్ట ములపై ఉన్న ద్రవావా మార్గ
ఛేద వైశాల్యము గొట్ట ములోవలి దానికన్నను జాస్తిగా
ఉండుటవలన గొట్టములకు వెలుపల [ద్రవము యొక్క
వేగము తక్కువ. ఈ పరిస్థితికి పరివారముగ, ప్రవావా
మార్గమును పొడిగించుటకు, (దవ మార్గపు ఛేద వైశాల్య
మును తగ్గించుటకు, తాప వినిమయ గుణకమును అనుగుణ
ముగ ఎక్కువ చేయుటకు బద్దలు పెట్టుదురు. అట్టి నిర్మా
ణము చిత్రము-కి లో కననగును.

(ప్రసరించు (దక్కును,,

వెలిద్వారము

చిత్రము -శి

చేప రెక్కలవంటి గొట్టములు : లోపల గొట్టములో
(ప్రవహించు చున్న నీటి ఆవిరి సహాయమున గొట్ట ములకు
చుట్టును ఉన్న గాలిని వేడెక్కించుటకు ఉపయోగించు
తాప వినిమయకము యొక్క పవృ తిని విచారింతము.
ఆవిరి వైపున గుణకము చాల ఎక్కువగ ఉండును. గాలి
(దక్కది మిక్కిలి తక్కువగ ఉండును, అందువలన మొత్తపు
గుణకము గాలి (పక్కనున్న దానికి ఇంచుమించు సమాన
మగును. ఈ సన్ని వేళమందు అతిశయిత తాపక సామర్థ్య
మును సాధించుటకు పెద్ద పెద్ద ఛాతు ఫలకములు ఉంచ
వలెను. దానికిగాను అనేక విధములగు విస్తృత తలములు

"a

వాడుకలో కలవు. శె. ను. రా,

257

ఉప్గయం|త్రములు
ఉప్పయం[త్రములు : ఇంధన దవానము వలన గాని,
మరొక ఆధారము నుండి గాని . ఉప్ణళ క్రిని (గ్రహించి,
దానిని యాం|తికపు పని (మెకానికల్‌ వర్‌) గా మార్చ
గల ఏరకపు ఇంజనునకు గాని, యంతమునకు గాని “ఉ ప్ల
oe అనిపేరు. శక్తి శాన్ర్ర (తెర డైన మిక్స్‌)
రీత్యా ఒక పని ఒక ఆవృత్తి (నై కిల్‌ ) లో నెర వేరవలెనన్న
ఉష్ణోత్ప త్తికి ఒకో (ప్రదానస్థానము, ఉష్ణ విసర్హ నమునకు ఒక
ఆ దానస్థానము, కార్యకరణమునకు ఒక _గ్రవయానకము,
ఉష్ణ శక్తిని పనిగా మార్చుటకు ఒక యాంత్రిక సాధనము
అవసరము. ఉష్టయంతములలో ఉప్ణమును విడుదలచేయు
రాసాయనిక [ప్రతి క్రియయే ఉషఫ్టోత్స్ప ర్తికి ప్రదానస్థానము.
ఆధునిక యం|త్రములలో హై|డో శకార్భన్‌ ఇంధనముల
ఆక్సీకరణమే సర్వసాధారణముగ జరుగు రాసాయనిక
గతి క్రియ.

ప్రతి ఉహ్థయంగత్ర ఆవృ త్తిలోను కార్య కరణ [ద్రవ
యానకము మొదట సంపీడనము (కంపెవన్‌) నకు గురి
చేయబడి, తరువాత వేడిచేయబడును. అందువలన ఆ (ద్రవము
వ్యాకోచించి, ఉపయు క్షమగు పనిని నెరవేర్చి, [దవసంపీఢన
మునకు వలయు శక్తిని సరఫరాచేయును. ఉన యంత్ర
ములు సాధారణముగ నాలుగు ఆవృ తులలో పనిచేయును.

స్థ్‌ర ఆయతన ఆవృత్తి (ఓటో ఆవృత్తి): ఇది కార్య
Hie [దవము సంపీడనమునకు గురి అగుట; స్థిర ఆయత
నము వద్ద అది వేడిచేయబడుట; స్థిర తతుశనము వద్దనే
(దవ చ్యాకోచనము, ఉన్ల వినర్ద నము జరుగుట ఆను
పనులతో కూడిన ఆవృ త్రి.

స్థర (ేష అవృత్తి (డీసెల్‌ ఆవృత్తి): ఇది (ద్రవ
నంపీడనము; స్థిర |పేషమువద్ద (ద్రవమును వేడి చేయుట;
స్థిర ఆయతనము వద్ద (ద్రవ వ్యాకోచనము; ఉష్ణ విసర్టనము
జరుగుట ఆను పనులతో కూడిన ఆవృ ర్తి.

(బేటన్‌ అవృత్తి: వై ఆవృతర్తికి దీనికి గల తార
తమ్యము ఏమనగా [దవ 'వ్యాకో చనము, ఉన్ల వినర్ణనము
స్థిర ఆయతనము వద్ద గాక స్థిర (్రేషము వద్ద జరుగును,
జెట్‌ ఇంజనులు ఈ ఆవృ త్రిలో పనిచేయును, [చూ. జెట్‌
ఇంజనులు ].

రాంకినీ అవృత్తి: ఇది కార్యకరణ ద్రవము స్థిర
ఆయతనము వద్ద నంపీడనమునకు గురచేయబడుట; ఆ (దవ
మును స్థిర పేషము వద్ద వేడిచేసి, దానిని పూ ర్హిగ వాయు
రూవమునకు మార్చుట; ఆ వాయువును మరల మిక్కి లిగ
వేడిచేయుట; స్థిర పేషము వద్ద ఉహఫ్ల విసర్గనము జరుగుట
అను పనులతో కూడిన ఆవృ ర్తి.
ఆవృ త్తిని అనుసరించి వనిచేయును,

ఆవిరి ఇంజనులు ఈ

ఉష్ణ యం|[తములను అంతర్జవాన ఇంజనులు, బహిర్ద
వాన ఇంజనులు అని స్టూలముగ వింగడింప వచ్చును
[చూ. పు. 152; టర్భయిను ]. వి, పాం.

ఎడిసన్‌, తామస్‌ ఆల్వా (18471981) : విద్యుత్‌
పరిశ్రమ రంగమున “మాంత్రికుడు” అని లబ్ధ వతిష్టుడై న
అమెరికన్‌ సాంకేతిక విజ్ఞాని, నవీన సాంకేతిక శాస్త్ర
యుగ కర, గొప్ప (పతిభ కల మేధావి. నూతన నిర్మాణ
ములు ఈయన చేసినన్ని ఇంశకెవరును చేయలేదు. జన్మ
స్థలము మిలాన్‌ (ఓహియో). ఈయన తన 7 వపట
పాఠశాలలో చేరి, ఉపాధ్యాయులు తన్ను “మొద్దజ్బాయి'
అని నిందించుటచే మూడు నెలల తరువాత పాఠశాల చదు
వుకు స్వ గస్తీ చెప్పి, తన తల్లి వద్దనే విద్యను అభ్యనించెను.
చిన్న తనమునుండి [ప యోగములు చేయుటయన్న, నూతన
వ'స్తు నిర్మాణమన్న ఈయన చెవికోసికొనుచుండెడివాడు.
సొంత ముదణ యంతమును నెలకొల్పి, కొంత కాలము
ఒక పత్రికను నడపెను. 15 పండ్ల |పాయమున ఎడిసన్‌ ఒక
"బలి గాఫ్‌ ఆపరేటర్‌ బిడ్డను రైలు [పమాదము నుండి
రతషించెను. దానికి (పత్యుపకారముగా అతడు ఎడిసన్‌కు
చలి గ్రాఫ్‌ వృత్తిలో శిక్షణ ఇచ్చెను. అందువలన ఆతడు
5 పండ్ల పాటు యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌, కెనడా (పథాన నగర
ముల మధ్య పర్యటించుచు అరిిగాఫ్‌ ఆపరేటర్‌గా పని
చేసెను, తీరిక వేళలలో తన (పయోగములను కొన
సాగించుచుండను,

బోస్టన్‌లో పనిచేయుచు ఎడిసన్‌ 1868 లో శాను
మొదట పే"బంటు పొందిన ఓట్లను రికార్డుచేయు విద్యుత్‌
యం(తమును తయారుచేనెను. అయిశే, అప్పుడు దాని
విలువను గు ర్హించినవారు లేకపోయిరి. కావున, అప్పటి
నుండి ఆయన ప్రజలు ఆమోదించు నిర్భాణములను
మాతమే తయారు చేయుటకు సంకల్పించుకొ నెను,
1869 లో న్యూయార్కుకు వెళ్ళి ఎడినన్‌ అచట ఒక కంచె
నీలో ఒక విద్యుత్‌ యంత్రము - ోకరులకు బంగారపు
తాజా ధరలను తంతిమూలమున తెలియపరచునది _ చెడి
పోగా దానిని వెంటనే బాగు చేసెను, ఈ యాద చ్చిక
సంఘటనవలన అతనికి ఆ కంపెనీలో ఉద్యోగము లభింపగా,
నాటినుండి అందులో పనిచేయుచు, ఆ కాలముననే * స్టాక్‌
టికర్‌ ' యంతమును నిర్మించెను. దాని చచంటును
40 వేల డాలర్ల కు అమ్మి తన 22 వ ఏట న్యూయార్కు.లో
ఒక చిన్నతరవో కారాశాను నెలకొల్పెను. అది కాల
గ్రమమున వెస్ట్‌ ఆరంజీ, మెనలోపార్క్‌. వంటి అనేక
నగరములలో కర్మాగారములుగా, పరిళోధనాగార
ములుగా వి స్టరించినది తరువాతి 60 వండ్లలో ఈయన

258

or

చె చిలుకు ఆవిష్కరణలకు, ని రాణ ములకు
పేచెంటులు సంపాదించెను. సాధారణ పరిస్థితులలో పని
చేయగలవి, త్వరగా చెడిపోకుండునవి, అవలీలగా మర
మృ్మత్తు చేయదగినవి అగు పరికరముల నే నిర్మించుట అతని
ధ్యేయము.

ఎడినన్‌ సాధించిన ఆవిష్కరణలు, రూపొందించిన పరి
కరములు; అసంభఖా్యాకములు అత్యు త్తములు, వాటి మూల
మున పూ ర్లిగా గాని, చాలవరకు గాని వికసింపని విద్యుత్‌
పరి(శమ ఆ నాడు లేదు. విద్యుద్దీపము, మసి పారని దీపము,
ఎల క్రిక్‌ పిక్చర్‌ లు, ఎల క్రీ క్‌ శె_ ల్వేలు, డై నమోలు,
ఎల కిక్‌ మోటారులు, కార్బన్‌ [టాన్సిమిటర్‌లు, ఎడిసన్‌
స్టోరేజి బ్యాటరీ, సినీమా యంత్రము, ఫోనో(గాఫ్‌, ఫోనో
(గ్రాఫ్‌ నుండి ఉద్గమించిన
వివిధ సంభాషణ యం|త్ర
ములు అతని నిర్వావా
ములలో ప్రధానము
లై నవి, ఈయన నిర్మిం
చిన కారన్‌ (పేవషకము
బలిఫోనును సమ్మగ
పరచినది, తంతి విధాన
మును కూడ తడు
చెంపొందించెను. ఫోనో
గ్రాఫ్‌ ఎడినన్‌ ఉపజ్ఞ్జ కు
విజయపశాక అని చెప్ప
వచ్చును. అదియు,
సినీమాయంత్రము కలిసి
వినోదమునకు,
వ్యాప్తికి దోవాదము
చేకూర్చినవి. స్వతశ్చలిత
పునశ్చరణ తంతి విధా
నము (ఆటోమాటిక్‌
రిపీటింగ్‌ చలి గాఫ్‌),
మ్నుదణ తంతివిధానము, నడచుచున్న బండ్లతో వార్తా
ప|సారము చేయు పద్ధతి, ఒకే తీ7ెపై పకకాలమున
స్వత శ్చలిత పద్ధతిలో అనేక సందేశములను పంవగల మర్ఫి
'పెక్స్‌ "బలి గాఫ్‌ పద్దతి, విద్యుత్‌ కలము, మిమియో
గ్రాఫ్‌, ఎడిఫోన్‌ (చెప్పి వాయించు యంతము) ఎడిసన్‌
బహుముఖ (పతిభకు శాశ్వత (ప్రతీకలు,

నిచావోరములను కూడ విస్మరించి, నిర్విరామ కృషి
చేయుటవలననే ఎడిసన్‌ ఇన్ని అమోఘ నిర్భ్యాణములను
సిద్ధపరచగలిగాను. తన 88 ఏట ఈయన గోల్లెన్‌ రాడ్‌ అను

వేయి

విద్యా

శామస్‌ ఆల్వా ఎడిసన్‌

ఎమీనీశరణము

మొక్క-నుండి రబ్బరును సాధించు పద్దతికి పేశుంటు సంపా
దించెను. ఒక నూతన ఛావన తట్టినచో దానిని గురించి
కూలంకషముగా చదివి, వేలాది పరిశోధనలు జరిపి తరు
వాతనే వాటి ఆధారమున నూతన యంత్రమును
రూపొందించుట అతని న్వథావము. (పపంచ చేశములు
ఎడినన్‌ కు తమ అధమర్లతను |ప్రకటించినవి. ఇతని ఇన్‌
కాండి నెంట్‌ (మసిజారని) దిపమునకు 1929 లో రజ
తోత్సవము జరిగినది. 1947 లో యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌లో
దేశ వ్యా ప్రముగ ఎడిసన్‌ శతజయంతి నిర్వహింపబడినది.
అనన్య సామాన్య [పతిభాధురీణుడు, స్నుపసిద్ధ అమెరికన్‌
పౌరులలో అ(గేసరుడు అగు ఈయన వినయసంపన్ను
డుగా కూడ వన్నె కెక్కెను. ఆ, వెం,
ఎమీనీకరణము
(ఎమీనేషన్స్‌): ఎమీనీ
కరణము అనగా
-CNH, అనుగురుతుకల
బెంథమును (ప్రవేళ పెట్టి
ఒక ఎమీన్‌ను తయారు
చేయు (ప్రక్రియ. ఇందు
అమోనియా (NH,)
లోని ఒక మై(డోజన్‌
పరమాణువునకు బదులు
యౌగిక అణువులో ఒక
ఆరల్క్మిల్‌ లేదా ఆరిల్‌
గణము దతిష్టాపింప
బడుట జరుగును. కాబట్టి,
ఎమీన్‌ లను అమో
నియా వ్యుత్పన్న ములు
అని థావింపవచ్చును.
ఎమీనీకరణమునకు తరు
చుగ అమోనియా విశ్లే
షణ [చూ.], ఆక్సీ
వారణము అను శెండు పడ్ధతులు ఆచరణలో కలవు.
ఆక్సీవారణ పద్ధతిలో ఇదివరకే CN బంధము కల అణువు
లను పై|డోజన్‌ చే గాని, తదితర ఆక్సీవోరకములచే గాని
ఆక్సీవారించి, ఎమీన్‌ లను సాధింతురు. నై(టో, ఆజో,
హై(డాజో యోౌగికములు; ఆక్సీమ్‌లు, ఎమెడ్‌లు,
నైశు)ట్‌లు మొదలగునవి ఆక్సీహారణ పద్ధతులచే ఎమీన్‌
లుగా మార్చబడగలవు.
ఆరొమాటిక్‌ నై|[టో యౌోగికముల ఆక్సీవారణము
సాం కేతికముగ గొప్ప (ప్రాథాన్యము కల ద్రక్రియ. ఏలన,

259

ఎమీనీకరణము

ఈ రకపు యోౌగికములకు అంతకంతకు గిరాకీ ఎక్కువగు
చున్నది. సంయోజన _గ్రడ్రియద్వారా కార్చన్‌ రాసా
యనిక ద్రవ్యములు వర్హదవ్యముల డఉత్ప త్తిలో
హపాచ్చుగా వినియు క్షములగును. ఇవిగాక, అవి (చావక
ములుగ, ఇమల్ల న్‌ లను తయారుచేయు సాధనములుగ,
డ్రీమివార పదార్థములుగ, రబ్బరు రాసాయనికములుగ
ఉపయోగ్యములు అగుచున్నది.

NO
ఉదా; | Fe + HCI ప hl
\/ Uy
నై టో జెన్టీన్‌ ఆనిరీన్‌
iad Y " royal tae
ZN \/

ఉనై |టోనా ఫ్థలీన్‌ 4&నా సెల్‌ ఎమీన్‌.

నై(టో జెన్టీన్‌ దశల వారీగా ఆక్సీవారింపబడగలదు;
చివరి దశలో లభించు ఫల|దవ్యము ఆనిలీన్‌. ఆక్సీవారణ
దశలలో లభించు మాధ్యమిక (ద్రవ్యములు వరుసగా 1.
ఆజోక్సీ బెన్టీన్‌, ఆజో బెన్టీన్‌, మై(డాజో ఎెన్టీన్‌; 2,
నై(ట్రోసో జెన్టీన్‌, ఫీనిల్‌ మా(డాక్సిల్‌ ఎమీన్‌. ఉచితమగు
ఆక్సీవోరకమును ఎంచుకొనుటవలన, [ప్రక్రియను అ(పమ త్ర
తతో నియంత్రించుట వలన, ఆక్సీవారణమును ఏ దళలో
నై_న ఆపి, విలువగల ఉత్సన్నములను సంపాదింపవచ్చును.

౪23

నై(టో యౌోగికముల ఆక్సీవారణమును అనేక పద్ధతు
లలో జరుపవచ్చును. వాటిలో అధికతమ |పయోజనకరము
లై_నవి దిగువ వివరింపబడును:

ధాతు ఆమ్ల పద్దతి : ఇందు ఎక్కువగా వాడబడు
ధాతువు ఇనుము; క్వాచిత్మముగ టిన్ను, జింకు కూడ

వాడబశును. సాధారణముగ హైడ్రో కోరిక ఆసిడ్‌
మాత్రమే వినియోగింవపబడును. శాని, సల్‌ హ్యూరిక్‌

ఆసిటిక్‌, ఫార్మిక్‌ ఆసిడ్‌లను కూడ వాడుట కద్దు.

(రక పద్ధతి: ఇందు నికెల్‌, రాగి, ప్లాటినమ్‌, వెల్లేడి
యమ్‌ వంటి ధాతు ((పేరకముల సమతమున హైడ్రోజన్‌
ఆక్స్చీవోరకముగ పనిచేయును.

నసల్ల్ఫైడ్‌ పద్దతి : ఈ పద్ధతి వై కెండిటికన్న ఎక్కువ
ఖర్చుతో కూడినది, అయినను దీనివలన ఆంశిక ఆక్సీవార
ణము జరుపుట సాధ్యపడును. ఉదా: డై. నైటో యోగి
కము నుండి నై [టో ఎమీన్‌ లను తయారు చేయవచ్చును.

NO, NAN No,
| సల్ఫైడ్‌ ఆక్సీారణము | |
>
\VNo, \7 NH,
ఇ-డ నె|టో వెనీన్‌ M- నె|టో ఆధినీన్‌
' a pt జ ca

ఈ కారణమున ఈ పద్ధతి విరివిగా వినియోగమునందు
ఉన్నది. ఇంతేకాక, సలై డ్‌ ఆక్సీవారణము పై రెండు
పద్ధతులలోని డదానికన్న మెల్లగా జరుగును. సోడియమ్‌
సల్ఫైడ్‌, సోడియమ్‌ హై(క్రో సల్ఫైడ్‌, అమోనియమ్‌

పొడి ఆసి(్‌ 4]

శక ఆరిలీక్‌

నిర్విరామ [పవాహి ఆధారముగా నై(టో జెన్టీన్‌ను శాప్పావస్థ దశకు ఆక్సీకరణ (ప్రక్రియను విశదీకరించు చిత్రము.
1. నై(ట్రో ెన్టీన్‌ చాప్పీశారము 2. (ప్రవాహిని ఆధారముగా గల ((పేరకపా(త; లి శీతలీకరణ నాళములు; 4. (ైవీరక గళని;
ర్క 10, 18. సాందీకారక ములు; $8. హై డోజన్‌ నంపీడనకము; 7. ఆనిలీన్‌ జల అపకి ప్తకము; 68. ఆనిలీన్‌ నిరుదకిత పాత;
9, 12. పునః జాప్బీకారక ములు; 11. ఆనిలీన్‌ను శోధించు పా(త.

260

నలైడ్‌ మొదలగు నలై్ఫడ్‌లు ఆక్సీవోరకము లుగ
వినియోగింవబడును,

ధాతు - ఆల్కలీ పద్దతి : ఇందు గాఢ ఆల్కలీతో కలిపి
జింకును గాని, ఇనుమును గాని ఆక్సీవహోరకముగా వాడుట
జరుగును. ఇందు ఆక్సీవారణమును సోపాన[కమమున
జరిపించవచ్చును. ఉదా: నై[టో శెన్టీన్‌ను నై(టో
బెన్టీన్‌ గను మీబిల్‌ హై (డాక్సిల్‌ ఎమీన్‌ గను, ఆజోక్సీ
జెన్టీన్‌ గను సోపాన (క్రమమున ఆక్సీవారింప వీలుపడును.

విద్యుత్‌ విశ్లేషణ పద్దతి : ఇది వ్యాపార స్థాయిలో ఆరి
కముగ గిట్టుబాటు కాని పద్ధతి. అందువలన ఈ పద్ధతి
పరిశోధఇాగారములలోను, నమూనా కర్మాగార (వైలట్‌
ప్లాంట్‌ ) (ప్రక్రియలలోను మా(తమే వాడబడును.

ఇవికాక ధాతు హౌడ్రైడ్‌లు, డియమ్‌, సోడియమ్‌
ఆల్కహాలేట్‌ , సోడియమ్‌ హైడ్రో నలైట్‌ తార (దావ
ణము మొదలై న ఆక్సీహారకముల సవాయమున జరుపబడు
ఇతర పద్ధతులు కూడ కలవు. ఈ పద్ధతులు అన్నిటిలోను
ఇనుము - ఆసిడ్‌ పద్ధతి ఒక్క వ్యాపార రంగమున
విరివిగా వినియుక్త మగుచున్నది. దీనికి “బీ ఛాంప్‌ పద్ధతి”
అని పేరు.

బీ ఛాంప్‌ పద్దతి: ఈ పద్ధతి వర్లదవ్యముల ఉత్ప త్తికి
అవసరమగు ఆనిలీన్‌ను నై(టో జెన్టీన్‌ నుండి తయారు
చేయుటకు ఉపయోగింవబడుచున్నది. ఈ పరిశ్రమలో
ఆసిడ్‌ అనగా హై(డో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ రాసాయనిక సమీకర
ణము (ప్రకారము అవసరశీగు దానికన్న చాల తక్కువ
రాశిలో వాడబడును. ఈ తక్కువ వాడకమునకు కారణ
ములు పెక్కు వివరింపబడినవి. ఆసిడ్‌ ధారాళముగ
ఉండుట ఆవశళ్యకమని ఒకప్పుడు ఛావింపబడినది. కాని,
నేడు అట్లుండుట అనవసరమని, మీదు మిక్కిలి ఆసిడ్‌
ధారాళముగ ఉండక పోవుటయే కొన్ని సందర్భములలో
(పయోజనకరమని నిరూపింపబడినది, నై టో జెన్టీన్‌ ను ఆల్క
వాల్‌ లో గాని, నీటిలో గాని విలీనముచేసి, ఆ దావణమును
కాల్సియమ్‌ లేదా మగ్నీషియమ్‌ క్లోరెడ్‌ సనమతమున
ఇనుప పొడితో ఆక్సీవారింపవచ్చునని కూడ చూపబడినది.
పరిశ్రమలో ఇనుప పొడిని గాని, కణములను గాని వాడు
దురు. ఆక్సీవారణము కేటు ఇనుపకణముల నన్నదనము
మీదను, చాటి సచ్చిద్రత మీదను, వాటీ సప్పయి తీరు
మీదను ఆధారపడి ఉండును. అందువలన ఇనుపకణము
లను ముందుగా విలీన ఆమ్లమున మరగ బెట్టి, వాటి ఉపరి
తలము కొంచెము కుయించునట్లు చేసి, తరువాత వాడుదురు.

నిర్మాణ సామ(గి: వీ ఛాంప్‌ పద్ధతికి పోత ఇనుప
పాత్రలు, కార్భన్‌ సీల్‌ పా(తలు వాడబడును. ఆక్సీవార

ఎరువులు

ణము జరుగు ప్మాతకు (పక్కలు, అడుగు భాగము పోత
ఇనుప దిమ్మలలో అమర్చబడును. ఇనుపకణముల ఎడ తెగని
రాపిడి వలన కలుగు కయమునుండి పాత్రను కాపాడుటకు
ఆ శేకులను_ కొన్నాళ్ళ తరువాత త్రిప్పి వాడుటయో
లేదా డొ_త్త దిమ్మలను వాడుటయో చేయుదురు. కొన్ని
సందర్భములలో ఆ పొత్రలకు ఆమ్స్లములకు లొంగని ఇటు
కలతోను, చదరపు పెంకులతోను సంపూర్ణ ముగనో, ఆంశి
కముగనో అ స్పరు వేయుదురు. కయమును అరికట్టుటకు
పాత్రకు తగిన పూత పూయుట కూడ కలదు. ఆల్కలీ
ఆక్సీవారణము కారన్‌ - ఉక్కు. పాతలలో జరుప
బడును. డి. వెం.

ఎయిర్‌ డైనమిక్స్‌ + చూ. వాయుగశతి శాస్త్రము.

ఎరువులు-_[ : ఎరువు అనగా సామాన్యముగా ఉచిత
రాళులలో పొలములో కలిపినపుడు ఆ నేలకు సారమును
ఇచ్చి లేదా అదివరకే ఉన్న సారమును అతిశళయింవశేసి
భూమిని ఎక్కువ ఫలవంతముగా శేయగల (ద్రవ్యము. ఇది
రెండు రకములు: మొదటిరకము సహజ సిద్ధ మైనది;
జంతువులనుండి, వృకములనుండి ఉత్సన్న మగునరది. రెండవ
రకము ఖనిజ |ద్రవ్యములనుండి తయారుచేయబడినది;
దినికి రాసాయనికపు ఎరువు అని పేరు. ఎరువులు పంట
భూములలోను, తోట చనేలలలోను పెరుగు మొక్కలకు,
వాటి ఆవోరమునకు ఆవశళ్యకములెన పోషక మూల|దవ్య
ములను ఆందించును. ఈ పోవక మూల దవ్యములలో
అతి (పధానముులె నవి ,నె(ట్రోజన్‌, ఛాన్వరము, పొటాసి
యమ్‌. అయితే, ఎరువులు మొక్కలకు పై మూల[దవ్య
ములను కేవలము మూల[దవ్యముల రూపమున అందిం
పవు, ఈ మూడు మూల దవ్యములు శార్భన్‌, ఆక్సిజన్‌,
కాల్సియమ్‌, మగ్నీషియమ్‌, క్లోరీన్‌ వంటి ఇతర ఆవశ్యక
మూల|దవ్యముతో రాపాయనిక నంయోగము పొందగా
యాౌగికముల రూపమున లభింపచేయును.
మొక్కల పెరుగుదలకు ఆవశళ్యకము'లై న బొరాన్‌, రాగి,
ఇనుము, మాంగనీస్‌, మొలిబ్లి నమ్‌, జింకు మొదలగు ఇతర
మూల |దవ్యములను కూడ సూత రాశులలో ఎరువులే
సరఫరా చేయును [చూ. సమీత-పు. 89; వ్యవసాయ,
పశుపాలన, అటవీశా(స్త్రములు-పు. 41, 289].

నైెటోజన్‌ ఎరువులు: సోడియమ్‌ వనెడ్రేట్‌ (చిలీ
సాల్ట్‌ పీటర్‌), లిక్కర్‌ అమోనియా, అమోనియమ్‌
సల్ఫేట్‌ (నేలబొగ్గును బట్ట పెట్టినప్పుడు లభించు ఉపో
త్పన్న ములు), వాతావరణము నందున్న చెట్రోజన్‌ నుండి
తయారుచేయబడిన సైనమైడ్‌, సంయోజిత అమోనియా
మొదలగునవి నైటోజన్‌ ఎరువులు.

ఏర్పడిన

261

ఎరువులు-1

ఇందు [పకృతి సిద్ధముగ లభించు చిలీ సాల్స్‌ పీటర్‌
సరఫరా చాల తక్కువ; కోక్‌ ఓవెన్స్ల నుండి లభ్యమగు
అమోనియా సల్ఫేట్‌ కూడ కొంచమే. కాల్సియమ్‌ ,నెన
మైడ్‌ విద్యుచ్ళక్తి విని యోగసాధ్యము కాన ఖరీదు
ఎక్కువ. ఈ కారణములు సంయోజిత అమోనియా
తయారీని విజయవంతముగచేసి వాడుకకు దారితీసినవి.

అమోనియా సంయోజన కార్యమునకు వలయు భౌతిక
రాసాయనిక సనమాచారమంతయు అనేకమంది విజ్ఞానుల
సమష్టికృషి. ఫలితమే, ఈ ప్రక్రియకు (ఫ్రట్ల్‌ - హేబర్‌
నిర్వావాము |[పధాన మైనది.

సై డోజన్‌, చెటోజన్‌ వాయువులను లి:1 ఘ. ప.*
పాళ్ళలో కలిపి 425-650°Cకు వేడిచేసి, 100-1000 వాతా
వరణ _పేషములో ఇనుమును (పేరక (దవ్యముగా వాడి,
(ప్రక్రియ జరిపించినచో అమోనియా లభించును [చూ.
అమోనియా-పు. 179].

జలమును విద్యుద్వి శ్లేషణమునకు గురి చేసినప్పుడు
ఫలించు మై(డోజన్‌ను గాని లేదా కాస్ఫీక్‌ సోడా మున్నగు
విద్యుద్వి శ్లేషణ పరిశ్రమలలో ఉపోత్సన్నముగా లఖించిన
హైడ్రోజన్‌ నుగాని అమోనియా సంయోజన (ప్రక్రియ
యందు వాడుదురు. న్రైటోజన్‌ ద్రవీక రింవబడిన గాలి
నుండి ఆంశిక స్వేదనము వలన సంపాద్యమగును. ఇటీవల
వాటర్‌ గాస్‌, (ప్రొడ్యూసర్‌ గాస్‌, పెటోలియమ్‌ ర _ఫెనరీ
గాస్‌ మున్నగు వాయువులు హై డోజన్‌, వె|టోజన్‌
ముడిసరుకులకు ఆధారములు అగుచున్నవి.

అమోనియా చాల ఎక్కువ నై(టోజన్‌ శాతము గల
ఎరువు. శాని, దీనిని నేరుగా పొలములలో వాడుటకు
చాల విశిష్ట మైన యాం|త్రిక పరికరములు ఆవశళ్యకః ము
అందువలన దీనిని తక్కువ (1) సాంద్రత గల ఎరువుల
రూపమునకు మార్చి వాడుదురు.

అమోనియా, నైట్రోజన్‌ ద్రావణములు : నేడు ఎరువు
లలో చౌకగా ఉన్న అమోనియా జల
రూపములోను, నిరలముగాను, లవణ (రావణ రూపముల
లోను ఎక్కువగాను వాడుకలో ఉన్నది, నిర్జల అమో
నియా (82.8% N) లో కొంచెపు రాశిని అమోనియా
సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ క్రింద తయారుచేయుదురు. శకాని, ఎరు
వుల మిశ్రముల మొ_త్తపు వాడుకలోని నైట్రోజన్‌ లో ఇది
8% వరకు ఉండును. నిర్జల అమోనియా వాడుకలోనికి
రాక పూర్వము నుండి-చిర కాలము-ఈ |దావణము వాడు
కలో ఉండెను, (ప్రవ _ర్హనలోను, వ్యవసాయమునకు చేకూరు
లాభములలోను ఈ రెండు ద్రవ్యములు సమాన ధర్మ
* వాల్యూమ్‌ పాళ్లు= ఘన పరిమాణపు పాళ్లు,

_్రావణ

ఎరువుల క్రింద అమోనియా పరివర్తనము

అమోనియా : అమోనియమ్‌ నై (శైట్‌
(88.5% N), అమోని
యమ్‌ నైచేట్‌ నున్నపు
రాశి మి(శ ము(20.5%N).
నైైటిక్‌ ఆసిడ్‌ es సోడియమ్‌ నెశ్రేట్‌
(18.0% N).
కాల్సియమ్‌
శళ్యాశక ల్సియమ్‌ నైట్‌
(15.5% N)
సల్‌ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌: అ మోనియమ్‌
సల్ఫేట్‌ (20.6%1)
అ మోనియమ్‌
సక్ఫేట్‌ నైట్‌
మిశము.
హై(డో కోరిక ఆసిడ్‌: అ మోనియమ్‌
క్లోరైడ్‌ (నవా
సారము)
| (26.0% N)
ఫాస్ఫారిక్‌ ఆసిడ్‌; అమోనియమ్‌
| ఫాస్ఫేట్‌
(110.21% N)
అమోనియా కారన్‌ డై ఆకైడ్‌: యూరియా
| (45 0%N)
యూరియా : అమోని యేటింగ్‌ రావణ
ములు.
అమోనియేటింగ్‌

అమోనియమ్‌ నైట్‌ నీరు
అమోనియమ్‌ నై__్రేట్‌ [యూరియా ర్రావణములు
నీరు (20% N)
ములు కలవియే. కాని, వీటి బాడుకకు కావలసిన పరికర
సంపదలోను, వ ర్హక సరళిలోను భేదములు కలవు. జల
రిక్త్షమైెన అమోనియా నుండి అనేక సాం|దతలు గల
అమోనియా లిక్కరు (చావణములను తయారుచేయుదురు.
మామూలుగా తయారగు _రావణము యొక్క. సాం|[దత
20% నై|టోజన్‌ తరగతిలో ఉండును. నిర్జల అమో
నియా కన్న ఎక్కువగా అమోనియా జలచావణమును
వాడుటకు రెండు కారణములు కలవు. వాడుకకు సులభ
తరము; మొదటి దానికున్న (ప్రమాద సంఘటనలు లేవు,
ఇదిగాక, జల[చావణమును ఇతర (ద్రవ్యములతో కలుప
వీలున్నది.

262

నైట్రోజన్‌ (దావణములు చాల చౌక కనుక విరివిగా
వ్యవసాయదారులు వాడుచున్నారు. ఇవి ఇటీవలనే వాడుక
లోనికి వచ్చినవి. అమోనియమ్‌ నై__శేట్‌ కు, యూరియాకు
అమోనియాను వివిధ శాతములలో మి(శములుగా కలిపి
కూడ నీటి (దావణరూపములో వివిధ గుణములశై. వాడు
దురు. నై(టోజన్‌ (చ్రావణములు నేడు ఎరువులలో
(ప్రథాన స్థానమును ఆ(క్రమించినప్పటికిని (చావణ స్థితిలో
ఉన్న ఫాస్ఫేట్‌, పొటాష్‌ చాల తక్కువగా వాడుకలో
ఉన్నవి. కాని, (చావణ స్థితిలో ఉన్న ఎరువుల మి|శముల
వాడుక అతి త్వరితముగా వృద్ధిని అందుకొనినది. దీనికి
కారణము ఫాస్ఫారిక్‌ ఆసిడ్‌ చౌకగా లభ్యమగుటయే.
దీనిలో అమోనియాను కరగించి మిము తయారు
చేయుట మొట్ట మొదటి మెట్టుగా వికసిల్లి నది. పొటాసియమ్‌
కో డ్‌ను చేరికు పొటామ్‌ను RP వాడుదురు.

వ్యర్థఆలము

తుఫోరవు గాలి

వ్యరి ర్థిజలము

మొత్తము
సార్మద్రీకారకమ్చు

ఎరువులు-1

చేయుటకు ఎక్కువ అమోనియా _దావణములను వాడుక
చేయ వీలున్నది. అదిగాక, చాప్పీభవనమువలన కలుగు
నష్టము చాల తగ్గి ఉండును, కేతములో ప్రయోగము
సులభము. వర్షములేని సంవత్సరములలో కూడ ఎక్కువ
ఫలములను ఇచ్చును,

అమోనియమ్‌ నైట్రేట్‌ : ఇది ఎరువుగా యునై అడ్‌
స్రేట్స్‌లోను, కెనడాలోను ఎక్కువ వాడుకలో ఉన్నది,
అది గాలిలోని చెమ్మకు [దవమగుటచేతను, అ మోనియా
వై(టోజన్‌ కన్న - దాని నై(ేట్‌లో ఘటకముగా ఉన్న
నై ట్రోజన్‌ _ వరిపైరునకు తక్కువ వాంఛనీయ గుణ
ములు కలిగినదగుట చేతను వేడి దేశములలో అంత ఉప
యోగ్యము కాలేదు. భఛారతదేశమునందు ముఖ్యముగా
అమోనియమ్‌ నై_్రేట్‌ను కాల్సియమ్‌, అమోనియమ్‌
నై(యేట్‌ (20% )గాను,ఆమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ (26%N)

ఆరకెట్టు వటళాప్నాక్ర (ఆవిరితో 'ేడి చేసన)

వన్నరికం

అర్లెడనుండి దిగిన రూఢి
NH, NO,

(మరల వీటిని ఉపయోగించవచ్చును)

చిత్రము -1
అమోనియమ్‌ నైట్‌, నై(టోలై మ్‌ తయారీలను సూచించు చి(్రము.

దీనితో నై(టోజన్‌ అవసరమైనప్పుడు యూరియాను
గాని, అమోనియమ్‌ నై (కేట్‌ ను గాని కలుపుదురు.
ఎరువులలో అమోనియా చాల తక్కువ ఖరీదు అయిన
(దవ్యము; తరువాత [క్రమముగ నైట్రోజన్‌ (దావణములు,
ఘనరూపమున ఉన్న నై టోజన్‌ యౌగికములు వచ్చును.
ఘనమి(శ్రమ ఎరువుల ఖరిదున కే (దవరూపములో ఉన్నవి
కూడ అందుబాటులో ఉన్నవి. [ద్రవములు ఘనముల
కన్న ఎక్కువ లాభకరమైనవి. పలన, వీటిని ఉత్పత్తి

గాను మార్చి వాడుదురు. ఈ రెండు ఎరువుల ఉత్ప త్తి
1970 - Ti సంవత్సరమునకు 2 లతల టన్నీల నై(టో
జన్‌ ను అందుకొనునని అంచనా వేయబడినది.
అమోనియమ్‌ నె నై_ేట్‌ (82.5% - 88.5% నై నై(టో
జన్‌) శెల్ల టి స్ఫటికముల రూపమున ఉండును; అది సులభ
ముగా నీటిలో శరగును. ఒక నీటరు నీరు 20౦ తావ
(క్రమము వద్ద 900 (గాలను లీనము చేసికొనును, గాలి
నుండి తేమను ఇశ్లే (గహించు గుణము దీనికి కలదు.

263

ఎరువులు-1

కాని, ఈ గుణమును, నీటిని మళ్ల గొట్టగల రోపిన్‌ = పారే
ఫిన్‌ - వెటోలియమ్‌ మిశముచే (0.5 - 1.0%) దీనికి ఒక
వై పొరను ఇచ్చి చీనా బంకమన్ను, కీసల్‌ గుర్‌ , (త్రికాల్సి
యమ్‌ ఫా సేటు 4.5 శాతములో కలిపి, సీలువేసిన
సంచులలో నిల్వ చేయుదురు, మెత్తగ పిండిగొట్టబడిన
నున్నపు రాయితో దీనిని పొదిగి పూనల రూపమున తయారు
చేయుదురు. తయారీ అయిన ఎరువుళో 20.5% నై|టో
జన్‌ ఉండును. దీనికి నై[టో సుద్ద లేదా శకాల్సియమ్‌
అమోనియమ్‌ నై_(శేట్‌ అని పేరు. దీనికి కేమకు తట్టు
కొను విశేవషగుణము కలదు. సులభముగ నిప్పు అంటు
కొను [ద్రవ్యములతో కలిసినప్పుడు గాని లేదా ఉన్నత తాప
[క్రమములకు వేడి చేసినపుడు గాని చెటోశైమ్‌ చాల
అపాయకరమైన (పేలుడు [ద్రవ్యము గనుక అందుకు తగిన
జా(గతలు ముందుగనే తీసికొనవలయును.

తయారీ విధానము: సోడియమ్‌ నై|శేట్‌ ను అమో
నియమ్‌ సల్ఫేట్‌ తో కలుపుట. కాని పాత పద్దతిలో (ద్రవ
రూపములో కాని, వాయు స్థితిలో కాని అమోనియాతో
నైటిక్‌ ఆసిడ్‌ను తటస్థీకరించు (ప్ర్మకియ ఇప్పుడు వాణిజ్య
సరళిలో వాడుకలో ఉన్నది.

(ప్రక్రియ వర్ణన (గులికా ప్రక్రియ పిల్లింగ్‌) : స్టెయిన్‌
లెస్‌ స్టీల్‌ పాత్రలో ఉంచిన సజల వై(టిక్‌ ఆసిడ్‌లోనికి
అమోనియా చాప్పమును (ప్రవేశ పెట్టి తటస్ఫీ కరింతురు,
రాసాయనిక |ప్ర(క్రియవలన జనించెడు వేడిమివలన మి[శము
లోని నీరు మరగి ఆవిరిగాపోయి తుదకు లవణ[చావణము
(75%—140°C) మిగులును. నిర్వాత
(వాక్యూమ్‌ ఎవాపొ రేటర్‌ )లో 95% (దావణముగా
సాం|దీకరించబడును, (ిల్లింగ్‌ గోపురపు అగగ్రము నుండి
(60 -75 మీ, ఎత్తు) ఉచిత తాషక్రమము గల వాయు
వును విరుద్ధ (పవావాములో పెకి పంపుచు ఈ వేడి (ద్రావణ
మును స్పే రూపమున లోనికి పంవబడును. (దావణము
1.5 మి. మీ. వ్యాసము గల చిన్న చిన్న గుళికలుగా
మారును. ఈ గుళికలను జల్లించి, ఎండవేసి, మన్నుతో
పూయుదురు.

స్ఫటికి కరణ (షృక్రియ : జల్లు (చ్చే) రూపమున పంప
టకు బదులు నిర్వాత చాప్పీకరణ ప్రక్రియనుండి లభ్య మైన
సాం[ద (చావణమును (80 - 85% ఘనపడదార్థము కలది)
నిర్వాత స్ఫటికీ కారకములలో 40°C వద్ద స్ఫటికీ
కరింతురు. బురద వంటి |ద్రవమును (40% ఘనము,
60% |దవము) నెంటిఫ్యూజ్‌ పరికరములో |త్రిప్పుటవలన
స్ఫృటికములు చవేరుపడును. ఈ స్న్వటికములను కిక తాప
కమము వద్ద ఆర బెట్టుదురు. మన్నుతో (2 - 4%)

జబాప్పీకరణి

స్ఫటేకములను అద్దుటవలన నిల్వచేయుటలో సంభవించు
_్రేలుడు (ప్రమాదమును తగ్గింతురు,

స్టెంజల్‌ ద్రక్రియు: బాప్పస్థి తిలో ఈ (ప్రతిక్రియ జరి
పించబడును. 60% నై [టిక్‌ ఆసిడ్‌ను మొదట న్టెయిన్‌
లెస్‌ స్టీల్‌ పాత్రలో 95°C లకు వేడిచేసి, తరువాత టాంటా
లమ్‌ పాతలో 160°C అకు వేడిచేసి, అదే రీతిని వేడి
చేసిన అమోనియా చాప్పమును దీనితో కలువనిత్తురు. ఈ
(ప్రక్రియలో లభ్యమైన అమోనియమ్‌ నైట్‌ (చావ
ణము నీటి ఆవిరితో కూడ 200°C తాప క్రమములో $
సైక్లోన్‌ సెపరేటర్‌ను (ప్రవేశించును. కరగి ఉన్న లవణ
మును నీటిచే శీత లీకరింపబడిన స్టెయిన్‌ లెస్‌ స్టీల్‌ పట్టేమీద,
(క్రింది భాగమున చల్లార్చుదురు. ఆ వచ్చిన ఘన|దవ్యమును
చిన్న చిన్న పలకలుగా చేసి జల్లించి కావలసిన పరిమాణ
మునకు శెచ్చుదురు, ఇప్పుడు ఈ పలకలను మన్ను పూత
సి సంచులకు ఎక్కి ంతురు.
నైటోలైెమ్‌ తయారీ: ఇందు కూడ 95% శాతము ఘన
పదార్థము గల [దవము లభ్యమగువరకు పై (ప్రక్రియనే
అనుసరించుదురు. నిల్వ ఉంచిన అండానుండి గ్రవము ఒక
కలియ పెట్టు మిల్లులోనికి పంపబడును, ఈ |దవమును
సున్నపు చూర్ణముతో (లి2క మెన్‌) కలుపుదురు. ఎదు
చెదురు తిరుగు బ్లేడ్లు కుణ్ణముగా కలుపును. (ప్రతిక్రియ ఫలి
తముగ వేడిమి జనించును, ఇచ్చటనుండి [దవమును చిన్న
కణములుగా మార్చగల రోటరీ గ్రాన్యులేటర్‌ యంతము
లోనికి (పవేళ పెట్టుదురు. తరువాత శోషణ పరికరములో
ఫ్లూగాన్‌చే తడిలేకుండా (0.5 - 0.68%) చేయుదురు.
ఉచితమగు రీతిని ఈ కణమయ ద్రవ్యమును జల్లి ంచుటవలన
2 -_4మి మీ, పరిమాణము గల కణములు లభ్యమగును.
తరువాత వీటిని చాల సూక్ళుముగా ఉన్న సున్నపు
రాయి పొడితో కలుపుదురుు. ఈ మిశ్రమ _్రవ్యమే

సులభముగా నీటిలో కరగి నేలలో నుండికొట్టుకొనుపోవు
కారణముగ అ మోనియమ్‌ నైశేట్‌ ఎరువు ఛారతదేళ
మందు అంతగ వినియోాగమును అందుకొనలేదు. అందు
వలననే ఇది నై.[టోలై మ్‌ చేయుటలోను, అమోనియమ్‌
సల్ఫేట్‌ -నై (కైట్‌ తయారు చేయుటలోను మధ్యమ (దవ్య
ముగా మా(తము ఉప యోగపడుచున్నది. అన్ని (ప్రక్రియ
లకు కన్న ఖర్చు చాల తక్కువగుట చేతను, [ప్రమాద సంభా
వన లేకుండుటవలనను ఈ న్టెంజల్‌ (ప్రక్రియ చాల లాభకర
మయినది.

కాల్సియమ్‌ నైట్రేట్‌ : ముఖ్యముగా యూరప్‌ లోను,
ఈజిప్థులోను కాల్సియమ్‌ నైకేట్‌ తయారగుచున్నది,

ల

264

చితుకగొట్టిన సున్నపురాయిపై నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ చర్యవలన
ఇది లభించుచున్నది:
Ca CO, +2HNO,S>Ce(NO,), +H,0+CO,)N

ఈ |దవ్యము బాణసంచా (పేలుడు వస్తువులు, శేడియో
వాల్వులు తయారు చేయుటయందు, రబ్బరు చెట్టు పాలు
గడ్డ కట్టించుటకు ఉప యోగవడుచున్నది.,

“సోడియమ్‌ వై(ట్రేట్‌ : 1929 క పూర్వము (వవంచ
ములో ఎరువుగా పనికి వచ్చు సోడియమ్‌ నై (చేట్‌
అంతయు చినీదేశమునుండి ఎగుమతి చేయబడుచుండెడిది.
దీనిని కృ(త్రిమముగా తయారుచేయు తటస్థ్టీకరణ ప్రక్రియ
(క్రింది నమీకరణముచే సూచింవపబడుచున్నది:
Nay CO, +2 HNO,—->2 Na NO, +C0, N+ HO

ఇట్లు లభ్యమగు లవణమును వేరుపరచి కిక0౯ ల వద్ద
కరగించి శీతలాగారము లోనికి చల్లార్చిన
ఎడల సోడియమ్‌ న్రై_ేట్‌
డును. ఇందు 16% తక్కువ
ఉండును,

జల్లుగా వంపి
చిన్న పూసనలుగా ఏర్ప
కాకుండా నై_టోజన్‌

ఎరువులు -1
ఎరువులు మారక్కెట్టుకు [కొ _త్తగావచ్చుచున్నను అమాని
యమ్‌ సల్ఫేట్‌ ఇంకను వరి పొలములకు చాల (ప్రధాన
మైన ఎరువుగానే (ప్రాముఖ్యము వహించుచున్నది.

పారిశ్రామిక |ప్రక్రియ: అమోనియా, సల్‌ ప్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌ ల సమ్మేళన పద్ధతి. గాఢ సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ లోనికి
అమోనియా వాయువును నిర్విరామ (ప్రక్రియగా తృ
(డ్రావణము లభించునట్టు కలిపి, ఆస్లో సృటికికరణ పరికర
మందు 76°C తాప క్రమమువద్గ వాశావరణ సేషములో
456 - 508 మి. మీః (18" - 20") రస స్తంభమును
సూచించున పుడును సృటికీకగింతురు, ఫలించిన స్ఫటికము
లను తెల్లగ ఉంచుటకు |[చావము యొక్క Pr మూల్య
మును 7కు దిగువనుంచి సెంటి ఫ్యూజ్‌లో త్రిప్పి సృటికము
లను వేరుచేసి, సంచులలో నింపుటకు ముందు ఆర జెట్టుదురు.

కోక్‌ ఓవెన్‌ గ్యాన నుండి తయారీ: ఈ ప్రక్రియలో
వేడి ఓవెన్స నుండి బయలు వెడలు బాయువులను నీటి జల్లుచే
కడుగుట వలన అమోనియా, హై డోజన్‌ సల్ఫైడ్‌ మొద
లగు (ద్రవ్యములు నీటిలో లీనమగును. ఈ (దావణము

చిత్రము -2

జిప్సమ్‌ నుండి ఆమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ తయారీ

అమోనియమ్‌ నల్ఫేట్‌ (206%): నేటికిని రైతులు
మక్కువ చూపు నై_టోజన్‌ ఎరువు ఇదే. భారతదేళ
మున 1981 - 62 న 4,02,038 టన్నీల అమోనియమ్‌
సల్ఫేట్‌ ను తయారు చేసిరి. ఉత్పత్తిని 1966 - 1967 లో
8,46,000 టన్నీల వరకు పెంచుటకు [ప్రయత్నములు
జరిగిననవి. యూరియా మొదలగు తక్కిన నై(టోజన్‌

XII—34

నుండి అమోనియాను తిరిగి వేరుచేసి, అమోనియా (్రావ
ణముగానో, సల్హ్యూారిక్‌ ఆసిడ్‌తో తటస్థీక రించి అమోని
యమ్‌ నల్ఫేట్‌ గానో మార్చుదురు.

భారత దేశమున 1956 లో ఉక్కు కర్మాగారముల
నుండి లభ్యమగు అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ రా 29,070
టన్నీలు (=5,959 టన్నీల నైట్రోజన్‌).

265

ఎరువులు -1

మెర్స్‌బర్స్‌ జిప్పమ్‌ ప్రక్రియ: ఇందు అమోనియా,
కారన్‌ ఇ ఆక్సైడ్‌, జివ్నమ్‌ (C౭౩50 2 1,0) (తిక
రించు మూలవస్తువులు. జిప్సమ్‌ మెండుగా దొరకు
ఇంగ్లండు, భారతదేశము, పాకిస్తాన్‌ దేశములలో ఈ
(ప్రక్రియ విరివిగా వాడుకలో ఉన్నది. కాని, ఆర (ప్రక్రియ
వలన ఫాస్సారిక్‌ ఆసిడ్‌ తయారుచేయు విధానములో పెద్ద
రాశులలో జిప్పమ్‌ తుది వసుువుగా లభ్యమగుచున్నది.
ఈ జిప్పమ్‌ రాశులకు ఉపయోగము కనుగొనవలసిన అత్యవ
సర పరిస్థితి ప్రా ప్తించినది. ఈ (పృక్రియలో ఈ రాశులు
వినియాగమగును. ఇందు జిప్ఫమ్‌ను చితుకగొట్టి, పిండి
గొట్టి, చిన్న కణములుగా జల్లి ంతురు.

కార్చొనేషను విభాగము: 88 శాతముల పారిశుద్ధ రము.
గల కారన్‌ 2 ఆక్సైడ్‌ వాయువును విరుద్ధ (ప్రవాహ
విధానమున గోపురమువై నుండి దిగుచున్న అమోనియా
ద్రవ్బపవావామునకు ఎదురుగా పైకి పంపుటవల్ల అమోని
యమ్‌ కార్బొనేట్‌ ఫలించును. మొదటి గోపురములో
విచూషింపబడని కారన్‌ డై. ఆక్సైడ్‌ను, మరొక గోపురము
గుండా మొదటిదాని వలెనే (ప్రవేశ పెట్టుదురు. ఈ దావణ
మును మరల సైకిల్‌ (([వచారము) లో పెట్టి, కొంత ఒక
పెద్ద అండాలోనికి నిర్విరామముగా పంపుదురు. ఇచ్చట
నుండి ఈ [దావణమును [ప్రతిక్రియ కె పంపుదురు. 100 మి.
లీ, (దావణములలో 17 గాః అమోనియా ఉండును,

(ప్రతి క్రియ-వడపోత విభాగము: ఒక గొలుసు కట్టుగ
ఏర్పరచిన శేలిక పాత్రలలో మొదటి చానిలో గాని,
శెండవ దానిలో గాని తేమలేని జిప్పమ్‌ను అ మోనియమ్‌
కార్బొనేట్‌ (దావణముతో పాటు (వేళ పెట్టి, నీటి ఆవిరితో
వేడిచేసి అనంతముగా కలుపుచుందురు. (ప్రతిక్రియ పర్యవ
సానమందు మిగిలిన బురదవంటి ద్రవ్యమును రోటరీ
(డ్రమ్ము ఫిల్హ రుల సాయమున వడపోసి, కేటదవమును (ఒక
టన్నీ జిప్పమ్‌కు 918 లీటరుల [దావణము) వేరు చేయుదురు.
ఈ దశలో 45% అమోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ గల [చావణము
లభించును. ఈ [దావణములో మొదటి దఫా వడపోతలో
మిగిలిన మడ్డిని మరల కడగి మరికొంత లవణమును నేక
రింతురు. రెండవ దఫా వడపోసి నీటిలో కడగుటవల
25% లవణము గల (రావణము లభ్యమగును. వడపోత
మడ్డిలో 80-88% శకాల్సియమ్‌ శార్బొనేట్‌ ఉండును*
దీనిని సిమెంటు తయారు చేయుటకు విని యోగింతురు.

బాష్బీకరణము, సృ్ఫటికిక రణము, అరబెస్టుట : వడ
పోతలో ఫలించిన (రావణమును తేర పెట్టి, ఇంకను చిక్కు
కొని మిగిలి ఉన్న కాల్బియమ్‌ శకార్బొనేట్‌ను తొలగించి,
అమోనియా కారన్‌ డై ఆక్సెడ్‌ లేములు లేకుండునట్లు

చానిని 109°C వద్ద వేడి చేయుదురు. కొసకు పావ్రమగు
(దావణములో 100 మి.లీ. లకు క2 గాః అమోనియమ్‌
సల్ఫేట్‌ ఉండును. దీనిని ఎత్తుగా ఉన్న నిల్వ పాత్రలలో
వెట్టి మూడు ఆస్టో మాదిరి జాప్పీకరణ, సృటికీకరణ పరికర
ములలోనికి పారనిత్తురు. ఈ లభ్య మైన సల్ఫేట్‌ ను తేర
నిచ్చి, చల్లార్చి, ఆర బెట్టి సంచులకు ఎత్తుదురు.

అమోనియమ్‌ నల్ఫేట్‌-నై|టేట్‌ : ఈ ద్విలవణమునందు
88% అమోనియమ్‌ నై(ేట్‌, 62% అమోనియమ్‌
సల్ఫేట్‌ (తూకపు పరిమాణము) ఉండును. ఇది ఘటక
లవణములను వలయు రాశులలో కలుపుట వలన లభ్య
మగును. వాణిజ్య వస్తువులలో 26% నెటోజన్‌ (28%
లెక్క. [పకారము) ఉండును. ఇందులో ఒక వంతు
(16.5%) నె|శుట్‌ రూపములోను, మూడు వంతులు
(19*5%)అ మోనియమ్‌ సల్ఫేట్‌ రూపములోను ఉండును.

అమోనియమ్‌ క్లోరైడ్‌: అమోనియమ్‌ క్లోరైడ్‌ (నవా
సారము) లో 26% నెటోజన్‌ ఉండును. ఇది మంచి
ఎరువు. ఛారతదేశమందు ఈ ఎరువు అంతగా వాడుక
లోనికి రాలేదు. ఏలన, ఇది ఇటీవల వృద్ధి పొందింపబడినది.
కొన్ని నేలలకు, కొన్ని పంటలకు-ముఖ్యముగ వరికి - ఇది
పనికి వచ్చును. 1950లో 7,980 టన్నీలు ఈ లవణము
భారత దేశమున తయారు చేయబడినది. 1961 లో దీని
ఉత్పత్తి రాశి 8,88,000 టన్నీలకు పెరిగినది. ఇందులో
8,75,000 టన్నీలు ఎరువుగా ఉప యోగపడినది.

శెల్లటి స్ఫటిక రూపములో ఉన్న ఈ లవణము సులభ
ముగా నీటిలో కరగును. శిరి వద్ద 100 భాగముల జల
ములో శీ0 భాగములు లవణము లీనమగును. జల(చావణ
ములలో ఇది ఆమగుణమును చూపును. అందుచేత ఈ
లవణమును గాని, దాని (ర్రావణములను గాని నిల్వ చేయు
టకు రబ్బరు, సీసము, రాయి, శారమునకు తట్టుకొను
ఇటుకలు, కొయ్య వంటి ద్రవ్యములతో అ స్తరువేసిన
పాతలు వాడుదురు. నెంబరు 847 లేదా 804 చెయిన్‌
లెన్‌ స్టీల్‌ పాత్రలు కూడ 70°C ల వరకు ఈ లవణ (దావణ
ములను నిల్వచేయుటకు అనువై నవి. అమోనియమ్‌ క్లోరైడ్‌
ఘన స్థితిలో చెమ్మకును, గాలికిని ఎదురుపెట్టిన (క్రమ
ముగా అమోనియాను పోగొట్టుకొని, నిల్వమీదట మరింత
ఆమగుణమును పెంచుకొనును.

తయారీ: హై(డో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ వాయువును 20%
సాధారణ వాయువుతో కలిపి ఒక ద్రావణ పాత లోపలకు
గొట్టము ద్వారా పంపి, ఆ పాత్రలో శంకు రూపముగా
ఉన్న దిగువ భాగములోనికి [పక్కలనుండి అమోనియా
వాయువును పంపుదురు. గారి ఆ (రావణమును మధించి

266

తటపీకరణ (ప్రక్రియయొక్క తీళ్లతను తగ్గించును; లవ
® GC) tay
ణము ఒకే రూపమున ఏర్పడునట్టు సవోయపడును. ఏర్ప
డిన లవణమును (దావణములో కణరూపమున (ేలాడు
నట్లు నంరకించును. ఈ (ప్రతిక్రియ 280-800 మి. ల్‌
నిర్వాత [పదేశమున జరిపింతురు. (వతి క్రియా ద్రవ్యములు
అన్ని యు నిర్వాత కారణములుగా విచూషించబడుటవలన
(రావణ పాత్రలో Ba మూల్యము 8కి హెాచ్చకుండ సంర
ఊంచబడును. హై|డో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌ను అందిచ్చు రేటు
మారకుండ ఉంచి, వలసిన లవణోత్పత్తి రేటు ఉండ
జూచుటకై అమోనియా సరఫరాశేటు యథావసరముగ
మార్చుచుందురు. ([చావణమును ఆమ్ల స్థితికి ఎన్నడును చేర
౧ ®
నీయరు. ఏలన, పాత్రలు, నెంటిఫ్యూజ్‌ వరికరములు
ఆమ్లముచే తినివేయబడును.
(పతి క్రియ సాగుకొద్ది, డ్రావణము సంతృ్భ ప్త మె స్ఫటిక
ములు రావణ పాత్రలో ఏర్పడును, (ద్రావణము 1*868

ఆరి రవము 43°C

ఉప్పు (ద్రావణమును
చల్లార్చు పరికరము

ఉప్పు డ్రావణమును
శల్లార్చు వరికరము

ఎరువులు -1
_రావణ పాతలనుండి వెకి వెడలు అమోనియా వాయు
వును పింగాణీ ముక్కల అస్తరువేసిన (పెంకు ముక్కలను
ఉంచిన) గోపురముగుండా చెకి పంపి, పైనుంచి [ిందికి
పారు నీటి జల్లులో దావణము కావించి సేకరింతురు.
అమోనియమ్‌- సోడా జంట డ్రడ్రయ : సముదము నీటిని
(ఉప్పు దవమును) శుద్ధవరచి, చానితో అమోనియాను
కలిపి, ఆ(చదావణములోనికి కార్భన్‌ డై ఆకైడ్‌ను
ప్రవేళ పెట్టుదురు:

NH, +H,O+CO0,>NHHCO,

NH HCO,->NaH CO, +NH, CI4+NaHCO,
ఫలించు సోడియమ్‌ చై కార్బొనేట్‌ ను వడపోసి, అమో
నియమ్‌ క్లోరెడ్‌ మాతృదావణమును (మదర్‌ లిక్కర్‌ )
రెండవ శీతలీకరణ సృటికీకరణ గోపురము నుండి లభ్య
మైన లవణ (చావణముతో శికిి౦ నుండి 28°౦0 వరకు శ్రీతలీ
కరింతురు. తరువాత ఇది మొదటి సృటికీకరణ గోపురము

mc కేకుకేయు 1రి8తము
ie

ఆరి |దవమః

హోడియమ్‌ కై కాక్ఫొకెట్‌

1

'ఆరశెట్టు తిరుగుడుపొ(క్ర | | oo0
a NHa
miu
NH cma వంచులలో వింవు

చితము -లి

అమోనియమ్‌ = సోడా జంట పద్ధతిని అమోనియమ్‌ కోరెడ్‌ తయారీ

విశిష్ట గురుత్వమును అందుకొనినప్పుడు అది సంతృప్త
మగునని తెలియనగును.

నెంటిప్యూజ్‌లో లవణమును వేడిగాలి వలన నిరార్హ”
ముగ చేయుదురు. శుష్కలవణమును బయటికి సంగ
హించి, ఆల్కలీన్‌ అ స్తరుగల గోనె నంచులలో నింపుదురు.

లోనికి శీతలీకరణ, స్ఫటికీకరణ (వక్రియలను మరల కొన
సాగించుటకు పంపు చేయబడును. ఒక (పాథమిక స్నటికీ
కరణ పరికరమును, మూడు గెొణ స్నృటికీకరణ పరికరము
లను వాడుదురు. మొదటి శీతలీకరణ స్ఫటికీకరణ పరికరము
శీతలీకరణ (ప్రకియవల్లను, అమోనియా జాప్పీకరణము

267

ఎరువులు -1
వల్లను రి౦౮ వద్ద ఉంచుదురు.అమోనియమ్‌ క్లోరెడ్‌ పెరిగిన
సృటికములు మొదటి శీతలీకరణ స్ఫటికీకరణ పరికరముల
నుండి బయటకు తీయబడి (దవమును వేరుచేయుటకు ఈ
స్ఫటికీకరణపరికరము నుండి లభ్యమగు స్వచ్చ శీతల
ద్రవము శెండవ పరికరములోనికి - అనగా, అమోనీ
కరించు ఛాగములోనికి-[పవహించును. తడి సృటికములను
ఆర జెట్టి రోటరి శోషణ పరికరములో కణముల (క్రింద
మార్చుచుండును. ఎరువుగా ఉపయోగించు అమోనియమ్‌
క్లోరెడ్‌ను పార్మిశ్రామికముగ తయారి చేయుటకు (పక్క
పుటలోని చిత్రము -కిలో చెప్పిన జంట (ప్రక్రియ తక్కిన
వాటికన్న వాంఛనీయమైనది, ఏలన, దీనికి వలసిన
ముడి (దవ్యము అమోనియా, ఉప్పు చాల చౌక, క్లోరీన్‌
చౌకగా, మెండుగా దొరుకునేని తటస్టీ కరణ ప్రక్రియ
కూడ ఆర్థి కముగ లాభకరమే అగును. [చూ. ఎరువులు 11;
ఎరువులు-111 |.

యూరియా: జంతువుల మూ(తము నుండి యూరి
యాను వేరు చేయవచ్చును. అది ఒక సరళ నంభఘట్టన
కల కార్బన్‌ యకౌాగికము Ce) ఇందు నె(ట్రో
జన్‌ ఒక ఘటకము, అది ఎరువుగా వనికి వచ్చును. నైటో
జన్‌ ఎరువులలో కెల్ల దీనియందు నై (టోజన్‌ భాగము
గరిష్టశాతములో ఉండును (46%). నేల యొక్క న్వభా
వము ఎటులున్నను యూరియాను ఎరువుగా వాడవచ్చును.
యూరియాకు ఆన్లు, జార గుణములు లేవు, యూరియా
యొక్క ఈ తటస్థగుణము దానిని సంచులలో ప్యాక్‌
చేయుటకు, పోలికీన్‌ నంచులలో నిల్వ ఉంచుటకు చాల
అవకాశమును ఇచ్చును. అదిగాక దీని స్ఫటికములు
పూసలు, చూర్ణ ముమొదలగు వివిధ రూవములలో మార్కె.
ట్టులో పెట్టవచ్చును. వశువులకు దీనిని (గాసములో
నాలుగవ వంతు కలిపినచో (పోటీన్‌ వలె పుష్టికర వదార్భ
ముగ పనిచేయును. (గాసమునందు దీని పాలు ఎక్కు
చైనచో వశువునకు విషముగ వర్తించును. కనుక, దీనిని
కలుపుటలో కోడు జాగరూకిత ఆవశ్యకము. ఇదిగాక,
ప్లాస్టిక్‌ లను, ఫార్మాల్లి పాడ్‌ శెసిన్‌ లను తయారుచేయు
టకు; తడిపినప్పుడు కొత్త బట్టలు తీసిపోకుండ ఉంచుటకు;
అయన్‌ వినిమయ (అయన్‌ ఎక్స్‌ఛే.జి) శెసిన్‌లు, సల్ఫా
మేట్లు, నల్ఫ్ఫోనిక్‌ ఆమ్లములు, కేలోసయనీన్‌ పూతరంగులు
తయారు చేయుటకు విరివిగా ఉపఆయోగములో ఉన్నది.

భారతదేశము నందు 1984 - 65 లో 18,144 టన్నీల
యూరియా తయాశైనద్మి శకాని, వినియోగము
2,68,087 టన్నీల వరకు పెరిగినది.

యూరియాను తయారుచేయు రాసాయనిక డ్రడ్రయ ;
వాణిజ్య సరళిలో అమోనియా, కారన్‌ డై ఆకై డ్‌
వాయువుల రాసాయనిక సంయోజనవలన యూరియా
తయారు అగుచున్నది. ఈ రెండు రాసాయనిక |దవ్య
ములను సంయోజించుటలో అమోనియమ్‌ కార్బొనేట్‌
అను మాధ్యస్థ యహౌగికము ఒకటి పర్పడును. తరువాత
అది (ప్రక్రియలో జనించు వేడిమిచే నీటిని కోల్చోయి
యూరియాగా మారును.

NH

క 2

Cl) ey
2
87.4 కిలో *శేలోరీల ఉష్ణము
NH NH
66 పార్‌ “4H. 100 తో
ONH D~NH, “ శేలోరీల ఉష్ణము
యూరియా

నూనెగనుల నుండి లభ్యమగు వాయువు, నాఫా మొద
లై_నవి కార్బన్‌ డైఆకైైడ్‌గా మార్చుటకు పనికి వచ్చు
ముడి (ద్రవ్యములు. శుద్ధమైన కార్భన్‌ డైఆక్సైడ్‌ ఒక
ప్పుడు అమోనియా ఫ్యాక్టరీల నుండి ఉపోత్సన్న ముగా
లభ్యమగును. (పేరక (ద్రవ్యముపై పంపి ఆక్సిజన్‌ను
కార్బన్‌ డెఆక్సెడ్‌ నుండి పూ ర్హిగా తీసి వేయుదురు. ఏలన
ఆక్సిజన్‌ శేషము యూరియా తయారగు పాత్రలను తిని
వేయును. నిర్జల అమోనియా వరిశుద్ధ స్థితిలో ఉండును,

పారిశ్రామిక (ప్రక్రియ : అన్ని విధముల పారిశ్రామిక
ద్రడ్రియలకు మూల (పక్రియ ఒక్కశే, (ప్రక్రియను
పర్యవసానమునకు తీసికొనిపోవుటలో అనేక భేదములు
ఉన్నవి.

యూరియా |[చావణమును తయారు చేనెడు మొదటి
(ప్రక్రియ ఒశే దశలో [పృక్రియను ఫలాంతము' వరకు సాగ
నిచ్చుట; రెండవది: ఆంగిక వర్యాయ (ప్రక్రియ (ఫల[దవ్య
ములో సంయోగించకుండ ఉండిపోయిన ఘటకోముల తిరిగి

(పతి క్రియకు గురిచేయుట) ; మూడవది: సంపూర్ణ
పర్యాయ (ప్రక్రియ.
పకదశ ప్రక్రియ యందు శాసాయనిక (ప్రక్రియలో

పాల్గొనకుండ శేషించి ఉన్న అమోనియాకు ఇంకొక పారి
_్రామిక వినియోగము ఉన్నను లేదా కారన్‌ డై.
ఆకైడ్‌ చౌకచారుగ అందుబాటులో ఉన్నను ఈ
డ్రడ్రియ చాల లాభకర మెనది.

చన చెప్పినట్లు సంయోగమును చెందని ఘటక వాయు
వులను తిరిగి తొలి [పృక్రియకు గురిచేయుదురు. దీనికి ఉన్న
ఆకేపణ ఏమన: పర్యాయ (ప్మక్రియలో పాల్గొను వాయు
వులపై (పేషము ఎక్కువ చేసిన ఎడల కావలసిన యూరి

268

9 ¥E “ >
సిస్టమ్‌ 450 - కంప్యూటర్‌”

సిస్టమ్‌ 1900 - కంప్యూటర్‌

3

NRE xo grag
a esr sgl gale sos sss} $502 య్మణంట జయడై

se moe

డినవి), ఒక ఘ, సెం. మీ. లో

టర్‌ నిర్మాణమున విని యోగమగును.

1954 - 68 మధ్య కంప్యూటర్‌ బక్నాలజీ యందు పరిణామము. సై వరుసలో "ర్మియానిక్‌ వాల్వులను |పయోగించి సిద్ధపర చిన
కంప్యూటర్‌ ఛారీ పరిణామము గలది. (క్రింది వరుస |టాన్సిస్టార్‌ లను |పయోగించి సిద్ధపర చిన కంప్యూటర్‌ సూక్ళ
‘ పరిమాణము గలది

ర్వే షనల్‌ స 5 డ్‌ వారి 1.C. L. 1,900 కంపూ౧టర్‌ A వంవస
ఇంటర్నేష కంప్యూటర్‌ లిమిఖుడ్‌ వా ంప్యూ ర్‌ స్ర్రవస్థ

ఈ సంకీర్ణత కంప్యూటర్‌ లోని అంగముల పరన్సర సంధాన
ములలోను, (పవర్తక విధానములలోను ఉన్నంతగా
కంప్యూటర్‌ యంత్రములోని భాగములు పనిచేయుటలో
ఉండదు. ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌ లోని గణన విధానము
వలయ కళ (సర్యూ్యట్‌ ఆర్ట్‌ )ను చక్కగా వినియోగించు
కొనును,

డిజిటల్‌ కంప్యూటర్‌: (ప్రసిద్ధ మైన “ అబేకస్‌
సిద్ధాంతము” [చూ. గణిత యంత్రము; సం. 9-పు, 280]
బైననే ఈ డిజిటల్‌ కంప్యూటర్‌ పని చేయును.
అబేకస్‌లో వివిధ అంకములను తెలియ జేయుటకు * అకు
మాల'ను ఉపయో గించెదరు. పూసలను లెక్కించడము
ద్వారా కూడికలు, తీసివేతలు చేయవచ్చును. డిజిటల్‌
సాధనములో కూడ గణిత విధానము అంతయు గణన
చేయుట వలననే లెక్కింతురు. కాని, ఇందులో విద్యుత్‌
స్పందము ఉపయోగపడును. ఈ వలయములలో ఎల
స్ర్రైన్‌ వాల్వులను కాని, [టాన్సిస్థార్లను కాని వాడు
దురు. (కియా శ్రీలన విద్యుత్‌ న్వభావము కలదగుటచే
కంప్యూటర్‌ చాల శ్రీభుతరముగ గణిత సమస్యలను

ఎలక్ట్రానిక్‌ కంప్యూటర్‌ లు
భము. కాని, ద్వికవిధానములో చూపిన సంఖ్య దశాంక
విధానములోని సంఖ్య కన్న మూడు రెట్లు పెద్దదిగా
ఉండును. ఉదా: దశాంక విధానములో 5205 అను
సంఖ్యలో ఒకట్ల స్థానము అయిదు, పదుల స్థానము నున్న,
వందల స్థానము శెండు, వేలస్థానము అయిదు కాగా, ఈ
సంఖ్య యే ద్వికవిధానములో 1010001010101 గా
లిఖింపబడును. అంచు ఒకటవ స్థానము ఒకటి, రెండ్ల
స్థానము సున్న, నాల్లుల స్థానము ఒకటి, ఎనిమిదుల
స్థానము సున్న, పదార్గ స్థానము ఒకటి. ఈ విధముగా
ఉండును. ఈ సాధనములో సంఖ్యలు సుదీర్భ ముగా ఉన్నప్ప
టికిని గణనమునకు ఉపయోగించు ఎలక్ట్రానిక్‌ విధానము,
దశాంకములో పది అంకెలు గల సంఖ్యను, ఒక సెకనులో
కొద్ది పదిలకల వంతు కాలములలోనే కూడివేయును.
గుణకారములకు, ఛాగహాోరములకు ఇంతకన్న కాలము
ఎక్కువ పట్టినను, ఆ కాలము కూడ సెకనులో పదిలక్షల
వంతుల పరిమితిలో నే ఉండును,
ఒక గణిత వినాాసములో కంప్యూటర్‌ చూపిన శ్రీఘత్వ
మును చూచి, అది ఆ సాధనముయొక్క_ సమగ శ్రీఘత్వ

పూ రించుచుం ముగా నిళ్ళ
wu ee జ్ఞాపన కేంద్రము (మెమరీ యూనిట్‌) యురటురా తు:
రణముగ లెక్క. సమస్యా సాధ
లు చేయునప్పు నలో ఒక
డు 0 నుండి 9 | క్క (ప్రత్యేక
వరకుగల అంకె దశ్తాంశ సాధన
లను వాడు i} లోని దీర్భ
దుము. శాని, | | | విధానములను,
ఈ గణనమున |కడానము] పరిణామము
ద్విక విధానము i Si abn
(2. వ ర) లో టకు అనువుగా
రెండు అంకెలు ఇల డు. విధ
0,1 అను ఉవ వారు కకం
యోగించుట వ్యాట్‌ లో
sos వట నియంత్రణ కేంద్రము అమర్చ వలెను.
గును, విద్యు అనుతైత ఇ
ద్వలయముల చిత్రము -1 విధానమును
యొక్క మూ డిజిటల్‌ కంప్యూటర్‌ అనుకు ట. ఈ
యు, శెరచు [సగర మార
శెండుస్థితులను నున్న, ఒకటులు చిహ్నిత మై సవాచర విద్యు ములో పూలశాటలు విరిసి నాటి సాధారణ గణన
ద్వలయములలో నిలుపబడుతవి. ద్వికవిధానమువలన యం|తమునుండి, నేటి అసామాన్య “న్వతళ్ళలన అంక

యం|త్రమునకు అవసరమైన విద్యుద్వల యములు సరళ
మయినవి అగుటయే శకాక, గణన విధానము కూడ సుల

గణితము” వెలసినది. ద్వికవిధానములోని అంకెల నంన్మర
ణకు నిదానమైన “ ధారణి (మెమరీ) ఈ సాధనములో

271

ఎలక్ట్రానిక్‌ కంప్యూటర్‌ లు

ఉండును. ఈ ధారణి విధానముతో కలిసిన “నియంత్రణ
(కం టోల్‌) విధానమువలన దీర్భ పరిణామములు సాధింప
బడును. సంపూర్ణ మైన గణి తములో 1. ఆదానము
(ఇన్‌పుట్‌); ల (ప్రదానము(అవుట్‌ పుట్‌ ); లి. గణిత
విభాగము; 4: ధారణి; 5. నియం|తణి అను అయిదు
విభాగములు ఉండును.

“ పంచ్ల్‌ కార్డు 'లో గాని లేదా 'చేపు'లో గాని ఉన్న
దశ్తాంశమును ఆదానముగ గ(హించి గణి|తపు పరిభాష
లోనికి అనువదించును. ఈ పరిభావ ద్వికవిధానములో
విద్యుకొస్పందన మాల రూపములో ఉండును. ఈ ఆదాన
ములో సాధించవలసిన సమస్యయొక్క_ (ప్రాథమిక
దత్తాంశ మే కాక, గణిత్రమునకు విధించిన కార్యక్రమము
(పో(గాము)లు అనబడు 'ఆజ్ఞలు' కూడ ఉండును.
నియంత్రణి విభాగము, ధారణి విభాగము, గణిత్ర విభా
గము కలిసి ఆదానములోని విషయమును ఆకళించుకొ”ని,
(ప్రత్యు త్రరములను నమాయ త్త పరచుకొని, సమగ ఫలిత
ములను విద్యుత్‌ స్పంద మాలల రూపములో (పథాన విభాగ
మునకు అందించును. అప్పుడు [ప్రథాన విభాగము ఈ ఫలిత
ములను కావలసిన విధముగా మార్పు చేయును. ఉదా :
దశాంక విధానములో ఫలితములు కావలసి ఉన్నచో,
ఆ విధముగ విద్యుత్‌ స్పందమాలలను (పథాన విభాగము
అనువదించి చూపును.

ఈ ధారణాంగమును సాధారణముగా అయస్కాంత
గుణము గల పదార్థముతో చేయుదురు. ఇది పట్టీ ' రూవ
ములో శకాన్సి మృదంగమువలె కాని, వలయాశకారమున
కాని ఉండును. సముదాయములో అయస్కాంతీకరింప
బడిన (ప్రశ్యేక అంకెలు ౦” గాని, “1” గాని ఉండును.
ధారణ _ సామర్థ కము ద్వికవిధానములోని అంకెలలో
నిరూపింపబడును. ఇట్టి అంకెలు ధారణ విభాగములో
సం|గహింపబడును, ఆధునిక సాధనములలో ఈ సం|గ
హించిన అంకెలు పదిలక్షల మేరకు ఉండును.

ముఖ్య మైన కొన్ని తార్కిక వివేచనలను ఈ యం[తము
యాంతికముగా నిర్వ_ర్తించును. కూడిక, తీసివేత, గుణ
కారము, ఛాగహారము వంటి అంక గణిత పరికర్శలను అవ
లీలగా పరిష్కురించును. రాశులను శై పారువేయుట గత
ములో ధారణియందు సంచయించిన గణిత విన్యానములను
సం|పతించును; నిర్దిష్ట పూర్ణాంకము (డెఫినెట్‌ బ్రింకు
గ్రల్స్‌)ల విలువ కనుగొనును; అంతరీకరణ (డిఫశెన్షి
యల్‌) సమీకరణములను సాధించును. ఈ విధముగా ఎల
స్రానిక్‌ కంప్యూటర్‌ అనేక గణిత వ్యాపారములను
అవలీలగ నిర్వ_ర్తించగలదు.

డిజిటల్‌ కంప్యూటర్‌ యొక్క. సామర్థగము అంక
వ్యాపారమునకు మాతమే పరిమితమైనది శకాదు.
స్ఫాటిక శాస్త్రము (డస్లలో గ్రఫీ), ఖగోళ శాస్త్రము
(అస్ట్రానమీ), వాతవరణ శాస్త్రము (మీటి యోరాలజీ),
అస్త్రవిద్య (జాలిస్టిక్స్‌), నిర్మాణ ఇంజనీరింగు (స్ర్రకృరల్‌
ఇంజనీరింగు), విద్యు త్తు మొదలయిన విజ్ఞాన శాస్త్రము
లకు, ఇంజనీరింగుకు సంబంధించిన విస్తార మైన శాఖలలోని
సమస్యలను కూడ డిజిటల్‌ కంప్యూటర్‌ సాధించును.
ఉదా: నిర్దేశిత అ;న్ర్రవిధానము (గైడెడ్‌ మిసైల్‌) [చూ.]
కంప్యూటర్‌ ఒక నిమిషములో వేయి విధములయిన విశేష
ములను స్వీకరించి, పదిలక్షల గణనములు చేసి, అంతరిక
ములో (ప్రయాణించుచున్న అస్త్రము యానమార్ల్గ మును
నిర్ణయించుకొనుటకు, అవసరమయిన మార్చుకొనుటకు
వలసిన సంశకేతములను సంతరించును. అత్యధిక గణనశళ క్తి -
అత్యధిక ఛారణయు క్తి కలిగిన డిజిటల్‌ కంప్యూటర్‌ లు
వ్యాపారలోకములను, పరిపాలనా విధానములను,సాంఘిక
కార్యక్రమములను (పభావితము చేయును. అభివృద్ధిచెందిన
దేశములలో సేద్య ఫలముల (పణాళికలు జాతీయ (పమాణ
ములో రూపొందించుటకు, ఫ్యా శరీ పర్యవేక్షణకు, భీమాలు
(బ్యాంకింగ్‌ ) విషయములలోను, రహాదారులలో జన
సమ్మర్షమును నియం తించుటకు వంటి అసనేకములయిన
కార్యములను సంబాళించుటకు కంప్యూటర్‌ వినియోగ
మగుచున్నది. గంథాలయములోను, వైద్య విషయము
లను భదపరుచుటలోను ఈ సాధనము (ప్రయోజన పడు
చున్నది. ఒక ఛాషనుండి ఇంకొక భాషకు అనువదించుట
వంటి భాషాంతరీకరణ కార్యరంగమున కూడ కొంతవరకు
విజయము సాధించినది. చదరంగము ఆడుట, సంగీతము
సమాకల్పనచేయుట, కవిత్వము వాయుట ఈ సాధన
ముల యొక్క- వైవిధ్య సామర్థ్యమును నిరూపించును.
నేడు ఈ విషయములు కొన్నింటిలో గణితము యొక్క
వ్యాపారము అసమ|గముగా తోచినా నత్వరముగా అధి
వృద్ధి సాధింపబడును.

ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌ : ఈ వర్గమునకు చెందిన గణి
(ము విభిన్న నంఖ్యలతోగాక నిరంతరముగా మారు పరి
మాణము గల రాశులతో సంబంధించి ఉండును. ఈ సాధ
నము భౌతిక సంఘటనలకు, గణిత వ్యాపారములకు
చక్కటి సామ్యమును సంఘటించును. ఈ నాడు వ్యా ప్రిలో
ఉన్న ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్ల లో జాలవిధాన వ్యవ చ్చేదకము
(నెట్‌ వర్‌, ఎనలెజర్‌) లు, బీజ విషయిక నమీకరణ
సాధనలు, వర్గమూల సాధనలు, ఇంకను అతిముఖ్య మైనట్టి
అంతరీకరణ (డిఫ శెన్షియల్‌) వ్యవ చ్చేదకములు మొద

278

లయిన రకములు ఉన్నవి. “౩ల్విన్‌ చక్రము”, “డిస్‌. ఇంటి
రోటర్‌' ను ఉపయోగించి మొట్ట మొదటగా అంతరీకరణ
వ్యవచ్చేదక సాధనమును నిర్శించిరి. కాని, ఇట్టి సాధనము
యొక పరిమాణము, నిర్మించుటకు వెచ్చించవలసిన ధనము
అధికమగుటచే వేరొక కుళలమైన విధానమును పరిశీలించ
వలసిన అవసరము ఏర్పడినది. [పవ ర్హక వర్థకములు (ఆప

శేషనల్‌ ఆం ప్రిఫయర్‌) అని పిలువబడు “ఎలక్లానిక్‌ ఆంపి
౧ © ౧

ఎల స్ట్రెనిక్‌ కంప్యూటర్‌ లు

ఉప యోగింపబడుచున్నది. ఈ నాడు పరిళోధనాలయముల
లోను, వ్యాపార సంస్థలలోను [పపంచమంతటా పెద్ద వి,
చిన్నవి ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌ లు వాడుకలో ఉన్నవి.
పరమాణు పేర్పులో స్థిరత్వమును పరిశీలించుటకును, వేగ
నియామకములను పరిశీలించుటకును, శైలు పెళ్టైలలోను,
మోటారు కారులలోను తన్యతను కని పెట్టుటను, (ద్రవ
(పవాహములలోను, ఉష్ణతా (ప్రసరణలో ను, నాన్‌ లీని

ఫయర్‌ 'ల వినూతనక సృష్టి వలన ఎల క్రానిక్‌ అంతరీ యర్‌ విద్యుద్వల యములలోను, నియం|(తణ విధానముల
కరణ వ్యవ చేద లోను, ఇంకనూ
కములు [పాదుర్భ ఫిడ్‌ జ్యా చాల విధము
వించినవి. బహు లయిన పరిశీల
విధఉప యోగము నలలోను ఎన
గల ఈ వ్యవచ్చే లోగ్‌ కంప్యూట
దకము నేడు ర్‌ను వాడుచు
వి స్త తముగా న్నారు.

వాడుకలో ఉన్న డిజిటల్‌ కం
ది. ఎనలోగ్‌ కం > ప్యూటర్‌ తో

(౧ఆపిలోస్కో)ప్‌ కు

ప్యూటర్‌ లకు ఈ ర్‌ రికార్ణర్‌క పోల్చి చూచిన
న నర చితము-2. ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌ whe
ములు కట్టడపు Ub i 8 టర్‌ నిరాడంబర
రాళ్ళవలె ఉప్ణయోగించును. చానివలన కాలమును ముగాను, సరళముగాను కనిపించును. డిజిటల్‌ కంపూూ
బట్టి మారుచూ ఉండు పరిమాణములకు సంబంధించిన టర్‌ లోని సూత్ముపరిశ్రీలనతో ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌ సాటి
కూడిక, తీసివేత, చయనీకరణము (ఇంటి గేషన్‌)లు, రాదు. అయినప్పటికి, ఇంజనీరింగుకు సంబంధించిన చాల

అంతరీకరణము (డిఫ కెన్టి యేషన్‌ )లు ఎనలోగ్‌ కంప్యూ
టర్‌లు నిర్వ_ర్తించును. గుణకారము, థాగవోరము,
(డకోణమితి సాధనలు నిర్వ ర్లించుటకు వెనలోగ్‌ కంపూర
టర్‌కు ప్రశ్యేక విధానములు సహాయముచేయును, అంతరీ
కరణ సమీకరణ సాధనలో సమస్య వరుసగా చయనీ
కరణము, విలో మము (ఇన్‌ వెర్షన్‌), సంకలనములు వంటి
(క్రమ పద్దతిలోనికి వింగడింపబడును. సక్రమ పద్ధతిలో
యాం|తిక వ్యాపారములను నిర్వహించుబకు ఆ యా విభాగ
ములు పనిలోనికి
నియాగించుటకు వివిధ భాగములను యు క్రరీతిలో
సంధానింతురు.

మొదట నిర్మించిన ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌ “గన్‌సైట్‌'
కంప్యూటర్‌ గా ఉప యోగింపబడినది. సాధారణ అవసర
ములను నిర్వహించు కంప్యూటర్‌ నిర్మించిన వెంటనే
దానిని విమాన పరిశ్రమ చేపట్టినది. నుర &త యానమున
“వాత పమాణ పర్య వేక్షణివిధానములోను, మిత వ్యయము
కొరకు నిర్మించు ఆటోపై లెట్‌ వంటి న్వయం చోదక
విధానములలోను (పాథమిక పరకీలనలు చేయుటకు ఇది

పూన్నబడును. కంప్యూటర్‌ కు పనిని

సన్ని వేళ ములలోను, సమస్యలలోను సూత్ష్మతతో యథా
రం తెలియరానప్పుడు, సరళమైన ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌
ఉపయోగపడును. పరిశీలకుల ఆలో చనలకు |పబల సహాయ
కారిగా ఉండు సాధనమును నిర్మించుటకు నేడు పరిశీలనలు
జరుగుచున్నవి. నిర్మాణములోను, పవ ర్హనలోను ఎన
లోగ్‌ కంప్యూటర్‌ ఈ క్రొత్త సాధనమునకు సరూవముగా
ఉండుటకు కూడ ఒక (వయోజన మే అయినది.

అనువై న చోట ఉప యోగించుటకు డిజిటల్‌ కంపూూ
టర్‌ లోని కొని సుగుణములను, ఎనలోగ్‌ కంప్యూటర్‌
లోని కొన్ని సుగుణములను కలిపి సమీకరించుట (ప్రస్తు
తము ఆచరించుచున్న విధానము యొక్క స్వథావమై
ఉన్నది దీని ఫలితముగా సంకర గణితము ఒకటి ఉద్భు
వించినది. ఈ విధానము ముఖ్యముగా పరి శ మలలో
ప్రక్రియా నియంత్రణ(|పా సెస్‌ కం|టోల్‌ )లో ఆచరించుట
సువ్య క్షము. విజ్ఞానశాస్త్ర పరిళోధనలందు (ప్రాథమికా
వస్థలో సమస్యను అవగావానము చేసికొనుటకు ఎనలోగ్‌
కంప్యూటర్‌ ను ఉప యోగింతురు. వి _స్హృృతము, అత్యధిక
ముగా నిక్చితము అయిన, అంతిమ విపులీకరణలను సూత్ము

219

ఎలక్ట్రానిక్‌ శాస్త్రము
తతో కచ్చితముగా సాధించుటకు గాను డిజిటల్‌ కంప్యూ
టర్‌ను ఉప యోగింతురు. ఇప్పుడు జంతు సంబంధమయిన
సరళ చేష్టలను అనుకరించు యం(తములను నిర్మించుటకు
శ్వా న్ర్రజ్ఞులు పరిశీలనలు జరుపుచున్నారు. మరి కొన్ని దిన
ములలో జ్ఞానము ఉన్న యం|త్రములకు నాందిగా ఈ కృషి
మారును. భవిష్యత్తులో నిర్మించబోవు ఈ జ్ఞానము ఉన్న
యం|తములు, గతములో సమస్యాసాధనలోని అనుభవ
ములను అర్థము చేసికొని, జ్ఞాపకము ఉంచుకొని, (శ్రమ
తేకుండా, దో వొదములు లేకుండా లతక్ష్యములను
సాధించును.

చదరంగము ఆటలో గాని, సంగీతము సమాకల్పన చేయు
టలో గాని ఈ యంతము సృజనాత్మకముగా ఉండ లేదు.
మానవుడు ముందుగా ఈ యంతమున నితేపించిన
(ప్రవర్తన నియమముల (ప్ర కారమును మాత్రమే ఇది
అనుసరించగలదు. గతములోని మానవానుభ వము మలచి
నంత మేరలో నే ఈ యం|తము నిలుచును. ఒక కవిలో గాని,
చదరంగములో |ప్రవీణునిళో గాని కనుపించు నవాజ జ్ఞానపు
మెరుగులు, ఉత్సావాపు పరుగులు ఈ సాధనమునకు లేవు.
కాని, ఇట్టి అధిక గుణాన్విత మైన సాధనము ఎప్పటిశై నా
నిర్శింపబడకపోదని మానవుని దృఢ విశ్వాసము. జ్యామితి
లోని కొన్ని సిద్ధాంతములను సాధించుటకై నియోగింప
బడిన ఒక కంప్యూటర్‌ ఇంతకు ముందు ఏ గణితశా(స్త్రజ్ఞుడు
ఆలోచించని అపూర్వము, ఆకర్ష ణీయము అయిన ఉప
పతులను సాధించినది.

"క్రమముగా ఇప్పటి శే కొన్ని మానవ (పవ ర్హనల లక్షణ
ములను యాం|త్రికముగా సాధించుటకు తీవ కృషి జరిగి
నది. ఆకర్ష నమునకు (ధ్రతి విధానము కల్పింపబడినది. దృష్టి
విశేషములకు (పతి విధానము [గహింపబడినది. ఉచ్చారణ
సంకలనము చేయబడినది.

ఇంక అంతిమ లత్యుము మానవ మస్తిష్కుమునకు
యాం|తిక (పతిరూపము నిర్మించుటయే, మానవుని మెద
డులో * న్యూరాన్లు' అను వేయి కోట్ల విడి విడి జీవకణ
ములు ఉన్నవి. ఇందులోని ఒక్కొక్క జీవకణము పదిలకుల
అన్యజీవకణములతో నం యో జింపబడి
ఉండును. ఇట్టి మస్తిహ్కుమునకు సరియైన |ప్రతిరూపమును
నిర్మించుట దుస్సాధ్య మైన విషయము అయినా, సమధిక
మానసిక చింతనకు అవసరమగు మస్తిష్క విభాగమును
ఎల క్ట్రనిక్‌ వలయ విధానముతో నిర్మించు చాతుర్యమును
మానవుడు తప్పక మున్ముందు సాధించగలడు అనుటకు
ఆతనికి గల అచంచల ధీరత్వమే నిదర్భనము [చూ.
సమత - పు, 114]. ఎస్‌. సం.

సంకీర్ణ ముగా
కా

ఎలక్ట్రానిక్‌ శాస్త్రము: ఎలక్ట్రానిక్స్‌ పారిశ్రామిక
ఉపయోగములలో మై మింగ్‌ వలయములు, కిరణ విద్యుత్‌
గణనము, రంగస్ఫ లములలో మందకశకాంతిని కొలుచుటక్కు
మోటారు నియంత్రణకు, ెసిస్టెన్స్‌ ఆక్‌ నెల్పింగు,
శేడియా పౌనః పున్యపు ఉష్ట్రీకరణ మొదలగునవి చాల
కోలవు. ఎలక్ట్రానిక్స్‌ ఉపయోగములకు ఎట్టి అవధులు లేవు.
ఇంజనీరు యొక్క. నై పుణి, బుద్ధి కుశలతను బట్టి శాస్త్ర
విజ్ఞానములో ఏ విభాగమునకై నను ఎల క్రానిక్‌ శాస్త్ర
మును [ప్రయోగించ వచ్చును,

విడి విభాగములు ; ఎలక్ట్రాన్‌ గొట్ట ములు, నెమీకండె కరు
రూపములు-సాధారణ డయోడ్‌, (టయోడ్‌. నీమ్‌, పవర్‌
గొట్టము, సెంటోడ్‌ వంటి సాధారణ భాగములతో చాటు
మై వాక్యూమ్‌ (అధిక నిర్వాత)గొ ట్రము, కిరణ గొట్టము,
తైెర[టాన్‌, ఇగ్ని[టాన్‌, నెండి బాన్‌ వంటి వాయుపూరిత
గొట్టములు, కేతోడ్‌ కిరణగొట్రము వంటి (్రశ్యేక రక
ముల వాడబడును. సెమీ కండెక్టరులో (ట్రాన్సిస్టార్‌ చాల
ముఖ్యమైనది. వీటితోపాటు శెసిన్టైన్స్‌, _ ఇండజ్జైన్స్‌,
కెపానిబన్స్స్‌, శాచ్యురేబుడ్‌, రియాక్టర్లు వంటి పరికర
ములు కూడ ఉప యోగింపబడుచున్న వి.

ఎలక్ట్రానిక్‌ రిలే: విద్యుత్‌ వలయమున ఒకే వలయ
ములోగాని, మరియొక వలయములోగాని ఇతర పరికర
ములకు, సాధనములకు |పవర్తన కలిగించు వ్యాపార మే
రిలే, 8లే ముఖ్యస్తూతము-|పవ ర్హన ఉత్చాదించుటకు అతి
తక్కు_వ విద్యుచ్చ క్తిని వినియోగించుకొని, ఇతర వలయ
ములలో బృవాచ్చ కిని నియం[తణ చేయగలుగు చున్నది.
ఒక యాం |తికములో గాని, విద్యుత్‌ వలయములోగాని
పని జరిపించుటకు రిలేను వాడవచ్చును. రిలే ముఖ్యముగా
అంత ర్భాగ మైన కోర్‌ కు చుట్టబడిన చుట్ట. ఒక జత తాకుడు
(కాంటామ్టు ) రేకులు, ఒక ఆర్మేచర్‌; ఆశ్మేచర్‌ ఒక [స్పింగు
సహాయముతో ఒక స్పర్శను అంట బెట్టుకొని ఉండును, చుట్ట
చ్వారా (పవహించు విద్యుక్‌ [పవావాము చుట్టలో ఊఉ శ్తేజ
మును కలిగించినప్పుడు స్పి )ంగు సహాయముతో ఆర్మేచర్‌
ఆక ర్లింపబడినప్పుడు ఆర్భేచర్‌కు తగిలించిన తాకుడు
శేకులు ఉలించును. ఈ సంచలన ఫలితముగా రెండు స్పర్శ్భల
మధ్య ఎడము మూసికొని పోవచ్చును లేదా స్పర్శలను వేరు
చేయవచ్చును. మూసికొన్నప్పుడు స్పర్శల మధ్య వలయ
మును వీడి విద్యుత్‌ చేరిక వలయమును భంగపరచును. ఇట్లు
స్పర్భలు మూయబడుట గాని, తెరవబడుట గాని జరుగు
చుండును. మొదటి రకపు స్పర్శలను సాధారణముగా
తెరవబడిన స్పర్శ్భలనియు, రెండవ రకపు స్పర్శలను సాఢా
రణముగా మూయబడిన స్పర్శ్భలనియు చెప్పుదురు,

280

నియం[తణ వలయములోని విద్యుత్‌ _ప్రవావాపు చర్య
వలన విమోచనము (రిలీజు) చేయుటకు గాని, పనిచేయుటకు
గాని వన్టైడి కాలమును బట్టి రిలేలు శ్రీ ఘముగ పనిచేయు
నవియు, ఆలన్యముగ పనిచేయునవియు, శ్రీ ఘముగా
విమోచనము చెందునవియు, ఆలస్యముగా విమోచనము
చెందునవియు అను నాలుగు విధములుగా వింగడింపబడినవి.

రిలేలలో ఉప యో గింపబడెడి స్పర్శలు వివిధ రకము
లుగా, వివిధ స్వరూపములుగా ఉండును. ఈ స్పర్శలు
వెండి, టంగ్‌స్టన్‌, పె ల్లేడియమ్‌ వంటి ధాతువులతోను, ఇతర
ధాతు మి|శములతోను తయారు చేయబడును. వీనివలన
స్పర్శలు మూసికొన్నప్పుడు వెల్తింగు (ప్రక్రియలో ఎక్కు
వగా వేడెక్కుట, టంకము ముద్దగా పడుట మొదలగునవి
నివారింపబడును. స్పర్శలు తెరువబడినప్పుడు చాపము
(ఆర్కింగ్‌) వచ్చుట కూడ నివారింపబడును. ఏ, సి.
విద్యుత్‌ ఉపయోగింపబడు రిలేలో |[ధువముఖ భాగము
మీద షేడింగ్‌ చుట్టను ఉపయో గించుటచే విద్యుత్‌ (ప్రవా
వాపు (వవ త్తిచే స్పర్శలు చేయు కిలకిల శబ్దము రాదు.

అనేక ఉపయోగములలో రిలే నియంత్రణకు రిలే
చుట్టను పనిచేయింవ గలిగినంత విద్యు త్తును జనింపచేయక
పోవచ్చును. అట్టి సమయములందు వలయములో [పవ
హించు విద్యుత్‌ ప్రవావామును ఎక్కు వచేయుటకు ఆం ప్రి
ఫయర్‌ ను ఉపవయోగించవలయును. అప్పుడు ఆ వలయము
ఎలక్ట్రానిక్‌ రిలే అని చెప్పబడును.

కొన్ని సందర్భములలో మాత్రమే రిలే మూలకముగా
వలయనియం[తణ నిరిష్ట కాల విరామము అనంతరము

చితము- 1. T. ఆంపిఫయర్‌ గొట్రము; సై. రిలే; P. మ్‌
డిలే నియంతణ;, ఏ5. మీట; రా &ర్మె: కండెన్సరు,

పని చేయును. ఇట్టి (ప్రసారమును 'మైమ్‌ డితే రిలే”
మైమ్‌ డిలేతో

అందురు. చితము-! సాధారణ ఏ, సి,
రిలే |వ్రవృ తిని సూచించును.

కండెన్సరు ౮ విద్యుత్తును క ద్వారా కావలసినంత
(పవహింపచేసినప్పుడు K రిలే శ _క్తిమంతము చేయబడును.

XI—36

ఎలక్ట్రానిక్‌ శ్యాన్ర్రము
ఈ |పవావాము గీ. C. లో ధన నంబంధమైన చానినే ర్మ
చ్వారా 'పేటుకు అందునట్టు చేయునదిగా ఉండవలెను.
ఆంప్లిఫయర్‌ కు బదులుగా తెరట్రాన్‌ను
వాయుహపూరిత టయోడ్‌ను గాని ఉప యోగింపవచ్చును.
ఇంతేగాక, మై మర్స్‌,మైమ్‌ డిలే వలయములు కూడ లెక్క.
లేనన్ని విధముల ఉప యోగపడుచున్నవి. అతి ముఖ్యముగ
ఫోటోగగాఫిక్‌ సొధనములందు, వెల్లింగు నియం[తణల

గాని,

యందు ఉవ యోగములు కన్చించుచున్నవి,

చితము-2. ఫోటోటూూబ్‌ ఆంప్లిఫయర్‌ నర్కూ్యట్‌ (డి. ని.)
౪, ఫోటోటూల్‌; V1, ఆంపిీఫయర్‌; |. రిలే.

కాంతి విద్యుత్‌నియంత్రణ( ఫోటో ఎల ్టి క్‌ కం టోలు):
ఎలశక్ట్షానిక్‌ గొటములు అన్నింటిలోను కాంతి విద్యుత్‌

© లు
ఘటము అనేక విధములుగా ఉపయోగవడుచున్నది.
గణించుటకు, ఏర్చుటకు, కొలచుటకు, తూచుటకు, పరిీతు
చేయుటకు, సిగ్నలింగుకు, (క్రమబద్ధము చేయుటకు గాక,
వాస్తవముగా విని యోగించుకొను వారి బుద్ధి కుళలతను
బట్టి కాంతి విద్యుత్‌ ఘటమును ఎట్టి జటిల (ప్ర్మక్రియకై నను
ఉవ యోగంచవచ్చును.

ఇట్టి విధానములు అన్నింటిలోను ప్రాతిపదికయెన
వలయమున డి. సి. విద్యుత్తును గాని, ప స్రీ, విద్యు త్తును
గాని ఉప యోగించవచ్చును.

ఏక విడ్యుథ్‌ ఇయ

చి(తము-కి. ఫోటోట్యూబ్‌ ఆంప్లిఫయర్‌ నర్యూూట్‌ (ఏ. సి);
౪ ఫోటోట్యూబ్‌; 1, ఆంప్లిఫయర్‌; &. రిలే, ఓ 8
చాటర్‌ ను నిరోధించుటకు.

కాంతి విద్యుత్‌ విధానమున గణనచేయుట: ఒక ఫోటో
సెల్‌ - మీదికి పతనమగుచున్న శకాంతిపుంజపు మార్గమును

2

281

ఎలక్ట్రానిక్‌ శాస్త్రము
గణన చేయబడు వస్తువులు నిరోధించును. వెంటనే తైర
(ట్రాన్‌ వలయములో రిలే |వవృ త్తిని (ప్రారంభించును;
ఈ రిలేలో గణి శ్రయంత్రమును (ప్రవ రింపచేయును.
కాంతి పుంజమునకు నిరోధము కలిగినప్పుడు మాత్రమే
గణితమున (ప్రవృత్తి పొడనూపును. ఇట్లు వస్తువులను
లెక్క_ పెట్ట వచ్చును. కాంతి విద్యుత్‌ గ్రడ్రియవలన రిలే
(పవృ తి ధర్మమును అనేక పరిశ్రమలలో గణన చేయుటకు
మాత మే గాక, వీథి తలుపులు తమంతట తామే శెరచు
కొనుటకు, ర_లుబెండి తలుపులు తెరుచుకొనుటకు కావల
సిన నేల మ ట్లమునకు ఎలివేటర్గను ఎత్తుటకు, బర్‌ లర్‌
అలారములకు, లాండ్రీలలో బట్టలను లెక్క పెట్టుటకు,
ఆహార పరి|శమలు వగైరాలలోను ఉపయోగించ వచ్చును.

వ స్తువులు తూకముశేయుటకు, పొడవు, వెడల్పు ఇతర
పరిమాణములు ెలిసి కొనుటకు, అతి నీలలోహిత ఉష్ణము
యొక్క తీకణతను కొలచుటకు, ఎక్స్‌ (౫) కిరణములు,
ఎక్స్‌ (1) కిరణ వివ ర్హనము, ఉద్గారత, విచూషణ మొద
లగు వాటిని కొలుచుటకు కూడ రిలేేపవృ తి ధర్మమును
ఉప యోగింప వచ్చును. పరిశమలలో లైన్‌ పెయింటింగ్‌
(క్రియకు కాంతి విద్యుత్‌ నియంత్రణ సామాన్య ఉప
యోగము ఒకటి కన్చించుచున్నది. పెయింటుచేయవలసిన
వస్తువు రిలే వలయములో కాంతి పుంజమును నిరోధించి
నప్పుడు పెయింటు జల్లుడు యం[తమును (దవ ర్తింప
"జేయును. పెయింటింగు పూర్తి అగుసరికి జల్లుడు యంత్రము
తనంతట శతానే నిలిచిపోవుటకు శైమింగు మెకానిజమ్‌
కూడ అమర్చబడి ఉండును. ఒక కార్జాణా ఉత్ప త్తి విభాగ
ములో పనిచేయుటకు కూడ ఈ విధానము ఉపయోగించ
వచ్చును. ఇంశేకాక, పొగ అలారమ్‌, బాయిలర్‌ నీటి
మట్టపు అలారమ్‌ మొదలగు పరికరముల రక్షణకు కూడ
కాంతి విద్యుత్‌ విధ*నములు ఉపయోగపడుచున్నవి

రంగస్ట్రలము, వీథి, వై ద్యశాల, పాఠశాల వంటి [పత్యేక
స్థలములలో ని ర్లిష్ట్ర రాశులలో శాంతి కావలసినప్పుడు
కృతక దీవ కాంతిని కలుగజకేయుటకు కాంతి విద్యుత్‌
విధానము తోడ్చడుచున్నది. అటువంటి నియంతణ
విధానములలోని వలయము కాంతి తీవ్రతలలో మార్చులను
కాంతి విద్యుత్‌ ఘటము వలన శెలియగల ళ,్తివె ఆధార
పడి ఉండును.

ఎలక్ట్రానిక్‌ శ్గక్రి నియంత్రణ: విద్యుచ్చ కి నియంత్రణ
వలయములలో ముఖ్యముగా సంత్భ ప్పమయిన గర్భము గల
రియాక్టరు (సాచ్యురబుల్‌ కోర్‌) ముఖ్య నియంత్రణ
తీ7ెాగా ఉప యోగింపబడును; దీనిని “ఆంప్రిడై న్‌ 'అని కూడ
అంధురు. నియం[తణ వలయములు వోల్డే జిని గాని, వేగ

మును గాని నిగహించుటకు ఉప యోగింపబడుచున్నవి,
తనంతట శతానే విద్యుత్‌ (పవావామును స్థిరముగా ఉంచు
టకు గాని, అవధి నియం|తణ విధానములకు గాని ఉవ
యోగపడుచున్న వి.

సంతృ ప్రమైన గర్భము గల రియా కర్‌ వా_స్థవమునకు
మారుచున్న ఇండక్టన్స్‌ అని చెప్పవచ్చును, ఒకదానికి
ఏసి. విద్యుత్తు, మరి యొక దానికి డి. సి, విద్యుత్తు సరఫరా
కలిగిన రెండు వేష్టనములు గల ట్రాన్స్‌ ఫార్మరును ఇది
పోలి ఉండును. ఎంత డి. సి. విద్యుత్తు అందు (ప్రవహించు
చున్న దో గర్భమున అంత సంతృ ప్రత ఏర్పడును, నియం
(త్రణ వేష్టనము ద్వారా అధికముగా డి.సి, విద్యు తు
(పవహించునప్పుడు ఛార వేష్టనములో అతి తక్కువ ఏ, సి,
విద్యు త్తువోల్డే జి ఏర్పడును. ఇశ్లే భార వేష్టనములో అధిక
వో లేజి ఏర్పడి నప్పుడు నియంత్రణ వేష్టనము చ్వారా
అతి తక్కువ డి. సి, విద్యుత్తు (ప్రవహించును.

రంగస్థలములలో కాంతి నియంత్రణ : నాటక రంగ స్థ
లము మీద్ద గాని, ఉవన్యాస వేదిక మీద గాని అవసరమగు
కాంతిని కలిగించుటకు కొన్ని వందల దీపముల (శోణి
అవసరము. (ప్రతి దిపములోను లేదా దీవ (ణి యందును
రయస్ట్థాపక (సీరీస్‌ ర యోస్టాట్‌ )శోణిని ప్రయోగించి కాంతి
తీకణతను నియంత్రించుట కద్దు. కాని, ఎక్కువ దీవము
లను నియం|తించ వలసి వచ్చినప్పుడు ఈ విధానము అంత
సంతృ ప్తికరము కాదు; ఎక్కువ చోటును ఆకమించును.
అంశేగాక, ఒశేసారి అనేక దీపములను నియం| తించుట
కష్ట సాధ్యము; ఒకకసారి వ్యర్థమగు అవకాశము
కూడ కలదు. ఈ పరి స్థితులలో సంత్భ ప్తము చేయబడిన
గర్భము గల రియాక్ట్సరు విధానము సౌలభ్య మైనది; ఎట్టి
అంత రాయములు లేక వనిచేయును. మరియొక ముఖ్య
మైన ఉప యోగము- డి. సి. విద్యుత్‌ చోదక యంతముల
వేగములను, వో ్లేజిని క్రమపరచుట. వీటియందు శత్రైర
(టాన్‌ శోధనవలన కావలసిన డి. సి. వోల్లే జి లభించును.

ఎలక్ట్రానిక్‌ పద్దతిని వెల్టింగు చేయుట: మామూలు
విద్యుత్తును (ప్రయోగించి వెల్లింగు చేయు పద్ధతిలో అతుక
వలసిన రెండు ధాతు పలకలను విద్యుత అగము (ఎల
క్రోడ్‌)ల సవోయమున అధిక వోల్లేజికి గురి చేయుదురు.
ఛారీ విద్యుత్‌ (ప్రవావాము దీనియందు (ప్రవహించుటచేత
ఏర్పడెడి ఉషాధిక్యతకు ధాతు అతుకుకొని
పోవును.

(ోషమెన వెల్టింగునకు అనుకూల పరిస్థితులు : వెల్‌
చేయవలసిన వస్తువును ఎలక్ట్ర్ర డ్‌ లకు తగిలించి మంచి
విద్యుత్‌ సంపర్కము లభించువరకు గట్టిగా ఒత్తి ఉంఛ

పలకలు

282

వలెను, దీనిని 'స్క్రీప్రజ్‌శుమ్‌' అందురు. అవసరమయిన
తావక్రమము ఏర్పడువరకు విద్యుత్తును (పవహింప జేయ
వలెను. వెంటనే విద్యు త్తును నిలిపి వేయవచ్చును గాని, అది
పని పూర్తిగా చల్ల బడునంతవరకు ఎల వ్ర్రీడ్‌లను విడిపోవ
నీయదు కటచాశ ఎల క్ట్రడ్‌లను విడరీయతుద. వెల్డ్‌
చేయబడు ముక్కు తీని చేయుదురు. కాబట్టి, వలయమును
జాగుగా |వవర్తి ంప జేయుటకు వేష్టనవలయము (వై_ండింగు
నర్యూూటు) వరుసగా కాల (మై మింగ్‌) వలయములను
ఉపయోగింతురు ఈ [ప్రక్రియను అతి త్వరగా తిరిగి చేయు
టకు జ్వలన సంపర్కము (ఇగ్నివన్‌ కాంటాక్ట్‌ )లను ఉప
యోగించుట కద్దు.

ఆర్‌ వెల్లింగులో పనిచేయు వ్యక్తి ఒక ధాతు కమ్మీని
గాని, విద్యుత్‌ అ|గమును గాని వెల్‌ చేయవలసిన వస్తువు
దగ్గరకు జరిగించి వాటి మధ్య చాపమును (ప్రవ _ర్థింప
చేయును. ఈ చాపము విద్యుత్‌ అ|గమును కర
గించును. విద్యుత్‌ అ గమును అతి మెల్లగా వెల్త్‌ చేయవల
సిన వస్తువు దగ్గరకు జరుపుచు వచ్చినచో అది మండి కరగి
చిన్నదగుటచే చాపము పొడవు ఎక్కువయి చివరకు ఆరి
పోవును. శాని, విద్యుత్‌ అగములను అతి శ్రీఘముగా
జరిపినచే చాపము పొడవు తగ్గి పోవుట వలన సరియిన
వెల్లింగ్‌ సాధించుట కష్టము Sata స్వత శ్చలన విధాన
ములో శెండు మోటారులు ఉపయోగింపబడును. ఒకటి
విద్యుత్‌ అ(గమును జరుపును; మరి యొకటి చాపము పొడ
వును సరియెన పొడవులో ఉంచును.

రేడియో పౌనఃపున్యమువల్ల వేడిచేయుట : ద్రరోచన
ఉప్ప విధానము (ఇండక్షన్‌ హీటింగ్‌) అని, పారవిద్యుతిక
ఉష్గవిధానము (డై. ఎల క్రిక్‌ హీటింగ్‌) అని శేడియో
పౌనఃపున్యమువలన వేడిచేయుట శెండువిధములుగ ఉప
ఆయోగపడుచున్నది.

(ప్రరోచన ఉప్ప విధానము: ఒక చుట్ట లో (ప్రవహించు
చున్న విద్యుత్‌ అయస్కాంత కే[తమును జనింప జేయును,
ఈ కే(తమునందు ఏ వస్తువునై నను ఉంచినచో దాని
యందు ((్రేరిత (పవావాములు ఉద్భవించి వస్తువును వేడి
చేయును. ఇట్టి వేడి విద్యుత్‌ వౌై.థిల్యము వలన (హినెరి
నెస్‌) గాని, చక్రీయ (పవావాము (ఎడ్డీ కరెంట్‌ ) వలన
గాని నష్ట్రపోవుట జరుగవచ్చును. (ద్రరోచన విధాన
మున అయస్కాంత స్వభావము గల వస్తువులను వేడిచేయు
టయే గాక, అయస్కాంత స్వభావము లేని వస్తువులను
కూడ వేడిచేయవచ్చును. కరగించుట, పోతపోయుట,
తావడము, టంకము పెట్టి అతికించుట మొదలగు పను
లలో (పరోచన ఉప్ప విధానము ఉప యోగింపబడుచున్నది,

ఎలక్ట్రానిక్‌ శాస్త్రము
ప్రరోచన విధానములో వేడిచేయుటవలన లాభములు :
1. అతి శ్రీఘముగా వేడిచేయబడుటవలన వస్తువు పెచ్చు
కట్టదు. పైగా ఆక్సీకరణ ప్రక్రియ కూడ అదుపులో
ఉండును; 2. వస్తువులో అవసరమగు చిన్న |వ దేశమును
మాత్రమే వేడిచేయవచ్చును; వస్తువు నంతను వేడిచేయ నవ
సరములేదు; శి. అవసరమగునప్పుడు మతమే వేడిని విని
యోగించుకొనవచ్చును. కొలిమిని సదా వేడిగా ఉంచనవ
సరము లేదు; 4. కరగునప్పుడు ధాతుమి(శములు జాగుగా
కలియునట్లు చేయును; 5. ఇంఢనపు వాయువులు పని
యందు కల్మషమును కలిగించవు; 6. కిరసనాయిలు లేదా
వాయు సంబంధమగు కొలుములలో కంు ఆరోగ్యవంత
ముగ పనిచేయు సౌకర్యము కలదు. [పరోచన ఉప్ప విధాన
మునకు కావలసిన శక్తికి రేడియో పౌనఃపున్యమే ఆధా
రము. 1 మొదలు 200 కిలోవాట్టులు మధ్య ఉత్ప శ్తిని
సాధించవలెననిన సెకనుకు కి00 మొదలు 500 కిలోనై కళ్ల
పౌనఃపున్య శేణిలో విద్యుత్తును వినియోగించవ లెను.
పారవిద్యుతిక విధానము : విద్యుత్‌ నిరోధక వస్తువులను
వేడిచేయుటకు ఈ విధానమును ఉప యోగింతురు. వేడిశేయ
వలసిన వస్తువులు తక్కువ పౌనఃపున్యపు వోల్డే జి (ప్రవ
హించుచున్న శెండు విద్యుతొఅ[గముల మధ్య ఉంచబడును.
వస్తువు, విద్యుత్‌ అ[గములు కండెన్సరుగా వ్యవవారించును.
ఏ. సి. విద్యుత్‌ పౌనః పున్యము సెకనుకు 200 మెగా సైకిళ్ళ
(్రణిలో ఉండును; ఇక్కడ విద్యుచ్ళక్సి 100 కిలో వాట్టుల
(శేణిలో ఉండును. పారవిడ్యుతిక ఉప్ప విధానమువలన
కలుగు ముఖ్య లాభము వస్తువు లోవల ఉప్టము సమ
స్థాయిలో జనించును. జిగురులతో అతికించుటకు, ఆర
జెట్టుటకు, కొయ్యను పదును పెట్టుఓకు, ప్లాస్టిక్‌ పరిక
మలో వేడిమిని సమకూర్చుటకు, రబ్బరు తయారీలోను,
సంయోజన వస్తువుల తయారీలోను, ఆవోరము, మందు
లను శుభపరచుటయందు, బట్టలను ఆర జెట్టుటకు, ఉష్ణ
(ప్రక్రియకు, రాసాయనిక ఉశ్చాదనల (క్రమపరచుట వై.
రాలకు పారవిద్యుతిక విధానము ఎక్కువగా ఉపయోగ
పడుచున్నది.
ఎలక్ట్రానిక్‌ పరికర వ్యవస్థ: ఎలక్ట్రాన్‌ గొట్ట మును విని
యోగించి రూపొందింపబడిన కొలత పరికరములు అతి
సునిశిత మైనవి. ఇవి పౌనఃపున్య విసృత ేణిలో
ఉండును. వలయమందు విద్యుత్‌ భార లఫ్వీకరణను కలి
గించి, విద్యుత్‌ మాపక వలయములందు యా థాతథ్య పరి
స్థితులను సూచించును. ఈ పరికరములందు ముఖ్యాతి
ముఖ్యమైనవి వాట్టు మీటరులు, పౌనఃపున్య మాపిను
(ధ్రీక్వెన్సీ మీటరు)లు, శేతోడ్‌ కిరణ స్పంద విలేఖని,

283

ఎలక్టి 9క వై ల్వేలు

ఆసిలో(గఫీ [చూ.పు 224], ఎలక్ట్రాన్‌ సూత్ముదర్శ్భిని, వాట్టు
మీటరు, విసృత పౌనఃపున్య (ప్రతీకార చర్య, అధిక
నియోగ ఆవృత్తి నిరోధము (హా ఇన్‌ పుట్‌ ఇంపీడెన్స్‌)
ఉండును. వాట్టు మీటరులలో అనేక రకములు గలవు. ఇవ
న్నియు వోల్డేజి కొలతకు 2M5* విలువను సూచించునట్లు
ఏర్పాటు చేయబడనప్పటికిని వాటి వాటి పనులను బట్టి అధి
నియోగమగు వోల్లేజిని సూచించుట లేదా నరాసరి విలువ
లేదా RM5* విలువను సూచించునట్టుగనో వింగడింపబడి
ఉన్నది.

ఎలక్ట్రానిక్‌ పౌనఃపున్య మాపినులలో (పాతిపదికయగు
రకములు "రెండు: మొదటిది - పరిశీలనార్థమైన పౌనః
పున్యతను ముందుగా తెలిసిన మరియొక పౌనఃపున్యతతో
సరిపోల్చుట (హౌటరోడై న్‌ విధానము); శెండవది-న్వన
వలయముల ఉపయోగముతో నేరుగా కొలుచుట లేదా
వెచర్‌ వైర్‌ విధానమును ఉపయోగించుట [చూ. ఆసిలో
గ్రఫీ - పు. 22],

ఇంశేగాక Py మూల్యమును శెలుపు పరికరములు,
వేగమాపినులు మొదలగు వాటియందు కూడ కొలతకు
ఎలక్ట్రానిక్‌ వలయములు ఉపయోగింపబడుచున్నవి.

ఎలక్ట్రానిక్‌ సూత్ముదర్భని అత్యధిక సునిశితమగు
సూత్ముద ర్భని. 0.005 మైకానుల విభేద్యకత (రిజాల్వింగ్‌
వవర్‌)తో వస్తువును 80,000 శకెట్లు పెద్దది చేయును.
సాధారణ సూత్మదర్భని 0.2 మె_ానుల విభేద్యక తతో
1000 3ట్లు మా(తము పెద్దది చేయగలిగి ఉండును [చూ.
నౌకాయానమున ఎల క్రానిక్‌ ఉపకరణములు): జి. ను,

ఎలక్టి)క్‌ రైల్వేలు: మానవకృ్ళషి ఏ రంగముననై న
సమర్థతరముగ, శ్రీఘతరముగ నెరవేరుటకు విద్యూచ్చ క్తి
విశేష నిర్వావాము చేయగలదు. విద్యుత్‌ సవాయమున
నడచు వావానములు సద్యోవినియోగార్హ్యములు. వాటిని
నడపుట, నియంత్రించుట సులభతరము. వాటివలన పొగ,
దుమ్ము మొదలగు అసౌకర్యములు కలుగవు. విద్యుత్తుచే
రైలు బండ్లను లాగించుట వలన పైన చెప్పిన | పయోజన
ములకు తోడు శై ల్వేలకు సంబంధించిన [పత్యేక సదుపాయ
ములు కూడ కొన్ని సమకూరును.

(ప్రపంచమున మొట్టీ మొదటి ఎలక్ట్రిక్‌ నైల్వే 1879,
మే, 81న బెర్లిన్‌ పారిశ్రామిక (ప్రదర్శన స్థలమున అవత
రించినది, అది సుమారు 20 మంది జనముతో గంటకు 12
కి మీ వేగమున పయనించెను. రెండేండ్ల అనంతరము
మొట్ట మొదటి ఎల క్రిక్‌ _్ట్రామ్‌ బండి పారిస్‌ లో ప్రదర్శింప
బడెను. 1895లో (ఫ్రాన్స్‌లోను, యునై సెడ్‌ స్టేట్స్‌

* Root Mean Sguare

లోను నగరముల మధ్య కొన్ని ఎలక్ట్రిక్‌ నైళ్ళు నడచుట
ఆరంభనుయ్యెన,. అయికశే, విద్యుత్‌ కర్షణము (ఎల క్రిక్‌
ట్రా క్షన్‌) అని (ప్రస్తుతము వ్యవవారింపబడు వ్యవస్థ
మా(తము 1916 నాటికి గాని (వేళ వెట్టబడ లేదు.

భారత దేశము -డి. సి.విద్యుదీకరణము: భారత దేశమున
మొట్ట మొదటి ఎల స్ట్రీక్‌రెలు బొొంబాయినుండి కుర్గ్లా,బం(చా
నగరములకు |పయాణము చేసెను (8-2-1925), 1980
నాటికి బొంబాయి నుండి పూనావరకు, బొంచాయినుండి
ఇగత్సురి వరకు గల రైలు మార్గము; తరువాత 1981లో
దఠిణ శై ల్వేలోని మచాసు బీచి-తాంబరం విభాగము;
తదుపరి 1986 నాటికి బొంచాయి, బరోడా శైలు మార్గ
మున బొంచాయినుండి విరార్‌ వరకు గల ప్రాంతము విద్యు
దికరింపబడినవి. ఇటుల 1225 కి. మీ. పట్టా మార్గముతో
కూడిన రైలు మార్గము 888 8. మీ పొడవున విద్యుదీక
రింపబడినది. ఈ పథకములు డి సి. 1500 వోల్టుల ఓవర్‌
పాడ్‌ కాంటాక్టు పద్ధతి (పకారము ఏర్పరుపబడినవి.
1954-58 మధ్య కాలమున కలకత్తా పరిసర విభాగము
లలో (పథాన శైలు మార్గము గుండా పౌరా మొదలు
బర్వాన్‌ వరకు, సిరోపూలీ మొదలు తార శేశ్వర్‌ వరకు
407 8.మీ. పట్టా మార్గము కల 142 కి.యే. రై లుమార్గము
డి. సి, 8000 వోల్టుల పద్ధతిపై విద్యుదీక రింపబడెను

ఏ సి. విద్యుదీకరణము ; ద్వితీయ (ప్రపంచ యుర్గా
నంతరమున (ైంచిజాతీయ శైళ్వేలు (3. N.C.F.) ఏ. సి.
విద్యుదీకరణ పద్దతిని అత్యద్భుతముగ, అతి ప్రయోజన
కరముగ అభివృద్ధి పరచెను. అందుకు 25,000 వోల్డులు,
(సెకనుకు 50 సై కిళ్లు) ఏపకకల (సింగిల్‌ ఫేజ్‌) ఏ. సి,
పద్ధతి చేపట్ట బడినది, ్డ్ట పద్ధతిలో గల సౌకర్యములు
(టిటను, జపాను దేశముల జాతియ శె_ల్వేలనే కాక, భారత
శై_ల్వేలను కూడ ఆక గ్లించినవి. ఈ పద్ధతికి ఇతర విద్యు
త్క రణ పద్ధతులకం"బు కల సాం కేతిక_ఆ ర్లిక లాభము
లను, ఆచరణ సుసాధ్యతను గుర్తించి భారత [ప్రభుత్వము
1957 లో థావి రైల్వే విద్యుదీకరణమును ఈ పద్ధతి (ప్రకా
రమే ప్రమాణీకరించుటకు తీర్యానించుకొ నెను, ఇటుల కొన
సాగిన ఇటీవలి కై ల్వే విద్యుదీకరణములలో ద&ిణ రైల్వే
లోని తాంబరం-విల్లుపురం విద్యు దీక రణము చేరి ఉన్నది.
ఇదిగాక మదాసు వీచి తాంబరం విద్యుదీకరణము డిసి
నుండి ఏ సి, పద్ధతికి మార్చబడెను, మృదాను-విజయ వాడ
౩ల్వే మార్గమును కూగ విద్యుదీకరించుటకు భారత
(ప్రభుత్వము యోచించుచున్నదని తెలియ వచ్చినది.

విద్యుదీక రణము ఎందుకు : రైల్వే విద్యుదీక రణము
విస్తార మైన పెట్టుబడితో కూడిన కార్యము, తగిన ఆర్థిక

284

ఎలక్ట్సిక్‌ రైల్వే

Gee oie
a

a

i
'
'

ఎలక్ట్రిక్‌ రైలు ఇంజను ఓవర్‌ పాడ్‌ పరికరము

Blank Page

(పతీఫలమును గాని, రద్దీ అవసరములను గాని చూపించి
అంతటి పెద్ద పెట్టుబడిని సమర్థింపవలసి ఉండును. సాధా
రణముగ రద్దీ జ్‌ నిర్దిష్ట ప్ప సమ్మర్ణ సాం(దతకు పైబడి ఉన్న
చోట ఉపిరి వైలు jean సమర్థ ముగ పనిచేయ లేవు.
ఒక మహానగరము నుండి శివార్ల కుపోవు స్థానిక రైళ్ళను
లాగుటకు ఆవిరి ఒరెలు ఇ్రంజనులు కొరగావు; వలన,
అచట దగ్గర దగ్గరగా ఉండు న్టేషనుల మధ్య వెళ్లు చాల
తరుచుగను, మిగుల వేగముగను పయనింపవలసి ఉండును,
గ్రేవ్టతర మైన త్వరణము (ఆక్సిల రేషన్‌) (చేకింగు
పర్చాటులు కల ఎలక్టి)క్‌ వైళ్లు వె చోట్ల చాల అను
కూలములు. ఎక్కువ రెలు పెళెలు గల (ఎలక్షి9కల్‌
మల్లి పుల్‌ యూనిట్ల) బండ్లు మోటారు కోచ్‌లచే లాగ
బడును. వాలు ఎక్కువగానుండు పర్వత (ఘాట్‌)
(ప్రాంతములలో తగినంత రద్దీ లేక పోయినను ైల్వే
విద్యుదీకరణము సమర్థ నీయము. భారత దేశ పరిస్థితులను
బట్టి 1 కి.మీ.కు 710 లకల సాలుసరి (పయాణీకుల
సమ్మర్షము కల (పొంతములలో ఆవిరి, డీసెల్‌ రైలు
ఇంజనుల కంచు ఎల క్రిక్‌ నైలు ఇంజనులే ఆర్థికముగ
అధిక [ప యోజనకరములు.

విద్యుదీకరణ పద్ధతులు : ఎల క్షి ్ఫక ఎ_రెళ్ల ను నడపుటకు
విద్యుత్తులలో దేనినైెన వినియోగింప
వచ్చును. ఈ -ెళ్లు పైనున్న (ఓవర్‌ హాడ్‌) రాగి విద్యు
చ్యాపాకమునుండి విద్యుత్తును తీసికొని _పనిచేయును.
సాధారణముగ విద్యుత్‌ సరఫరా (క్రింది విధమున స్వీక రింప
బడును: 1. డి. సి, 600 లేదా 1500 లేచా 8000 వోల్డ్టులలో ;
a 5, § 1500 వోల్డులు, 162 వి కిళ్లు, పకకల;
తి వ. సీ. 11,000 వోల్డులు, 25 నె కిళ్లు, ఏకకల ; కీ, వం సి.
25,000 వోల్డులు (సెక తనుకు 50 "నెకిళ్లు) ఏకకల. ఇది ఇటీ
వల హెచ్చుగా వినియోగింపబడుచున్నదని ఇప్పుడే
చెప్పితిమి.

విద్యుత్‌ నరఫరా: చై. ల్వేలు సాధారణముగ విద్యుత్‌
కేం దములనుండి అనుకూల స్థలముల వద్ద 110 లేచా
182 కిలో వోల్బులలో విద్యుత్తును (గ్రహించి, తరువాత
తగిన (టాన్స్‌ఫౌర్మర్‌ ల సవాయమున దానిని 25 కిలో
వోల్టుల (వఏకకల, ఏ, సి)కు తగ్గింతురు. ఉచిత విభక్త
కముల (ఐసోలేటరు) చేతను. విద్యుద్వలయ శ్చేదక ముల
(సర్యూ్యట్‌ |జేకర్‌ ) చేతను నియంత్రింపబడిన, ఏకకలతో
కూడిన సరఫరా తీగాలు రైల్వే మార్గము మీది ఓవర్‌
హెడ్‌ పరికరమునకు విద్యుత్తును అందించును. ఈ పరి
కరము నుండి పాంటోగాఫ్‌ అనబడు విద్యుత్‌ సాధనము
నైలు ఇంజనునకు లేదా మోటారు కోచ్‌ లకు విద్యుత్తును

డిం సిక వ సి

ఎల క్టి క్‌ శై ల్వేలు
సరఫరా చేయును. ఓవర్‌ హెడ్‌ పరికరము సైతము
కొన్ని విభాగముల [క్రింద వింగడింపబడి ఉండును. (పతి
విభాగమునకు అందుబడియగు విద్యుత్తును కూడ నియం|తింప
వచ్చును. ఈ విద్యుత్‌ సరఫరా నియం[త్రణములను ఒక
దూరస్థ నియంత్రణ కేందమునుండి నిర్వహింపవచ్చును,
ఆ కేందమునుండి మార్గము పొడవున గల మీట (స్విచ్‌)
లలో చేనినెనను దూరమునుండి యే పని చేయింపవచ్చును.
ఇట్టి నియం తణ కేం దములు మార్గమున (పతి 800కి మీ.
లకు ఒకటి చొప్పున ఏపర్ప్చాటు చేయబడును.

ఓవర్‌ హెడ్‌ పరికరము: ఇది ఒక సనరళ బహుఖభుజి
ఆకృతిలో ఉండు పరికరము. దీనిలో ఒక ఛాగమైన
కాటినెరీకి తాకుడు తీగెలు అంటి పెట్టుకొని ఉండును. దీనికి
కప్పీలు, సరితూగు భారము అమర్చబడును. వాటివలన
అది అవసరము కొలది తనంతట శతానే విగిసికొనునుు. ఈ
ఏర్పాటువలన రైలుబండి గంటకు 80 కి. మీ. లకు పె 'పెబడిన
వేగముతో పయనించునపుడు తాప క్రమము మారినోకు
శతాకుడు తీ7లు మా(తము ఉండవలసిన ఎత్తున నే ఉండును,
ఓవర్‌ హెడ్‌ వరికరమునకు తన్ను క[రలుగ పనిచేయు
(గ్రాకెట్లను కాం కీట్‌ పునాదులపై నిర్మింపబడిన స్తంభము
లకు సంధించి నిలుపుదురు. కాటినెరీకి అమర్చబడిన గట్టి
నిలువు రాగి విద్యుత్‌ వాహాకములు శతాకుడు తీగెను
మోయును. వెన చెప్పిన ఆధార స్తంభ ములు సాధారణ
ముగ 72 కి.మీ. ఎడమున ఏర్పాటు చేయబడును. అయిశే,
వాటి మధ్య ఉండదగు గరిష్ట ఎడమును (ప్రధానముగ ఆ
(ప్రాంతపు గాలి ఒత్తిడిని బట్టి, అచటి రైల్వే మార్గపు
వక్రతను బట్టి నిర్ణయించుట పరిపాటి.

ఎలక్ట్రిక్‌ రైలు ఇంజనులు : ఎలక్టి క రెలు ఇంజనులు
మూడు రకములు. అవి: 1. (పయాణశణీకుల బండ్లను లాగు
నవి ; 2. నరకుల బండ్లను లాగునవి ; కి, ఉభయ (వయోజన
ములకు పనికివచ్చునవి. ఈ ఇంజనులు తమ పై భాగమున
అమర్చబడిన పాంటోగాఫ్‌ ద్వారా ఓవర్‌ హెడ్‌ పరికరము
నుండి విద్యుచ్చ కిని తీసికొనును,

ఏ సి. రైలు ఇంజనులో విద్యుచ్చక్కి ఓవర్‌ హెడ్‌
పరికరమునుండి 25 కిలో వోల్టులలో (గహింపబడును,
తరువాత అది ఒక (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ లోనికి, ఒక శెక్టిఫయర్‌
లోనికి పంపబడును. శెక్సి ఫయర్‌ అనగా వ, సి + విద్యుత్తును
డి. సి. విద్యుత్తుగా మాము పరికరము. శజెశ్ళేనియమ్‌,
సిలికన్‌ వంటి అర్థ విద్యుత్‌ వావాక (దవ్యమును" ఉపయో
గించు శెక్టి ఫయక్‌కు అర్థవిద్యుక్‌ వాహక రెకి క్రీఫయర్‌
అని పేరు. ఈ రకపు రెక్టిఫయర్‌ గాని, మర్క్యుకీ
చాపము వంటి శెక్టిఫయర్‌ ya ఇందుకు ఉప యోగింప

285

ఎస రీ కరణము
(A)

బడును. ఇటుల ఏ సి. విద్యుత్తు డి, సి . విద్యుత్తుగా మారి అది
మోటారులకు సరఫరా అగును, ఇంజనున (వతి ఇరుసు
ఒక |పశ్యేక మోటారుచే నడువబడవచ్చును లేదా ఒకే
మోటారు ఒక ఇరుసుల జతను నడుపవచ్చును. ,రెలుబండ్ల ను
లాగుటకు ఏ.సి. మోటారులకన్న డి. సి. మోటారులే
ఎక్కువ అనుకూలములు.

ఈడ్చుడు (|బయిలర్‌ ) కోచ్‌ లను లాగుచు పయనించు
మోటారు కోచ్‌లలో కూడ ఇరదేరకపు పరికరము వాడ
బడును. ఇట్టి బండ్లు శెండిటిని జతచేసి ఒకే డవరుచే
నడిపించవచ్చును,

ఉపాంగ నిర్మాణములు : ఎల క్లిక్‌ రె ళ్ళకు విద్యుచ్చక్తి
వకకలలో _ 25,000 వోల్డులలో సరఫరా చేయబడుట
వలన, ఆ శక్తి యొక్క |[పరోచన దుష్ఫలితములు [పక్క
నున్న అలిగాఫ్‌ , అలిఫోన్‌ తీగలమీద, ఇతర విద్యుత్‌
తంతులమీద, సేవనులలోని అల్ప వోల్లేజి విభజన తంతుల
మీద, సిగ్నల్‌ క్రీగెలమీద కనిపించును. కాబట్టి రైల్వే
మార్గమునకు సమానాంతరముగ ఉండు బలి గాఫ్‌
EO సాధనములకు తీ 7గెలకు బదులు పె gc
పదార్థముచే కప్పబడిన శకేబిల్‌లు వాడుదురు. పి. ఎన్‌. మూ.

సరి కరణము: ఒక ఎస్టర్‌ ను, అనగా
లై
0
R—€ . అను లాక్షుణిక సాంకేతికము కల కార్బన్‌
OR’

యౌగికమును తయారు చేయు రాసాయనిక (ప్రక్రియకు
*ఎన్టరీ కరణము?” అని పేరు. ఇచట R,R' అనునవి
హై (డో కార్భన్‌ గణములు. ఎస్టర్‌ లను తయారుశచేయుఓకు
అనేక మార్గములు కలవు. అందుకు అనుసరింపబడు కొన్ని
(పథాన (పతి క్రియలు [కింది యుగళ యోౌగికముల మధ్య
జరుగును :

1. ఆసిడ్‌ + ఆల్క వోల్‌. ఉదా:
R.COOH+ HOR’ ₹2> RCOOR'+HO

లి ఆసిడ్‌ ఆన్‌ మైడై)డ + ఆల్కవాోల్‌, ఉదా:

R.CO
p O+HOR’' —> RCOOR' + RCOO H
R.CO
శి. ఆసిడ్‌ కోరెడ్‌ + ఆల్కవోల్‌. ఉదా:
R.CO:CI4+ HOR’ > R-COOR' + HCI
4, ఎస్టర్‌ 4 ఆల్కహాల్‌, ఆసిడ్‌ లేదా ఇంకొక ఎస్టర్‌,
దీనికి “టాన్స్‌ ఎస్టరీ కరణము * అని చేరు.
ఎస్టర్‌ లను ఇంకను పెక్కు విధములలో తయారు చేయ

వచ్చును. అయిసే, ఆల్కహాల్‌ లను (కార్బాక్సిలిక్‌ )

ఆసిడ్‌లచే తటస్టీక రించి ఎస్ట్రర్‌ లను తయారు చేయు (ప్రతీ
క్రియలు మాత మే ఇచట సంగవాముగ వివరింప
బడును,

ఎస్ట రీకరణ (ప్రతిక్రియలు సాధారణముగ పరివర్త
నీయములు. అవి మందకొడిగా జరుగును. అందువలన
(ప్రేతి క్రియను [పోత్సహించుటకు ఒక (పేరకము అవసరము.
ఇందుకు ఒక గాఢ ఖనిజ ఆమ్లమును వాడుట పరిపాటి.
(పత్యక ఎస్ట్ర రీ కరణమునకు భిన్నమైన ఈ (పతి క్రియకు
(్రేరిత ఎస్టరీ కరణము అని పేరు. ఇందుకు మిత తాప
క్రమము (250°C) కార్యకారి. ఇందు ఉపయోగింప బడు
(పేవము (ప్రతిక్రియలో పాల్గొను ఘటక (దవ్యముల
బాష్ప ఉన్లతను పట్టి నిర్ణయింవబడును. ఎస్టీ రీకరణము
సమశాస్థితి (హక్రియ అగుటచే లాభకరముగ ప్రక్రియ
కొనసాగవలెనన్న ఫల|దవ్యములలో ఒక దానిని (హ్మక్రియా
స్థానమునుండి తొలగించు విధానమును చేపట్టుట
ఆవశ్యకము, (పక్రియ పూర్ణి అయిన పిదప ఎస్ట్‌ర్‌ లను
ప్రక్రియా శే త్రమునుండి వేరుచేయుటకు (పాయోగికముగ
పనికివచ్చు పద్ధతులలో దిగువ సేరొ-నబడినది |ఛేస్థ మైనది.
ఎన్ట రీకరణ (ప్రక్రియలో ఏర్పడు నీటిని తొలగించుటకు ఆ
నీటిని ఉచిత (దావణముతో పజియో తోపిక్‌ మిశముగ
మార్చి తీసివేయుదురు. ఆ నీటిని తొలగించుటకు మరికొన్ని
ఇతర పద్ధతులు కూడ అనుసరింపబడుట కద్దు. సమతోలన
స్థిరాంకమును (ఈక్విలిబియమ్‌ శాన్‌ స్టెంట్‌ ) మార్చకుండ
ద్రక్రియావేగమును అధికీక రించుటయే (పేరకము చేర్చుట
వలన కలుగు ఫలితము. ((పేరకములుగా అత్యుపయు క్ర
ములగునవి హై(డోక్లోరిక్‌, నల్వ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌లు. వీటిని
8:1 నిష్పత్తిలో వాడుదురు. వాడుకలో కొన్ని సౌకర్య
ములు ఉండుటచే సల్హ్యారిక్‌ ఆసిడ్‌ ఎక్కువ ఉపయో
గింపబడును. [పచురముగా వాడుకలోనికి వచ్చిన మరి
కొన్ని (పేరక |దవ్యములలో ఆరొమాటిక్‌ సల్ఫోనిక్‌
ఆసిడ్‌లు, పెర్‌ క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌లు, పి క్రిక్‌ ఆసిడ్‌, సాం[ద
ఆసిడ్‌ een ముఖ్యము లె నవి. ఫల (దవ్యములనుండి
ఎన్టీర్‌ అను విడదీయుటకు ఎక్కువ వీలు కలిగించునవి
అగుటవలన, తక్కువ కఊకయకరములు అగుట వలన
సాం[ద ఆసిడ్‌ అయన్‌ వినిమయకములు నేడు విరివిగా
వాడబడుచున్నవి. బుడగ టోపీ (బబుల్‌ కాప్‌ ) (ద్రవీకరణ
స్తంభ పరికరమును వినియోగించి, ఎస్ట్‌ రీకరణ SSI
నిర్విరామముగ చేయుటశే పారి శ్రామికులు చేడు మొగ్గు
చున్నారు. ఈ ప్రక్రియకు అవనరమగు ఉపకరణ సామ గిని
తరుచుగా స్లెయిన్‌ లెస్‌ స్రీలుతో తయారు చేయుదురు.
తక్కిన ధాతువులవలె గాక, ఈ ధాతు మి|శము దాదాపు

286

రంగులేని ఫల (ద్రవ్యములను ఇచ్చుటయే డీనివలన గలుగు
వ కేక లాభము, జి, వెరి
ఏక్రిల్‌ నారలు: చూ. కృతిమ చారములు.
తడ: చూ. నౌకా నిర్మాణము.
కందెనలు : చూ. లూ బి కేషన్‌.
కట్టడములు : చూ. నిర్మాణములు.
కమ్యూనికేషన్‌ ఇంజనీరింగు : మనము మన
మనోఛావములను పంచేందియ్డుముల సహాయముతో ఇతరు
లకు శతెలియజెప్పుటయే (పసారము (కమ్యూనికేషన్‌ ).

ఇట్టి (పసార ములను (గ్రహించుటకు మానవుని ముఖ్య
సాధనములు శబజ్లానము, దృశ్యజ్ఞానము. వీటినే
oa లః
ls గ్రవణ; 2, చకుస్సాధనములు అందును.
(శ్రవణ సాధనము: మానవుడు గ్రవణజ్ఞానమును

(పసారసాధనముగా ఉపయోగించుకొనుచు ఉండెడివాడు.
మానవ నాగరకత (పగతిని పొందిన కొలదీ (శ్రవణ విధాన
ములు (క్రింద చెప్పిన అనేక విధములుగా అభివృద్ధిచెంది,
మార్పులను పొందినవి: 1. బల్నిగాఫు ; 2, ఇఅులిఫోను;
శి. రేడియో; 4. దూరమును అధిగమించి (పసారమును
చేయు శేడియో; ర. అభివృద్ధి పొందించిన క్రింది విధాన
ములు - ఫోనో|గాఫు, కేపు రికార్డరు, శబ్ద చలన చిత్రములు.

కమ్యూనికేషన్‌ ఇంజనీరింగు

చకుస్పాధనము : _మూనవునికి చతుజ్జానము చాల
ఉపయోగకరముగా ఉన్నది. |(ప్రప్రథమముగా ఆసన్న
మగుచున్న అపాయములను సూచించు వార్తలను [వాత
రూపమున కూడ |[గహింప గలుగచేయుచున్నది. దృశ్య
విధానములో కమ్యూనికేషను వివరెంచునది (ప్రాచీన
ఈజిప్టియన్‌ల హైరగ్గిఫిక్స్‌, అమెరికన్‌
ఇండియనుల ధూపచిహ్న ములు, అచ్చు వేయబడిన వార్తా
షత్రికలు, ఫోటో, సీనీమూ,
జులివిజన్‌ .

చూచుటకు, వినుటకు దూరము అధిక మైనచో ఇతర
ఉపకరణ సహాయము లేనప్పుడు కంటికి, చెవికి విద్యు
సవాకరించుచున్నవి. నేడు ఉపయోగ
ములో ఉన్న సాధన ఉపకరణములు అన్నియు మోర్స్‌
అలి గఫీ, బెల్‌ "బలిఫోను (ప్రాతిపదికగా [పతిపాదింవ
బెడిన వే.

వాస్తవమునకు కమూూని కేషన్‌ ఇంజనీరింగు 1844 లో
(పారంభ మైనది. కమ్యూనికేషన్‌ రంగము
విద్యుచ్భ కిలో అంత ర్భాగముగ అభివృద్ధి చెందినది. రీనిణే
తరుచు “అలి కమ్యూనికేషన్‌ * అందురు. (గీకు
భాషలో “ఇబలి” అనగా దూరము. చేట కమూూని

కాలపు

పుస్తకములు వారా,

ద్వి ధానములు

ఆనాడు

వీటి మూలమున వారల రికార్డులను భ([దపరచ గలుగు శకేషన్‌ ఇంజనీరింగును (క్రింది విధముగ విశదీకరించ
చున్నారు. వచ్చును :
కమ్యూనికేషన్‌ ఇంజనీరింగు
| | |
సినీమా & ఫాసిమిలీ రాడార్‌ బలివిజన్‌

వైన్‌ (భూమి, సముద్రము)

బలి (గ ఫీ బలిఫోను
బలిగ ఫీ ఇులిఫోను
f= a
పాయింట్‌ టు వావానమునకు ఏర్చాశమైనది.
పాయింట్‌ (విమాన శేం(ద కమ్యూని
(మైక్రో తరంగ కేషన్‌) నైళ్లకు, కార్లకు,
(ప్రసారము) పోలీను కార్లకు, నౌకలకు,

నిమానములకు.

సౌండ్‌ ఇంజనీరింగు

ఒక వావానమునుండి మరొక
వావానమునకు (భూ(గవా
మును చుట్టు కృత్రిమ ఉవగ
వాముల ద్వారా (ప్రసారము
లతో సహో), ఇబలిమెటీ.

287

కవాటములు

(ప్రస్తుత కశాబ్దములో శేడియో కమ్యూనికేషన్‌
బహుముఖముగా విస్తరించుకొని మానవ జీవితమునకు
అనేక విధముల ఉప యోగపడుచున్నది. ఇది ముఖ్యముగా
(1989 వరకు) ఆరు దశల క్రింద విభజింపవచ్చును.

మొదటి దశ: దూరముగా ఉండెడి రెండు (పదేశముల
మధ్య గాని, భూమిమీద ఒక (పదేశమునుండి సము(ద మధ్య
మున (పయాణము చేయుచున్న నౌకలతో గాని, సము[ద
ములో (పయాణముశచేయుచున్న రెండు నౌకల మధ్య గాని
(పసారము సంభవమయినది. అన్నివిధములగు వాహన
ములు స్థిరమగు ఒక (పచేశముతో కమ్యూనికేషన్‌
కనిగించుకొని (ప్రసార సౌకర్యమును పొంది ఉన్నవి.

రెండవ దశ: మధురమైన సుస్వర మానవ కంఠమును
వృాదయ రంజకమగు వాద్య సంగీతము శేడియో
(వసారము వలన కోటానుకోట్ల (శోతల వీనులకు విందు
కలిగించుచున్నది. రేడియో (పసారము 1920 లో (ప్రారంభ
మైనది [చూ. సమీత _ పు. 68].

మూడవ దశ: చతురిం[దియమగు కన్ను చూపునకు
వ్యాప్త మైనది. మొట్ట మొదట నలుపు - తెలుపు బలివిజన్‌ కు
వ్యాపమై నేడు రంగులు గల "ఇలివిజన్‌ కు విస్తరింప
బడినది [చూ. సమీత - వు. 69].

నాలుగవ దశ: (ప్రపంచ దేశముల మధ్య ఇబలివిజన్‌
ఏర్పాట్లు. J

అయిదవ దశ: చం|దునితోను, చం|దమండలమును
చాటి దూరపు (గవాములతోను (ప్రసార సౌకర్యములు,

ఆరవ దశ: అంతరికములో (గవాముల మధ్య, ఒక
వ్యక్తికి మరొక వ్యక్తికి మధ్య నేరుగా “శబ్ద దృళ్య'
(పసారమును సాధించుట,

చివర చెప్పిన ఆరవ దశ పూర్తియగు నాటికి
మానవ సహాయము లేకుండ ఎప్పటికప్పుడు భాషల
ఛా పాంతరీకరణను సాధింపవచ్చునని ఊహింపబడుచున్నది.
పరస్పరము సంఛాషించుకొనునప్పుడు పరస్పర ఛావావ
గావానము చేసికొందుము. ఇదియే కమ్యూనికేషన్‌ ఇంజ
నీరింగు పరమావధి; మానవ జీవిత పరమావధి కూడ.
[చూ. శులిగఫీ ; బలిఫోను; బలివిజన్‌ ;. (పిటింగు
ఇఖక్నాలజీ; ఫిల్‌ పరి(శ్రమ ; ఫోటో(గఫీ ; రాడార్‌ ;
శేడియోపసారము; వాశ్చా[పసారములు]. వి.వి. ఎల్‌, రా.

కవాటములు : గొట్టములు, నోళములు వంటీ మార్గ
ముల ద్యారా (ద్రవము, వాయువు, ఇసుక, బురదవంటి
జారుడు పదార్థముల (పవాహమును నియంత్రించు సాధన
ములే కవాటములు. (పవావా ముఖద్వారమువద్ద గాని,
గొట్టము లోపలనే గాని ఉంచిన మూతలు, గోళములు,

జారుడు తలుపులు వంటి వాటిని ఎత్తుట, దించుటవల్ల గాని,
జారునట్లు చేయుటవల్ల గాని, ఊగులాడించుటవల్ల గాని,
పరి|భమింపజేయుటవల్ల గాని కవాటములు పనిచేయును,
యం తాంగ మున [ప్రవావావిధానము తరుచుగా ఊపు
స్వభావము కలదిగా ఉండును. అందువలన కచవాటము
దానికి చేర్చబడి ఉండు గేర్‌ తో కలసి, నిర్లీత కాల వ్యవధి
(పకారము పనిచేయుచుండును. కవాటములను చేతితో
గాని, (పశ్యేక యంశతాంధ్రముతో గాని పనిచేయించ
వచ్చును. |[దవచలనములను కవాటములతో నియం, తించి,
యంతములోని వివిధ అంగముల చలనమును నియం|త్రింప
వచ్చును. పెపు లెను కవాటములు, హై(డాలిక్‌
టర్భయినుల కవాటములు, ఆవిరి ఇంజను కవాటములు,
అంతర్దవాన ఇంజను కవాటములు, సంపీడన కవాటములు,
పంపు కవాటములు మొదలగునవి పరిశ్రమలలో ఆవశళ్య
కములెన ముఖ్య కవాటములు. ఏ. పసు

కాంక్రీట్‌ నిర్మాణము: చూ. రి - ఇన్‌ ఫోర్సొ్‌డు
కాంక్రీటు,

కాక్సటన్‌, విలియమ్‌ (ర. 1422 - 1491):
ప్రపథమ ఆంగ్ల ముదాపకుడు ; కెంట్‌ లో జన్మించెను.
1488 లో ఇతడు రాబర్ట్‌ లార్జి అను లండను వర్త కునివద్ద
ఉమేజువారీ కొలువులో (ప్రవేశించెను. యజమాని మరణిం
చిన తరువాత కాక్సటన్‌ |బగ్స్‌, బెల్లియమ్‌ దేశములకు
పోయి, అక్కడ తన సొంత వ్యాపార మును కొనసాగించి,
విశేష విత్త మును ఆర్జించెను. కాలక్రమమున ఇతడు
నెదర్‌ లండ్స్‌లోని ఆంగ్ల్గవ ర్హక కంపెనీలో చాల పలుకుబడి
కల సభ్యుడె, స్వదేశము తరఫున విదేశములతో వర్శకపు
ఒడంబడికలు కుదుర్చుకొనుటకు డౌత్యవ్యవవార్తగ కృషి
చేసెను. కాక్సటన్‌ అనేక భామలు నేర్చుకొని, టాయ్‌కథ
అను అద్భుత కథను ఆంగ్లములోనికి అనువదించెను. ఈ
కథకు వెక్కుపతులను తయారుచేయుటకు ఇతడు అప్పుడే
కొత్తగా కనివెట్టబడిన ము[దణ కళను నేర్చుకొని, 1474
(పౌాంతమున దానిని ము|దించెను, ఇదియే ఆంగ్ల ములో
అచ్చువేయబడిన తొట్టతొలి |గంథము. _ శాక్సటన్‌
1476 లో స్వ దేశమునకు తిరిగి వచ్చి, ఒక ముుదణ యంత్ర
మును నెలకొల్బుకొని మరుచటి సంవత్సరమున ఇంగ్లండులో
మొట్టమొదట ముదితమైన (గంథమును ప్రచురించెను,
ఇట్లు ఇంగ్లండులో ఇతడు (పవేళ పెట్టిన ముదణకళ
విజ్ఞానాభివృద్ధికి విశేష దోవాదము చేకూశ్చెను. అప్పటి
నుండి కాక్సటన్‌ జీవితాంతము ([గంథర చన, అనువాదము,
ముదణ - వీటియందు నిమగ్నుడు అయ్యెను. ఇతడు
చేసిన ఆంగ్లానువాదములు ఆంగ్ల భాషకు రూపు రేఖలు

288

దిద్దినవి; ఇతని కృషి. ఎలిజబకత్‌ యుగమునాటి ఆంగ్ల
వాజ్మయ (పగతికి పునాదులు వేసినది. అఆ. వెం.

కాగితపు పరిశ్రమ : చూ. నెల్యులోస్‌,

కాటన్‌, ఆర్థర్‌ తామస్‌ (1808 s 1899) : ఆంధులచే
అపర భగిరథుడు అని (పశంసావూర్వక ముగ కొనియాడ
బడిన అద్భుత మేధావంతుడై న ఇంజనీరు. కాల్‌ వెలీ కాటన్‌
యొక్క కుమారుడు. ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీ మిలిటరీ
కాలేజిలో సెనిక శికణ పొంది, 1819 లో మ(చాసు
ఇంజనీరుల కమిషన్‌ను సంపాదించెను. కమిషన్‌ కార్యా
లయములో కొంత కాలము పనిచేసి, దతతకు ేరుపడి,
కాటన్‌ 1821 లో మద్రాసు ఇంజనీరింగు శాఖలో అసిస్టెంటు
ఇంజనీరుగా (ప్రవేశించెను, 1824 లో బర్మా యుద్ధములో
పాల్గొని, ఈయన అక్కడ కూడ తన దకుతను నిరూపించు
కానెను. 1862లో ఇతడు తన ఉద్యోోగమునుండి విర
మించెను. అంతకుముందు శకాటన్‌ ఒక హా(ాలిక్‌
ఇంజనీరింగు స్కూలును నెలకొల్చెను.

నీటిపారుదల సౌకర్యములను పెంపొందించుట కాటన్‌
అభిమాన విషయము. ఈయన |పత్యతు కృషి ఫలములుగా
రూపొందిన కావేరీ, గోదావరీ నదుల ఆనకట్టలు, ఈయన
పరోకః కృషి, [పో శ్సావాములతో నిర్మింపబడిన కృష్ణానది
ఆనకట్ట ఆయనను శాశ్వత లబ్ది (ప్రతిష్టుని చేసినవి, ఇంజనీరింగు
సాంకేతిక పరిజ్ఞానము అంతగా వికసింపని ఆ రోజులలో
అంతటి అద్భుత నిర్మాణములను విజయవంతముగ పూర్తి
చేయుటకు ఆయన ఉదాత్త చిత్తశుద్ధి, అచంచల శకార్యదీక,
నిర్విరామకృ్ళషి కాటన్‌కు సర్వదా అండదండ లైనవి
(చూ. సమీత - పు. రక్‌]. ఆ. వెం,

కాఫర్‌ డాము: చూ. పునాది శాస్త్రము.

కామేశం, శొంఠి (1890 _ 1964): *ఆనస్క్యూూ'*
అని పేరు పొందిన చారు సంరక్షణ విధానమును
రూపొందించిన (పతిథాశాలి. పశ్చిమ గో దావరిజిల్లా,
నరసాపురములో జన్మించెను. ఈయన తండి వెంకట
రమణయ్య నాటి మచాసు రాష్ట్రములో గొప్ప
ఇంజనీరు, కామేశం విశాఖపట్టణమునందు, మచాసులోను
విద్యాభ్యాసము చేసెను; గిండీ ఇంజనీరింగు కాలేజిలో
చదివి బి. ఇ. పరీక్షలో (పథమ శేణిలో ఉ తీర్ణుడు అయ్యెను,

డెహాడూన్‌ లో అటవీ పరిశోధన సంస్థలో మొదట
ఈయన సవా యోద్యోగిగా నియమితుడ య్యెను. అచట
ఈయన తన (ప్రతిభను, దతతను నిరూపించి, కొందరు
అధి కారుల (ప్రతిఘటనను అతి(క మించి, చారుసంరకణ
నిపుశోద్య|ోగి పదవిని చేపను; తరువాత పరిశోధనల కె
యు నై అడ్‌ స్టేట్స్‌, జర్మనీ దేశములకు వెళ్ళెను. జర్మనీలో

XII—37

కాశ్షాలా నిర్వవాణ
కామేశం, డాక్టర్‌ ఫాక్‌ సంయుకృముగా * ఫాక్టామేశం
విధానము? అను చారు సంరక్షణ విధానమును రూపొం
దించిరి. దీనికే తరువాత “ఆస్ఫ్యూూ్యూ” అను నామము
(పచారములోనికి వచ్చినది. ఆనస్ఫ్యూూళ విధానమునందు
క(రలోనికి ఆశ్చెనిక్‌, లవణములను నిర్టీత
నిష్పత్తులలో ఎక్కువ ఒత్తిడితో (పవేశ పెట్టుదురు, అందు
వలన కరకు చెదలు పట్టవు, పురుగులు దానిని తిన లేవు,
వానలో తడిసినను అది చివికిపోదు; మామూలు కర
కూడ శేకు క[రతో సమానముగ మన్నగలదు. ఇట్టి కర
ఎల క్రిక్‌ స్తంభములుగ, (రెలుపట్టాల క్రింద స్టీపర్‌లుగ
వాడబడి, భారతదేశమునకు ఆర్థికముగా లాభదాయక
మైనది. యునె డ్‌ స్టేట్స్‌ కూడ “ఆస్కూూ? ను
ఆమోదించి, *“(గీన్‌ సాల్ట్స్‌* అను నామాంతరముతో
దానిని వినియోగించుకొనుచున్న ది.
కామేశం తరువాత కొంత కాలము తిరువాన్మూరులో
డెవలప్‌ మెంట్‌ శాఖకు నియంతణాధి కారిగా పనిచేసి,
ఆస్ఫూూ్యపద్ధతి కర్రతో తోటపల్లి ఏటికి వంతెన కట్టించెను,
చివరకు జెంగుళూరులో ఈయన ఇంజనీరు వృత్తిని
(పారంభించెను ; కలపతో కట్టడములను,
వంశెనలను నిర్మించెను; ఆస్ఫ్యూ్య విధానమున వెదుళ్ళతో
గట్టిచేయబడిన సిమెంటుపలకలను తయారు చేసెను,
ఆ పలకకు “సాన్‌స్ట్రీల్‌ * (ఉక్కులేనిది) అని పేరు,
కామేశం కృషిని అభినందించి, ఆంధ్ర యూనివర్సిటీ
ఆయనకు డాక్ట్భ కేట్‌ గౌరవబిరుదమును. (పసాదించి
సమ్మానించెను. మంచి కళాకోవిదుడుగ, చిత్ర కారుడుగ
కూడ ఆయన వాసిశకెక్కెను,

రాగి

ఆస్క్యూూ

ఆ, వెం,

కార్థానా నిర్వహణ : ఏ వ్యాపార సంస్థకయినను
దాని నిర్వవాణలో అనేక అంశములు ఇమిడి ఉండును.
కాన్థానా నిర్వహణ, వ్యాపార సంస్థ నిర్వవాణ = వీటి
లక్యుములు,ఆశయములు దాదాపు ఒక్క శు అయినప్పటికినీ
కాగానా నిర్వహణ వ్యాపార సంస్థ నిర్వవాణలో ఒక
ముఖ్య భాగమై ఉన్నది.

కాన్థానా నిర్వవాణ ఒక సాంకేతిక
కార్య[క మములకు సారథ్యము
వహించుట మా(తమే కాదు, ఇంకను అనేక కార్యవిధాన
ములను చూచుకొనవ లెను. వ్యాపార అంతిమ విజయము
నకు ఇవన్నియు ఆధారములు అగును,

శాస్త్ర విధానముల అభివృద్ధితో, పరిళోధనల వృద్ధితో
కొత రంగములు ఎన్నియో తల యెత్తుచున్నవి. ఇందు
మూలమున నిర్వవాణ విధానములను తరచు పర్యాలోకన
చేయవలసి వచ్చుచుండెను,

విధానము.

అది కార్థానాలోని

289

కాన్థానా నిర్వవాణ

కాన్థానాలి ఉత్తమ నిర్వవాణ ఒక సాధనము వంటిది,
ప్రథాన నిర్వహణ అధి కారి పనివారలను, యంత ములను,
సాధన సామ గిని, ధనమును సమన్వయ పద్ధతిలో ఉపయో
గించుటకు ఇది సొధనము, వారిపై, వాటి పె అజమాయిషీ
(పథాన నిర్వవాణాధి కారి అధీనమై ఉండి, అన్ని కార్య
(కమములు నిర్తీత మార్గములలో నెరవేరుటకు ఇది
సాధనము.

కార్జానాను ఉత్తమ రీతిలో నిర్వహించినచో దుజా
రాలు, వృశథాలు ఉండవు; అవసరమయిన (తిప్పుడులు
మొదలయినవి ఉండవు. కార్యక ర్శలు, కార్య ని్దేశికులు
ఉత్సావాముతో పనిచేయుటకు [పోదృలము ఉండును.
సామర్థ్యము, గ్రేవత ఇ
నిర్వహణలో వినియోగించిన వాటి ఫలముబట్టి, ఉత్పత్తు
లకు విపణి వీథిలో కేగల పేరు (పఖభ్యాతులుబట్టి నిర్భయించ
దగును,

ప వ్యాపారములో నైనను విజయము సాధించుటకు
ఇవి ముఖ్యము : 1 వ్యాపార ఆశయములు, అంతిమ
లక్యుములు, గరిష్టపరిమాణములు నిర్వ చించుట ; fs శీఘ
నిర్భయములకు దోహాదము ఇచ్చి (ప్రమాదములను
తగ్గించ గల పద్ధతులను, విధానములను రూపొందించుట ;
తి. ఉత్పత్తి, విక యమార్గములు, పెట్టుబడులు, జమా
ఖర్చులు - వీటి క్రంద రాగల విధులను వర్గీక రించుట ; పైవి
కాక చట్టము,

శ్రాశానా నిర్వహణ

సిబ్బంది, (పజాసంబంధములు వంటి

అనుబంధ విషయముల [క్రింద నిర్వ ర్తించవలసిన విధులను
వర్గీకరించుట ; 4 కార్య [పణాళికను విజయవంతముగ
అమలు పరచుటకు వివిధ విభాగములు, శాఖలు పర్చాటు
చేయుట; క్‌. విజయవంతముగ ఉత్పత్తి సాగించుటకు
కారణమైన వేర్వేరు కార్య విధానముల సమన్వ యమునకు
గట్టి ఏర్పాట్లు చేయుట.

విని యోగధనము పట్టిక తయారి, విక్రయావశకాశము,
సాధనసామ।గి నేకరణ మొదలైనవి కార్జానా నిర్వహణ
(ప్రత్యక జాధ్యత (క్రిందకు రాకపోయినప్పటికినీ వాటి
సమన్వయము కూడ చక్కగ సాధించుట ముఖ్యము.
సామర్థ కము (పథానముగ
ఉత్పత్తిలో వినియోగించు విజ్ఞానశాస్త్ర విధానముుపె
ఆధారపడి ఉండును. విపణి పరిస్థితుల అవలోకన, ఉత్పత్తుల
గిరాకీపె ఖండితముగ, నిజ మైన అంచనాలు తయారు
చేయుట ; ఉత్తమమైన పారి|శామిక సంబంధములు, సంస్థ
కీర్తి (పతిష్థలు కూడ కారన్థానా నిర్వహణ సామర్థ గిమునకు
దోవాదము ఇచ్చును,

వ్యాపార నిర్వవాణ సమగ వ్యవస్థలో కాన్టానా
నిర్వవాణ అతికిపోయి అంతర్భాగమై ఉండవలెను,
వ్యాపార నిర్వహణ వ్యవస్థ స్వరూపము అనేక విధములుగ
ఉండవచ్చును. ఉత్తమమైనదిగ ఎంచబడి, ఉపయుక మైన
దని ఛావించబడిన ఒక విధమును = ఓక వ్యవస్థా
స్వరూపమును = దిగువ తెల్పడ మైనది :

కారానా నిర్వహణ
ఖ

డెరెకర బోర్లు
=... ఆ.

|
(పథాన నిర్వహణాధికారి

|

శకేంద్రస్థాయి వ్యూవా రచనా విభాగము

|

శేంద సచివాలయము

| |

ఉత్పత్తి విక్రయములు
సాం శేతిక విజ్ఞాన శాస్త్రము విక్రయములు, ఆయవ్యయ
వివరణము

వరిళోధన, అభివృద్ధి వివణి లోక పర్యాలోకనము

విక్రయముల దోవాద కృషి
ప్రకటన పర|వ్రచారము

డిజైను రూవని ర్మాణము
వస్తు అజమాయిషీ
కార్శిక అజమాయిషీ
ఉత్పత్తి అజమాయిషీ
నాణ్యర తణ
వస్తు గుణ నియమనము
(నాణ్యము)

|

ఆర్థిక వ్యవహారములు పారిశ్రామిక
ధనము, లెక్కలు చేయుట సంబంధములు
ఉత్పల్తి -నియామకములు
యంత్రాగారము సనంకేమము
సాధన సామగగి
(కయము సంరక్షణ
వ్యవవోర నిర్వవాణ తర్భీదు
నగదు

ఆయవ్యయ వరిశీలన
ఆయవ్యయ వివరణపట్టిక
(దవ్యవినియోగ వివరణ

290

డై శెక్టర్ల బోర్డు వ్యాపార లక్యుములను నిర్వహించ
వలెను. వ్యాపారమునకు స్థూల విధానములు, ప్రాథమిక
విధానములు రూపొందించవ లెను. (పథాన నిర్వవాణాధి
కారి విధి వ్యాపారమును నడిపించుట, డై శెక్టర్ల బోర్డు
విధానములను ఆచరణ నిర్భయములుగ చేయుట, సంస్థ
విధానములకు సంబంధించిన విషయములలో డై శెక్టర్ల
బోర్డుకు నలహోలు కూడ ఇచ్చుచుండవ లెను.

వైన నూచించిన వ్యవస్థా స్వరూప పట్టికలో వ్యూవా
రచనా విభాగము సంస్థ కార్య[క మముల ఫలితములను
సతతము గమనించుచుండవ లెను. అంతియేకాక, భవిష్యత్తు
నకు వ్యూవా రచన సాగించుచుండవలెను. ఈ విభాగము,
(పథాన నిర్వహణాధి కారికి (పత్యక బాధ్యత వహించును.
అటులనే, [పథాన నిర్వవాణాధి కారి కేందస చివాలయము,
కంపెనీ చట్ట వ్యవవోారములు, వెట్టుబడి సమకూర్చుకొనుట,
వాటాదారులతోను, జనసామాన్యముతోను
సంబంధములు, భద్రత, ఇతర శాంతి భ|దతల వ్యవవోర
ములు చూచుకొనవలెను.

ప్రథాన నిర్వవా ణాధి కారికి సహాయపడు ఇతర ముఖ్య
శాఖల ([పాథమిక విధులను దిగువ తెల్పడ మైనది :

ఉత్పత్తి : కార్థానాలలో ఉత్పత్తి సత్ఫలితములు పని
వారలను బట్టి, యంత్రములు, వాటిపై యాజమాన్యమును
బట్టి, ఉత్పత్తిలో సామగి పొదుపరి వినియోగమును బట్టి
ఉండును. పనివారల సామర్థ్యము, ఉత్పత్తి విధానములను
బట్టి కూడ సత్ఫలితములు ఉండును, అంతేకాక, అనుబంధ
కార్య|కమములు, (ప్మక్రియా విధానములు అంత సమర్గము
గను నిర్వహించుట అవసరము.

(పతి వ్యక్తి అతడు నిర్వహించవలసిన పని ఏమో
స్పష్ట్రముగ తెలుపబడి ఉండవలెను. ఏరోజు కారోజు, ఏవ్య క్తి
కావ్య క్తి లేదా ఏ వర్గమున కావర్గము ఎంత, ఎటువంటి
కార్యము నిర్వహించెనో లెక్కకట్టు కచ్చితమైన మార్గము
ఉండ వ లెను,

అధిక ఫలితములు రావలెనను అమితాస క్రితో యంత
ములను తదితరములను మితిమీరి ఉపయోగించుట
మంచిది కాదు. (పతి ఉద్యోగి తన విధిని గ్రోక్టము గాను,
అమిత ఫలదాయకము గాను నిర్వహించుటకు తగినంత
(పోత్సాహ (పోదృల ములు కలిగి ఉండుట అతి ముఖ్యము,
మామూలుగ ఉన్న యంత్రాంగ ముతో పనిచేయించుచు నే
ఈ ఫలితములను సాధించవ లెను.

అతి సమర్థులెన పనివారలు, చాల మంచి యంత్ర
ములు ఉన్నప్పటికిని ఉత్పత్తి ఫలితములు సంతృ్భ ప్రి కరముగ
ఉండని _సందర్భములు అనేకములు కలవు. ఇందుకు

పన్నులు,

కాశ్షాణా నిర్వవాణ

ముఖ్య కారణములలో కొన్నింటిని దిగువ తెల్పడ
మయినది : 1. ఆదర్శవంత మైన కార్య కేతములు లభించక
పోవుట; 2. గాలి, వెలుతురు, సదుపాయములు, పారి
శుద్ధ్య సౌకర్యములు, కార్థానాలలో.కార్య కే|తములలో-
శు[భత లోపించుటవలన కలిగిన అనారోగ్యకర పరిస్థితులు;
8. (పమాద భూ యిష్ట మెన వని - పరిస్థితులు - వాటినుంచి
రక్షణ లేకపోవుట; 4 ఉపావోర (కేంటీను) సదుపాయ
ములు లోపించుట; రీ, కార్థానాలోను, స్థోరులలోను
నిల్వలకు తగు సదుపాయములు లేకపోవుట, ఇందుమూల
మున అధిక వ్యయము సంభవించుట; 6. నివాసమునకు, .
విలాన వినోదములకు సరియెన వసతులు లేకపోవుట,
విక్రయ సదుపాయములు, విద్య, నిలయ వెద్య సౌకర్య
ములు లోపించుట ; 7. కార్థానాలలో నే సంత్భ ప్తి కర మైన
రాకపోకల సౌకర్యములు లేకపోవుట; 8. నిర్హీత కార్య
క్రమము (ప్రకారము వస్తు సామ్మగి సమకూర్చుకొనక
పోవుట.

ఉత్ప త్రిశాఖ ప్రధాన విధులు: వి|కయ కార్య|కమము
నకు ఉత్పత్తి కార్యక్రమము సమన్వయము చేయుట;
కార్థానాలలో ఉత్పత్తి నిరంతరము సాగుటకు గట్టి
పథకము, కాలపట్టే (చెడ్యూలు), కార్య విధానము
రూపొందించుట ; ఉత్పత్తి (పమాణములను పెంచుట ;
వివిధ కార్యవి ధానములలో అభివృద్ధిని సతతము
లకించుట; అతి తక్కువ సాధన సామగితో ఉత్తమ
ఫలితములు తప్పక లఖించునట్లు చేయుట; శాస్త్రీయమైన,
అంకెల ఆధారమైన, సమ్మగమెన తనిఖీ మార్గములను
ఆచరించుట; యంత్ర సామగిని ఇతర వసతులను
సమర్గముగా ఉప యోగించుటకు గట్టి ఏర్పాటు ఉండుట ;
వస్తురూప నిర్హయమునకు ఉపయుక్సమెన సాంకేతిక
విజ్ఞానశాస్త్ర విభాగములలో పరిళోధనలు సాగించుట ;
గిరాకీ ఉండదగు సరి(క్రొత్స వస్తువులను ఎప్పటికప్పుడు
రూవకల్పనచేయుటకు సాంకేతిక పరిశోధనలు నదా జరుగు
ఏర్పాట్లు, సరకుల పట్టీ పూర్తి వివరములతో ఉంచుట
ఉండవలెను [చూ. ఉత్త్పత్తిశాన్త్రము - పు. 24కి],

విక్రయము : కానానా నిర్వహణలో అమ్మకము
(ప్రత్యక అంత ర్భాగము కాకపోయినప్పటికి ఈ రెండింటి
మధ్య సన్నిహిత సంబంధము ఉన్నది. కార్థానాలో
తయారైన ఉత్పత్తి సరకుల పరమావధి అమ్మక మే
కావున, అమ్మకపు నమా లశ్యుములపట్ల ఎన్నటికిని -
ఎవ్వరును _ అలక్యుము చూపరాదు.

సంస్థ ఉత్పత్తుల విక్రయమునకు విగేతలతో ఏర్పాట్లు
చేసికొనుట, విక్రయ విధానమును రూపొందించుట,

291

కార్భానా నిర్వహణ
అమ్మకపు ఖర్చులను నిర్ణయించుట, ఉత్పత్తి సరకుల ధరలు
నిర్ణయించుట, వినియోగదారులకు ఉత్పత్తి వస్తువుల
గురించి తెలియజెప్పుట, విపణిరంగములో ఉన్న సాటి
వ స్తువులకంచు ఉ త మమైనవని నచ్చ జెప్పగలుగుట విక్రయ
విభాగము (పథాన విధి. |

వినియోగదారుల అవసరములను వ్యూూవారచనా
విభాగమునకు చెప్పుట, విక్రయములను ఊహించి అంచనా
వేయుట కూడ ఈ విభాగము కర్తవ్యమై ఉన్నది.
విక్రయము పిమ్మట ఆ వస్తువుల మంచి చెడ్డలు గమనించుచు
మరమ్మత్తులు వంటి సదుపాయములు సమకూర్చుట,
వ్యాపార (పకటన (అడ్వ రైజింగు) కూడ ఈ విభాగము
బాధ్యత లై ఉన్నవి.

చిరా, ఆవర్డా లెక్కులు: ఈ శాఖ కూడ విధిగా కారానా
నిర్వవాణలో అంతర్భాగమై ఉండనవసరములేదు. అయి
నప్పటికి, కారానా నిర్వవాణ ఫలితములు లెక్కకట్టుటకు
ఈ శాఖయే ఆధారము అగును. నిర్మాణాత్మక మైన
వ్యవహార అజమాయిషీకి కూడ ఈ శాఖ యే బాధ్యత
వహించును. దీని ముఖ్య విధులు, జాధ్యతలలో కొన్నింటిని
ఇచ్చట ఉదావారించడ మైనది :

అమ్మకములు, ఉత్పత్తి, కార్థానా, సాధన సామగి,
కయముల, వస్తువుల జాబితా, వ్యవహార నిర్వవాణ =
వీటికి నంబంధించిన ఆయవ్యయముల పట్టిక తయారీలో
సమన్వయము, అజమాయిషీ వహించుట; వ్యాపార
వెట్టుబడిని సాకల్యముగ పరిశీలించి మున్ముందు రాగల
అవసరములు తయారు చేయుట; చిశా, ఆవరా లెక్కలు
(పాయు విధానములను నిర్ణయించి అమలు పరచుట;
సంస్థ ఆదాయము, ఖర్చు, లాభములు నిర్ణయించుట ;
నిల్వవస్తు వులకు విలువ కట్టుట; ఆదాయవ్యయముల
వర్గీకరణము ; ఆదాయ వ్యయముల తనిఖీని సంస్థలోని
వారిచేతనే నిర్వహింపశేయుచు “ఇంటర్నల్‌ ఆడిట్‌ *
పద్ధతులను రూపొందించుట, ఈ సంస్ల్‌ తాలూకు అన్ని
రక ములయిన రికార్డులు, చిఠా ఆవరాలు రొక్కమును
లెక్క చెప్పుట కూడ ఈ కార్య ఛాగములోనే వచ్చును,

సిబ్బంది, పార్మిశామిక సంబంధములు : కార్థానా
నిర్వహణ వంటి వ్యాపార సంస్థలోను ఇది ఒక
(పయాజనాత్శకమయిన భాగము. సిబృంది = యజమానుల
మధ్య ఉత్తమ పార్మిశామిక సంబంధముల చాధ్యత
ఉత్పత్తి శాఖదే,

కార్థానా నలుగురు కలసి పనిచేయు చోటు కావున
అది మానవ సంఘమునకు [పశీక, [పతి ఒకొ-క్కరికి వ్య కి
గతముగ ఒకొక్క అభిపాయ స్వ భావము ఉండునని,

వీరు సమర్థతతో, కార|ోత్సావాముతో కలిసి మెలసీ
పనిచేయునట్లు చేయవలెనని కార్థానా యజమానులు
శెలిసికొని దానికి అనుగుణముగా సదుపాయములు
కల్పించుచు దోవాదము చేయుటకు [పయత్నించవలనేగాని,
పని వారి మధ్య ఘర్షణ పరివారించుటకు మాత్రమే (పథాన
నిర్వహణాధి కారుల చర్యలు పరిమితము కాకూడదు.

సిబ్బందితో ఉత్తమ సంబంధములు, నిరంతర సత్ఫలిత
ములు ముఖ్యావసరము. ఉత్తమ నెతిక
(పభవిల్లుచోట పనివారలు తమ పనిలో ఆనందము అనుభ
వింతురు ; తమ విధిని మరింత బాగుగ కార్యో త్సావాముతో
సమర్గముగ నిర్వహింతురు ; తనిఖీల అవసరము అంత
ఉండదు. యంతములను అరిగించుట తగ్గును. వృథా
ప్రయాస, వ్యర్గ్థమగు ఖర్చులు తగ్గును, సిబ్బంది సంఖ్య పరిమిత
ముగ ఉండును. ఇవియే కొన్ని సత్ఫలితములకు కారణమగు
చున్నవి, యజమానుల మాటలకంు చేతలు పనివారలకు
(పథానము నీతి నియమములు ఉన్నతముగ ఉన్నప్పుడు
నోటిమాటతో నే పనులు జరిగిపోవును. పరస్పర విశ్వాసము,
సచద్భావము, సమష్టి లక్యుము ఈ ఫలితము సాధించును,
సిబ్బందిని సంపాదించుకొనుట, ఎంచుకొనుట,
శికణను ఇచ్చుట, వారిని నిలుపుకొనుట ఒక సంస్థ నిర్మాణ
అభివృద్ధులలో ముఖ్య పా(త వహించును, ఈ శాఖ ముఖ్య
విధులను దిగువ ఉదాహారించడ మైనది :

(కొత్త పనివారలను ఎంచుకొని తీసికొనుట, హేతుబద్ధ
మైన వేతన పద్ధతులను రూపొందించుట, అభివృద్ధి
పథకములను తయారుచేయుట వంటి (పశ్యేక మైన నేర్చుగల
విధులను నిర్వహించుట ;

సంేమ కార్యక మములను, సిబ్బంది సంకేమ
పథకములను కనుగొనుట, నిర్వహించుట. పని పరిస్థితులు
మొద లెనవాటి విషయములలో సిబ్బంది కోర్కె_లను,
సమస్యలను వర్గీ కరించుట ;

తగు శిక్షణ శార్యక్రమములను రూపొందించుట,
పనులను తెలుపు రికార్డులను సిద్ధపరచుట.

కార్థానాను సమర్థముగ, విజయవంతముగ నిర్వహించ
వలెనన్న అత్యున్నశతాధి కారులు స్వేచ్ళగా వ్యవవారించు
టకు, చిక్కులు నివారించుటకు, క్రొత్త ఊవాలు
చేయుటకు, భవిష్యత్తుకు నిచ్చెనలు వేయుటకు స్వాతం
(త్యము కలిగి ఉండుట విధిగా అవసరము. సాధ్య మైనపు
డెల్ల ఇతరులకు అధికారము ఇచ్చి వివిధ కార్య[కమ
ములపె. గట్టి అజమాయిషీ వహించుటకు అవకాశము
ఉండవలెను, అన్ని స్థాయిలలోను నిర్ణయా ధి కార బాధ్యతను
గుర్తించుట అవసరము. ఆర్‌. ఎస్‌, గ,

విలువలు

వారికి

292

కార్నిజ్‌, ఆండ్రూ (1885 _ 1919): యునై బడ్‌
సేట్స్‌ (ప్రముఖ పారిశామికవేత్త, చాత. స్కాట్‌ లాండ్‌
నందలి డన్‌ ఫర్మలిన్‌లో ఇతని జననము, స్కాటిష్‌
ఫ్యాక్టరీలలో ఉద్యోగము లభించనందున నేతగాడైన ఇతని
తండి సకుటుంబముగ ఆలిగేనీ (పిట్‌స్‌ బర్గ్‌) 8 1848 లో
తరలి వచ్చెను, శార్నిజ్‌ బట్టల మిల్లులో చిన్న ఉద్యోగ
మున చేరి, త్వరలోనే "బలి గాఫర్‌ అయ్యను. ఆ తరువాత
1859 లో పెన్సిలవేనియా రైల్వే వ్యవన్థయందు
సూపరింబుండెంట్‌ అయ్యెను.

ఇనుప పరిశ్రమలలో తాను నెట్టిన పెట్టుబడులను
స్వయముగ చూచుకొను నిమిత్తము 1865 లో ఉద్యోగము
నుండి కార్నిజ్‌ విరమించుకొ నెను. యునె అడ్‌ సేట్స్‌లో
ఉక్కు. ఆవశ్యకతను గుర్తించి (1878) ఉక్కు. ఉత్పత్తిని
సవెంచుచు "పెక్కు సంస్థలను కానుట (ప్రారంభించెను,
తుదకు అవి అన్నియు చేరి “కార్నిజ్‌ స్టీల్‌ కంపెనీ? గా
రూపొందినవి. సమర్థవంతమైన వ్యాపార పద్ధతులను
(ప్రవేశ పెట్టుట చేతను, చైల్వే వ్యవస్థతో సన్ని హిత సంబంధ
ములు ఉండుటచేతను, హౌ।నీ సి, (ఫక్‌ భాగస్వామి అగుట
వలనను శకార్నిజ్‌ అపార లాభమును ఆర్జించెను. 1900
నాటికి యునె బడ్‌ స్టేట్స్‌ మొత్తము ఉక్కు ఉత్ప త్తిలో
కార్నిజ్‌ కంపెనీది నాలుగవ వంతు. చేశమునందలి పెక్కు
ఇనుపగనులు, కోకు పొయ్యిలు, ఖనిజ నౌకలు (ఓర్‌ షిప్స్‌),
రైల్వే మార్గములు ఈ కంపెనీ స్వాధీనములో ఉన్నవి,
ఇట్టి పరిస్థితులలో కార్నిజ్‌ కంవెనీని కొనునిమి త్త మై
యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌ స్టీల్‌ శకార్చొశేషన్‌ ఏర్పడినది,
అందుకు సిద్ధమై ఉన్న కార్నిజ్‌ 25,00,00,000 డాలర్ల * కు
తన కంపెనీని 1901 తో అమి వ్యాపారము నుండి
విరమించుకొనెను. “ది గాస్పెల్‌ ఆవ్‌ వెల్త్‌” అను
వ్యాసము (1889) లో “ధనవంతులు తమ సిరిసంపదలకు
(ట్రస్టీ అని, వజా బాహుళ్యశేయస్సు క ఆ సొమ్మును వారు
యాజమాన్యము చేయవలెను? అని పేర్కొ_నెను. కార్నిజ్‌
హాల్‌ (న్యూయార్‌,), శకార్నిజ్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆవ్‌
వాషింగ్‌ టన్‌, కార్నిజ్‌ ఫౌండేవన్‌ ఫర్‌ ది అడ్వాన్స్‌
మెంట్‌ ఆవ్‌ టీచింగ్‌, కార్నిజ్‌ ఎండో మెంట్‌ ఫర్‌
ఇంటశ్నేషనల్‌ పీస్‌, పెక్కు ,లె[బరీలు మొదలగు వానికి
85,00,00,000 డాలర్లు దానము చేసెను, పొల,నా.

కార్నో ఆవృత్తి: ఇది ఒక ఆదర్శ్భ[పాయ మైన శక్తి
శాస్త్ర (తెర్మో డైనమిక్‌) భావము. (ఫెంచి ఇంజనీరు
సాదీ కార్నోచే కల్పిత మైనది,
తారతమ్య గణనకు డీనిని పమాణముగా వాడుదురు. ఉష్ణ

వాస్తవిక ఆవృత్తుల

* డాలరు = ఇప్పటి విలువ రూ, 7:50,

కార్నో ఆవృత్తి
యం[తములు తమకు అందించబడిన ఉప్పళ కిని పూర్తిగా
యాం|త్రిక శ క్రిగా మార్చలేవనియు, అందు కొంత భాగము
విసరి ంవబడక తప్పదనియు ఇది నిరూపించును. ఇందులో
తరుచుగా గాలిని గాని, ఒక వాయువును గాని కార్యకర
యానకము (వర్కింగ్‌ మీడియమ్‌) గా తీసికొందురు.
యానకము సమ్మ గముగా తాపబంధితములెన గోడలు,
ఘర్ష ణరహిత మైన ముషలకము (పిస్టన్‌) కల సిలిండరులో
ఉంచబడును.

(ప్రారంభమున ముషలకము తన దెబ్బలో నడుమ
ఉన్నదని అనుకొందము. మువలకము వైకి పోవుచుండగా
దానిపై యాంత్రిక పనిని ప్రయోగించి యానక మును
ఇటు నుండి అటు (త్రిప్పగల అశతాపకసంపీడనము (అడియ
బేటిక్‌ కంపెవన్‌) నకు గురిచేయుదురు ఇచట ఉష్ణ
వినిమయము లేక పోవుటచే [చూ. చిత్రము] వక్ర రేఖ
4-b చూపించిన (పేకారము యానకము యొక్క
(పేషము, తాష్మకమము శెండును పెరుగును. ఇప్పుడు
సిలిండరు శీర్ష మునుండి తాపబంధకమును తొలగించి, ఒక
ఉప్ప వస్తువును చేర్తురు. దీనివలన ఉపఫ్ల వస్తువు నుండి
వాయువులోనికి ఉష్ణము [పసరించి, వాయువు నెమ్మదిగా
వ్యాకో చించి, ఉపయుకమగు పనిని చేయును. ఈ
సమశాపక (ఐసో తెర్మల్‌) వ్యాకోచనమును చిత్రమున
వక్ర రేఖ b.౯ సూచించును. మువలకము (క్రిందికి జరుగుట
కొనసాగించును, అది కొంత (క్రిందికి పోయిన తరువాత
సిలిండరు శీర్ణము మీది ఉప వస్తువును తొలగించి, తాప

——ఈశ వేషము

———— ఆయతనము

బంధకమును తిరిగి తగిలింతురు. మువలకము క్రిందికి
తరలుటను కొనసాగించుచు, వాయువును అతాపకముగా
వ్యాకో చింపజేయుచు (చిత్రమున cad వ|క్ర రేఖసూచించి
నట్టుగ), తాషక్రమము, _(పేషము శెండిటిని తగ్గించును,
ముషలకము తన దెబ్బలో అట్టకడుగునకు చేరిన తోడనే

293

కార్స్‌ రెట్టర్‌

సిలిండరు శీర్ష మునుండి తాపబంధక మును మరల తొలగించి,
అచ్చట ఒక శీతల వస్తువును ఉంచుదురు. వాయువులనుండి
వేడిమి ఒక స్థిర తాప క్రమమువద్ద విసర్షింపబడి శీతలవస్తువు
నకు సంకమించును. ఇది చితమున diz d వక్ర రేఖచే
సూచితమగును. ముషలకము మీదికి జరుగుచు మొదటి
స్థానమునకు పోయినతోడ నే ఆవృత్తి నసమాప్తమగును ;
ఈ లోపున వాయువు అణచబడును.

చె ఆవృత్తి యొక్క. నికరపు ఫలితము ఏమనగా ఉప
వస్తువునుండి |గహింపబడిన వేడిమిలో కొంత భాగము
విసర్టింపబడి శీతల వస్తువునకు సంకమించినది; మిగిలిన
వేడిమి యాం|తిక పనిగా మార్చబడినది. చిత్రములో abcd
వైశాల్యము యాంతిక పని వరిమాణమును శెలియ
పరుదును. ఈ ఆవృత్తి విరుద్ధ దిశలో జరిగిన ఎడల
వేడిమి శీతలవస్తువునుండి ఉప వస్తువునకు బదలాయింప
బడును.

ఏ ఇంజనునెన ఈ ఆవృత్తి పె పనిచేయించుట తీ వకష్ట
సాధ్యము. సిలిండరు నీర ర్షముద్వారా వేడిమిని (పనరింప
జేయుటవలన ఇంజను జేగము చాల తగ్గిపోవును, సిలిండరు
రం|ధము 'వెద్దదిగాను, ముషలకము దెబ్బ చిన్నదిగాను
ఉండవ లెను. గరివ్య
దకుత కలది; (గహించబడిన ఉష్ణ, శీతల వస్తువుల మధ్యగల
తాషక్రమ భేదము పెరిగిన కొలది, ఈ దఠత కూడ
వెరుగును [చూ. ఇంజనులు ], పి.శ్రం రా.

కార్స్‌రెట్టర్‌ : చూ, ఆటోమొ బెల్‌ ఇంజనీరింగు =
పు. 197.

కార్సన్‌ డై ఆకై డ్‌: చూ. పారి|శామిక వా యువులు,

కాలువ లాకులు, అలుగులు: చూ. నౌకా
యానము.

కాల్సియమ్‌ కార్చెడ్‌: చూ, పార్మిశామిక
వాయువులు = ఆసిటలీన్‌.

ms ఆంప్లిఫయిర్‌ (కాస్‌ ర్‌శేడ్‌ వర్గకములు) :

స్‌ కేడ్‌ వర్ధకవలయమున రెండు వర్గక దళలు ఉండును,
ఈ చెండు ధశలును (ట్రయోడ్‌ జాల్వుతటే కలిగి ఉండును.
చితమున చూపిన విధముగా గడ్‌ _ౌండు చేయబడిన
((గౌండెడ్‌) న్లేజిని శకేతోడ్‌ _ౌండు చేయబడిన న్లేజికి
కలుపబడును. ఈ విధముగా చేయుటవలన ఈ వలయములో
ట్రయోడ్‌లు ఉన్నపుడువలె “చప్పుడు (నాయిస్‌)
తక్కువగుటయే గాక పెంటోడ్‌లు ఉన్నపుడువలె అధిక
వర్షక గుణకము లభించును,

“సిగ్నల్‌ *, “ చప్పుడు * నిష్పత్తి అన్ని వర్థకముల
నడతయందును (ప్రాముఖ్యము వహించును. కనుక, ఈ

నిద్ధాంతరీ త్యా ఈ ఆవృత్తి

నిష్పత్తి ఎక్కువ కావలసిన చోట్ల _ ముఖ్యముగా ఇన్‌ పుట్‌
లెవెల్‌ తక్కువగా ఉన్న చోట్ల _ ఈ వర్భకములను ఉపయో
గింతురు. |ట యో డ్‌
కంశు
ంటోడ్‌ వాల్వు
నందు ఎక్కువ ఎలక్ట్రో
డ్‌లు ఉండుటచే
చప్పుడు ఎ క్కు వగా
ఉండును వెంటోడ్‌
వాల్వులు లేనందువలన
ఈ కాస్‌ కేడ్‌ వర్థకము
నందు “చప్పుడుి
తక్కువగా ఉండును,
అంతేకాక, లోడ్‌ రెజి
స్టర్‌ కు బదులు వాల్వు
వాడుటచేత కూడ ఈ
“చప్పుడు ? తగ్గును,
సెకనుకు 25 మై|క్రో
ఎనెకిళ్లకు పైబడిన పౌనఃపున్య శేణి వర్ధకములలో ఈ
రకపు వలయములు ఉపయోగములో ఉన్నవి. న. ల. నా.
కాస్టిక్‌ సోడా : ఉప్పును ముడిదవ్యముగా ఉపయో
గించు రాసాయనిక పరిశ్రమల (పథానోత్సన్న ములు
కాస్టిక్‌ సోడా, చాకరి సోడా, క్లోరీన్‌. రయాన్‌ (నార
పట్టు), రాసాయనిక (ద్రవ్యములు, సబ్బులు, కాగితము,
తాళకములు, అల్యూమినియము [చూ. పు. 187],
పెటోలియమ్‌ శుద్ధి, నెలోఫేన్‌, వస్త్రములు మొదలగు
పెక్కు. పరిిళమలలో కాస్టిక్‌ సోడా విరివిగా వినియుక్ప
మగును. గాజు, వాళకములు, సబ్బులు, కాగితము, వస్త్ర
ములు మున్నగు ఉత్పత్తులలో చాకలి సోడా వాడబడును,
ప్లాసీ సిక్కులు, పెటో రాసాయనికములు, ఎరువులు,
(దావకములు, డ్రమివార పదార్థములు [చూ.] తయారు
చేయుటయందు, నీటి శోధన [చూ] యందు క్లోరిన్‌
ఉపకరించును, ఈ మూడిటిలో ఒకదానిపె నెన ఆధారపడి
ఉత్ప త్తి చేయబడని వాడకపు వస్తువు చాల అరుదు, (వక్క
పుటలోని వట్టిక పై మూడిటి గిరాకీకి, ఉత్స త్తి కి సంబంధించిన
అంచనాలను తెలియజేయును.
పరిశ్రమలో ఉప యోగింపబడిన (పతి 1000 టన్నీల ఉప్పు
నుండి 900 టన్నీల ఆల్కలీ (దవ్యములు (కాస్టిక్‌, చాకలి
సోడా), 600 టన్నీ ల క్లోరీన్‌ ఉత్పత్తి అగును. అయిశే,
ఈ (ద్రవ్యముల గిరాకీ ఎన్నడును ఆ నిష్పత్తిలో లేదు.
వెట్రో వాసాన స్లౌస్తిక్కుల, (క్రిమివార పదార్థ

వాల్వునందు

294

కాసిక్‌ సోడా
ల

1970 -76
hae a 70-71 1975 - 7
(అంచనా) (అంచనా)
ద్రవ్యము -
గిరాకీ ఉత్పత్తి | గిరాకీ | ఉత్పత్తి గిరాకీ ఉత్పత్తి
టన్నీ లలో టన్నీలలో టన్నీలలో టన్నీ లలో టన్నీ లలో టన్నీ లలో
o i
కాస్టిక్‌ సోడా 284 250 880 400 550 | 600
చాకలి సోడా | 8965 898 450 470 కక0 | 600
క్లోరీన్‌ | 200 22 821 856 561 క్‌లిక
ముల, |[చావకముల ఉత్పత్తి పెరుగుటతో క్లోరీన్‌ సోడియమ్‌ పై(డాకైడ్‌గా మారును. అయిశే, ఆ

వినియోగము చాల పెరిగినది. కాస్టిక్‌ సోడాను, చాకలి
సోడాను వాడు పరిశ్రమలు కోరీన్‌ను అంతగా వాడవు.
అయిశే, ఈ మూడును నిత్యజీవి తావసర వ స్తువుల తయారీ
యందు వాడబడుటచే ఈ పర్మిశమ నిలకడగా అభివృద్ధి
చెందుచున్నది.

కాస్టిక్‌ సోడా యొక్క_ రాసాయనిక నామము
సోడియమ్‌ 'పై(డాకైడ్‌ (Na Of). ఇది శెల్లని ఘన
నీటిలో

పదార్థము, చెమ్మ గిల్లు స్వభావము కలది,
అవలీలగా కరగును. దీనిని తాకినచో చర్మము పొక్కును,
అందువలన దీనికి కాస్టిక్‌ (చావాక) సోడా అను వ్యవవార
నామము వచ్చినది. గాఢ జారములలో ఇది ఒకటి. వాణిజ్య
రంగమున ఇది సున్నము - సోడా పద్ధతి, విద్యుద్వి శ్లేషణ
పద్ధతి అను రెండు పద్ధతులలో ఉత్పత్తి అగుచున్నది.

సున్నము - సోడా పద్దతి: ఇందు సున్నమును చాకలి
సోడాతో seaboaes కాస్టిక్‌ సోడాను తయారు
చేయుదురు. దీనికి కాస్తీ కరణము అని కూడ పేరు.
కాల్సియమ్‌ శార్ఫొశేట్‌ (Ca CO) నీటిలో చాదాపు
అ|దావ్యము ; కాల్సియమ్‌ వాగశడాకౌెడ్‌ (Ca (OH),)
పరిమితముగా (దావ్యము ; చాకలి సోడాయు, కాస్టిక్‌
సోడాయు నీటిలో శేలికగా కరగును. కాస్ట్రీకరణము
'వెయౌోగికముల (దావణీయశా భేదము ప్రాతిపదిక గా
రూపొందినది. చాకలి సోడాను విలీన కాస్టిక్‌ (దవములో
కరగించి, ఆ [చావణమునకు (కాల్చిన సున్నమునకు నీరు
కలిపి పలచని పాల రూపమున తయారుచేసిన) సున్నపు
నీటిని శేర్చుదురు. అప్పుడు చాకలి సోడా కాస్టిక్‌ సోడాగా
మారి, కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌ అవజి ప్తమగును.

Na, CO, + Ca (OH, — 2 Na OH+CaCo, y

(దావణములో నీరు ఎంత ఎక్కువగా ఉండునో, అంత
ఎక్కువ మేరకు సోడియమ్‌ కార్భొనేట్‌ (చాకలి సోడా)

(ద్రావణమును ఇగుర బెట్టి సాం|ద్రీక రించుటకు వ్యయము
కూడ అంత ఎక్కువగును. 16% సోడియమ్‌ శకార్బొశేట్‌
(దావణమును వాడినచే అది 90-91% వరకు
హై(డాకౌౌడ్‌ గా మారును, అప్పుడు 10— 11% Na OH
తోను, 1.4 — 1.5% Na, CO, తోను లభించిన (దావణమును
ఇగిరించుట. వ్యయమును పొదుపుచేయుటకు అత్యుత్తమ
మార్గము. అవ&ి ప్ర మైన కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌ తో కలిసి
ఉన్న కాస్టిక్‌ సోడాను రాబట్టు కొనుటకు అవ శేపమును
పదే పడే నీటితో కడుగుదురు. అపుడు లభించిన విలీన
కాస్టిక్‌ [ద్రవమును మరల మరికొంత చాకలి సోడాను
కరగించుటకు వాడుదురు. కాస్ట్రీకరణము కొద్దిగా
తాపళోవక (ఎండో తెర్మిక్‌) (పతిక్రియ - అనగా వేడిమిని
విలీనము చేసికొను (ప్రతిక్రియ. అందువలన (పతి |క్రియాగతిని
ఎక్కువ చేయుటకు, (పతికరించు (దవ్యములను వేడి
శేయుటకు నీటి ఆవిరిని వినియోగింతురు. ఒక తొట్టి
(దావణమును శాస్ట్రీకరించుటకు 2క్టై-లి గంటలు; శేట
పరచి కడుగుట పూ * క్రికేయుటకు 16 గంటలు పట్టును.

(పృక్రియావర్లన : కాస్ట్రీకరణ కర్మాగారములు తడవల
పద్ధతిలోను, నిక్వెలామ పద్ధతిలోను కూడ పనిచేయును.
కోన్ని (పత్యేక సందర్భములలో తప్ప ఇతర[త తడవల
పద్ధతులు ఆర్థికముగా సమర్థనీయములు కావు. నిర్విరామ
ముగా పనిచేయు కర్యాగారముల దినసరి ఉత్పత్తి
సామర్థ్యము 500 టన్నీలవరకు ఉండును. అదివరకటి
కాస్టీకరణ (ప్రక్రియలో లభించిన విలీన కాస్టిక్‌ (దవములను
వేరువేర చాకలి సోడాపొడికి, కాల్చిన పొడి సున్నమునకు
చేర్చి శెండు పలుచని బురద (న్ల రీ) లుగా తయారు
చేయుదురు. కాస్ట్రీకరణమును శెట్టింపు (జంట) వడపోత
పద్ధతిలో గాని, (పతి (పవావాతాళన పద్ధతిలో గాని
జరిపించుట పరిపాటి.

295

కాస్టిక్‌ సోడా

రెట్టింపు వడపోత పద్దతి : ఇందు పెన చెప్పిన రెండు
పలుచని బురదలను తొనైలలో ఉంచి, వాటిని అల్ప
(పేషము కల నీటి ఆవిరితో కొంచెము వేడిచేసి, చక్కగా
కలియ బెట్టి (పతిక రింపజేయుదురు. ఈ తొ్టులకు [పథమ
కాస్ట్టీ కారకములు అని చేరు. వాటిని వరుసగా ఉంచుదురు.
చివరి తొట్టినుండి పలుచని బురద మరియొక వరుస
తొులలోనికి పూర్తిగా పోవును. ఈ తొ మ్టెలకు ద్వితీయ
కాస్టీ కారక ములు అని పేరు. వాటిలో బురదనుండి పె కి
శేరిన (దవము శెండు పా(త్రలలోనికి పారును. వీటికి
అధివాసకము (సెట్టర్‌ ) లు అని పేరు. వీటినుండి కేట
(దావణమును తీసి, నిల్వచేసి, తదుపరి ఇగుర జెట్టి సాం|దీ
కరింతురు. ద్వితీయ శాస్టీ కారకములలో దిగిన మడ్డిని,
1వ,2వ అధివాసకములలోని అడుగు బురదతో సవో
డయా|ఫమ్‌ పంపుల సాయమున మొదటి గళని (ఫిల్బర్‌)
లోనికి తోడుదురు. ఆ గళనిలో దానిని వడియగట్ల్టగా
దిగిన (దవమును 9 వ అధివాసకములోనికి పంపి, మీద
మిగిలిన కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌ ముద్దకు చాకలి సోడా
(దావణమును చేర్చి మరల కాస్ట్రీకరణమునకు గురి
చేయుదురు. బురదను రెండవ గళనిలో వడియగట్టి,
వచ్చిన కాల్సియమ్‌ శకార్బొశనేట్‌ను నీటితో చక్కగా
కడుగుదురు. శెండవ గళనిలో అడుగుకు దిగిన (దవమును
పెకడుగు నీటిని కలిపి, దానిలో కొంత భాగమును మొదటి
గళనినుండి వచ్చిన కార్బొనేట్‌ ముద్దను పలుచబరుచుటకు,
మిగిలిన చానిని చాకలి సోడా (దావణమును తయారు
చేయుటకు వాడుదురు. రెండవ గళనినుండి లభించిన
కాల్సియమ్‌ శకార్బొనేట్‌ను కొలిమిలో శాలి, పొడి
సున్నముగా మార్చి, చానిని మరల వినియోగింతురు,
ఇందు ఉపోత్సన్నముగా లభించిన కార్భన్‌ డై ఆక్సెడ్‌ను
సిలిండరులలో సంగహింతురు.

ప్రతి (పవాహ కొళీన పద్ధతి: ఇందు కూడ సున్నము,
చాకలి సోడా (చావణములను తయారు చేయుట ;
shan ద్వితీయ శకాస్టీకరణములు; తదుపరి ద్వితీయ
శాస్త్రీ కారక మునుండి పైన న శేరిన [దవమును అధివాసక ముల
లోనికి పంపి, వాటిలో తేరిన తేట కాస్టిక్‌ సోడా[దవ
మును నిల్వచేసి సాం|దీకరించుట వె పద్ధతిలోవ లెనే
జరుపుదురు. ద్వితీయ కాస్టీ కారకము అడుగు బురదను,
అధివాసకముల అడుగు బురదను వరసగా ఉంచిన
జాూళకము (డీకాంటర్‌ ) ల లోనికి పంపి, అక్కడ ఎదురు
దిశలో (పవహించు కొద్దిపాటి నీటితో కడుగుదురు.
తాళకములు తొన్లుల మారదిరిగనే ఉండును. వాటిని
మెల్లగా కదుపుటవలన చివరకు మిగిలిపోవు బురద

(కార్బొనేట్‌, సున్నము) తొట్టి మధ్యకు చేరును; మీది
(దవము తేటగా ఉండును. మొదటి జాళకములోని బురదను
పంపుచేసి నీటితో కడుగుదురు. పైనున్న శేట (దవమును
అధివాసకముల చ్వారా పారు శాస్టిక్‌ (ద్రవముతో కలుపు
దురు. చివరి శాళకములోని మీది (దవములో కొంత
భాగమును ముద్దను కడుగుటకును, మిగిలిన భాగమును
చాకలి సోడాను కరగించుటకును వాడుదురు. కడకు
మిగిలిన కాల్సియమ్‌ శార్ఫొశనేట్‌ను కొలిమిలో శాల్చి,
సున్నముగా మార్చి తిరిగి వినియోగింతురు.

నిర్విరామ పద్ధతి : ఇది ఆధునికము. పలుచని పాలవలె
నుండు సున్నపు నీటిని ఆరిఫిస్‌ కొలత చ్వాశళా ఏక
(పవావాముగా కవ్వముతో కూడిన కాస్ట్రీ కారపు తొట్టి
లోనికి వంపుదురు. చాకలి సోడాపొడి మెకానికల్‌
ఫీడర్‌ నుండి నిర్ణయించబడిన పాళ్ళలో అదే తొట్టిలోనికి
పడుచుండును. కవ్వము నిర్విరామముగా తిరుగుచుండుట
వలన కాస్రీ కరణము సంభవించి, డార్‌ థికెనర్‌ అను
యం[తము గుండా నిర్విరామముగా శుద్ధ (ద్రావణము
మడ్డినుండి వేరు చేయబడుచుండును. మొదటి యంత్ర
ములో వచ్చిన (చావణమును సాందీకరింతురు. |క్రింద
దిగిన మడ్డిని కడగి, మిగిలిన కాస్టికసోడాను రాబట్టుకొను
టకు నీటితో లేదా సన్న పాటి కాస్టిక్‌ (దావణముతో ఇదే
మోస్తరు కెండవ యంత్రములో, మూడవ యంతములో
(పతి పవావా శాళన పద్ధతిని కడుగుదురు. ఇందువలన
కాల్సియమ్‌ కార్బొశేట్‌ శుద్ధముగా వచ్చును. రోటరీగళని
చ్వారా దానిని వేరు చేయుదురు. దానిని కడుగుటకు
కావలసిన నీరు అతి స్వల్పము. ఈ పద్ధతికి కావలసిన పీఠ
ఒవె శాల్యము తక్కువ, దిగుబడి ఎక్కు_వ,

విలీన కాస్టిక్‌ (దవముల సాంద్రీకరణము : 10. 11%
కాస్టిక్‌ సోడా కల విలీన కాస్టిక్‌ (దవమును ఇగుర జెట్టి,
కాస్టిక్‌ సోడా శాతమును 50% కు పెరుగువరకు
సాం దీక రించి, చానిలో అధిక భాగమును విక్రయమునకు
పంపుదురు. మిగిలిన దానిలో చాల భాగమును 70 - 74%
వరకు సాం|దీకరింతురు. కొద్ది భాగమును మా(తమే
ఘనీభవింప చేయుదురు.

తాజా సున్నమునుండి తయారుచేసిన కాస్టిక్‌ సోడాలో
పరిగణింపదగు మొత్తములో సోడియమ్‌ సల్ఫేట్‌, కొంత
సోడియమ్‌ కార్బొనేట్‌ చేరి ఉండును. ఈ రెండు లవణ
ముల (చావణీయత 50% కాస్టిక్‌ సోడా (దావణములో
కంచు 11% కాస్టిక్‌ సోడా (దావణములో అధికము.
కాబట్టి, కాస్టిక్‌ సోడా (దవమును ఇగుర బెట్టి, సాంద్రీక
రించునపుడు ఆ కెండు లవణములును అవ శేపింపబడును.

296

ఇటుల అవకి పమగు ఈ మి(క్రము యొక్క సంభఘట్టనము
2Na, 50 Na, co,. ఈ సంఘట్టన రూపమున అది
(ర్రావణమునుండి విడివడి క్రిందికి దిగుటకు ఉన్ఫుఖత
చూపును, సల్ఫేట్‌ - కార్బొనేట్‌ నిష్పత్తి
చై విధమున ఉండునట్లు చేయుటకు కాస్టీ కృత (దవమునకు
అప్పుడప్పుడు కొంత సోడియమ్‌ సల్ఫేట్‌ ను కలుపుదురు.
కొత్త సున్న మునకు బదులు బురదనుంచి సం|గ హించిన
సున్నమును వాడినచో సోడియమ్‌ సల్ఫేట్‌ తక్కువగా
ఉండును. సోడియమ్‌ కార్బొనేట్‌ మాతమే అవతిప్త
మగును.

కాస్టిక్‌ |దవమును త్రిపర్యాయ ((టిపుల్‌ ఎఫెక్ట్‌)
చాషప్పీకరణులలో ఇగిరింతురు. (ద్రవము 22 - 24%
సాం|దీక రణమునకు రాగానే మూడవపర్యాయమున లవణ
ముల అవ కేపణము జరుగును, (దావణమునకు వేడిమిని
అందించు ధాతుతలము శుద్ధముగా ఉండునట్లు చూడ
వలెను. ఇగిరించిన 50% |(చావణమును విస్తృత మైన
స్వచ్చీకరణ, శుద్ధీకరణ పరికరములలోనికి పంపుదురు,
పరికరములో (ద్రవమును చల్బ్లబరచు గొట్టపు చుట్టలు కల
తొ్టెలును, [దవము నిలిచి శతేరుటకు కొన్ని తొ "బ్రెలును,
అవసరము కొలది అప్పుడప్పుడు ఒక గళనియు ఉండును,
కాస్టిక్‌ (దవములో 80°C వద్ద సల్ఫేట్‌, కార్బొనేట్‌
సాంద్రీకరణము చాల కొద్దిగానే జరుగును. అయినను
దానిని ఇంకను ఎక్కువగా చల్లార బెట్టి ఉప యోగ్య స్థీతికి
కొని తెచ్చుట పరిపాటి. ఇట్టి (రావణమునకు పరిమ్మృత
(పాలిష్‌డ్‌) (దవము అని చేరు,

విద్యుత్‌ విశ్లేషణ పద్దతి: సోడియమ్‌ క్లోరెడ్‌ (ఉప్పు)
(దావణములోనికి విద్యుత్తును [పసరింప చేసినచో, అది
సోడియమ్‌ గాను, క్లోరీన్‌ గాను విఘటింప బడును. సోడియమ్‌
బుణధువము వద్ద జనించి, అచ్చటనున్న నీటిని
విశ్లేషించుటచేత సోడియమ్‌ మై(డాకౌె డ్‌, హైడ్రోజన్‌
ఏర్పడును. పాదరనఘటము బుణధువముగ వాడుట
కలదు.

కాబటి,
బ

2NaCl —>2 Na+ + Cl,-
2 Na +2 HO — 2 Na OH+H, K

(ప క్రియా వివరములు స్థలాంతరమున కలవు [చూ.
క్లోరీన్‌ ]. (ప్రక్రియలో డయాఫ్రమ్‌ ఘటములనుండి 10. 11%
Na OH |చావణము లభించును, చానిలో ఉప్పు, విలీన
క్లోరీన్‌, సోడియమ్‌ క్లో రేట్‌ లేశములు మలిన (దవ్యములుగ
ఉండును. పాదరస ఘటములనుండి లభించిన (దావణము
50% సాం[దతతో మలిన(దవ్యరహితమై ఉండును.

XI—38

కురువిందము

కాబట్టి, దానిని నేరుగా వాడుదురు. డయా ఫమ్‌ ఘటముల
నుండి లభించిన కాస్టిక్‌ [దవమునుండి అతి (పయానతో
ఉప్పును తొలగించి, ఇగుర బెట్టి 50% వరకు సాందీక
రింతురు. చాప్పీకరణులకు అడుగున సముచిత కవాటముల
సవోయమున “ఉప్పు పెన్షై'లను సంధింతురు. అవతి ప్ప
మైన ఉప్పు ఆ పెన్టైలలోనికి దిగును. అడపా దడపా
కవాటములను మూసి, బాప్పీకరణులకు, ఉప్పు పెన్టైలకు
సంబంధ మును తెగగొట్టి, 'వెటెలనుండి ఉప్పు బురదను
గళనిలోనికి పంపుదురు. ఆ బురదనుండి పునర్గ హిం చిన
ఉప్పును తిరిగి వాడుదురు. ఈ 50% కాస్టిక్‌ సోడా
(రావణములో 10% ఉప్పు ఉండును. అనేక
వాడకములకు అది ఆశేపణీయము కాదు. రయాన్‌ వంటి
కొన్ని పరిశ్రమలకు ఉప్పు ఇంకను తక్కువగా ఉండు
కాస్టిక్‌ సోడా కావలెను. కావున అందు పాదరనఘటముల
నుండి లభించిన కాస్టిక్‌ (దవమును ఉపయోగింతురు,

కాస్టిక్‌ సోడా (ద్రవమును ఉక్కు తొులలో నిల్వ
చేయనచ్చును. కాని, ఇనుము సంపర్కమున అది అపి
శుభము అగుట నివారించుటకు [పస్తుతము ఆల్కలీ
నిరోధక పెయింటులు పూసిన తొనైలను గాని, రబ్బరుతో
అ స్తరువేసిన తొశ్లైలను గాని వాడుచున్నారు. పి. ఎస్‌, మూ.

రురువిందము : (పకృతిలో సృటికరుపమున దొరకు
అల్యూమినియము ఆకెడ్‌ను “కురువిందము*? అని
అందురు. ఐరన్‌ ఆక్సెడ్‌తో సహజ మిశ్రితమైన
కురువిందము * కారవము (ఎమరీ) * అనుపేర అనేక
శ తాబ్దములుగ వాడుకలో ఉన్నది,

కురువిందము కఠినతా గ్రేణిలో 9 వ స్థానమునకు
(పరూపముగ ఉంచబడినది [చూ. ఖనిజములు). కారవము
యొక్క కాఠిన్యము 7నుండి 9 వరకు ఉండును. కురువిందపు
విశిష్టగురుత్వము లి.ికి నుండి 410 వరకును; కౌరవపు
విశిష్ట గురుత్వము 2.7 నుండి 4*కి వరకును ఉండును. కురు
విందము బూడిద, నీలము, ఎరుపు, ఆకుపచ్చ, పసుపు,
నలుపు, గోధుమ రంగులలో ఉండవచ్చును లేదా వర్ణ రహిత
ముగ కూడ ఉండవచ్చును. కౌరవము సామాన్యముగ
నల్లగనో, గాఢమైన బూడిదరంగుగనో ఉండును.
కురువిందము పెద్ద పెద్ద స్ఫృటికములుగ గాని, కణరూపమున
ఉన్న చిన్న చిన్న స్ఫృటికములుగ గాని, స్ఫటిక ఆకారము
లేని కణముల రూపమున గాని, సంపుంజిత రూపమున గాని
దొరకును; కౌరవము సన్నని కణములు కల సంపుంజిత
సమూవాములలో దొరకును.

(ప్రాప్తి స్థానము: థారతదేశమున మధ్యపదేశ్లో
పిపొ, కర్‌ కోట (ప్రాంతములలో సిల్లి మృనెట్‌ అను మరి

అయి శే,

297

కృతిమ ఉపగహములు

యొక ఖనిజముతో కలసి కురువిందము దొరకుచున్నది.
సోనాపవోర్‌ , నాంగ్‌పూర్‌, నాంగ్‌ జెయిన్‌ (పాంతముల
నిశేపములలో చాలవాటిలో సిల్లిమనెట్‌ అధిక
(పమాణములోను, కొద్ది వాటిలో కురువిందము పూర్తిగను
లభించుచున్నవి. భండారాజిల్లాలోని పోరావద్ద కూడ
కురువిందము డొరకుచున్న ది. మ।చాసు రాష్ట్రములో
నేలంజిల్లాలోని సితంపుండి, పాలకోడ్‌, పప్పురాపట్టి
(పాొంతములలోను ; కోయంబత్తూరు జిల్లా శిదమ లై వద్దను;
మైసూరు రాష్ట్రములో వాసన్‌ , హోసూరు, బెంగుళూరు,
కాడూరు, కోలారు, తుముకూరు (పొంతములలోను
కురువిందను దొరకును. కాళ్లీర్‌ లోని నీలపు గనులనుండి
అస్వచ్ళమగు కురువిందము కొద్ది పమాణములో ఉత్పత్తి
అగును. ఆంధ పదేశ్లో అనంతపురము (ఆత్మకూరు
(ప్రాంతము), వరంగల్లు, విశాఖపట్టణము జిల్లాలలో కురు
విందము లధభించుచున్నది.

ఛారత దేశమున కాౌరవము దొరకు (పొంతముల ఉనికి
ఇంతవరకు బయటపడలేదు. (పపంచములో సాలీనా
ఉత్సత్తియగు కురువిందములో 75% ద&ిణ ఆ(ఫి కానుండి
లభ్యమగుచున్నది. (గీస్‌లో నాక్సాస్‌ దీవిలో దొరకు
కారవము [పపంచ ఖ్యాతి గాంచినది. కెనడా, మలగాసీ,
టర్కీ, సోవియట్‌ రష్యా, యు నె అడ్‌ న్లేట్స్‌ దేశములలో
కురువింద నికేపములు కలవు. చిన్న తరహా నికేపములు
జర్మనీ, ఆస్ట్రి 9 యా దేశములలో గూడ ఉన్నవి.

వినియోగములు : (ప్రాచీన కాలమునుండి ఇతర రత్న
ములను కోయుటకు, మెరుగు జెట్టుటకు స్వచ్చమైన కురు
విందము వాడబడుచున్న ది. అయి'ే, ఒక శతాబ్దము నుండి
మాత్రమే పారిశామికముగ ఇది ఉపయుకమగు చున్నది.
అపఘర్ష కము [చూ. పః 117] గ ఉపయోగపడు
కురువిందము స్వచ్ళముగను, దృఢముగను, గాజువలె
(పకాళవంతముగను ఉండవలెను ; అది పగులునపుడు వచ్చు
కోణాకారములలో ఉండవలెను ;
సమతలములు వచ్చునట్లు శేలికగ పగులరాదు.

(పేస్తుతము అంత విరివిగ లేకపోయినను కురువిందము,
కారవము (క్రింద చెప్పిన అవసరములకు పూర్వము వాడ
బడుచుండెడివి: 1. ఇటుకల రూపమున రంగులు, ఖనిజ
ములు "మొదలగు వాటిని పొడిచేయు యంతములలోను ;
2. ఖనిజములను, శిలలను కోయు రంపములలోను, ఇతర
పనిముట్టలోను కొణరూపమున లేదా పొడిగను ; లి. వస్త్ర
ముల మీదగాని, కాగితముపై గాని అతికించియు (కారవ
మును); 4 చక్రములు తయారుచేయుటకు; ర్‌. వని
ముట్లను సాన బెట్టుటకు (శిలారూపమున).

కణములు వాడిగలిగి,

అపభుర్ష క పరిశ్రమలో పూర్వము వ(జము తరువాత
ఈ రెండును అతి ముఖ్యస్థానమును ఆక్రమించుకొని
ఉండెడివి. కృతిమ అపఘర్షకములు వ్యా ప్రిలోనికి
వచ్చుటతో వీటి ఉపయోగము చాలవరకు సన్నగిల్లినది.
అయితే, ఇప్పటికిని 1. ఇనుము, ఉక్కు. వస్తువుల ఆకార
ములను సరిదిద్దుటకు ఉపయోగించు ముళ్ల చ|క్రములలో
కురువిందము వాడబడుచున్నది ; 2. సున్నితము లెన కటక
ములను తయారుచేయుటకు, అరగదీసి మెరుగు పెట్టుటకు
కురువింద కణములు, పొడి చాల ఉపయు కృములగు
చున్నవి; శి. జారుడు నివారించుటకు కౌరవ కణములను
(కాంక్రీట్‌ తో కలిపి నేలలకును, మెట్ల అడుగులకును
వాడుచున్నారు. జి. గో. కృ. మూర్తి.

కృత్రిమ ఉపగహములు: చూ. వార్తా (ప్రసార
ఉపగవాములు.

కృ[తిమ ఎరువులు : చూ. ఎరువులు - పు, 261

కృతిమ దారములు : చూ. దారములు, కృత్రిమ.

కృష్ణాబరాజు : చూ. సమీత = పు. ర్‌ర్‌.

కెసీన్‌ పరిశ్రమలు : శకెసీన్‌ (కెసినోజన్‌ ) అనునది
సస్తన (మామెల్‌) జంతువులన్నిటి పాలలో ఉండు అతి
(పథానమగు (పోటీన్‌, ఆవుపాలలో 2.78%, మేకపాలలో
8.2%, గొ శెపాలలో 46% ఉండును. దీనిని మనము
* పాలవిరుగు * అని అందుము.

ఉత్పత్తి : (క్రొవ్వు తీసిన పాలనుండి శెసీన్‌ను
తయారు చేయుదురు. ఇందుకు ఆవుపాలనే వాడుట పరి
పాటి. తియ్యని తాజాపాలనుండి తయారుచేయుట
సులభము. కావున, పాల కేం దములనుండి శీతలీక
రింపబడిన స్టెయిన్‌ లెస్‌ స్టీలు ైలు టాంకరులో గాని,
టాంకరు లారీలలో గాని శాజాపాలను అతిత్వరితముగా
ఉత్పత్తి కర్భాగారమునకు కొనిశెత్తురు. పాలు తీసినప్పటి
నుండి 8 గంటల లోపుననే ఉత్పత్తి [పక్రియ |పారంభము
కావలయును, వులియుట వలన మార్పులు చాల తక్కువగా
మాాతమే కలుగునట్లు ఉత్పత్తి [పృక్రియ లన్నింటిని కూడ
24 గంటలలో ముగింతురు. పాలలోని (క్రొవ్వు కెసీన్‌కు
సంక్రమించినచో అది వేగముగా కుళ్ణును. అందువలన
కొవ్వును వేరుపరచు యంతములలోనికి పంపి, కి2ి౮ వద్ద
కేం దాపసారి ('నెంటిఫ్యూగల్‌ ) బలమును (పయోగించి
తాజా పాలలోని [క్రొవ్వును తీసి వేయుదురు. అటుతరువాత
పాలలో 0.1% కు తక్కువగ మా(తమే |క్రొవ్వు మిగిలి
ఉండును. పాల (ఘనపు) కొలతకూడ 68-10% శరగి
పోవును. ఈ పాలలో కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ తోను, ఇతర
లవణములతోను భౌతిక - శాసాయనిక సంయోగము

298

చెందిన కెసీన్‌ ఉండును. చానికి లాక్టిక్‌ ఆసిడ్‌ వంటి ఆమ్లు
ములు కాని, శెనిన్‌ వంటి ఎన్‌ 'జెమ్‌లను గాని కలిపిన, పాలు
విరగి ముద్దకట్టిన శెసీను (క్రిందికి దిగును. పాల నమ విద్యు
దంకము (ఐసో ఎల కి )క పాయింట్‌ ) 4.6, లాక్టిక్‌ ఆమ్ల
మును వాడిన లాక్లిక్‌ శెసీను లభించును. మిగశా ఆమ్లము
లతో ఆసిడ్‌ శకెసీను ఏర్పడును. శెనిన్‌ 'వాడుటవలన
శెనేట్‌ ౩సీన్‌ తయారగును. వీటి స్వభావము, వాడుకలు
విభిన్న ములు.

శెనేట్‌ శెసీన్‌ లాక్టిక్‌ కెసీన్‌

(ప్రోటీన్‌ (Nx6:8) 78% 85.71%
కొవ్వు పచార్గము 1% 2.5%
కాలని (బూడిద) 8% 1%
తడి 11.5% 20.5%
నిర్విరామ పద్ధతిలో కొన్వు పదార్థములు తీసివేసి
తాజాపాలను సజల ఆమ్హముతో గాని, శెనిన్‌ తోగాని

80° _ 46°C వద్ద మిక్చ్సరులతో గ మూల్యము 4.1 - క్‌.ర్‌
వచ్చువరకు తగుస్థితులలో పాలను కలిపి, విరుగును వేరుచేసి,
నీటి జల్లుతో పులిమి, కడిగి, వేరుచేసి ఎండ బజెట్టుదురు.
కుళ్ళకుండ ఉంచుటకు బెన్టో యేట్లు, సాలినై లేట్లు కలుపుట
పరిపాటి, నాటుపద్ధతిలో ఎండలో ఎండ జెట్టిన చాని రంగు
మారును. విరుగునుంచి వేరు చేయు నీళ్ళనుంచి లాక్టోస్‌
అను పాల చక్కెరను లేదా అనేక రకములైన
ఉపోత్సన్నములను తయారుచేయవచ్చును. వై విధముగా
తయారగు కెసీను పద్ధతిలో వాడుక చేయు వివిధ
తయారు పరిస్థితులను బట్టి గుణములు విభిన్నము
లుగా ఉండును. విటమిను లేని కెసీన్‌ను మెతిల్‌
ఆల్కహాల్‌ తో తయారు చేయుదురు. ఎన్‌ జైమ్‌లు వాడి
అయినను, ఆసిడ్‌తో మరగ జెట్టి అయినను, సజలీక రింప చేసి
(హపై(డోకైస్‌) న ([చావకమునుంచి |టిప్టోఫీన్‌, సిస్ట్రిడ్‌
మున్నగు ఎమీనో ఆసిడ్‌లు అయినను తయారు చేయ
వచ్చును. చడానిని జల్లు పద్ధతిచే పొడిచేసి (పోటీన్‌
ఆవహారముల తయారీలో వాడవచ్చును లేదా ఆ పడార్గ
మును ఇంజెక్టీన్‌ మందుగా వాడవచ్చును.

కెసీన్‌ గ్లూ: (ప్రథమ ప్రపంచయుద్ధమునకు పూర్వమే
దీని ఉత్పత్తి వినియోగములు వ్యాపార సరళిలో సాగు
చుండెను. ఆ యుద్ధసమయమున విమాన నిర్మాణమునకు
నీటిని చొరనివ్వని గ్లూ అవనరమయ్యిను, శెసీన్‌ గ్లూకు
ఆ గుణము ఉండుటవలన దాని ఉత్పత్తికి విశేష
(పోత్సావాము లభించెను. సోడియమ్‌ లేదా పొటాసియమ్‌
ధాతువు యొక్క కెసినేట్‌ నీటిలో కరగును. ఆ ద్రావణ
మును “గ్లూ” గా వాడుదురు. కెసీన్‌ అణువు యొక్క

శెసీన్‌ పరిశ్రమలు

సంశ్లేషణ (అంటుకొను) గుణమునకు దాని అణు ఆకర్షణ,
యాంత్రిక సంశ్లేషణ అను రెండును కారణములు ; తత్ఫలి
తముగా అంటించబడు వస్తువుల తలములు గట్టిగా
అంటుకొనును. కెసీన్‌ గ్లూ పొడిగా ఉన్నప్పుడు అడ్‌
హౌసివ్‌ గా ఎంత శ క్రిమంతమైనదో, 50% తేమతో కూడి
నవుడు కూడ అంతే శ క్రి మంత మైనది. కాబట్టి, అది నీటిని
చొరనివ్వదు ; తడిసినను పట్టు వదలదు. కాన, పాకము
లను, వీరును నిల్వ చేయు సీసాలకు చీట్లు అంటించుటకు
దీనినే ఎన్ను కొందురు. 'పైవుడ్‌, కాగితపు అట్ట, కాగితపు
గొట్టములు, కాగితపు పాకింగు "వెన్లులు, ('శ్రాగుడు
కప్పులు, ఐస్‌ క్రీమ్‌ ఉంచు కాగితపు కప్పులు, దళసరి అట్టలు,
లినోలియమ్‌లు, కార్కులు, మూత లెనరులు మున్నగు
వస్తువుల తయారీలో శెసీన్‌ గ్లూ వాడబడును [చూ.
అడ్‌ పాసివ్‌ లు = పు, 169].

కెసీన్‌ పెయింట్‌లు : ఇవి వలుచని ముద్దల రూపమున
గాని, చూర్ణ ముల రూపమున గాని గొరకును; తక్కువ
ఖరీదు కొలవి ; ఇతర పెయింట్‌ లవలె వాటికి వాసన ఉండదు.
వీటిని పూయుటకు తలమును సిద్ధపరుప పనిలేదు. తాజా
సిమెంటు గచ్చువంటి తడి తలములపై గూడ వాటిని
పూయవచ్చును. అందువలన గృహాలంకరణకు ఈ
వెయింట్‌ లే ఎన్నుకొనబడును.

కైెసీన్‌ పూతకాగితములు : తగిన కాగితములపై కెసీన్‌
వర్లమి[శములను, బంకమన్నులను, ఖనిజ |ద్రవ్యములను
పలుచని పొరల రూపమున పూత పూసి, ఆర బెట్టి, యంత్ర
సహాయమున నునుపు చేసి, పూత కాగితములను తయారు
చేయుదురు. ఫార్మాల్లీ హైడ్‌ను పూసినచో ఆ కాగితములు
నీటిని చోరనీయవు,. బంగారము, వెండి, ప్లాటినమ్‌,
అ(భ్రకము అంటిన కాగితముల తయారీలోను, నీటిని,
చమురును, జిడ్డు పదార్థములను చొరనియ్యని కాగితముల
ఉత్పత్తిలోను శెసీన్‌ వాడబడును. చీట్టపేక తయారీకి
ఈ కెసీన్‌ పూత కాగితపు అట్టను వాడుదురు ; శ్రీఘముగా
చేయు ముదణ పద్ధతికి కూడ దీనిని వాడుదురు.

కెసీన్‌ నార: ఇది ఉన్ని, పట్టువలె మెత్తగా ఉండును,
చిమ్మట సురుగులను చేరనీయదు. గురపు వెం[డుకకు
బదులుగా దీనిని వాడుదురు. దీనికి సుళువుగా రంగు వేయ
వచ్చును; ఇతర నారలతో దీనిని మేళవింపవచ్చును,
సోడాను, శెసీన్‌ జార దావణమును ఆన్లుములోనికి తిప్పిన
ఈ నార తయారగును, తరువాత దానిని ఫార్మార్లి పైడ్‌లో
ముంచి గట్టిపరతురు.

కెసీన్‌ ప్లాస్టిక్‌లు : ఇది దంతము, కొమ్ము, చేవ దేరిన
కర్ర, చలువరాయి మున్నగువాటివలెనే ఉండును, వాటిని

299

శేంద జల విద్యుచ్చక్తి సంస్థ
కోయుట, వంచుట, మెరుగు పెట్టుట సులభము. అవి

తేలి కైనవి; _నిప్పంటుకొనవు. . అలంకరణ వస్తువుల
తయారీకి (పశస్తములెనవి. కొక్కెములు, గుండీలు,

బొ శ్తాములు, కుట్టు (అల్లిక) సూదులు, కలములు మున్నగు
నవి శెఫీన్‌ ఫ్లాస్టిక్‌లతోనే తయారు చేయుదురు. అయిశే,
ఇవి చెమ్మగాలి తగిలినచో వంక రపోవును.

ఇతర ఉసయోగములు : శెసీన్‌తో కూడిన జున్ను,
కోవా వంటి భక్యుములు, పాల విరుగుతో తయారగు
రనగుల్లాలు (పాచీనకాలమునుండి ఉప యోగింపబడు
చున్నవి. కెసీన్‌ వినియోగము విషయమున జరిగిన
అపార పరిశోధనల ఫలితముగా అది నేడు పెక్కు

పరిశ్రమలలో ప్రముఖ ముడి వస్తువుగా స్థానము
సంపాదించినది,
శెసీన్‌ కు మృదుత్వము, స్థిరత్వము కలిగించు శ క్తి కలదు.
(౧] a

కావున ఇమల్ల నుల, సెయింటుల తయారీలో అది
ఉవయోగింపబడును. సారాయిలను శుద్ధి చేసి, శేట
పరచుటకు కూడ అది ఉపకరించును. శెసీన్‌ చేర్చినచో
సబ్బులు ఎక్కువగా నురుగును ఇచ్చును. రోగులకు,
ఆరోగ్యవంతులకు పోషక|దవ్యముగ శకెసీన్‌ అత్యుపయు క్త
మైనది. ఆవారముతోపాటు పాల |పోటీన్‌ పొడిని కూడ
త్రీసికొన్న చో, అది ఆహారములో లోపించిన కొన్ని పోషక
(దవ్యములను పూరించును, శెసీన్‌తో తయారెన ఆసిడ్‌
లేదా ఎన్‌ జెమ్‌ హై(డోలినేట్‌లు బలహీనులకు ఇచ్చు
ఆహారములలోను, మందులుగాను, ఆంటీబయాటిక్ల
ఉత్పత్తిలోను వినియోగపడును, వెరుగుదలకు ఆవశ్యక
ములైన ఎమీనో ఆసిడ్‌లు అన్నియు దానిలో ఉన్నవి.
సోడియమ్‌, పొటాసియమ్‌, శకాల్సియమ్‌, కెసినేట్‌లు
అపౌష్టిక తా వ్యాధులను కుదుర్చును ; వాటిని కోకోతోను,
చాకలెట్‌ లతోను కలిపి సేవింపవచ్చును. మధుమేవా
రోగులకు చక్కెర లేకుండా తయారుచేయు రొళైలో
శెసీన్‌ ఒక ఘటకము. అయిడీన్‌తో మి(శితమైన కెసీన్‌
శతైరాయిడ్‌ (పవృత్తిని పుట్టించును. ఆవార [ప్రయోగము
లలో విటమినులు మినహాయింపబడిన *కెసీన్‌ను నియంత్రక
ముగ ఉపయోగింతురు,

కెసీన్‌ పరిశ్రమల ఆర్థిక (పాముఖ్యము : యావత్‌
(ప్రపంచమున సాలీనా శేసీన్‌ రమారమి 10 కోట్ల పౌనులు*
మేరకు వినియోగింపబడుచున్నదని అంచనా. దీనిని
ఎగుమతి చేయు దేశములలో ఆస్రేలియా, కెనడా,
(ఫ్రాన్స్‌, న్యూజీలండ్‌, నెదర్‌ లండ్స్‌, యునె జుడ్‌ స్టేట్స్‌
(పథానము లై నవి,

* ఒక పౌను ==0:4ర్‌లి 59 కి, (గా.
300

(వజల దేనందిన ఆవహారావసరములు తీరగా మిగిలి
అందుబడి కాగల పాల పరిమాణము మీద, వివిధ పరి|శమల
లోను శెసీన్‌ వినియోగావకాశములను కల్పించుట
మీద కెసీన్‌ పరిశమల భవిష్యత్తు ఆధారపడి ఉన్నది.
పాల ఉత్పత్తిని అధికతరము చేయుటకు [పభుత్వము తీసి
కొనుచున్న చర్యలు ఫలించి, శెసీన్‌ ఉత్పత్తికి పాలు
అధికముగా లభించగలవని ఆశించవచ్చును. జి, ఎం.

కేంద జల విద్యుచ్చక్తి సంస్థ: కేంద జల
విదుంచ్చ కి సంస దేశములోని పంట నీరు, విదు౧చ్చ కి
a ఉన్న'శతమ నిపుణుల సంఘము. Pi dhe
పంట నీటిపారుదల, నౌకాయానము, వరదల
నియంత్రణ, జల విద్యుత్‌ ఉత్పాదనము, తెర్మల్‌ విద్యుత్‌
అభివృద్ధి, విద్యుచ్చక్తి యొక్క రవాణా వినియోగములు
మొదలగు (పయోజనములను సాధించుటకు ఆ యా రాష్ట్ర)
(పభుత్వములను సంపతించి దేశవ్యాపముగా లభించు
జలసంపద నియమన, సంరక్షణ, వినియోగములకు పథక
ములను ([పతిపాదించుట, సమన్వయపరచుట, పురోగమింప
జేయుట అను గురుతర బాధ్యత పూర్తిగా ఈ సంఘమునకు
అప్పగించబడినది. ఆంధ్రపదేళ్లలోని నాగార్జున సాగరు
డాము, (శ్రీశైలము (ప్రాజెక్టు; ఒరిస్సాలోని హీరాకుడ్‌
డాము; మధ్య(పచేళ్‌ లోని గాంధి సాగరు డాము;
రాజస్తాన్‌ లోని రాణాపతాపసాగరుడాము,కోటా డాము;
వీవోర్‌ లోని కోసీ, సోనే, గండకీ బరాజులు వంటి దేశము
లోని (ప్రధాన నదీ లోయల (ప్రాజెక్టులకు స్పెసిఫి కేషన్‌లు,
(డ్రాయింగులు, సవివర డిజైన్‌లు, నిర్మాణ సంబంధ మైన
డిజెన్‌లు తయారుచేయు బాధ్యత ఈ సంస్థ జయ(పదముగ
నిర్వహించినది. ఇంతేగాక, దేశములోని [బవ్మోండ మైన
నదీలోయల ప్రాజెక్టుల నిర్మాణమున ఉత్పన్న ములగు
అవాంతర క్లిష్ట సమస్యల పరిష్యూరమునకు ఈ సంస్థ
అత్యున్నత సాంకేతిక సహాయము అందించుచున్న ది.

ఈ సంస్థ సేద్యపు నీరు, విద్యుచ్చక్తి రంగములలో
విరివిగా జరుగుచున్న సత్వర వికాసములను ఎప్పటికప్పుడు
అనుగమించుచుండును. (ప్రశ్యేక శికణ పొందుటకు,
అంత ర్థాతీయ ఇంజనీరింగు సమా వేశములలోను, సదస్సుల
లోను, గోష్టులలోను పాల్గొనుటకు సమర్ధులైన ఇంజనీరులను
విదేశములకు పంపుచు, దేశీయ అంతర్జాతీయ ఇంజనీరింగు
పరివషత్తులతో సాన్ని హిత్యము చెట్టుకొనుచుండును. అవస
రము కలిగినపుడు, సొధ్యపడినపుడు తనకు సలవో
ఇచ్చుటకు, చేయూత ఇచ్చుటకు విదేశ (ప్రవీణుల సేవలను
స్వీక రించును, వివిధ రాష్ట్రములకు చెందిన ఇంజనీరులకును,
కొన్ని సవోయ శకార్య|కమములకు భారతదేశము చేయు

ముగా

నిర్వాహములో ఒక భాగముగా అభివృద్ధి చెందుచున్న
దేశములకు చెందిన ఇంజనీరులకును ఈ సంస్థ శిక్షణ
సౌకర్యనులు సమకూర్చును.

ఈ సంస్థలో జల విభాగము, విద్యుత్‌ విభాగము అని
శెండు విభాగములు కలవు, 1936, జూన్‌ 1 నుండి ఈ
సంస్థకు ఒక ఛెర్మన్‌, ఒక వెస్‌ ఛైర్మన్‌, ఆరుగురు సభ్యలు
(ఒకొక విభాగమునకు ముగ్గురేసి చొప్పున), జల
విభాగమునకు ముగ్గురు [ప్రధాన ఇంజనీరులు నియమింప
బడిరి. తమ తమ కర్త వ్యములను ఫల[పదముగ నిర్వ ర్తింప
గలుగుటకు జల, విద్యుత్‌ విభాగములు శెండును వివిధ
నియం(తణ శాఖలుగా విభజింపబడినవి.
ఒకొక (మెంబరు) సభ్యుని లేచా (పథాన ఇంజనీరు
అధీనమున (ప్రత్యేక సాంశేతిక విషయములను చక్క. జెట్టు
టకు వీలుగా వర్చాట్లు కలవు. మర్రే,

కేతోడ్‌ అనుగామి వర్థకము : శేతోడ్‌ అనుగామి
(కేతోడ్‌ ఫాలోయర్‌ ) వర్గకములో ఇన్‌ పుట్‌ సిగ్నల్‌
గాండుకు, (గిడ్‌కు మధ్య ఇవ్వబడును. శేతోడ్‌కు,
_ౌండుకు మధ్య లోడ్‌ చేర్చబడును. వాల్వు యొక్క
'పేటు ఒక పెద్ద కెపాసిటర్‌ చ్వారా (గౌండుకు కలుప
బడును. అందుచే కంపన విద్యుత్తుకు సంబంధించినంతవరకు
ప్లేటు కూడ ((గౌండు చేయబడిన ్లే (ప్రవర్తించును, |గిడ్‌కు
ధన విద్యుత్తును ఇచ్చినచో ప్లేటు కరెంటు ఎక్కువగును.
ఈ ఎక్కువయిన ప్లేటు కశెంటు శకేతోడ్‌ లోడ్‌ శెసిస్టరు
చ్వారా (పవహించుటశచే లోడ్‌ శెసిస్టరులో వోల్టేజి
మార్చును కలిగించును.
కాని, ఈ మార్చుకూడ
ధన విద్యుత్తు మార్చే.
అందుచేత, శకేతోడ్‌
_ వోల్డేజి (గడ్‌ వోల్టేజిని
అనుసరించును, ఈ కార
ణముగా దీనిని కేతోడ్‌
అనుగామి అందురు.
ప్లేట్‌ (గండు చేయని
మామూలు వర్గకము
లలో అవుట్‌ పుట్‌ వోల్లేజి ఫేజు uu వోల్డేజి ఫేజుకు
వ్యతిరేకముగా ఉండును.

ఈ వలయము అధికమైన ఇన్‌ పుట్‌ ఇంపిడెన్స్‌ను,
అల్పమైన అవుట్‌పుట్‌ ఇంపిడెన్స్‌ను కలిగి ఉండుటచేత
ఇంపిడెన్స్‌ మాచింగ్‌కు ఉపయోగింపబడుచున్నది. అంతే
కాక, ఈ వలయముయొక్క. ఇన్‌ పుట్‌ కెపాసిబన్‌్‌ చాల
తక్కువగుటచేత ఆడియో ఆంప్లిఫయర్‌ ల యొక్క నేజీల

ఈ శాఖలు

కోయిన్స్‌డెన్స్‌ ఆంప్లి ఫయర్‌
మధ్య ఉపయోగింపబడుచు వానియొక్క_ అధిక పౌనః
పున్య కెస్పాన్స్‌ను జాగుపరచును,
చైన ఉదావారించిన విధముగా కేతోడ్‌ అనుగామి
యందు అవుట్‌ పుట్‌ వోల్డేజి, ఇన్‌పుట్‌ వోల్డేజి ఒకే
ఫేజునందు ఉండును. ఈ న్లేజి యొక్క వర్థక గుణకము
ఒకటికంచు తక్కువ. న. ల, నా,
కేతోడ్‌ కిరణ గొట్టము ; చూ. ఆసిలో (గఫీ - పు, 224,
కొలమానములు : చూ. తులామానములు.
కోయిన్స్‌డెన్స్‌ ఆంప్లిఫయర్‌ (వర్థకములు) : రెండు
గాని, అంతకంచు ఎక్కువ గాని ఇన్‌పుట్‌ సిగ్నల్సొను
ఒ కేమారు ఇచ్చినపుడు
మాత్రమే పనిశేయు వర్ధ
కములను కోయిన్స్‌
డన్స్‌ వర్షకములు
(a)
అందురు. ఈ వర్గకములు
పనిచేయు విధానము
రెండు (ప్రాతిపదికలపె
ఆధారపడి ఉండులాగున
చేయదగును. ఒకటి
మైమ్‌ నెలక్షను, రెండ

చిత్రము - 1

కోయిన్స్‌ డెన్స్‌ వర్థకము

వది వోల్లేజి సెలక్షను,

ఒక నిర్లీత మైన కాలవ్యవధి మేరను ఆక్రమించు
కంటోల్‌ వో ల్లేజివలన మాత మే పనిచేయింపబడు వర్థక
ములయొక్క._ “గేట్‌ *? వలయములందు శమైమ్‌ సెలక్షను
(ప్రాతిపదిక గా తీసికొనబడును. క్లిప్పింగ్‌ వలయములలోవ లె
తరంగములో కొంత భాగమును మాత్రమే ఒక నిర్హీత మైన
వోల్లేజి మేరకు వర్థించు లీనియర్‌ వర్థకములు వోల్డేజి
నెలక్షను [పౌతిపదిక పై పనిచేయును.

—H-—F—

1. స్విచ్చింగ్‌ తరంగము గి. B.

చితము.1 నందు
కోయిన్స్‌డెన్స్‌ వద్ధ
కము చూపబడినది.
ఈ వ je కమునందు
కం టో ల్‌ (గైడ్‌
కట్‌ ఆఫ్‌ కంశు
ఎక్కువగా బయస్‌
చేయబడి ఉండును.
స EE స్సరు (గైడ్‌కు
స్విచ్చింగ్‌ న్లో లే జి

2. న్మఛెస్సర్‌ వోల్లేజి 2, ౧,

wet | Ss Fy Ame

8. వాల్వు వర్ణనము తక్కువ వ్యవధి కల
చిత్రము - 2 పాజిటివ్‌ పల్ఫొగా
ఉండును. ఇది గాక తన పాజిటివ్‌ పీక్‌ వద్ద జీరో వోల్లేజికి

301

కోల్‌ శారు స్వేదనోత్సన్న ములు
శ్లాంప్‌ కాబడి ఉండును. స్విచ్చింగ్‌ వల్‌ యొక్క “ఆఫ్‌” పిరి
యడ్‌ తో ఇన్‌ పుట్‌ (గిడ్‌ వల్‌ కోయిన్‌ సెడ్‌ అయినప్పుడు
మాత్రమే అవుట్‌ పుట్‌నందు పల్ఫొ వచ్చును. న, ల. నా.
కోల్‌ తారు స్వేదనోత్సన్నములు ; తక్కువ శాప
క్రమముల (500 - 100°C మధ్య) వద్దగాని, ఎక్కువ తాప
(కమముల (900 - 1100°C మధ్య) వద్దగాని విధ్వంసక
స్వేదన (డిస్ట్ర్టివ్‌ డిస్టి లేషన్‌) కు చేలబొగ్గును గురిచేసి
నపుడు కోల్‌ శారు ఉపోత్సన్నము (వై ప్రోడక్ట్‌) గ
లభించును. ఈ తారులలో అధిక పరిమాణములలో హైడ్రో
కార్భన్‌ లును, అల్బపరిమాణములలో ఆక్సిజన్‌, నె[టో
జన్‌, గంధక య్సౌగికములును ఉండును, వీటికి తోడు
చెదురుముదురుగ బగ్గు, ఖనిజ పదార్థములు కూడ ఉండ
వచ్చును. నానావిధ పద్ధతులలో తయా రెన వివిధ కోల్‌
తారులలో ఒక్క రంగు విషయము అటుంచి, ఇతర విషయ
ములలో విస్తార వ్యత్యాసములు కనిపించును. ఇందుకు
ముఖ్య కారణములు : 1. వాటి ఉత్పాదనకు ఉపయోగింప
బడిన వేరువేరు నేలబొొగ్గు రకములు; 2. అవి ఉత్సాదింప
బడినప్పటి తాషక్రమములు; శి, నేలబొగ్గులు తొలుత
ఏ తాషకమముల వద్ద కార్భనీకరింపబడెనో ఆ తాపక్రమ
ములు; 4. నేలబొగ్గునుండి స్వేదింపబడిన తరువాత కోల్‌
తారులు ఎంతవరకు విచ్చేదన (|కాకింగు) పరిస్థితులకు
లోపరుపబడెనో ఆ విస్తారము. కోల్‌ తారు సంభఘట్టనము
కార్భనీకరణ తాషక్రమమును బట్టి ఎటుల మారునో (క్రింది
చిత్రము చూపించును,

ఆంత సీన్‌, నాళ్లలీన్‌ అవణములు
మినమోయించి|ఇళరములు

ఆరమాటిక్లు నాఫ్రలీన్‌ లవణములు

ఆంత్ర నీన్‌ లవణములు

స్వేరన వరిశిష్టములు 8500 (పిచ్‌)

గా 600 700 800 900 1000 1100
కర్భనీకరణ శావ| క్రమము oc
కోల్‌ శారు సంఘట్టనము
పలు రకముల ఉత్పన్నములను _రాబట్టుకొనుటకు
తారును పలువిధములగు మార్పులకు గురిచేయుదురు.
కోల్‌ తారు స్వేదనమునుండి లభించిన నాఫ్లాను తొలిసారిగ
వాణిజ్య స్థాయిలో విని యోగించినవాడు ఛార్లెస్‌ మెకిం

టోవ్‌. (1820). నాఫ్తా (దావకములో రబ్బరును కరగించి,
దానిని వ్యస్త్రమునకు పూసినచో ఆ వస్త్రము నీటిని చొర
నీయదని అతడు కనిపెైను. కోల్‌శారు నుండి లభించు
మరొక ఉత్పన్నము శకారాలిక్‌ ఆసిడ్‌. దీనికి (క్రిమి
వినాశక ధర్భము కలదని జోసఫ్‌ లిస్టర్‌ 18685 లో కని
పెట్టి, దీనిని శ(న్ర్ర చికిత్సలో వినియోగింపసాగాను.

స్వేదన ఫలములు : కోల్‌ శారును వినియోగమునకు
శెచ్చు (ప్రక్రియలో మొదటి ఘట్టము (పాథమిక స్వేదనము.
ఇందు కోల్‌ శారు యొక్క ఆంశిక భాగములు పెక్కు
లభించును: 1. భాగముల సంఖ్య ; బి, భాగములను వేరు
చేయు పద్ధతి వేరువేరు కర్మాగారములలో కొంత వేరు
వేరుగ ఉండును. సాధారణముగ స్వేదనఫలితము శేలిక
నూనే, మధ్యతరవో నూనె, బరువునూచె అని కనీనము
మూడు థా గములుగ విడదీయుదురు. మధ్య తరహో నూనెకు
తారు-ఆమ్ల తె లమనియు, ముడి నాఫ్రలీన్‌ నూనె అనియు
నామాంతరములు. బరువునూ నెను అప్పుడప్పుడు ఆం|త్ర
సీన్‌ నూనె అనియు అందురు. స్వేదనములో నూనెలు
బట్టే చేసిన పిదప, చివరకు కీలు (పిచ్‌) గాని, పదును
పరచిన రోడ్డు తారు గాని మిగులును, కొన్ని నమయము
లలో పిచ్‌కోకు అను ఘన పదార్థము శేషించు
వరకు స్వేదనము కొనసాగింపబడును. కాబట్టి, స్వేద
నపు మేర తయారు చేయవలసిన ఉత్పన్న ములను బట్టి
ఉండును.

స్వేదన పరికరములు : ఇవి కెండు రకములు. ఒకటి
తడవల (జాచ్‌) విధానమునకు, కెండవది నిర్విరామ విధాన
మునకు పనికివచ్చును. మొదటి రోజులలో తడవల విధా
నమే పూర్తిగా వాడుకలో ఉండెడిది; లోనికి చొచ్చు
అడుగు గల చిన్నచిన్న నిలువు బట్టీలు యూరప్‌ లోను,
నేలకు నమానాంతరముగ ఉండి అడుగునుండి వేడి శేయ
బడు బట్టీలు యునె అడ్‌ స్టేట్స్‌లోను ఉపయోగింపబడు
చుండెడివి. నిర్విరామ విధానమునకు పనికివచ్చు బట్టీకి
“గొట్టపు బట్టీ * అనిపేరు. ఈ విధానమున కావలసినంత గా
వేడిచేసిన గొట్టముగుండా శారును పంపుచు, అచ్చట
దానిని ముందుగా నిర్ల యించుకొన్న తాషక్రమము మేరకు
వేడెక్కింతురు. గొట్టము గుండా (ప్రవహించిన వేడితారు
ఆంశిక స్వేదనము (ఫాక్షనలై శేషన్‌) నకు అనుకూలమగు
ఒశే స్తంభపు బట్టీలోనికి గాని, వరుసగా అమర్చబడి
అన్నియు కలుపబడిన కొన్ని కురుచ స్తంభపు బట్టీలలోనికి
గాని పంపబడును. ఈ ఆంశిక స్వేదన పరికరమున శారు
నూనె ఆవిరిగాను, కీలు లేదా కావలసిన మధ్య ఉత్పన్న

ములుగాను వేరు పరచబడును. ఆవిరిగా ఎగసిన నూనె

302

లను సం|గహించి, కావలసినన్ని ఛాగములుగ విభజించి
గిడ్డంగి టాంకులకు పంపుదురు.

స్వేదన ఉత్ప్సన్నములు : కోల్‌ తారు ఉత్పన్న ములలో
(పథానములైన కొన్నింటిని ఇచట వివరింతుము :

కోల్‌ తారు తేలికనూనె: ఇది కోల్‌ శారు స్వేదన (పకి
యలో మొట్టమొదట లభించు అంశము. అయితే, దీనిని
ఎల్లప్పుడు [పశ్యేక అంశముగా [గహింపరు. ఇది కోల్‌
శారులో 0:5 మొదలు 2.0% ఉండును ; 200°C దిగువనే
స్వేదితమగును. ఇందు బెన్టీన్‌, టాల్యుయిన్‌, &లీన్‌
స్వల్పరాశులలో ఉండును; మిగిలినది నాఫ్తాచావకము.
నాఫ్తా[దావకమునుండి కూమరిన్‌ - ఇండోల్‌ ెసిన్‌లు
లభ్యమగును. గచ్చువెంకులు, లినోలియమ్‌, అచ్చుసిరా,
నీరు చొరయనీకుండ చేయు [దవ్యములు,రబ్బరు మి(శ్ర ములు,
వార్నిష్‌లు మున్నగు వస్తువులను తయారు శేయుటయందు
ఈ శెసిన్‌లు ఉపయు కృములగును.

పదును పరచిన తారు ఆన్లు తైలములు: ఇవి అల్చ
క్వథన తాషకమము కల కోల్‌ శారు నూనెలలో శారు
ఆమ్లుములు కరగింపగా వచ్చిన (దావణములు. వీటిలోని
తారు ఆమ్లు పరిమాణము 10. 55% మధ్య మారుచుండును ;
వీటి వినియోగము కూడ ఆ సరిమాణమును అనుసరించియే
ఉండును. ఇవి సాధారణముగ 0° వద్ద స్ఫటికీకరింపని
[ద్రవములు, వీటి కథ నాంక ములు 180- 250°C మేరలో
ఉండును; ఇవి దుర్వాయువులను, (క్రిములను వారించుటకు
పనికి వచ్చును; ఖనిజములను పైకి శతేలగొట్టుటకు ఉపక
రించును; బండ మురికిని శుద్ధము చేయుటకు వనికి
వచ్చును,

క్రయొసోట్‌ నూనె: ఇది దవ, ఘన స్థితులు శెండిటిలో
నుండు హై[డో కార్బన్‌ లు, కొంతవరకు తారు ఆమ్లములు,
శారు లవణాధారములు కలిసి ఉండు (ద్రవము. నీటికన్న
బరువెనది. 125 _ 200°C మధ్య మరగును. శైలు
పట్టాల (క్రింద అమర్చు స్లీపర్లకు, బులిఫోన్‌, ఇులిగాఫ్‌
స్తంభములకు, కంచెలలో వాడు గుంజలకు, అడ్డబద్దలకు,
భవనముల పునాదులకు, టాంకుల - వంతెనల
నిర్మాణమున వాడు కలపకు క్రియొసోట్‌ తో గాని, క్రియొ
సోట్‌ ను కోల్‌ శారులో కరగింపగా వచ్చిన (దావణముతో
గాని పూతపూయుదురు. అందువలన అవి బూజుల వల్ల
గాని, పురుగుల వల్లగాని చెడిపోక మన్నును.

తారు అన్లుములు : కోల్‌ శతారులో గల శారు ఆమ్ల
ముల మొత్తము స్వేదన సమయమున 2ికికొ౮ లోపున వేరు
పరుపబడును. దీనికి “తారు ఆమ్ల్లతె లము” అని పేరు. ఈ ఆన్లు
ములు కోల్‌ తారులో సగటున 10 12% వరకు ఉండును.

నావలు-

కోల్‌ తారు స్వేదనోత్స్పన్న ములు

తారు ఆమ్లపు నూనెకు కాస్టిక్‌ సోడా (దావణమును
చేక్చినచే సోడియమ్‌ ఫీనోలేట్‌ కినెలేట్‌ అను లవణ
(దావణము వచ్చును. (కినె లేట్‌ (దావణముగుండా
కారన్‌ ౫ ఆకె)డ్‌ తో కూడిన జ్వలన వాయువులను
ఒత్తిడిలో పంపుటవలన ముడితారు ఆమ్లములు పైకి
శేలును. వీటినుండి నీటిని తొలగించి, ఆంశిక స్వేదనము
జేసినచో -ఫీనోల్‌, ం-|శసోల్‌, M-=మరియు p-
(డైసోల్‌లు, డైలినోల్‌లు మున్నగునవి లభించును. ఇవి
పలురకములైన ఫీనోల్‌ శెసిన్‌లు, దుర్వాయువులను
వహారించు పదార్థములు (డిసిన్‌ ఫెక్టంట్లు), ఖనిజములను
శేలగొట్లు ఫోశేషను నూనె, తోళ్ల్ళను ఊను కృత్రిమ
పూతరంగులు, వార్నిష్‌లను తొలగించు
(ద్రవ్యములు, మందులు, పరిమళ [దవ్యములు, ప్లాస్తీకరణ
ములు, (పేలుడు సామగి మున్నగునవి తయారు
చేయుటలో వినియు కములు అగును.

తారు లవణాధారములు: వీటిలో పె రిడీన్‌, పికోలీన్‌ లు,
లూటిడీన్‌లు, కొల్లి డీన్‌ లు, ఆనిలీన్‌, టాల్ఫ్యుయిన్‌ లు,
డైలిడీన్‌, క్వినోలీన్‌, ఐసో క్వినోలీన్‌, క్వినాల్లీన్‌లు ఇంకను
ఉన్నత తర తాప|క్రమముల వద్ద మరగు మరికొన్ని జార
(బేసిక్‌) (దవములు చేరి ఉండును. శారు ఆమ నూనెను
విలీన సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ తో జాళితము చేసి, కాస్టిక్‌
సోడాను శేర్చినచో లవణాధారములు వేరుపడును. వీటిని
మరల స్వేదించి శుద్ధిచేతురు. బి - కాంప్లెక్సు విటమిన్‌
లోని నికొటినిక్‌ ఆసిడ్‌ను తయారుచేయుటకు క్వినోలీన్‌
వినియోగింపబడును, ఉన్నత క్వథ నాంక ములు కల వాటిని
= ధాతువులను శుభపరచునపుడు వాళన (దవ్యములవలన _
ఆ ధాతువులు తయము కాకుండ నివారించుటకు, అనేక
కృతిమ కార్భన్‌ యౌ గికములను రూపొందించుటకు
వినియో గింతురు.

నా ఫ్రలీన్‌ : ఉత్పాదన, ఉప యోగ్యతలను బట్టి చూచి
నచో కోల్‌ తారు రాసాయనిక (దవ్యములలో ఇదియే
ప్రధానతమము. ఉన్నత తాపక్రమమువద్ద కార్భనీకరింప
బడిన నేలబొగ్గునుండి లభ్యమైన తారులలో ఇది రమారమి
9.5% వరకు ఉండును. ఆంకిక స్వేదన, స్ఫటికీ కరణ
(పృక్రియల వలన దీనిని తారు ఆమ్ల నూనె నుండి సాధింప
వచ్చును. దీని హిమాంకము 74 79°0౮, దీనినుండి తాలిక్‌
ఆసిడ్‌ హైడైడ్‌, క్లోరినేశెడ్‌ నాఫ్రలీన్‌, ఇంకను పలు
కృతిమ కార్చన్‌ రాసాయనికములు తయారగును.

ఆంత్రసీన్‌ : ఇది ఆంత్రసీన్‌ ఒకెలమునుండి ఆంశిక
స్వేదన, స్ఫటికీకరణముల లభించును. దీని
[దవాంకము 217 218°C మధ్యన ఉండును,

ద్వారా

303

క్రోసీ (పాశెప్ట

శోధిత తారులు : కోల్‌ శతారునుండి నీటిని తొలగించి,
దానిని ఆంశిక స్వేదనకు గురిచేసినచో ఇవి లభించును. పెక్కు
కోల్‌ శారు పూతరంగుల తయారీకి ఇవి ముడిసరకులు.

రోడ్డు తారులు : వీటిని మిశ్రణమువలన గాని, తారును
సూటిగా స్వేదించుటవలన గాని పొందవచ్చును. నేలలలో
లోతుగా చొచ్చుకొని పోకుండుట, విశేష బంధన శక్తిని
కలిగి ఉండుట, నీరు పడిన చెడిపోకుండుట, వాహనముల
చక్రములు జారుఓకు అవకాళము ఈయకుండుట వీటి
(పథాన ఉప యోగ్య లక్షణములు,

కీలు (పిచ్‌) : ఇతర పదార్థములు చెరకుండ నిరోధింప
గల శక్తి, నీటికి చెడిపోకుండుట, సూకుకన్న ములు పడినను
తనంతట తానే మూసికొని పోగలుగుట వంటి వాంఛనీయ
ధర్భములు కల కీలు ఇండ్ల పై కప్పుల నిర్మాణమునకు
అత్యనుకూల మైనది. భవనములకు, నావల డెక్‌ భాగము
లకు, సొరంగములకు, టార్‌ ఫెల్ట్‌ రూపమున ఇండ్ల
పెభాగములు కప్పుటకు, విద్యుత్‌ వలయములకు,
నీరు పారుదల గొట్టములకు లోపల వేయు అస్తరులకు ఇది
వాడబడును. కీలు గేప్లమైన అడ్‌ హెసివ్‌ బంధనపు
గుణము కలది; చానిలోని గంధకపు పాలు చాల తక్కువ.
కార్చినప్పుడు మిగులు బూడిద కూడ తక్కువే. అందు
వలన నేలబొగ్గు చూర్ణమును ఇటుకలుగా తయారు
చేయుటయందు బంధకముగను, కారన్‌ విద్యుద[గ ముల
(ఎలక్ట్రో 9డులు) తయారీయందు, ఆటవ స్తువుల నిర్మాణము
నందు, పోతపనులలో అచ్చుభాగములు, వాటి కోడులు
తయారుచేయుటయందు కీలు విస్తారముగ వినియుక్త
మగును. పోతపనుల కర్మాగారములలో ముందుగా శకాల్చ
బడిన విద్యుద[గ ములు, సోల్ల రింగు విద్యుద[గములు
కీలుతోనే నిర్శింపబడును. ఓపెన్‌ వోర్‌, కొలుములు నిర్మించు
టకు, సిలికన్‌ కా_ర్భెడ్‌ను ఉత్పత్తి చేయుటకు కూడ అది
చవాడబడును,

కోల్‌ తారు ఇంధనములు : కోల్‌ తారునుండి పై న చెప్పిన
ఉత్పన్న ములను సాధించిన పిదప మిగిలిన దానిని ఇంధన
ముగ ఉపయోగింపవచ్చును. కరగ బెట్టిన కీలును గాని,
(కియొసోట్‌ కలిపి కరగ జెట్టిన కీలును గాని బట్టీ, చాయిలరు
మొదలగు తాపకముల దహానాగారములలోనికి
రూపమున పంపి, ఇంధనముగా వాడుదురు. కోల్‌ తారు
లను, కోల్‌ తారు నూనెలను విచ్చేదించి కాని, ఉదజనీ
కరించి కాని పరిశ్రమలకు, మోటారులకు వలయు ఇంధన
ములు తయారుకేయవచ్చును.

కోల్‌తారు రాసాయనికములు : వైన చెప్పిన వాటిలో
చేరని మరికొన్ని కోల్‌ తారు స్వేదనోత్సన్న ములు కలవు,

జలు
౧

అవి: జెన్టీన్‌, టాల్యుయిన్‌, డైలీన్‌, నాఫ్తా[దావక
ములు, ఆంగతసీన్‌, నాఫ్సలీన్‌, వాటి వ్యుత్పన్న ములు,
వీటికి కోల్‌ తారు (పాథమిక రాసాయనిక ములు అనిపేరు.
నేలబొగ్గు కర్భనీకరణము [చూ.] వలన లభించు నూ నెల
నుండి ఇవి విస్తారముగ ఉత్పత్తి చేయబడును. వర్మ.

కోసీ (పాజెక్టు : హిమాలయా పర్వత సానువులందు
పుట్టిన నదులలో సింధు, దైవ్మాపు[తల తరువాత కోసీ
మూడవ వెద్దనది. దీని పరీవావా[పాంతము రమారమి
64,662 చ. కి. మీ.; ఇందులో రమారమి 7,770 చ, కి. మీ.
(పొంతము హిమనదులతో నిండి ఉన్నది. (పపంచములో
కెల్ల మిక్కిలి ఎత్తయిన ఎవరెస్టు, కాంచనగంగ పర్వత
శిఖరములు, నేపాలులోకెల్ల మిక్కిలి పెద్దవైన హిమ
నదులు ఈ కోసీ పరీవాహ (పాంతమునంచే ఉన్నవి, ఈ నది
పోకడలు తరచు మారుచుండుటయే గాక బహు విచిత్ర
ములుగా ఉండును. కడచిన రెండువందల పండ్లలో ఈ నది
తరచుగా తన (పవావా మార్గమును మార్చుచు, వళ్చిమ
దిశగా రమారమి 112 కి. మీ, (పాంతముమీదుగా పోయి,
బీహారు, నేపాలు (పాంతములలో 5,180 - 7,780 చ.కి.మీ.
పంట భూమితో నవహో విస్తార (ప్రాంతమును జలమయము
చేసినది. అందుచే, ఈ నది ప్రవావామును అరికట్టుటకు
పర్వత [ప్రాంతములలో నది కెండువె పుల గట్టుపోయుట,
దానికి అడ్డముగ డాములు నిర్మించుట, మైదాన |పాంతము
లలో దానిపై బరాజులు నిర్శించుట అశ్యావళ్యకము.
ఈ చర్యలవలన వరదలను అరికట్టవచ్చును. ఒం|డు
మట్టియందు, నదీ గర్భమునందు మార్పులు రాకుండ శేయ
వచ్చును. నడీ జలమును వ్యవసాయాభివృద్ధికి, విద్యుత్‌
ఉత్పత్తికి వినియోగించవచ్చును. కోసీ [పాశెక్టులో క్రింది
నిర్మాణములు చేరి ఉన్నవి : 1-వీహోరు _ నేపాలు సరిహద్దున
హనుమాన్‌ నగర్‌కు చాచాపు 5కి. మీ. ఎగువన కోసీ
నదిపై బరాజు నిర్మాణము ; బి. బరాజుకు ఎగువన,
దిగువన, నదికి రెండు వెపుల రమారమి 240 కి. మీ,
పొడవున వరదగట్లు పోయుట. ఇందువలన నది గట్ల
మధ్యనే పారును, పరినర |పాంతములపై కి పొరలి రాదు,

కాలువలు: తూర్పు కోసీ కాలువ, రాజపూర్‌ ఉప
కాలువ, పడమటి కోసీ కాలువ అను మూడు కాలువలు
ఏర్పాటుచేసి, వాటి చ్వారా పంటపొలములకు నీరు
పారించుట ; విద్యుదుత్పత్తికి ఒక్కొక దానికి 5,000 కిలో
వాట్టుల ఉత్పత్తి సామర్థ్యముతో 4 కేంద్రములు ఏర్పాటు
చేయుట. ఈ విద్యుత్తులో సగమునేపాలుకు సరఫరా అగును,

హనుమాన్‌ నగర్‌ బరాజు: ఇది హనుమాన్‌ నగర్‌
చాపున నదీ ప్రవావామునకు 4ి కి, మీ. ఎగువన ఉన్నది.

304

బరాజులో 46 కానాలు కలవు. ఒకొక కానా వెడల్పు
18.2 మీ. బరాజులో తూముల ఛాగము మినవోయింపగా

మిగిలిన భాగమున 7 స్తంభములు ఏర్చాటుశేయబడినవి.

బరాజులో తూముల శీరము రిజర్వాయరు మట్టము
నకు 4 70 మీటరులు ఎత్తుగను, బిరాజు శీశ్హ మునకు 15మీ.
|క్రిందుగను ఉండును. రిజర్వాయరునుండి అదనపు నీరు పె కి
పోవుటకు ఏర్పాటు చేయబడిన (పథాన జలమార్గమునకు
ఎడమతట్టున తూర్పు కోసీ కాలువ తాలూకు హెడ్‌
శెగ్యులేటర్‌' వర్చాటు చేయబడినది. [పస్తుతము బరాజులో
నీటి మట్టము 75. Bo గరిష్ట వరదలు వచ్చినపుడు
9.5 లతల క్యూసెక్కుల నీటితో నీటి మట్లము 78 మీ. లకు
పెరుగును, అవసరము వచ్చినపుడు, దానివలన (పయోజ
నము కలుగవచ్చునని ఛావింపబడినపుడు నీటి మట్టమును
78 మీ. లకు పెంచుటకు అవకాశము కలదు. బరాజు వె
చెండు (తోవలు కల ఒక రహాదారీ వంతెనను, పడమటి
కోసీ కాలువకు హెడ్‌ శెగ్యులేటర్‌ ను నిర్మించుటకు కూడ
అవ కాళము కల్పింపబడినది.

వరద గట్టు : ఇవి పడమటి తట్టున 121 క, మీ.; తూర్పు
వైపున 120.7 క. మీ. పొడవున వేయబడినవి. గట్ల మధ్య
దూరము 4626 8. మీ. నుండి 16.09 8. మీ. వరకు మారు
చుండును,

తూర్పు కోసీ కాలువ: ఈ కాలువ బరాజు ఎడమ
(పక్కనుండి బయలు దేరును. దీని ప్రవావాపు విడుదల
15,000 క్యూ నెక్కులు, (పథాన 'కాలువ పొడవు 4లి:4ర్‌కి, మీ.;
ఇతర ఉప కాలువల నిడివి 2,071 కి. మీ. దీని గుండా
అందింపబడు నీటి మూలమున ఉత్తర వీవోరులోని సవార్షా,
పుర్నియా జిల్లాలలో 5.66 లక్షల హెశ్టేరులు సాగులోనికి
రావచ్చును.

రాజపూర్‌ కాలువ: ఇది తూర్పు కోసీ (పథాన కాలువ
నుండి (పారంభమై ఉత్తర వీవారులోని సవారా జిల్లాలో
121 లక్షల హాక్టేరులకు పంట నీరు అందించును,

పడమటి కోసీ కాలువ: ఈ కాలువ పొడవు 112.65 క. మీ.
ఇది కోసీ బరాజు కుడి(పక్కనుండి బయలుదేరును. దీని
ప్రవావా సామర్థ్యము 7,000 క్యూసెక్కులు. ఇది ఉత్తర
వీవోరులోని దర్భాంగా జిల్లాలోను, నేపాలులోని సప్పానీ
జిల్లాలోను కలిసి లి*2ికి లకుల హౌ క్టీరుల భూమికి పంట
నీరు సరఫరాచేయును. నేపాలులో 18,187 హౌ శ్టేరులకు
కూడ దీనివలన సేద్యపు నీటి సౌకర్యమును విస్తరింప
ఊేయుటకు అవకాశము కలదు.

వ్యయము, (పయోజనములు : సేద్యపు నీటి సరఫ
వరద నియంతణకు, విద్యుత్‌ ఉత్పత్తికి ఈ

XI—39

రాకు,

(క్రాంప్టన్‌, సామ్యూల్‌
(ప్రాజెక్టుకు రూ. 87 కోట్లు ఖర్చుకావచ్చునని అంచనా.
ఇందులో సేద్యపు నీటి సరఫరాకు రూ. 68.8 కోట్లు వ్యయ
మగును. (పాజెక్టు పూర్తిఅయిన తరువాత వీవోరులోను,
నేపాలులోను రమారమి 10:5 లక్షల పౌ క్టేరులకు సేద్యపు
నీరు లభించును. 4 లఅకల టన్నీల అదనపు ఆవోర ధాన్య
ములు, లి-9 లక్షల టన్నీల చెరకు ఉత్స త్తి యగును. కె. వి. కృ.
(కప్‌, ఆల్‌ (ఫెడ్‌ (1812 - 1887) : * ఫిరంగి
ప్రభువు? అని (ప్రభ్యాతికన్న జర్మనీ పారిశామికుడు.
(ఠప్‌ అనునది యుద్ధ సామ(గిని తయారుశేయు ఒక
జర్మను పారిశ్రామిక సంస్థ యజమానుల ఇంటి పేరు. ఈ
సంస్థను 1812 లో ఎస్సెన్‌ వద్ద ఆల్‌ (ఫెడ్‌ తండి సంస్థాపించెను.
అది (పపంచమునశెల్ల వెద్ద సంస్థయె, యుద్ధ సామ గిని
విశేషముగా తయారుచేసి, రెండు ద్రవంచ యుద్ధము
లందును జర్మను ఎని నిక శక్తికి వెన్నెముకగా పరిణమించెను.
దీనిని ఇంత అభివృద్ధికి కొనితెచ్చిన వాడు ఆల్‌ (ఫెడ్‌, ఇతడు
ఉక్కుతో ఫిరంగులను పోతపోయు పద్ధతిని సమ్మగపరచి,
అందుకు అనుకూలపడు ఉక్కును ఛారీ ఎత్తున ఉత్పత్తి
చేసెను. ఇటుల (కప్‌ యుద్ధసామగిని తయారుచేయు
పరిశ్రమను తన గుప్పిలిలో పెట్టుకొనెను. |క్రప్‌ సంస్థ
యుద్ధ నౌకలను కూడ నిర్మించెను. మొట్ట మొదటి జర్మను
జలాంతర్గామిని తయారుచేసిన ఘనత కూడ (కప్‌ సంస్థశే
దక్కినది. ఆ. వెం.
డ్రాంషప్టన్‌, సామ్యూల్‌ (1768 _ 1827): |బిటిష్‌
విజ్ఞాని, నేత పరిశమలో నూతన శకమును తీసికొని
వచ్చిన మూల్‌ స్పిన్నర్‌ (ముస్టిన్‌ వీల్‌) నిర్మాత,
లంకామైర్‌ నందలి బోల్‌టన్‌ సమీపమున (గ్రాంప్టన్‌
జననము. జాల్యదశలో రాట్నము (శెన్నీ)తో నూలు
వడుకుచు చారములు మాటిమాటికి తెగిపోవుటచే దాని పె
అయిష్టత ఏర్పడినది. చారములు శెగిపోవని వడుకుయం|త
మును రూపొందించవలయుననే సంకల్పము అతనిలో
ఏర్పడినది. అనేక ఏండ్ల కృషి ఫలితముగ 1779 లో ఒక
పరికరమును వూర్తిచేయగలిగెను. ఈ నూతన పరికర
ములో వడుకు రాట్నము, వాటర్‌ (ముల శెండింటి
మేళనము చేయబడినవి. చారములు
పూర్తిగా వడుకుబడువరకు వాటిని లాగుటను ఆలస్యము
చేసి, చారములు ెగిపోవుటను అరికట్టునటువంటి నూతన
కదురు వావానము ఇతని కల్పన. ఆదిలో మ్యూల్‌
స్పిన్నర్‌ లు చిన్నవి; చేతితోనే |క్రిప్పబడునవి. ఆ తరువాత
అవి పెద్దవి చేయబడి జల శక్తిచే పనిచేయించబడినవి. 2,500
అంతకన్న ఎక్కువ కదుళ్లు గల మ్యూల్‌లు నేడు వాడ
బడుచున్న వి.

స్తూతములు

305

క్రిమివార పచార్గములు

(్రాంప్ట న్‌ పరికరము సున్నితము, ఏకరూపము, దృఢ
మైన చారమును ఉత్పత్తి చేసినది. అట్టి దారమునకు చేత
పరిశామికులు ఎంత యో ప్రాధాన్యము ఇచ్చిరి. కాని, తన
పరికరమునకు పేఖుంటు పొందలేనటువంటి అతి వీద
అగుటచే తన వాక్కులను 60 పౌన్స కే (కాంప్టన్‌ అమ్మి
వేసెను, ఆ తరువాత పార్ల మెంటు 5,000 పౌన్లను జాతీయ
బహుమానముగ అతనికి ఇచ్చినది [చూ. పు 98]. పొ.ల.నా.

(క్రమిహర పదార్థములు : అపాయకరమయిన
సూత్ళుజీవులను నిరోధించుటకు గాని, నాళ న మొందించుటకు
గాని ఉపకరించు పదార్థములను “|క్రిమివారములు *
అందురు,

సొమాన్యముగ |క్రిమిహారములను పై పూతలకును,
బహిశ్ళాచము కొరకును వాడుచుందురు. “అయిడెక్స్‌
మలామాిను గాయమునకు పూయుటయు, “డెట్టాల్‌ 'తో
స్నానపు నీటి తొళ్లైలను కడుగుటయు, “లైసాల్‌ * తో
రోగుల గది శుభ్రము చేయుటయు, పీనెల్‌తో మరుగు
దొడ్డను కడుగుటయు ఇట్టి |కిమివార కార్యమున కే
ఉపయోగింతురు. అయిడెక్స్‌ నందున్న అయిడిీన్‌,
డెట్టాల్‌, పీనైలలందున్న (శకెసోల్‌, ఫీనోల్‌ అనునవి
క్రిములను నాశనము చేయును. అందువలన వీనిని |కైమి
వార |[దవ్యములు అందురు. అయిడి ఫార్‌, బ్లీ చింగ్‌
చూర్ణము, డి. డి. టి. మొదలగు మరికొన్ని పడార్గములు
కూడ ఇట్టి పనినే చేయును. అందువలన ఇవి అన్నియు
రోగచ్యాప్పి ని అడ్డుటకు ముఖ్యసాధనములు అగుచున్నవి.

క్రిమివార పదార్థములు క్రిమి వినాశన |క్రియయందు
ఎట్లు పాల్గొనుచున్నవను విషయమును కొంతవరకు
(పయోగములను ఆధారము చేసికొనియు, కొంత ఊహాను
ఆధారము చేసికొనియు శాస్త్రజ్ఞులు శెలిసికొనిరి,
(క్రిములు, కీటకములు, వృక్షములు, జంతువులు వేయేల
జీవులన్నియు జీవాణువు సముదాయమువలన ఏర్పడినట్లు
భావింపవచ్చును. |పతి జీవాణువునందును శేం[దకము,
దానిని చుట్టుకొని (పోటో ప్లాజమ్‌ అను కొల్లాయిడ్‌
(దవమును ఉన్నవని శాస్త్రజ్ఞులు కనుగొనిరి. పులును
పాలను విర చినట్లు (క్రిమిహార ద వ్యములు జీవాణువుల

(పోటోప్లాజమ్‌ను నీరు శార్చివేయును. ఆ కారణముచేత.

జీవాణువు నశించును. సూజ్ముజీవులందు జీవాణువుల సంఖ్య
అతి పరిమితముగ ఉండుటచే అని అతి త్వరలో నశించి
పోవును. హానికరము లైన సూత్మజీవులను మాత్రమే (క్రిమి
వారములు నశింప జేయుచు వాటి [బతుకుకు అవలంబనము
లగు జీవులకు వోని చేయక వదలును అని అనుకొనుట
పొరజాటు. అవి తగినంత శ క్రిమంతములు అయినపుడు

(ప్రాణులందలి జీవాణువులను కూడ కొంతవరకు నశించు
నట్లు చేయును. అట్టుగాక, శక్తిహీనములు అయినచో
కములను పూర్తిగ అవి హారింపలేవు. ఈ పరిస్థితి * ఎగదీ స్తే
ద్రైహ్మవాత్య దిగదీ స్టే గో వాత్య? అనునట్లు ఉన్నది.
(ప్రతి (క్రిమివార [దవ్యము విషయమై ఎంత మోశాదు
వాడిన ఎక్కువ క్రిములను నశింపజేయుచు (ప్రాణులకు
తక్కువ వహానికరముగ ఉండునో |[పయోగమూలమున
నిర్థారణ చేయుదురు. శతాబేలునకు బొరుసువలె కొన్ని
సూత్ముజీవులకు చేవామునంటి మైనముల వంటి వ స్తువులు
తొడుగువలె రకకముగ ఉండును. ఈ కవచమును
దుళ్ళగొట్లిగాని (క్రమివార (దవ్యములు [కములను హరింప
లేవు. ఈ పనికై పెద్ద మోతాదు వాడవలసి ఉండును,
అట్టి హెచ్చు మోతాదు ఉపకారమునకు బదులు అపశకా
రమే చేయును. అందువలన హోనికరములగు సూజ్ళజీవు
లన్నింటిని నశింపజేయుటకు తగిన క్రిమివారములు లభించిన
వనియు, పరిశోధన పూర్తి అయినదనియు థావించుటకు
వీలు లేదు.

సామాన్యముగ |క్రిమిహారములను పై పూతకు మాత మే
వాడుచున్నప్పటికిని, కొన్నిటిని నోటి చ్వారా కూడ
వాడుచున్నారు. గ్వైకోల్‌, వోరతి కర్పూరము
మొదలగునవి అట్టివానికి ఉచదాహారణములు. కాని ఈ
ద్రవ్యములు |క్రిములున్న స్థానములవరకు చేరుకొనునని
కాని, వాటిపై నమ్మకముగా పనిశేయుట వలన గుణము
కనిపించునని కాని దృఢ ముగ చెప్పలేము.

పస్తూర్‌, కాక్‌ వంటి శాస్త్రజ్ఞుల పరిశోధన ఫరితముగ
ఆధునిక వె ద్యశళా(న్ర్రజ్ఞులు అందరు అనేక రోగములకు
ఆయా సూత్ముజీవులే కారకములు అని నమ్ముచున్నారు.
మళూచి, కలరా, మైఫాయిడ్‌ మొదలగు కొన్ని
వ్యాధులందు సూత్మజీవులు డేవామునందు (వవేశించి,
వ్యాప్తి నొంది రోగ కారకములు అగుచున్నమవి. అవి కొంత
వరకు వ్యా ప్తి నందిన తరువాత వానితోపాటు దేహమందే
వానిని నిర్వీర్యముగ చేయ శక్తిగల |దవ్యములు కూడ
ఏర్పడును. అట్టి క్రొత్సృ (దవ్యములను * సూక్మజీ వాంతక
ములు? అనియు, ' నిర్వీర్యకరములు * అనియు భావించ
వచ్చును. ఇవి క్రమముగ సూజ్ముజీవులకన్న పాచ్చగుటచే
రోగము మళ్ళు ముఖము పట్టును, రోగ కారణములగు
సూత్ముజీవులయందు ఎట్టి (పశ్యేకత కలదో వాని
“అంతకము? లందు కూడ అట్టి ప్రత్యేకత యే కలదు. వీటి
రచన శ్వా స్త్రజ్ఞల కిప్పటికిని పూర్తిగ అవగాహన కాలేదు,
అయినను, సూజ్ముజీవులనే ఉపయోగించి వాటిని తయారు
శేయుచు ఆ యా రోగనిరోధకములుగ వాడుచున్నారు.,

306

మశళూచీ వ్యాధికి టీకాలు వేయునపుడు ఉపయోగించు
(దవమును, కలరా, మైఫాయిడ్‌, ధనుర్వాతరోగములందు
సూదితో దేవాములోని కెక్కించు (ఇం'జెక్స న్‌ ) మందులును
ఇట్టి నూత్ముజీవి నిర్వీర్యక ములే,

ఈ [దవములు కూడ సూత కిమిహారములే అయినను
వానిని సామాన్య దృష్టిలో క్రిమివారములని ఎవరును
ఛావించుట లేదు. అందువలన చాటిని (పత్యేక తరగతి
[క్రమివార (ద్రవ్యములుగ (గహించున్నారు. (కొత్తగ
వాడుకలోనికి వచ్చి అనేక రోగనివారకము లైన పెన్సిలిన్‌,
వ్రైష్టోమైసిన్‌, గ్రామిసిడిన్‌ ,బటాే క్లీన్‌, హూ మేటిన్‌
ఈ జాతికి చెందినవే. వీటికి జీవి నిరోధకములు అని పేరు.

ఫీనోల్‌ = కార్బాలిక్‌ ఆసిడ్‌ (CH,OH): స్వచ్చమైన
ఫీనోల్‌ తెల్లని స్ఫటికాకృ్ళతి కలిగి ఉండును. 41°0౮ ఉప్పతతో
కరగుచు, సవాజమగు వానన కలది; చురుకుగ ఆల్కవోల్‌,
ఈతర్‌, క్లోరో ఫార్‌లందును, నీటియందు మా(తము
క్రొద్దిగను (చావణమగును. దీనిని న్వచృముగ గాని,

నబ్బు * లో పొదిగిగాని క్రిమివారముగ వాడు
చున్నారు.
(కైసోల్‌లు, (కెసాలిక్‌ ఆసిడ్‌ (CH,C,H,OH) : ఫీనో

లతోపాటు శారులో పారా, మెటా, ఆరో కెసోల్‌లు
మూడును కూడ కలిసి ఉన్నవి.

బజారులో దొరకు (కైసోల్‌ మొదట శకేటగ ఉండి
క్రమముగ నల్లబడును. ఇది 195౦ _ 80కొ౮ మధ్య
స్వేదనము అగును. ఆల్క వోల్‌, ఈతర్‌, క్లోరో ఫార్‌ లలో
విరివిగను, కాస్ట్రీక్‌ సోడాలో పూర్ణముగను (దావణ
మగును. దీనిని కాస్టిక్‌ సోడాతో కలిపి సబ్బుగ చేసి |క్రిమి
హరమగు ,లైెసాల్‌ను తయారు చేయుదురు. [చావణీయత
తక్కు.వగుటవలన వాడుటకు వీలుగ ఉన్నది.

మెటా(కెసోల్‌ బెన్టీన్‌ వలయమునందున్న ర
ఒక మై(డోజన్‌ పరమాణువు బదులు కోరీన్‌ ఇ
పరమాణువు ఉండునట్లు చేసిన పారా క్లోరో) |
మెటా (కైసోల్‌ వర్పడును. ఇది (కెసోలొలకన్న ' లా
పాచ్చు బల మెనదిగ కనబడును.

సాధారణముగ |క్రిమిహారముల సామర్ధ్యమును ఫీనోల్‌
సామర్థ్యముతో సరిపోల్చి కొలుతురు. ఏదేని |క్రిమివార
(ద్రవ్యము యొక్క సామర్థ న్రము పీవోల్‌ సామర్థ్యమునకు
ఎన్ని రెట్లు ఉండునో తెలుపు సంఖ్యకు * ఫీనోల్‌ గుణకముి
అని పేరు,

*సబ్బే కొంత |క్రిమివారముగ పనిచేయును. సబ్బుతో

కలిసినపుడు ఫీనోల్‌ యొక్క (క్రిమివారణ సామర్థ్యము చాలవరకు
తగ్గిపోవునని నవీనులు కనుగొనిరి.

క్రిమీవార పదార్థములు

సామాన్యముగా మైఫాయిడ్‌ (క్రిములను ప్రమాణ
(క్రిములుగ (గహింతురు. వాటిని మూతవేసిన వేరువేరు
గాజు పళశ్లెరములలో త్రీసికొందురు. క్రమముగ వేశక్వేరు
బలములు గల ఫీనోల్‌ (చావణములను మరి కొన్నిటిని చేర్చి
ఉంతురు, కొంత సేపైన తరువాత పశ్లెములందు క్రిమివృద్ధి
జరిగినదియు, తేనిదియు గమనింతురు. అట్లు పరిశీలింపగ
రెండు (ద్రవ్యములలోను కొన్నింటియందు సూత్మజీవులు
అభివృద్ది గాంచినట్లును, మరికొన్నింటియందు నశించి
నట్లును శేలును. |క్రిమిసంవారము చేయుటకు అశ్యావ శ్యక
మగు (చావణ బలమును అట్టి పని చేయగల ఫీనోల్‌
దావణ బలముచే ఛాగింతురు, లభించిన భాగఫలమును
ఫీనోల్‌ గుణకము* అని అందురు.

ఆయిడిఫార్మ్‌ (అయిడి మీశేన్‌) CHI: అయిడి
ఫార్‌ ను 1822 లో నెరుల్ల న్‌ శాస్త్రజ్ఞుడు స తయారు
శేనన [చూ, భౌతిక; భాసిన్‌ శాస్త్రము : హేలొజన్‌
వర్గము - పు, 768].

అయిడి ఫార్మ్‌ లేత పసనుపురంగుగల షడుజ స్ఫటిక
ములుగ ఏర్పడును. దానికి ఒక సహాజమగు వాసన కలదు.
జెన్టీన్‌ లోగాని, నీటియందుగాని ఇది కరగదు, ఈతర్‌,
క్లోరో ఫార్‌లందు కొంచెముగ కరగును. క్రిమిసంహారక
ముగ ఇది అత్యంత ఉపయోగకర మైనది. అతి నిదానముగ
జరుగు రాసాయనిక వియోగమువలన కొద్దికొద్దిగ
అయిడీన్‌ ఏర్పడును అనియు, అందువలన ఇది (క్రిమి
సంహారకముగ పనిచేయుచున్న ది అనియు ఊహింపవచ్చును.

డి.డి. టి: ఈ పొడి అక్షరములచే డై క్లోరో 2. ఫీనిల్‌
ప్రైక్లోరో ఎశేన్‌ అను యౌగికము సూచింపబడుచున్న ది,
1874 లోనే జీడ్లర్‌ శాస్త్రజ్ఞుడు దినిని తయారు చేసి
నప్పటికిని, 1940 లో స్విజర్లండ్‌లోని పారి|శామికులు
విరివిగ దీనిని తయారు చేయువరకును వపరిశోధనాలయ
దవ్యముగనే నిలిచి ఉండెను (చూ. నమీత = పు. 104].

రెండవ (పపంచ యుద్ధము వలన మానవ జాతికి లభించిన
ఉపయుక్ష (దవ్యములలో ఇది ఒకటి, డి,డి.టి, వ విధమైన
శాననయ లేని తెల్లటి చూర్ణము. పొరపాటున లోపలికి
(మైంగినను, చర్శముపె రాసినను కొంతవరకు దుర్గుణమును
ఇచ్చును,

పైని చల్లినపుడు అనేక రకములైన |క్రిమికీట కాదులను
వెంటనే విషమూర్భితము గావించి క్రమముగ చంపును,
అందువలన ఇది ముఖ్య కమివార (ద్రవ్యముగ (పసిద్ధి
గాంచినది,

యుద్ధ సైనికులు విరామ మెరుగక రంగమునందు
సంచరించునపుడు వీరి దుస్తులు చెమటకు తడిసి పేను, నల్లి

307

(కోలు

మొదలగునవి పట్టును. వీటి బారినుండి నేనికులను తప్పించి,
వారి ఏకాాగతకు భంగము కలుగకుండ చేయుటకు, తగు
విశాంతి లభింప చేయుటకు వాటిని నశింప చేయుట్నకె
డి. డి, టి. ని వాడుదురు. దినమునకు 78,000 మంది యుద్ధ
సైనికుల దుస్తులకు ఇట్టి డి. డి. టి. పొడిని చల్లిరన్నచో
దాని (ప్రాముఖ్యము (గహించవచ్చును.

(పథమ (ప్రపంచయుద్ధములో మైఫస్‌ జ్వరము (ప్రబలి
యుద్ధములో మరణించిన వారికన్న ఎక్కువ మంది నశించిరి.
ద్వితీయ (ప్రపంచయుద్ధ ములో అటులగాక మైఫన్‌ సూత
జీవికి ఆశ్రయమైన పేను మొదలగు కీటకముల నశింపశేసి
డి, డి, టి, జ్వర వ్యా ప్ర్తిని అరికట్టినది.

మళేరియా జ్వర వ్యాప్తికి దోమలు కారణము అని
రొనాల్డ్‌ రాస్‌ పరిళోధన వలన ెలిసినది. (పపంచమునందలి
మూడవవంతు జనులు మలేరియా వలన చాధ పడుచున్నారు
అని లెక్క తేలినది. భారత దేశమున కోటిమందికి పైగా ఈ
కారణము వలన మరణించుచున్నారు. అంతకెక్కుడు
మంది నీరసించుచున్నారు. ఈ లెక్కలను బట్టి మలేరియాను
అరికట్టుట ఎంతముఖ్యమో |గహించవచ్చును. దోమలను
సమూల నాశనము చేయుటలో డి. డి. టి, ముఖ్య పాత్ర
వహించుచున్నది. అది క్రమముగ చౌకగ తయారై విరివిగ
వాడుకలోనికి వచ్చినచో మలేరియా నిర్మూలమగును,
ఇందుకు భారత దేశములో డి. డి. టి, తయారు చేయుటకు
ఒక పెద్ద కర్మాగారమును (ప్రభుత్వము నిర్మించినది.

బ్లీచింగ్‌ చూర్ణము యొక్క క్రిమివారశ క్తి కొంత
వరకు దానినుండి ఉత్సన్నమగు ఆక్సిజన్‌ వలన కలుగును.
ఇందున్న హైపో క్లోరైడ్‌ భాగము తనంతశతానే రాసా
యనికముగ విచ్చిన్నము అగుటవలన పరమాణుస్థితిలో
ఉండి చురుకైన ఆక్సిజన్‌ లభించును. అట్టి ఉ శేజిత
ఆక్సిజన్‌ సూత్ముజీవులను అతి శ్రీ ఘముగ నశింపజేయును.
ఈ చూర్ల ము ఏ ఆమ్లుముతో నెనను చురుకుగ |క్రింది విధ మైన
రాసాయనికపు మార్చుణచెంది క్లోరీన్‌ను ఇచ్చును.

Ca/OCl/Cl + HCO — CaCO, + H,O + Cl A

క్లోరీన్‌ జీవాణువుల (పోటోప్టాజమ్‌ను నీరు కార్చి నశింప
చేయును. అందుచే బ్లీ చింగ్‌ చూర్లము |క్రిమివారము.

మా (డోజన్‌ వెరాకడ్‌, పొటాసియమ్‌ వెర్మాంగ
నేట్‌, బోరిక్‌ ఆసిడ్‌, మర్ఫ్యురిక్‌ క్లోరెడ్‌ (దావణములు
కూడ (క్రిమి వారములుగ వాడుకలో ఉన్నవి.

క్రిమివారములుగ పనిచేయు (దవ్యముల మోతాదును
పరిశోధనలవలన నిర్లయింతురని శెలిపితిమి. చాని శక్తిని
అనుసరించి ఇతర వస్తువులతో కలిపి తగు మోతాదు

వాడుటకు మాన్లాంతరములు ఉన్నవి. అందు (రావణముగ
చేసి చల్లుటయు, మెత్త గా పొడిచేసి ఇతర చూర్ణ ములతో
కలిపి చల్లుటయు ముఖ్యము లై నవి.

(క్రిమివార[దవ్యమును నీటిలో కాకుండ వేరొక (దవము
నందు కరగించి ఆ (దావణమును వాడుట మరొక నుకర
మైన పద్ధతి. డెట్టాల్‌ చేయుటలో ఈ పద్ధతిని అవలంబించు
చున్నారు. క్లోరో _లినోల్‌ అను |క్రిమివార [దవ్యమును
ఇబర్పినియోల్‌లో |(చావణము చేసి శి% |క్రిమివార
(దవ్యము, 12% బర్చినియోల్‌ ఉండునట్లు ఇతర మట్టి
నూనెలను ఉపయోగించి సర్జుదురు.

క్రిమివార (దవ్యమైన డి.డి. టి.ని 5% ఉండునట్టు
కిరసనాయిల్‌ లోనో, నీటిలోనో కరగించి ఆ (దావణమును
పిచికారీ పంపుతో వెదజల్లి |క్రిమిసంహారము చేయుదురు.
ఆ డి,డి, టి, నే ఇతర నిరుపషదవకర (దవ్యములతో కలిపి
తెల్లటి పొడిగా చల్లుటయు ఆచారములో ఉన్నది.

సౌందర్య పోషణ పూత మెరుగును సామాన్యముగ
వాడుట కలదు. అట్టి వనికై విరివిగ ఉపయోగించు
(దవ్యములందు |క్రిమిహర మైన బోరిక్‌ ఆసిడ్‌ చాల తక్షువ
బలము కల |క్రిమివార [దవ్యమగుటచే నొక్కి రాచుకొన్నను
చర్మమునకు వోనికరము కాదు. అందువలననే వర్తక
సరళిలో చలామణీ అగుచున్న అన్ని రకముల ఫేస్‌
పౌడరులందును తప్పక బోరిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉండును.

మంచి పళ్లపొడి యందును, పంటి పేస్ట్‌ లందును (క్రిమి
వహారముగ వాముపువ్వు (తె మోల్‌) తప్పక కలుపుదురు.
అది రుచికి కారముగ నుండి మోశతాదుగ వాడినపుడు
నోటియందుండు సూత్ము(కిములను వహారించును. ఇది
(పేగులలో ఉండు కొంకి పురుగులకు జౌషధము. హః. ఆ. శే.

(క్రేన్‌లు : ఒక చోట ఉన్న బరువులను ఎత్తి మరొక
చేటునకు తరలించుటకు "పెద్ద పకి శ్రమలలో ఉపయోగపడు
పనిముట్టు కేన్‌. పూర్వ కాలములో ఈ పనికి అనేక పాత
పనిముట్లు వాడబడుచుండెడివి. ఈ బరువు లెత్తు పనులు
మానవులే చేసెడివారు. కనుక, ఆ రోజులలో బరువు
లన్నియు సుళువుగా ఉండెడివి. నేడు 800 టన్నీల బరువు
లను సైతము (డేన్‌ సవోయమున ేరికగా తరలించ
వీలగుచున్నది.

డోన్‌ తయారుకేయుటలో దాని నిర్వవాణశళ క్రి,
పరిమాణము, వేగము, అది ఆక్రమించు స్థలము గణింతురు,
చిన్న బరువుశెత్తు (డేన్‌ లకన్న పెద్ద బరువులెత్తు (డేన్‌లు
తేలికగా ఉండును.

ఇంజనీరింగు కార్థానాలలో వినా, అధునాతన మైన
కోన్‌లు అన్నియు విద్యుచ్చక్తితో నడుచుచున్నవి, ఓడ

308

శేవులు మొదలైన చోట్ల డ్రేన్‌లను శాశ్వతముగా నెల
కొల్పవచ్చును. వాటిని మోటార్డ సహాయముతో గాక,
విద్యుచ్చక్తితో పనిచేయించుట. సులభము, ై ల్వేలలో,
సివిలు ఇంజనీరింగు భవన నిర్మాణములలో ఉపయోగించు
(ోన్‌లు డీనెల్‌తో నడుపుదురు. ఆవిరితో పనివేయు
(కోన్‌లు ఈనాటికీ ఉన్నవి. వీటిలో వాయ్యి్ట్‌ , గాలియట్‌,
జిబ్‌ శేన్‌లు అని మూడు విధములు ఉన్నవి.

హాయిస్ట్‌ (క్రేన్‌ కప్పీ బ్లాకులు : వీటి యంత్ర విధానము
అతి సాధారణమైనది. పైన గిలకకట్టి, ఇనుపతాడు సహాయ
మున బరువులు ఎత్తుదురు. వీటి వేగము తక్కు వెనను పెద్ద
బరువులె త్త సాధ్యమగును, కంటోల్‌ (బేక్‌ (్రిందుగా
క్లచ్‌ను అమర్చుటచే బరువును వేగముగా క్రిందికి దించ
వీలగుచున్నది.

పైన తిగురు (క్రేన్‌లు = గాలియట్‌ (క్రేన్‌లు : ఇది నేటి
ఇంజనీరింగు పరిశ్రమలో ఎక్కువ ఉపయోగముగ ఉన్నది,
భవన నిర్మాణములో పెద్ద బరువులు ఎత్తుటకు దీనిని
ఉపయోగింతురు. భవనములో దీనిని తేలికగా అమర్చ
వచ్చును. విద్యుత్‌ మోటారుతో నడచు (టాలీ దీనికి
ఉండుటచే బరువును ఇంటిలో ఏ భాగమున ఉంచవలెనన్నను
వీలగుచున్నది.

ఉక్కు. పరిశ్రమలలో పైన తిరుగు (శ్రేన్‌లు లోవాము
కరగు (ప్రాంతములలో ఎక్కువ ఉపయోగించును ; అక్కడ
చాల జా(గతృలు శీసికొందురు. గాలియట్‌ డ్రేన్‌లు
చూచుటకు పైన తిరుగు (శ్రేన్‌లవలె ఉన్నను, అది
నేలపైన కదులుటకు అవకాశము ఉన్నది.

జిబ్‌ (క్రేన్‌లు: వీనిలో |శేన్‌ కు కట్టబడిన మోకుకు
బరువులు (బేలాడుచుండును, ఈ బరువులను క్రిందికి, పైకి
మార్చవచ్చును; ఏ దిక్కున కనను తరలింపవచ్చును, ఇవి
నౌ కాశ్రయములలో, భవన నిర్మాణములలో ఎక్కువగా
కనిపించును,

డెరిక్‌ (క్రైన్‌లు : ఇది అతి (పాచీన మైన (డోన్‌. దీనినే
“స్కాచ్‌ డెరిక్‌ * అందురు. ఇది గుండముగా తిరుగు
నప్పుడు నాలుగింట మూడు పాదముల మేర మాతమే
తిరుగును. నాలుగవ పాదమున రన్‌ను నిల బెట్టు ఆధార
ములు ఉండును.

రేవులలో ఉండు |క్రేన్‌లు : ఇవి చాల బరువై న ోన్‌లు.
వీటిలో తడవకు 50 టన్నీలు రవాణా చేయవచ్చును. వీటిని
నౌకా నిర్మాణ కేం దములలో ఉపయోగింతురు. గిలకను
ఉపయోగించుటవలన వీటిలో వేగము తక్కు_వగా ఉండును.
వీటికి చక్రములను అమర్చి, బరువులను పలుచోట్ల దించుటకు
వీలు కలుగ చేసిరి,

(ేన్‌లు

లెవెల్‌ లఫింగ్‌ (క్రేన్‌లు : జిబ్‌ (డేన్‌లో "కేంద బిందువు
దూరము తగ్గినపుడు జిఖ్‌ పాయింట్‌ను చె కెత్తుటచే,
దానికి కట్టిన బరువు పెకి లేచును. అప్పుడు శ్రమ అధిక
మగును. ఈ లోపమును పూరించి, జిజ్‌ను వెకి లేపినను,
బరువు అక్కడే ఉండునట్లు (శేన్‌లో కొన్ని మార్పులు
జరిగినవి, కనుక, తక్కువ శక్తితో, ఎక్కువ పనులు
జరుగుటకు అవకాశము ఏర్పడినది. ఓడలలోని సామాను
దించుటకు, ఓడలకు సామాను ఎత్తుటకు, పని వేగముగా,
సమర్గవంతముగా జరుగుటకు వీలుగా ఈ మాదిరి (ోన్‌లను
వాడుచున్నారు. రోన్‌ ల పరిమాణ (ప్రమాణములు మారి
నను, లి నుండి 5 టన్నీల బరువు లెత్తుట వాని సమాన
ధర్మము. ఒశేసారి, ఒకేచోట పెక్కు (కేన్‌ లను ఉపయో
గించ వీలున్నది.

టవర్‌ కాంటీలివర్‌ (క్రన్‌లు : ఇవి నౌకా నిర్మాణ
కేం దములలో ఉప యోగమున ఉన్నవి. ఇవి 5 టన్నీల
బరువును శీ0 మీ. దూరము వరకు పంపగలుగును. ఈ నాడు
60 టన్నీల రవాణాళ క్తి గలిగి, 50 మీ. దూరమునకు
సరఫరా చేయవలసిన (డేన్‌ ల అవసరము ఉన్నది. పెద్ద
పెద్ద భవన నిర్మాణములో (ప్రత్యేక మైన టవర్‌ డోన్‌ లను
ఉప యోగించవలసి ఉన్నది,

భారీ (క్రేన్‌లు : చూచుటకు టవర్‌ (గన్‌ లవలె ఉన్నను,
ఇవి ఛారీగా ఉండు సరకులను ఎత్తి నౌకలో ఉంచుటకు
అనుకూలముగ ఉన్నవి. అవి 800 టన్నీల బరువులను ఎత్తి
60 మీ. దూరమున ఉంచగలవు. ఇందుండు శాబిన్‌
ఆపరేటరు బయటివారితో మాట్లాడుటకు వీలుగా "బలిఫోన్‌
సౌకర్యములు ఉండును,

ఫ్లోటింగ్‌ (క్రేన్‌లు : శాశ్వత |శేన్‌_ సౌకర్యములేని

శేవులలో, చిన్న వోర్భరులలో వీటిని ఉపయో
గింతురు. వీటిలో గుండ్రముగ తిరుగునవి, తిరగనివి
ఉన్నవి.

పూర్వ కాలమున డేన్‌ లలో ఎక్కువ (పమాదములు
జరుగుచుండెడివి, (క్రొత్సరకపు (డోన్‌ నిర్మాణములో
లోపములను సరిచేయుటవలన (ప్రమాదములు తప్పినవి.
నేటి (న్‌ లలో బరువు సూచించు గుర్తులు ఉన్నవి, (డేన్‌
నడుపుటకు నైతము అనేక స్విచ్చీలు ఏర్పడినవి. బల మైన
_ేకులు ఉండుటవలన (పమాదమునకు ఎట్టి అవకాశము
ఉండుటలేదు. తిరుగుడు డోన్‌ లలో శేలికదనము (ప్రధాన
విషయము కాబట్టి వాటిని అల్యూమినియము ధాతు
మిశ్ర ములతో నిర్మింతురు. వాటి నిర్మాణ[ద వ్యములలోను,
పద్ధతులలోను నేడు ఎడతెగని మార్పులు
వచ్చుచునే ఉన్నవి. సాగర్‌ ; ఎమ్‌. ఆర్‌. రా,

నిర్మాణ

309

కొవ్వులు నూనెలు

(కొవ్వులు, నూనెలు : చూ. నూనెలు, కోవ్వులు.

(కోనోగాఫ్‌ : కోనో(గ్రాఫ్‌ కాలమును న మోదుచేయు
పరికరము. అది ఒక సంఘటన జరిగిన కాలములో ఒక
(ప్రశ్యేక క్షణమును గాని; సంఘటనల మధ్య కాలమును గాని,
కాలమును బట్టి నంఘటనల దిళలోను, మహాత్త కములోను
కలుగు వ్యత్యాసములను గాని కొలుచుటకు ఉర్దేశింవ
బడినది, అది యాం|తికముగను లేదా విద్యుత్సవాయ
మునను పనిచేయును.

యాం|త్రికముగా పనిచేయు |కోనో(గాఫ్‌ లలో రెండు
రకములు కలవు. ఒక రకమునందు దృఢమైన ఒక గడియా
రపు కేంద దండముపై ఉంచబడిన ఒక స్తూపాకారపు
డోలు ఒక స్థిర వేగముతో సెకనుకు లేదా నిముషమునకు
లేదా గంటకు ఒకసారి |[భమించుచుండును. డోలు తన
అక్షముచుట్లు తిరుగు (భ్రమణము, దాని అకము పొడవున
ఒక స్కూ ద్వారా సాధించిన శేఖయచలనము కలసి
లభించు నర్చిలరూపమున డోలుపె ఒక వెన్సిలు లేదా
కలము మొన ఒక సమరూప రేఖను గీయును. శాల రేఖపై
మరొక పెన్సిలు లేదా కలము మొన సంఘటనకు గురుతు
వేయును. ఇటుల సంఘటన జరిగిన కాలమును గాని, రెండు
నంఘటనల మధ్య గల కాలమును గాని, సంఘటనల కాల
వ్యత్యాసమును గాని శాశ్వతముగా రికార్డు చేయవచ్చును,

రెండవ రకపు యాంత్రిక (డోనో (గ్రాఫ్‌ లో ఒకో నిర్దిష్ట
వేగముతో తిరుగుచుండు చిన్న చక్రముల పై ఒక పెద్ద కాగి
తపు పట్టా జరుగుచుండును, ఆ పట్టాపై ఒక పెన్సిలు లేదా
కలముమొన కాలమును నూచించు ఒక రేఖనుగీయును లేదా
(ప్రశ్యేక సంఘటనల మధ్య కాలములను తెలియ పరచు
కొన్ని చుక్కలను పెట్టును. 'వెరొక వెన్సిలు లేదా కలము
మొన పట్టాపై సంఘటనలకు గుర్తులు
వేయును. ఇటుల సంఘటనలకు గాని, కాలమును బట్టి కలుగు

కాలానుగుణ

వాటి వ్యత్యాసములకు గాని శాశ్వత రికార్డు లభించును.

పైన చెప్పిన యాంత్రిక (క్రోనో(గాఫ్‌ అలలో డోలుకు,
కాగితపు వట్టాకు చోదనశళశ క్రి యాం|తికముగా లభించును.
విద్యుత్తుతో నడచు (కోనోగాఫ్‌ లలో ఈ చోదనశళక్తి ఒక
మాస్ప్స రు గడియారముచే నడుపబడు విద్యుత్‌ గడియారము
బాసర సిద్ధించును, ఫోటో గా ఫిక్‌ సాధనములు కోల [కోనో
(గ్రాఫ్‌లు కూడ కలవు, ఇందు పెన్సిలు లేదా కలమునకు
బదులు ఒక కాంతి విందువు కాలమును, సంఘటనను
ఫోటో తీయుట ద్వారా నమోదుశచేయును.,

సాధారణ డోనోగాఫ్‌ లు 0.01 సెకను వరకు కాలమును
కచ్చితముగ రికార్జుచేయగలవు.మై[క్రో|క్రోనో[గాఫ్‌ లు అంత
కన్న సూత్ముతర కాలవ్యవధులను కూడ రి కార్డు చేయగలవు.

ఓక సంఘటన జరిగిన కాలమును కచ్చితముగా ని్ణేశించు
టయే డోనో గ్రాఫ్‌ ల (వధానోప యోగము. మానవుడు
దానిని అంత కచ్చితముగా ని గ్టేశింపలేడు; ఏలన అతని [పయ
త్నములో కొంత కాలవారణము అనివార్యమగును. సంఘట
నల మధ్య గల అత్యల్ప కాలమును కూడ అవి నమోదు
శేయగలవు. ఈ పని మానవునకు తరుచుగా అసాధ్య
మయినది. అటులనే సంఘటనల మధ్య గల అతి దీర్భ
కాలమును నమోదు చేయుటకు గూడ వాటినే వినియోగిం
తురు. ఇందువలన మానవుడు తక్కిన పనులు మాని
కాలమును రికార్డు చేయుటకు పడిగాపులు పడి ఉండ
నక్కర లేదు. రా.క్ళ. రా.

(కోనోమీటరు : డోనోమీటరు కాలమును సూచించు
పరికరము; ఇతర గడియారముల వంటిది. అయితే, ఇది
వాటికంఇ అధికతరమగు అన్యూనాతిరి క్షత ((విసిషన్‌ )తో
కాలమును తెలియవరచును. వాటి కంచు ఎక్కువ కాలము
ఎక్కువ ఏకరూవతతో కూడ పనిచేయును. మెయిన్‌
న్పింగ్‌ ఎంతమేరకు “వెండింగు' చేయబడినదో, అనగా
“కీ ఇచ్చి దానిచుట్ట ఎంతమేరకు చుట్టబడినదో సూచించు
డయల్‌ అమర్చబడుట కూడ దీనికి ఇతర గడియారములకు
లేని ఒక (ప్రశ్యేక లక్షణము, వె ండింగులోని వ్యత్యాసము
వలన తులాచ[క్రము యొక్క (భ్రమణములో సంభవించు
మార్పు ఫలితముగా రావచ్చు [ప్రమాదముల (ఎ|క్రర్‌్‌)ను
తొలగించుటకు డోనోమీటరులో “పూూసీ” అనబడు
యంత్రము పర్పరచబడును. ఇది మెయిన్‌స్పి)ంగ్‌
యొక్క వైండింగ్‌ పరిస్థితితో నిమిత్తము లేకుండ చ।క్ర
గ్రేణికి ఏకరూప (గ్రమణమును అంద జేయును. డోనో
మీటరులోనే _నెలకొల్చబడిన _|క్రియానిరోధక (లేదా
నియంతక) విమోచకము (డిబన్ట్‌ ఎస్కేప్‌ మెంట్‌)
సాధ్యమైనంత సేపు తులాచ|కమునకు చ|క్రశేణితో [వమే
యము లేకుండ చేయును. ఇందువలన తులాచక్రోము
యొక్క. కంపనవ్యవధి దాని సవాజ కంపనవ్యధికి సమానము
అగుటయు, మామూలు గడియారములలో పరిపాటి అగు
నిర్బంధ కంపనము నివారింపబడుటయు సిద్ధించును. తులా
చక్రపు కమ్మిని నైయిన్‌ లెస్‌ స్టీలుతోను, దాని ఆకులను
ఇన్వార్‌ తోను నిర్శించుటవలన, దాని నియంగతక స్పి)ంగ్‌ను
సాధారణ చేతిగడియారములలో వలె చదునుగా గాక
హౌెలిక్స్‌? రూపమున ఏర్పాటు చేయుట వలన తావ క్రమ
1 ఛాతుమిశ్రము (ఇనుము ఢక్క్క, నికెల్‌ లిర%్క).

2, ఒక వ(క్రముయొక్క- స్పర్శ రేఖలకును, ఒక నిర్జిష్స దిళకును
ఎల్లప్పుడు స్థిరకోణములు పఏర్పడినచో ఆ వ(క్రమునకు హౌలిక్స్‌
అని వేరు.

21n

వ్యత్యాసముల వలన తులాచ।|క్రపు కంపనములలో వ్యత్యాస
ములు రాకుండ చేయవచ్చును.

[కోనో మీటరు చూపుకాలములో దై నిక (ప్రమాదపు
శేటు 1.55 సెకనులకు తక్కువగను, ఈ శేటులోని
వ్యత్యాసము దినమునకు, దినమునకు 0.5 సెకనుకు తక్కువ
గను కూడ ఉండును. పూర్వము (క్రోనో మీటరులు వేధ
శాలలలో (కాంతి యం(తముల సవాోయమున కనీనము
ఏడాదికి ఒకసారియెన సరిదిద్దబడు చుండెడివి. కాని, ప్రస్తు
తము 107, 10® వంతులలో 1 వంతును మించని తేడాతో
కాలమును సూచింప గల కచ్చితమయిన పీజో విద్యుత్‌
క్వార్ట్‌ జ్‌ కంపకముల సవోయమున |పమాణ పరిశోధనా
గారములందు డోనోమీటరుల కాలమావన సరి చేయబడు
చున్నది.

సము(ద (పయాణముచేయు నౌకలలో రేఖాంశములను
శతెలిసికొను టకు |కోనోమీటరులను తప్పనిసరిగా వాడుదురు.
నౌకలలో వాటిని “బింబల్ఫు' అను ఏర్పాటులో అమ
రురు. ఈ ఏపర్ప్చాటువలన నౌక ఇటు అటు కదలుచున్నను
(కోనో మీటరు ఎప్పుడును ఊతిజసమానాంతర స్థితిలోనే
ఉండును; స్థితి ఖేదమువలన వచ్చు (ప్రమాదములు ఇటు
పూర్తిగా తొలగింసబడును. గడియారములను, చేతిగడి
యారములను సరిదిద్దుటకు కూడ క్రోనోమీటరులను
వాడుదురు, రా కృ. రా

కచ్‌: చూ. ఆటో మొబైల్‌ ఇంజనీరింగు - పు. 197

క్లోరిన్‌ : చూ. విరంజన చూర్లము, క్లోరిన్‌,

ఖండగమనము: చూ. సమీత - పు. 14కి.

ఖనిజ అన్వేషణ-భూ భౌతిక పద్ధతులు : భూమి
ఉపవరితలముపై తీసికొనబడిన కొలతల సవాయమున గు ప్ప
ఖనిజ నికేపములను లేదా వాటితో మిళిత మైన భూగర్భ
రచనలను కనుగొనుట ఖనిజ అన్వేషణ, అందుకు అను
సరింపబడు భౌతిక పద్ధతులు భూ భౌతిక వద్ధతులు.

ఖనిజముల విశిష్టధర్మములు: గెలీనా (లడ్‌స్నలె క్‌)
వంటి కొన్ని ఖనిజములు మిగుల బరువై నవి; పెద్ద పెద్ద
రాశులుగా ఉన్న పుడుఅవి భూ గురుశ్వాకర్ష ణ కేత్రముపై
గణనీయ మైన ప్రభావమును (ప్రదర్శింప గలవు. మాగ్న
మట్‌ (ఐరన్‌ ఆకైైడ్‌) వంటి కొన్ని ఖనిజములు అతిళ
యిత అయస్కాంత శక్తి యుకృములై నవి; నూదంటు
రాయివలె అవి సున్నిత మైన ఆయస్క్మాంతపు సూదిని విచ
లింప జేయగలవు. ధాతు మెరుగు కల పైరిటీన్‌ (ఐరన్‌
డె సల్ఫైడ్‌) వంటి కొన్ని నలై డ్‌ ముడి ఖనిజములు
చక్కని విద్యుత్‌ వావాకములు., అవి ఆక్సీకరింపబడినపుడు
కొలుచుటకు సాధ్యవడు సవాజ విద్యుత్‌ ప్రవావామును

ఖనిజ అన్వేషణ - భూ భౌతిక పద్ధతులు
భూమిలో ఉశ్చాదింపగలవు, ఇం'కేకాక, అవి ఉన్న భూమి
లోనికి కృ(తిమముగా విద్యుత్తును ద్రనరింప జేసిన ఎడల,
ఆ ముడి ఖనిజములు విద్యుత్‌ (ప్రవావామునకు అత్యల్ప
నిరోధమును మాత్రమే కలిగించును; ఇతర ఖనిజములతో
ఏర్పడిన శిలల విద్యుత్‌ బంధక స్వభావముతో సరిపోల్చి
చూచినచో పై ఖనిజముల విద్యుత్‌ వవాన సామర్థ్యము
సుస్పష్ట్రముగ కనిపించగలదు. కాబట్టి, విద్యుత్‌ కే[తమును
కొలుచుట ద్వారా భూగర్భమున ఆ ముడి ఖనిజముల ఉని
కికి అవకాశము కల (ప్రదేశములను కని పెట్టవచ్చును,
పలక
రాయి, ఇసనుకరాయి, బంకమన్ను, ఇనుక వంటి ఇతర శిలా
రూపముల కంచు ధ్వనితరంగములను త్వరితగతిని (సా
రము చేయగలవు, ఒక కృ[త్రిమపు (పేలుడును ప్రయో
గించి, భూమిలో ధ్వనితరంగముల (ప్రయాణశకాలములను
కొలిచి, అందువలన భూగర్భమున మరుగుపడియున్న శిలల
స్వభావమును, నిర్మాణ గ్రమమును తెలినసికొనవచ్చును,
ఇటుల ఖనిజముల యొక్క, శిలల యొక్క. సాం|దత,
అయస్కాంతత్వము, విద్యుత్‌ వావాకత, న్థీతి స్థాపకత
అను నాలుగు భౌతిక ధర్మములలో విస్తార వ్యతా s
ములు కనిపించును. ఆ నాలుగు ధర్మములను ఆధారము
చేసికొని ఖనిజ అన్వేషణకు నాలుగు భూ థౌతిక వద్దతులు
రూహొందింపబడినవి,
గురుత్వాకర్షణ పద్దతులు: ఇందు భూమియొక్క గుగు
త్వాకర్ష ణలో గల వ్యళ్యాసములను కొలుతురు,. గురు
త్వాకర్షణళ క్తి పరస్పరము ఆకర్థి ంచుకొను వస్తు ఛార
ముల గుణనఫలమునకు అనులోమముగను, వస్తువుల మధ్య
దూరవర్గమునకు విలోమముగను మారుచుండును. దానిని
గాలీలియో పేరు మొయుచున్న “గాల్‌ ? అను యూనిట్‌
లలో కొలుతురు. దాని మూలమున భూమి ఉపరితల
మువపె కలుగు త్వరణము డాదాపు 1000 గాల్‌లు;
భూమధ్య రేఖవద్ద అది 978 గాల్‌లు; (గువములవద్ద
989 గాల్‌లు. ఈ వ్యత్యాసము భూమి యొక్క. దీర్భ
వృశ్తాకారతవలన, శకేం[చావసారి శ క్రిలోని మార్చువలన
కలుగుచున్నది. శిలలు భూమియొక్క గురుత్వాకర్ష ణపె
నెరపు (ప్రభావము అకశ్యంత స్వల్పము, అది భూ గురు
శ్వాకర్షణ కేతమున 10 వేలలో 1 పాలు గాని, 10
లక్షలలో ఒకటి, రెండు పాళ్ళు గాని ఉండవచ్చును.
కాబట్టి కొలమానపరికరములు భూమి యొక్క. గురు
త్వాకర్షణ కేత్రములో 1/107 భాగమును కొలువగలిగి
నంత సునిశితముగ ఉండుట అత్యావశ్యకము, ఈ పద్ధతిలో
ఉపయోగింపబడు యూనిట్‌ మిల్లీగాల్‌ (గాల్‌లో

సున్నపురాయి, రాతి ఉప్పు వంటి కొన్ని శిలలు

311

ఖనిజ అన్వేషణ - భూ భౌతిక పద్ధతులు

వెయ్యవ వంతు), కొలమానముగ టార్షన్‌ తులాదండము
గాని, గురుత్వాకర్షణ మాపకము ((గావి మీటరు) గాని
వాడబడును.
మోటన (టార్డన్‌) తులాదండము: ఇది &ితిజ సమానాంతర

దూరములో ఒక యూనిట్‌ దూరమున కలుగు గురుశ్వా
కరణ శ క్తల వ్య త్యాసమును - అనగా గురుత్వాకర్హ ఇ
యొక్క త&తిజ సమానాంతర పాతమును కొెలుచును.
పూర్వము మోటన తులాదండములే విరివిగ వాడబడు
చుండెడివి. కాని, ఇవి చాల మందకొడిగా పనికేయుట
వల్లను, వాటి కొలతలు పెక్కు. దిడ్డుబాటులకు లోనగుట
వల్లను గురుక్వాకర్ష ణ మావకములు వాటి స్థానమును
ఆగక్రమించినవి.

గురుత్వాకర్షణ మాపకములు: ఇవి _గురుశ్వాకర్షణ
యొక్క సాపేత బలములలోని వ్యత్యాసములను మిక్కిలి
నున్నిత మైన స్పి 9ంగు ద్వారా కొలుచును, స్పి 9ంగునకు
తగిలించిన ఒక చిన్న దవ్యరాశి (తులాదండములో
న్చి 9ంగువలె) ఒక (పదేశమునుండి వేరొక (వదేశమునకు
మారు గురుశ్వాకర్ష్గ ణకు అనుగుణముగ ఆ స్పి 9ంగును
సాగదీయును. భూమి ఉపరితలమునకు అతి సన్నిహిత
ముగ ఎచట బరువై న శిలలు, ఖనిజములు కేం దీక రింపబడి
ఉండునో అచట ఈ ఆకర్షణ సాపేక్షముగా హెచ్చును.
ఈ మాపకములు 0.01 మిల్లీ గాలు - అనగా భూ గురు
త్వాకర్షణ శేతములో 1/10 భాగమును = కొలువగలవు.
అయితే, ఈ కొలతలు తావ డమ ము, అశతాంశము,
రేఖాంశము, భూమి ఉపరితల శిలాసాం[దతలు మొదలగు
బహిరంశములలోని అల్ప భేదముల వలన కూడ మారు
చుండును; అప్పుడప్పుడు భూమిలోని మిట్టపల్ల్స ములవలన,
భూ పృష్టములోని సాం|దతా విభేదముల వలన సై తము
ఆ కొలతలు మారవచ్చును. ఈ మార్పులను సరిదిద్దుటకు
విధానములు కూడ కనుగొనబడినవి.

దిదుచాటులు అన్నియు చేసిన పిదవ, ఆ కొలతలను
ఉపయోగించి, ఆ (ప్రాంతములోని సమాన గురుత్వాకర్షణ
రేఖల (ఐసోగామలు) ను చూపు శేఖా చిత్రములను
తయారుచేయుదురు. ఈ రేఖా చి|తములు గురుశ్వాకర్ష ఇ
శ్ర కిలో గల .వెవరీత్యములను ప్రదర్శించును; గెలీవా,
చెరిటీస్‌, ఇనుము, మాంగనీస్‌ వంటి బరువైన ఖనిజ
నికేపములకు, అల్పసాం[దతకల ఉప్పుగుట్టలు మున్నగు
నిశేపములకు స్థానని ర్లేశము చేయుటలో సహాయపడును;
ఆయా [ప్రాంతముల పంకశళిలా నిర్యాణముల క్రింద కేల
స్ఫటికశిలల యొక్క ఉపరితల నిమ్నోన్నతులను తెలియ
శకేయును.

అయస్కాంత పద్ధతులు: గురుత్వాకర్ష ణ పద్ధతిలో వలె
ఇందు కూడ ఒక సహజ కేతళ క్తి విని యోగింపబడును.
ఈ భూగోళము ఒక పెద్ద నూదంటురాయి. కొన్ని ఖనిజ
నిశేపములకు, శిలాదవ్య రాశులకు అధిక అయస్కాంత
శక్తి కలదు. అవి స్థానిక అయస్కాంత శతేత్రముసవై
విలోమవర్గ సూత్రము (ప్రకారము తమ ప్రథావమును
చూపగలవు. అయి శే, ఈ సంబంధములు గురుత్వాకర్చ ఇ
పద్ధతిలోని వాటికంచు క్రీష్టతరములు, ఏలన, ఖనిజ నికేవ
ములకు (వశ్యేకముగా కొంత స్వతం[త్ర అయస్కాంత
శక్తి ఉండవచ్చును. వాటి అయస్కాంత శే(తములు
భౌమ్య అయస్కాంత జేత్రముతో కలియవచ్చును ; కలి
యక పోవచ్చును, మాగ్నశైట్‌కు, కొన్ని మాంగనీస్‌
ముడి ఖనిజములకు తరుచుగా బలమైన (గువత్వము
ఉండును. అగ్నిశిలలు, రూపాంతరశళిలలు సాధారణముగ
గాఢ అయస్కాంత శక్తి కలవి; పంకశిలల అయస్కాంత
శక్తి తక్కు.వె నది.

అయస్కాంత కేత సాందతను కొలుచుటకు
“గాస్‌'ను యూనిట్‌గ వాడుట పరిపాటి. కాని, ఈ
పద్ధతిలో గామా('గౌస్‌లో 1/105 వంతు) అనబడు యూనిట్‌
'వాడబడును. భూమియొక్క యావత్‌ అయస్కాంత శక్తి
సాం[దత భూమధ్య రేఖ వద్ద 50,000 గామాలు, (ధ్రువ
ముల వద్ద 75,000 గామాలు. మాగ్నమైట్‌ తో మిళితము
లైన కొన్ని ఇనుప ముడి ఖనిజములు (చాల అరుదుగా)
భూమియొక్క అయస్కాంత శ క్మికన్న 50,000 గామాల
చై చిలుకు అయస్కాంత శక్తిని (పదర్శించుచు, స్థానిక
ఎవెవరిత్యములు పుట్టించును, కాబట్టి, ఈ పద్ధతిలో తీసికొను
కొలతలు గురుశ్వాకర్షణ పద్ధతిలో త్రీసికొనవలసినంత
కచ్చితముగా ఉండనక్కరలేదు. అందుకు కావలసిన కొల
మానములను తయారుచేయుట కూడ సులభమే, స్మిడ్స్‌
నిర్మించిన అయస్కాంత మావకము (మాగ్నాటో మీటరు)
ఈ పద్ధతిలొో విరివిగా వాడబడును. చానిలో రెండు రక
ములు కలవు, మొదటి రకము శ&తిజ సమానాంతర ఘటక
ములలోని వ్యత్యాసములను, రెండవది ఉద[గ ఘటకముల
లోని వ్యత్యాసములను కొలుచుటకు అనుకూలముగా
నిర్శింపబడును. శెండిటిలోను స్ఫటిక శిలలతో చేయబడిన
కత్తి యొక్క వాడి అంచుపె గాఢ అయస్కాంత శక్రికల
ఒక ఉక్కు. పలకల జత [ేలాడగ ట్టబడి, ఒక అయస్కాంత
వ్యవస్థ వర్పరువబడును. ఈ వ్యవస్థ మొదటి రకములో
ఉద[గముగను, రెండవ రకములో త&తిజ సమానాంతరము
గను ఉండునటులు కొొలమానము యొక్క_ గరిమనాథి
(గురుత్వ శేందము) సరిచేయబడును, ఈ స్థితులనుండి

312

కలిగిన విచలనములను దూరదర్భ్శని యొక్క కొలబద్ద నవో
యమున కొలుతురు. ముందుగానే నిర్ణయింపబడిన పరి
కరము యొక్క మాన మూల్యములతో విచలనములను
గుణించినచో అయస్కాంత సాం|దతలు లభించును. తావ
క్రమము వలన, అవోర్యాత్రముల తాప వ్యత్యాసముల
వలన, అతాంశము వలన, కారణాంతరముల వలన అయ
స్క్మాంతపు కొలతలు కొద్దిగా మారును. [ప్రమాణీకరించిన
(పృక్రియలను అనుసరించి, ఈ మార్పులకు తగిన దిద్దు
బాటులు చేయబడును. పైన చెప్పిన కారణముల వలన
కొలతలలో ఎట్టి మార్పులు శరాకుండునట్లు నిర్మింపబడిన
అధునాతన అయస్కాంత మాపకములు కలవు; వాటిని
ఏ అతాంశములో పనిచేయుటశకై న శేలికగా సర్జుజాటు
చేయవచ్చును,

దిద్దుబాటులు అన్నియు చేసిన తరువాత ఆ కొలతల
సాయమున సమాన అయస్కాంత సాందతా రేఖలు,
చె పరీత్యములు చూవు రేఖా చితములు గీయబడును. ఈ
చ్నితముల చ్వారా గాఢ అయస్కాంత శక్తి కల ఖనిజ
నిశేపముల లేదా అట్టి ముడి ఖనిజములతో కూడిన అగ్ని
శిలల ఉనికిని గూర్చి ఉపయోగకర మైన సమాచారమును
శెలిసికొనవచ్చును; సర్వే చేయబడిన (పాంతమున పంక
శిలాని ర్భ్మాణముల అడుగున కల స్ఫటిక శిలా వరణపు లోతు
లను అంచనావేయుట, వాటి సిమ్నోన్నతులను చూపు
చిత్రములను కూడ తయారు డేయుట సాధ్యపడును,

విద్యుత్‌ ప్పతులు: ఈ పద్ధతులలో విద్యుత్‌ లేదా
విద్యుత్‌ అయస్కాంత బల డేతములకు ఇనిజములు చూపు
(వతి కియల స్వభావములు అనుశీలింపబడును. ఇందుకు
అనేక విభిన్న పద్ధతులు కలవు, వాటిలో |క్రిందివి మూడును
ముఖ్యము లె నవి:

స్వయం విద్యుత్‌ శక్యతాపద్దతి (నెల్ఫ్‌ పొటిన్షి యల్‌
మెతడ్‌): ఇందు పై రిటీస్‌ వంటి కొన్ని స లెడ్‌ ఖనిజముల
స్వతః (పేరిత [ధువీకరణము వలన ఉత్పన్నమగు సవాజ
విద్యుత్‌ శేత్రళ క్తిని కొలుతురు.

విద్యున్ని రోధక పద్ధతి (శెసిస్టి విటీ మెతడ్‌): ఇందు
ైనమోనుండి కాని, చ్యాటరీనుండి కాని అన్వేషిత
(ప్రాంతముల నేల లోనికి బుజు లేదా ఆవర్తి విద్యుత్‌ (ప్రవా
వామును కృతిమముగా (పసరింపజేయుదురు. చేసి, అందు
వలన ఖనిజ అన్నేషణ కై. పరిశళోధింపబడు (ప్రాంతమున
వర్పడిన విద్యుత్‌ కే(తములను కొలుతురు. కొలచుటకు
మెగ్గర్‌ భూళోధకమును గాని, గిష్‌-రోనీ పరికరమును
గాని, నిష్పత్తి మాపకములను గాని, ఇతర పరికరములను
గాని వాడుదురు.

XI1-—40

ఖనిజ అన్వేవణ - భూ భౌతిక పద్ధతులు

విద్యుత్‌ -ఆయస్కాంత పద్దతి: ఇందు ఆవ ర్తి విద్యుత్‌
(ప్రవావాము ద్వారా నేలను విద్యుత్‌ వంతము చేసి, నేలతో
పాటు విద్యుత్‌ వంతములై న ముడిఖనిజముల వటి చక్కని
విద్యుత్‌ వావహాకముల వలన (్రసారితములై న గాణ
విద్యుత్‌ కే(తములచే (ప్రాథమిక విద్యుత్‌ కేత్రము ఏ
పకారముగ సవరింపబడునో కొలిచి విలువ కట్ట దురు,

తరుచుగా నేలలోని ఖనిజముల విద్యత్‌ వహన సామ
ర్థ్యము విద్యుత్‌ కేతముపై తన [పభావమును నెరపును,
అయితే పైరిటీన్‌, 7లీనా, కాపర్‌ సలెడ్‌ మున్నగు
ధాతు ఖనిజములు మినహో శిలా నిర్భ్మాణములలోని తక్కిన
ఖనిజ ఘటకములు విద్యత్‌ బంధకములో లేచా అత్యల్ప
విద్యుత్‌ వావాకములో అయి ఉండును. పెక్కు అగ్ని
శిలల, పంకళిలల విద్యుత్‌ వహాన సామర్ధ్యము వాటి
రం|ధములలో ఉండు తేమ మీడను సోడియమ్‌ కోరెడ్‌
వంటి విలీన లవణముల మీదను ఆధార పడును,

నీటిమట్టపు లోతును అంచనా వేయుట, కఠిన శిలాతల
ములపై ఏర్పడిన వండలి నిర్భాణముల మందమును కను
గొనుట వంటి &తిజ సమానాంతరముగ వి స్పరించిన నిర్మాణ
ముల అనుశీలనకు విద్యున్నిరోధక పద్ధతి అత్యు త్రమము.
ఉద[గ నిర్మాణముల సరివాద్దులకు, ముడుతలకు, డక్‌ లకు
స్థాన నిర్చేశము చేయుటకు విద్యుత్‌ అయస్కాంత పద్ధతులు
అను వె నవి. విద్యుత్‌ పద్ధతుల [పయోగమునకు సశ్వే
చేయబడ. (ప్రాంతములోని (ప్రత్యేక పరిస్థితులకు, సమన్య,
లకు అనుగుణముగ పెక్కు రకముల పరికరములు, సాంకే
తిక నె పుణ్యములు విని యోగింపబడును.

భూ కంపన పద్ధతి: ఇందు మందుగుండు సామ[గిని
పేల్చి, దానివలన భూమిలో కలుగు స్థితిస్థాపక తరంగముల
(సార వేగమును కొలుతురు. ఈ తరంగములను కొన్ని
శిలలు తక్కిన వాటికన్న త్వరితగతిన (ప్రసరింప జేయగలవు,
భూమిలో కొద్ది లోతు కల రంధములు తొలి, వాటిలో
డైనమైట్‌ను దట్టించి నిప్పంటింతురు. (్రపీలుడు వలన
జనించిన స్థితిస్థాపక తరంగములను జియోఫొన్‌లు అన
బడు సూత్ముగాహి పరికర పరంపర ద్వారా సం|[గ
హింతురు. (పేలుడు జరిగిన వెంటనే నేలనుండి ఈ తరంగ
ములను పెక్కు చోట్ల సం గ్రహించుటకు వీలుగే, (పేలుడు
తావునకు వేరు వేరు దూరములలో పెక్కు జియోఫోన్‌లు
నెలకొల్చ్పుదురు. మందుగుండును (పేల్చిన తణమును,
తరంగములు ఒక్కక్క జియో ఫోన్‌ వద్దకు చేరిన కాల
ములను సైసప్మో( ఫ్‌ అను రికార్డింగ్‌ యంతములో
ఛాయాచి(తిగవాణ విధానమున నమోదు చేయుదురు,
రికార్డింగ్‌ యంత్రములో 1/100 సెకను వ్యవధులను కచ్చి

313

ఖనిజ అన్వేషణ -భూ భౌతిక పద్ధతులు

తముగను, స|క్రమముగను ఫోటో కాగితముపై సమాసనాంతర
నిలువు రేఖలతో గు_ర్తింపగల సాధనము ఉండును.
మిల్లీ నెకనును -కంటితోనే అంచనా వేయవలసి ఉండును
[చూ. భూకంప శాస్త్రము].

జియో ఫోన్‌ లు సంగ హించిన స్థితిస్థాపక తరంగములు
తరుచుగా దుర్శలముగా ఉండును. కాన, అవి విద్యుత్‌
(పవావాములుగా మార్చబడి, భూకంపదర్శని (నైస్మో
(గాఫ్‌ }ి పంపబడ. ను. ఈ యంతములో ్ట విద్యుత్‌
(ప్రవావాములు సూజ్ళు (గాహి గాల్వనీ మీటరులను కంపింప
జేయుటకు చాలినంత శక్తి కలవిగా అధికీక రింవబడును,
గాల్వనీ మీటరులకు విద్యుత్‌ దీపముచే దీపింప జేయబడిన
చిన్న అద్దములు అమర్చబడును. ఒక్కొక్క జియోఫోన్‌
నుండి లేదా ఒకొక్క జియోఫోన్‌ వర్షము నుండి వచ్చిన
తరంగములు ఒక |ప్రశ్యేక గాల్వనీ షీ టరును చేరవచ్చును.
చానిపై వడు కాంతి ఫోటోకాగితముపై నేల ఉపరి
తలమునుండి సం|గహింపబడిన భూకంపన తరంగములకు
అనురూపములై న తరంగ కంపనములను నునిశితముగా
నమోదు చేయును. భూకంపదర్భనిలో ఫోటో శకాగితము
శాలవ్యవధులను నిలువు రేఖల చ్వారా కచ్చితముగ న మోదు
చేయును, _ైపీలుడు జరిగిన తఊతణము కూడ నమోదు
చేయబడును. జియోభొన్‌లనుండి భూకంపన తరంగము
రానిచోట రేఖలు శ&తిజ సమానాంతర బుజారేఖలుగా
గోచరించును. ఆ తరంగములు వళ్చిన వెటనే అవి తరంగ
యుత రేఖలుగా కనిపించును, కావున, మందు (్రోిన
తణమునుండి తరంగములు జియోఫోన్‌ లకు చేరుటకు పట్టు
కాలమును నులభముగా శలిసికొనవచ్చును. _వేలుడు
శావునకు, జియో ఫోన్‌ లకు మధ్య గల దూ'రమును కచ్చిత
ముగ కొల వవచ్చును. (ప్రయాణకాలములను, దూరము
లను శేఖాచ్చితములో ఎదురెదురుగా చితించి, దానినుండి
స్థ తిస్థాపక తరంగముల [ప్రసార వేగమును కనుగొనవీలగును.
ఈ కాల - దూఃర కేఖా చిత్రములు భూతలములోని స్థితి
స్థావక వ్యత్యస్థామండలముల నిర్లేశమునకు కు'డ ఉప
ఇయోగపడును. ఆచరణరిత్యా భూకంపన పద్ధతిలో మరల
చెండు విభిన్న పద్ధతు లు కలవు.

వ|క్రిభవన పతి : ఇందు జియా ఫోన్‌ లను బుజు రేఖా
రూపమున గాని, చాపరూ పమున గాని ఉంచుదురు. (పతి
జియోఫోన్‌ లోను మొద తరంగముమొక్క ప్రయాణ
కాలమును కనుగొని, (పేలుడు తావులకు, జియోఫోన్‌
లకు మధ్య గల దూరములతో చేభాచితమును గీయుదురు,

పరావ రన పద్ధతి: జియోఫోన్‌ లు ఇందు కూడ బుజు
రేఖా రూపముననే ఉంచబడును, కాని, వాటికి, _్రపీఆడు

కాని,

కావులకు మధ్య గల దూరములు తక్కువగ ఉండును.
అనగా భూమిలోని పొరల లోతులతో పోల్చి చూచినపుడు
(పేలుడు తావునుండి జియోఫోన్‌ల దూరము తక్కువగ
ఉండును. వివిధ జియోఫోన్‌ లనుండి సం[గహింపబడిన పరా
వంర్తిత తరంగములు అన్నియు చాదాపు ఒకే శణమున
వచ్చినట్లు స్పష్టముగ సెస్మిక్‌ రికార్డులో నమోదు చేయ
బడును.

ఇటుల పరావ ర్తితములై వచ్చిన తరంగములు పరా
వర్తనము చెందించు భూమిలోని పొరల సంఖ్యను బట్టి
అనేకములు ఒకే రికార్డులో కనిపించవచ్చును. ఈపరా
వర్శ నములు తరుచుగా స్థితిస్థావక ధర్మము వ్యత్య స్తముగ
ఉండు పొరల సరిహద్దులనుండి వచ్చును. ఈ పద్ధతి సము
రపు నీటి లోతులను కొలుచుటకు ఉప యోగించబడు “(ప్రతి
ధ్వనిని కొలుచు” పద్ధతి వంటిది,

ఇతర పద్దతులు : పెన చెప్పిన నాలుగు పద్ధతులకు
తోడు మరికొన్ని పగ్ధతులు కూడ కలవు, భూ తాపన పద్ధతి
అనునది వాటిలో ఒకటి. ఇది నేలలొని ఉప్ప ప్రవావామును,
తాపషక్రమ పాతమును అనుశీలించుటపై ఆధారపడినది,
యుశేనియమ్‌, తోరియమ్‌ వంటి ఖనిజముల రేడియో
ధార్మిక విదళనము మీద ఆధారపడినది రేడియో ధార్మిక
పద్ధతి, అయితే, వీటి వినియోగము చాల పరిమిత మైనది.
నేలలో తొలువబడిన రం(ధములలొెనికి చిన్న చిన్న
యంతములను దించి కూడ భూ భౌతిక కొలతలను తీసి
కొనవచ్చును. విద్యుత్‌, శేడియోా ధార్శిక ఆధారములై న
ఈ కొలతలు అంతర్గత జలముల, నూ నెగనుల అన్వేషణలో
ఉపకరించును.

భూ భౌతిక పద్దతుల వినియోగ క్రమము : ఈ పద్ధతులు
ఇనుము, మాంగనీస్‌, రాగి, సీ'ము, బంగారము మొద
లగు అనేక ధాతు ఖనిజములను; నేల బొగ్గు, చమురు వంటి
అధాతు ఖనిజములను అశ్వేపించుటకు ఉప యోగపడును,
ధాతు, అధాతు ఖనిజముల అన్వేషణకు (ప్రధానముగా
అయసా)_0త, విద్యుత్‌, విద్యుత్‌ అయసా)_0త పద్దతులు
Nien స —_— గనుల Aa
డపుడు అయస్కాంత, విద్యుత్‌ పద్ధతులు కూడ వినియో
గింపబడినను గురుత్వాక ర్షణ, భూకంపన పద్ధతులే విరివిగా
(ప యోగింపబడును, అ*తర్గత జలముల అన్వేషణకు విద్యుత్‌
పద్ధతియే సర్వ త ఉపయు క్రమగును. ఏలన, జలపీఠము
యొక్క లోతును, నీటిలోని లవణ [పమాణమును ఆ పద్ధతి
ద్వారా సుళువుగ అంచనా వేయవచ్చును, నైనిక, ఇంజ
నీరింగు పా కెక్టుల పరిశోధనలకు; డాములు, సొరంగ
ములు, రోడ్డు నిర్మించు స్థలములలో అడుగున కల శిలాపఫరి

314

స్థితులను పరిశీలించుటకు విద్యుత్‌, వక్రీభవన, భూకంపన
పద్ధతులు మిక్కిలి ప యోజన కారులు నూనె గనుల అశ్వేష
ణకు పరావంర్దన భూకంపన పద్ధతి విస్తారముగ వినియో
గింపబకి వేలాది మీటరుల లోతులలో గల తై_లశేత్రములు
కూడ వెలుగులోనికి కొని రాబడినవి.

భూ భౌతిక పద్దతుల (పయోజన పరిమితులు : సాధా
రణముగ భూ భౌతిక ఖనిజాన్వేపణ పద్ధతులు ఏ (పత్యేక
ఖనిజ నికేపముల ఉనికిని (పత్యతముగ శెలువ లేవు. అవి
ఆకృషపికి చాలవరకు పరోతముగ మా(తమే తోడ్చడ
గలవు ఉదా: బంగారము, చమురు, కొన్ని ఇతర నిశేప
ములు పరోకముగనే నిర్రేశింపబడును. బంగారము తర
చుగా క్వార్ట్‌జ్‌ ఈనెలలో చాల అత్యల్ప అనుపాతముఖో
ఉండును. ఎంత సున్నిత వరికరముతోనై నను ఆ శిలలనుండి
బంగారమునకు సంబంధించిన భౌతిక [ప్రత్మిక్రియలు గుర్తింప
లేము. కాని, క్వార్డ్‌ జ్‌ ఈనెలు విద్యుత్‌ |ప్రసారమునకు
గొప్ప అవరోధమును కలిగించును. కాబట్టి, విద్యుత్‌ నిరోధక
సర్వే మూలమున వాటి ఉనికిని కనుగొన వచ్చును. చమురు
గనుల అన్వేషణలో అనుకూ లపడు ఆన్‌టీ సా న్‌లు, గోపుర
ములు ముడుతలు మున్నగు భూగర్భ శిలాకృతులను
మా(తమే కనుగొనవచ్చును. ఇతర (పదేశములలో గడించిన
అనుభవము వలన ఆ నిర్మాణముల నుండి చమురు గాని,
సవాజ వాయువు గాని లభించవచ్చునని భావింపగలము.
్రవ్వకముల వల్లనే ఆ విషయమును ఖరారు చేయగలము.
అనేక సందర్భములలో విద్యుత్‌, అయస్కాంత పద్ధతుల
వలన అమూల్యములై న అనేక ఖనిజములు కీనుగొనబడి
నవి. కాని, ఆ భౌతిక కొలతలకు అవేశిత ఖనిజముల విశిష్ట
ధర్భములతో ఎట్టి ప్రమేయము లేకుండెను.

కావున, భూ భౌతిక పద్ధతులు గు_ప్ప ఖనిజ ని శేపములను
వెలిపుచ్చుట కంచు నేలలోని భౌతిక స్వభావ వై పరీత్యము
లను గుర్తించుటశే [పధానముగ ఉద్దేశింపబడినవని నొక్కి.
చెప్పవలసి ఉన్నది. కాని, ఈ భౌతిక స్వభావ వె_పరీత్య
ములకు సాధారణముగ ఖనిజ నిశేపములతోడనో లేదా
వాటి ఉనికికి చాల అనుకూలములగు భూగర్భ నిర్మాణముల
తోడనో నిర్విశేషముగ శకాకపోయినను కొంతవరశై న
సంబంధము ఉండి తీరును, ఈ అన్వేషణ |[ప్రయోగముల
ఫలితములు ఒకొక్క-సారి విభిన్న లేదా విరుద్ధ వ్యాఖ్యాన
ములకు దారితీసినను తీయవచ్చును, భూగర్భమున లోతుగా
ఉండు ఖనిజములు ఇచ్చు సూచనలను భూమి ఉపరితల
సంజోభములు మరుగుపరచ వచ్చును. కాబట్టి, తిరుగులేని
వ్యాఖ్యానము చేయగలుగుట చాల అరుదుగా మాత్రమే
సాధ్యపడును., ఇంతకు ఈ పద్ధతుల వలన కొన్ని సూచనలు

ఖనిజ అన్వేషణ - భూ భౌతిక వద్ధతులు
మా(తమే లభించును. ఇవి ఖనిజముల సంపాదనకు (త్రవ్వక
ములు ఏ యే [పాంతములందు ఫల[పదములు కాగలవో
నిగ్టేశింపగలవని మాత్రమే చెప్పుట యుక్షము. ఇది ఒక
గమ్యముకాదనియు, గమ్యమును చేరుటకు సాధనములు
మా(తమే అనియు |గహింపదగును.
విమానములనుండి భూ భౌతిక పద్ధతుల |పయోగము :
భూమి ఉవరితలము నుండియే కాక హౌలికాఫ్ట్రర్‌ లలోను,
విమానములలోను ఎగురుచు కూడ పై
ఖనిజ ని డేపముల ఆనుపానులు తీయవచ్చును. నూ నెగనుల
అన్వేషణలో మొదటి మెట్టుగా ఆస్సామ్‌, వళ్చిమ బెంగాలు,
బీవోరు, ఉత్తర[పచేశ్‌, పంజాబు, రాజస్తాన్‌ రాష్ట్ర ముల
లోని వండలి నేలలు ఆకాశమునండి అయస్కా (త పద్ధ
తుల ద్వారా సర్వే చేయబడినవి. భారత (పభుత్స్వపు పర
మాణు శ కిశాఖ పరమాణుళ క్తి ఉత్పాదనకు సాధన
భూతములై న యుశేనియమ్‌, తోరియమ్‌ ధాతువుల అన్నే
వణకు రాజస్తాన్‌, బీవోరు పొంతములలో రేడియో ధార్మిక
సర్వేలు కొనసాగించెను.
భారత దేశములో భూ భౌతిక [పయోగములు : మధ్య
(వచేళలో అయస్కాంత పద్ధతుల ద్వారా మాంగనీస్‌
ఖనిజ నితేపములు నిగ్గేశింపబడినవి. విద్యుత్‌ పద్ధతుల
మూలమున మైసూరు రాష్ట్ర ములలోని పై రిటీస్‌, గాఫైట్‌
గనుల ఉనికి కనుగొనుట జరిగినది. ఆంధ।పదేళ లో అనేక
(ప్రాంతములలో ముఖ్యముగా నెల్లూరు జిల్లాలోని గరి మెన
వెంట |పాంతమున, గుంటూరు జిల్లాలోని అగ్నిగుండాల
పరిసరములను, కర్నూలు జిల్లాలోని గని చుట్టు (పక్కలను,
కొత్త గూడెము సమీపమున కల ఎల్లంబై లు (పాంతము
నను-శాగి నికేపముల అక్వేవణకై_ విద్యుత్‌ అయస్కాంత
పద్ధతుల చ్వారా పరిశోధనలు సాగినవి* అఆగ్నిగుండాలః
ఎల్లంబైలు, గని పరిసరములలో ఆశాజనకములై న
సూచనలు గోచరించినవి; (త్రవ్వకముల చ్వారా అవి
ఇటీవల నిర్ధారణ చేయబడినవి. వీవోరులోని సింగ్‌భమ్‌
(ప్రాంతమును, రాజస్తాన్‌ లోని ఖేత్రీ (ప్రాంతమును రాగి
ని శేపముల అన్వేషణశకై భారత జియలాజికల్‌ సర్వేసంస్థ
విద్యుత్‌, అయస్కాంత పద్ధతుల ద్వారా నర్వేచేయించెను,
ఎగువ అస్సామ్‌లో దైవ్మాపు త్ర లోయలో భూ గర్భమున
గుప్తములై ఉన్న చమురు గనులను అస్సామ్‌ ఆయిల్‌
కంపెనీ గురుశ్వాకర్ప్షణ, భూకంపన పద్ధతులను వినియో
గించి, వెలుగులోనికి కొనిరాగలిగాను. అస్సామ్‌లో నే
నవార్‌ కతియా, హుగీజాన్‌, మొరాన్‌ డప్రాంతములలో
పెద్ద పెద్ద చముగు గనులు భూ భౌతిక సర్వే మూలమున
ఆవిష్కురింపబడినవి, ఎమ్‌. బి, ఆర్‌. ఆర్‌.

పదతుల ద్వారా
ధ

315

ఖనిజ అన్వేషణ - భూ రాసాయనిక వద్ధతులు

ఖనిజ అన్వేషణ - భూ రాసాయనిక పద్ధతులు :
చూ.భూ రాసాయనిక శ్యాన్త్రము.

ఖనిజ నిక్షేపములు : చూ ఆర్థిక భూ శ్యాస్త్రము-
పు. 207.

ఖనిజములు : ఖనిజములను, ఒక విస్పష్ట (పరిధితో
కూడిన) రాసాయనిక సంభ ట్టనము, బాహ్యా జ్యామితీయ
రూపములలో తరుచుగా వ్య క్తీకరింపబడు విస్నష్ట
(స్ఫటిక) నిర్మాణ క్రమము కలిగి, ఒకటి లేదా ఎక్కువ
మూల|దవ్యములతో (పకృతి సిద్ధముగ ఏర్పడు |దవ్య
ములు అని నిర్వచి' పవచ్చును.

ఖనిజముల ఉత్పత్తి రీతులు: ఖనిజములు నాలుగు
విభిన్న రీతులలో రూపొందవచ్చునుః 1. మాగ్గాల (త ప్ప
శిలాదవ్యముల) సృటికీకరణము; 2. (జల) (దావణముల
సృటికీకరణము; లి. ఉత్పత నము (సల్లి మేవన్‌ ); 4. అతః
పూర్వపు ఖనిజముల లేదా శిలల పునఃస్ఫటికీకరణము
లేదా రూపాంతరీకరణము. ఈ నాలుగింటిలౌ మొదటి
శెండును |పధాకము లె నవి.

మాగ్మాల నృటికికరణము: అగ్నిశిలలు [చూ-పు. 166],
వాటిలో అంశీభూతములై న ఖనిజములు మాగ్మా [చూ ]
అనబడు తప్ప శిలాదవ్యము ఘనీభవించిన ఫలితముగ
ఏర్పడినవే: మాగ్యాయందున్న వివిధ మూలదవ్యములు
అనుకూల వరిస్థితులు శారసిల్లి నపుడు సముచిత సంయోగ
నిష్పత్తు లలో మేళవించి, వేరు వేరు ఖనిజములుగా తయా
రగుటకు తగిన స్వేచ్భయు, చలన శీలతయు కలిగి ఉండును.
మాగ్భా యొక్క సంఘట్టనము; స్ఫటికీకరణ సమయమందలి
శక్తి పరిస్థితులు (తాషక్ర మము, _సేషముు చల్లారు రేటు);
మూల |ధవ్యముల యొక్క అయన్‌ ల పరిమాణము,
విద్యుత్‌ ఆవేశము వంటి స్వతస్సిద్ధ ధర్మములు - అను ఈ
మూడు శక్తుల 'పభావమునకు లోబడి వివిధ ఖనిజములు
ఏర్పడును. అగ్నిశిలలలోని సర్వ ఖనిజములు, ఆ శిలలతో
నమ్మిళిశములె ఉండు ఇతర ఖనిజములను (ఉదా: వెరా
కీన్‌ లు, ఆంఫీబోల్‌ లు, అ(భకములు, ఫెల్‌ స్ఫార్‌ లు వంటి
సిలికేట్‌ ఖనిజములు; మాగ్నామైట్‌, ఇల్ళెనెట్‌ వంటి
ఆఫక్సెడ్‌లు, పైరిటీస్‌, పెన్‌ట్లాన్‌ డెట్‌ వంటి సృల్ఫడ్‌లు;
ఇంకను ఎన్నో ఇతర ఖనిజములు) పై విధమున ఏర్పడినవే,
ఇవి అన్నియును కొంత లోతుననే పర్పడును.

జలదావణముల నృటజికికరణము : (రావణములనుండి
ఖనిజములు సృ కీకరించుటకు అనేక పద్ధతులు కలవు.
అందు క్రిందివి రెండును సాధారణములు: 1. విభిన్న
_ర్రావణముల డయా (పతి కియల ఫలితముగా ఒక అ(దావ్య
ఖనిజము ఏర్పడి అవ కేపింవబడుట (ఉదా: కాల్‌ సెట్‌ -

కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌ ); 2. దావకము ఇగిరిపోవుట
వలన (రావణము అతిసంతృ పృమై దానిలోని _దావ్య
యౌగికము నితేపి* పబడుట (ఉదా: ఉప్పు పొతరలు-
హేలెట్‌ మొదలై నవి), ఈ ఖనిజములు ' అన్నియు
భూపృష్థముపై సాధారణ చవాశావరణ పరిస్థి తులలో
రూపొందును.

ఉత్ప్సతనము : ఇది ఒక అ[పధాన పద్ధతి. ఇందు వాయు
వులనుండ యే (ద్రవరూప రహితముగ) స్ఫటికీకరణము
జరుగును - ఉదా: గంధకము.

పునః సృటికిక రణము (రూపాంతరీకరణము) : భూ -
పృష్టముపై న గాని, కొద్దిపాటి లోతులలో గాని ఉండు ఖనిజ
ములు, శిలలు ఒత్తిడికి లోనె |క్రిందికి చాల లోతుల వరకు
(తోయబడినపుడు లేదా అవి మాగ్మా శిలలతో గాని,
(దావణముతో గాని కలసినపుడును, అవి ఆ పరిసరముల
యొక్క నూతన పరిస్థితులలో సుస్థిరముగా ఉండగల
నూతన ఖనిజములుగ, శిలలుగ పునః సృటికీకరించును.
ఉదా: (గాఫైట్‌, సిల్లిమనెట్‌.,

ఖనిజముల ధర్మములు : ఖనిజములకు వాటి రాసా
యనిక సంఘట్టన మే మౌలిక (పాధాన్యము కల లక్షణము,
తరువాతి (పథాన అకణము వాటి నిర్మాణ[క్రమము. ఖనిజ
ముల రంగు, (ప్రకాశము, గీటు, కాఠరిన్యము మొదలగు
భౌతిక ధర్మములు అన్నియును కొంతవరకు వాటి రాసా
యనిక సంఘట్టనము మీద, కొంతవరకు వాటి నిర్మాణ
|కమము వైన ఆధారపడి ఉండును,

ఖనిజముల (స్ఫటిక) నిర్మాణము : ఖనిజముల నిర్మా
ణము దానిలో ఘటకః ములెన పరమాణువులు గాని,
అయన్‌లు గాని బంధితమై ఉన్న రీతిపె ఆధారపడి
ఉండుట వరిపాటి. వాటి బంధనము నిర్పి ప్టమగు ఒక నమూ
నాను, [క్రమమును అనునరించి జరుగును. అందు మూల
(ద్రవ్య కణములు ఏ ఒక దిశయం దైన సమాన దూరములో
ఉండగా; అంతర కణముల దూరము వ్యత్య_స్తముగ ఉండ
వచ్చును లేదా విభిన్న దిశలలో సరిసమానిముగ నే ఉండ
వచ్చును [చూ సం, 2 - పు. 508; 761].

ఖనిజములు తమ లాకుణిక ఆకృతులను (ద్రదర్శించినచో
వాటిని స్ఫటికములు (స్ఫటిక ఖనిజములు) అనియు,
అటుల [పదర్శేంవని వాటిని అస్ఫాటిక (స్థూల) ఖనిజములు
అనియు పేర్కొనుట వరిపాటి. ఖనిజమును ఎక్స్‌ (౫) కిర
ణములతో అనుశీలించి, దాని స్ఫటి కాకృతిని, నిర్మాణము
నందు సౌష్టవముతో కూడిన వి న్యాముసను లేదా ఆ కెండిటి
అభావమును కనుగొనవచ్చును. ఈ సృటి కాకృతులను,
రచనా |క్రమములను అనుశీలించు శాస్త్రమునకు “స్ఫటిక

316

శాస్త్రము'అని చేరు. స్ఫటికాకృతులను, విన్యాన సౌష్ట్రవము
లను నిర్ధగెంచుటవలన ఆ యా ఖనిజములను-ముఖ్యముగా
లాజణిక “ఆకృతి” లేదా “అభ్యాసము” కలిగి స్ఫటికీక రించు
ఖనిజములను-గు ర్తింపగలుగుట సులభ సాధ్యమగును,

ఆకృతి లేదా అభ్యాసము: కాల్‌నై ట్‌, క్వార్‌ ట్‌,
గాశ్నెట్‌ వంటి అనేక ఖనిజములు (పకృతిలో తరుచుగా
చక్కని సృటికాకృతులతోడ నే లభించినను, అప్పుడప్పుడు
అవి స్ఫటిక రా శులుగనో, గడ్డలుగనో రూపొందవచ్చును.
ఇతర ఖనిజములు కొన్నిటికి స్ఫటి కాకృతి పూజ్యమయినను,
వేరొక లాతణిక ఆకృతి లేదా అభ్యానము అనివార్య
ముగ ఉండవచ్చును. ఈ ధర్మములను బట్టి ఆ ఖనిజములను
తేలికగా గు ర్హింపవచ్చును. అట్టి (పథాన అభ్యాసములలో
సర్వ సాధారణములై నవి ముఖ్యములై నవి, కొన్ని దిగువ
చేరొనబడినవి,

భారీ నృటికములు లేదా సృటికరాశులు : ఘనములు -
ఉదా: లీనా, ఫోరెట్‌, పైరిటీస్‌; చ్వాదశానీకములు
(డొడెకా హీడ్రన్‌లు) - ఉదా: గాశ్నెట్‌, షట్యోణ
(హెక్సా గొనల్‌) సృటికములు - ఉదా: క్వార్‌ ట్ట్‌; సమ
చతుర్భుజ (రాంబో హీ|డల్‌ ) సృటికములు - ఉదా;
కాల్‌ సైట్‌; దీర్హీకృత (త్రికోణ (ట్రై గొనల్‌) వట్టక
ములు - ఉదా: టూర్మలీన్‌; దీర్చ ఫల కాక్ళతి కల స్ఫటిక
ములు - ఉదా: వోరన్‌ బ్లెండ్‌, నెశెన్టెట్‌ ; శలాకాకార
(సూదుల కట్ట వలె) సృటికములు - ఉదా: న్మేటలై ట్‌,
సిల్ళొ్‌నెట్‌ ; (ద్రాతగుళుచ్భ్చముల రూపము - ఉదా: పేమ
బైట్‌; స్తంభాకృ్ళతి - ఉదా: జివ్సమ్‌; వలయాశకారపు
పొరలు లేదా గీతలు కల రూపము - ఉదా: ఆగిట్‌,
మాలకై ట్‌; పలుచని రేకులవంటి పొరల దొంతర
రూపము - ఉదా: అ(భకము,
" రంగు : ఒక ఖనిజముయొక్క_ భౌతిక ధర్భ్మ
ములలో మొట్ట మొదట అవేశింపబడునది చాని రంగు.
ఈ అవేకణ సులభతమమైన పనియే కాని దాని రంగును
కచ్చితముగా తెలుపుట మాత్రము తరుచుగా కప్ప సాధ్యము.
చాలవరకు లాజుణిక మైన రంగు కల ఖనిజములు కొన్ని
కలవు; ఆ ఖనిజములలో అంశీభూతములై న మూల ద్రవ్య
ముల వలన వాటికి ఆయా రంగులు సంక్రమించును. ఉదా:
గంధకముయొక్క పసుపు రంగు, మాలశకై ట్‌ యొక్క
ఆకుపచ్చ రంగు. ఆజురై ట్‌ యొక్క నీలి రంగు ఆ ఖనిజ
ములకు లాతణిక ములు; స్వత స్సిద్ధములు, కాని, అనేక
ఇతర ఖనిజములకు సాధారణముగ వాటిలో ఉన్న మలిన
ద్రవ్యములను బట్టి యే రంగు అలవడుచుండును, అట్టి
ఖనిజములలో వాటి రంగులోను, రంగు యొక్క

ఖనీజజములు

వ్యాపనములోను కొంత వ్యత్యానము కనిపించును.
ఉదా: వ(జము, కురువిందము (నీలము, కెంపు), క్వార్‌ ట్‌.

వర్ల ప్రదర్శనము : కొన్ని ఖనిజములకు వాటిని
కొద్దిగా (పొవాటుగా తిప్పినను, వాటిని అవేకించు
దిశను మార్చి చూచినను విభిన్న వర్ణములు (పదర్శించుట
నై జము. ఉదా: ఓపాల్‌, లా(జాడోరై ట్‌.

తళ తళ ప్రకాశము (లస్షర్‌): ఖనిజ తలమునుండి కాంతి
పరావ_్థితమగునపుడు ఆ తలము గోచరించు తీరునకు
“తళ తళ |ప్రకాళము' అని చేరు తళ తోళ (పకాళము ధాతు
తళ తళ, అధాతు తళ తళ అని రెండు రకములు, బంగా
రము, వెండి, రాగి వంటి ధాతువులు లాకశుణికముగ (ద
ర్భించునది ధాతు తళ తళ, లాతణిక ధాతు తళ తళ
కల ఖనిజములకు 7లీగా, చెరిటీస్‌, చాలో పెరిటీన్‌
చక్కని ఉదావారణములు.

“మెరుగులో కల తరగతి భేదములను బట్టి అధాతు
తళ తళలలో |క్రింది రకములు కొన్ని గు ర్తింపబడినవిః

వృజుతుల్యము (ఆడమన్‌ మైన్‌): ఇది వ[జములో వలె
చాల ఉజ్ఞ ఎలముగా ఉండును.

కాచతుల్యము (గాజువంటిది): గాజు వగిలినచోట ఉండు
మెరుగును పోలినది, ఉదా: క్వార్‌ ట్‌,

రెసిన్‌తుల్యము : రెసిన్‌ తళ తళ వంటిది, ఉదా: సాల
రైట్‌.

జిడ్డువంటిది : నూనెపూసిన తలమువలె మబ్బుచారినది.
ఉదా: సశ్చెన్‌ మైన్‌.

ధాతు, అధాతు తళ తళలకు నడుమంతరముగ ఉండు
దానికి ఉపధాతు తళతళ అని పేరు. ఉదాః గ్రాఫైట్‌.

గీటు: గీటు అనగా చూర్దీ కృత మైన ఖనిజము యొక్క
రంగు. (పతి ఖనిజమునకు సాధారణముగ ఇది ఒక స్వాభఖా
విక ధర్మము. ఖనిజమును నునుపారని పింగాణీ తలముపె.
అరగదీసి, తరుచుగా దాని గీటును కనుగొనవచ్చును.

కాఠిన్యము : ఖనిజముపై గీయుటలో గల కష్టము తరు
చుగా దాని కారిన్యమును సూచించును. ఇది ఒక అతిముఖ్య
మైన స్వాథావిక లక్షణము; దానిని నిర్భయించుట కూడ
శేలిక. స్సుపసిద్ధ సాధారణ ఖనిజముల కాఠిన్యములను
_ప్రమాణముగ (గ్రహించి, ఇతర ఖనిజముల కాఠిన్యములను
నిర్ణయించుట పరిపాటి. మోహ్‌ొ ప్రమాణము (ప్రకారము
10 ఖజనిములకు నిర్ణ యింపబడిన కారిన్యములు దిగువ
సేరొొనబడినవి:

టాల్‌ ్కః1 (చేతికి జిడ్డుగా తగులును, గైలి గోటితో
గీయవచ్చును): జిప్సమ్‌ :2 (|వేలిగోటితో గీయ వచ్చును);
కాల్‌ సైట్‌: 3 (గ్రరి గోటితో గీియుట అతికష్ట సాధ్యము,

317

ఖనీజములు
చాకుతో నులభముగా గీయవచ్చును);ఫోగెట్‌:4 (చాకుతో
సులభముగ గీయవచ్చును); ఆవమైట్‌: 5 (చాకుతో గీయ
బడదు, గాజు ముక్కతో గీయవచ్చును); ఫెల్డ్‌స్పార్‌: ఈ
(గాజు ముక్కతో గీయుట కష్ట సాధ్యము); క్వార్‌ ట్ట: 7
(ఉక్కు. ఆకు రాయితో గీయవచ్చును: గాజును గీయగలదు);
టోపాజ్‌:8 (ఉక్కుఆకురాయితో గీయలేము, గాజును సుళు
వుగా గీయగలదు); కురువిందము: 9 (వ[జముచే మాత్ర మే
కోయవచ్చును; గాజును సుళువుగా కోయగ లదు); వ(జము:
10 (వేరొక వ|[జముచే మాత మే కోయవచ్చును).

విశిష్టగురుత్యము : ఒకవస్తువు యొక్క థారమునకు
(గాలిలో) దానితో సమాన ఆయతనము కల నీటి యొక్క
ఛారమునకు మధ్య గల నిష్పత్తి ఆ వస్తువు యొక్క. విశిష్ట
గురుత్వము అనబడును. ఖనిజమును మొదట గాలిలోను,
తరువాత అది నీట మునిగి ఉన్నప్పుడును తూచి, డాని విశిష్ట
గురుత్వమును సులభముగా నిరయింప వచ్చును. గాలిలో
తూచినపుడు దానికి కల భారమును, నీట మునిగి ఉన్నపుడు
అది కోలోయిన భారముచే థాగించినచో డాని విశిష్ట
గురుత్వము లభించును.

రంగు, శాఠిన్యము వంటి భౌతికధర్శములు ఒశే
విధముగా ఉండు శకెండు ఖనిజములను వాటి విశిష్ట గురుత్వ
ములలో కల ఛేదమును బట్టి గు_ర్హింపవచ్చును.

పగులు: దెబ్బ తగిలినపుడు విస్పష్ట తలముల వెంబడి
(క్రమానుగుణ్యముగ చీలుట ఖనిజముల స్వాభావిక ధర్మము,
దీనికి పగులు అని పేరు. ఈ పగులు సాధారణముగ ఖనిజము
యొక్క స్ఫటిక ధర్మముపై ఆధారపడి ఉండును,
ఖనిజము ఏ తలముల పొడవున విరుగునో ఆ తలములు
తరుచుగ స్ఫటికముల పలకలకు సమానాంతరముగ ఉండ
వచ్చును.

ఘన పగులు అనగా ఘన తలములకు సమానాంతర
ముగ విరుగుట అని అర్థము. గెలీనా ఘన పగులును,
కాల్‌ సైట్‌ సమచతుర[స వగులును, అ|భ్రకములు పీన
వగులును (ప్రదర్శించును,

విరుగు : ఒక ఖనిజము విరిగినపుడు చాని భగ్నతలము
యొక్క. లక్షణమును తెలియజేయునది విరుగు. వగులు
గుణములేని ఖనిజములు, అసంపూర్ణ పగులు గుణము కల
ఖనిజములు విరిగినపుడు విరుగు చూపించును,

విరిగిన గాజు వ|క్ర లేదా ఏక శేం[దీయ తలములను
(పదర్శించును, దానికి వలయాశకారపు విరుగు అని చేరు.

ఇతర భంగములుః 1. గరుకు పగులు ఇది వాడి మొన
లతో క్రమరహితమై ఉండును; 2, చీలిక పగులు - పగిలిన
చోటు పీచువలే కనిపించును; లీ. సమభంగము - పగిలిన

తలము నునుపుదేరి ఉండును; 4. విషమ భంగము-పగిలిన
తలము అంత నున్నగా ఉండదు,

(ప్రత్యేక ధర్మములు : కొన్ని ఖనిజములు కొన్ని | ప క్యేక
ధర్మములను (పదర్శించును. అవి విద్యుచ్చక్తి కి, అయస్కాం
త_త్వమునకు సంబంధించిన ధర్మములు.

ఉష్టజన్య విద్యుత్‌ (ధువీకరణము (పై రో ఎల క్రి సిటీ):
స్ఫటి కాకృతులు కలిగి, విద్యుత్‌ వాహాకములు కాని ఖనిజ
ములు కొన్నిటిని వేడిచేసినచే, అవి ఒకే సృటికముపై.
వేరు వేరు భాగములవద్ద ధన, బుణ విద్యుత్‌ ఆవేశములను
సెంపొందించుకొనును. అట్టి ఖనిజములకు “పె.రో ఎల క్రిక్‌”
ఖనిజములు అని పేరు, సౌష్టవ కేందములు లోపించిన
తక్కువ తరగతి సృటికములుగా ఏర్పడు ఖనిజములలో
ఈ ధర్మము _ప్రస్ఫుటముగ కనిపించును. ఉదా: టూర్మలీన్‌,
క్వార్‌ ట్‌.

(పష విద్యుత్‌ (పీజో ఎల క్రి సిటీ) : కొన్ని ఖనిజములను
((పేషమునకు గాని, తన్యతకు గాని గురిచేసినచో, అవి పై న
చెప్పిన విధమున ధన, బుణ విద్యుత్‌ ఆవేశములను పెంపొం
దించుకొనును. ఈ ధర్మమునకు రసేష విద్యుత్తు అని పేరు.
ఉదా: టూర్మలీన్‌ క క్వార్‌ ట్‌.

అయస్కాంత త్త ము: కొద్ది ఖనిజములు వాటి నవాజ
స్థితిలో - అయస్కాంతముచే గాఢముగ ఆకరి ంపబడును,
వాటికి “అయస్కాంత ఖనిజములు” అనిపేరు, ఉదా:మాగ్న
మైట్‌,

మరికొన్ని ఖనిజములు బలమైన అయస్కాంత చేత్ర
ముచే ఆకరి ంపబడుటయో, అపక ర్షింపబడుటయో (ప్రద
ర్భించును. ఆకరి ంపబడునవి ఆనన్న అయస్కాంత (పారా
మాగ్నటిక్‌) ఖనిజములు అనియు, అపకర్శి ంపబడునవి వ్యతి
రేక అయస్కాంత(డయా మాగ్నటిక్‌ )ఖనిజములు అనియు
పేరొనబడును. ఆనన్న అయస్కాంత ఖనిజముల రాసా
యనిక సంఘట్టనములో కొంత ఇనుము తప్పనిసరిగా చేరి
ఉండును. ఆ ఖనిజములను (ఉదా: ఇల్మెనె ట్‌, కోమైట్‌,
ఇనుము మొ॥) ఆర్థిక (పయోజనములకు ఉపయోగించు
నపుడు సమ్మిళిత స్థితిలో ఉండువాటిని విద్యుత్‌ అయస్కాంత
పద్ధతుల చ్వారా వేరుపరచుటకు, సాం|ద్రీకరించుటకు వాటి
ఆకర్షణ తీవతలోని వ్యత్యాసములు చాల ఉపకరించును,

చాక్షుష ధర్మములు : ఖనిజములు భౌతిక శోధనల
(పయోగము సాధ్యపడనంత అతి సూత్ముకణముల రూప
మున ఉన్నపుడు లేదా భౌతిక శోధనలవలన వాటిని ఇద
మిళ్ఞముగ నిర్ణయించుటకు చాలినంతగా వివరములు లభిం
పక పోయినపుడును, వాటిని పలుచని సేలికలుగా కోసి,
వెటోలాజికల్‌ నూత్ముదర్శని క్రంద వాటి చాతువ

318

ధర్మములను అవేకింతురు. సెక్కు. శిలాఖనిజములు సూత
దర్శని (కింద పారదర్శకములుగ గోచరించుటయేశకాక,
వర్ణము, బహువర్ణత (అనగా విభిన్న దిశలనుండి అవేషించి
నపుడు విభిన్న వర్ణములతో కనిపించుట), వక్రీ భవన సూచి,
ద్వి వ|క్రీ భవనము వంటి లాతుణిక చాతువ ధర్మములను
కూడ ద్రదర్శించును. ఈ ధర్మములను నిర్ణయించుట కూడ
చాల వరకు సులభమే. అవి ఖనిజములను గు ర్తువట్టుటకు
కూడ సవోయకారులు శకాగలవు. విరళచ్చేదములలో
నైతము పారదర్శకములుగ కనిపించని ధాతు ఖనిజముల
వంటి కొన్ని ఖనిజముల విషయమున చిన్న చిన్న గడ్డ
లను మెరుగుపెట్టి, పరావర్తిత కాంతిలో ముడి “ఖనిజ
సూత్ముదర్భని” తో అవేషింతురు; అట్టి ముడి ఖనిజములు
కూడ వర్ణము, పరావ_ర్హన బహువర్లత, విభిన్న దశలలో
విభిన్న ధర్మములను చూపుట వంటి లాతణిక చామవ
ధర్మములను (దర్శింప గలవు, ఈ ధర్మములు తరుచుగా ఆ
ఖనిజముల నిదానమునకు ఉపకరింపగలవు.

రాసాయనిక సంమఘట్టనము : సాధారణముగ ఖనిజముల
భౌతిక, చాతుషధర్మములను సులభ తరముగ, శ్రీ ఘతరముగ
నిర్ధరింపగలుగుట వాస్తవమే అయినను, రాసాయనిక,
నిర్మాణ విశ్లేషణతో నిమి త్తములేకుండ, కేవలము ఆ ధర్మ
ముల సవాయముననే ఇదమితశ్లముగ ఖనిజములను గుర్తిం
చుట సర్వదా సాధ్యపడకపోవచ్చును. (ప్రామాణిక రాసా
యనిక విశ్లేషణ ప్రక్రియలను అనుసరించి, ఖనిజములను
విశ్లేషించి, వాటి రాసాయనిక నంఘుట్ట్రనమును కచ్చితముగా
శేల్చుకొన వచ్చును. అయిశే, ఆ [ప్రక్రియలు తరుచుగా సుదీ
ర్పములై వినుగు జనింవ జేయును. రాసాయనిక సంఘట్టన
మును కచ్చితముగ నిర్లయించుట సాధ్యమే అయినను, ఒక
ఖనిజము (యొక్క స్వభావమును నిర్ధరించుటకు, దాని సంఘ
ట్రమునకు,నిర్భాణ కమమునకు గల సాపేతత పరిశీలించుట
ఆవశ్యకము [చూ. భూరాసాయనిక శ్వాసము].

అప్పుడప్పుడు ఒకే రాసాయనిక (ద్రవ్యములు విభిన్న వరి
స్థితులలో రెండు లేదా ఎక్కువ విభిన్న స్ఫటిక నిర్మాణ
ములుగ (అందువలన విభిన్న ఖనిజములుగ) ఏర్పడుట
సంభవించును. ఈ విభిన్న ఖనిజములు సర్వ నమ రాసా
యనిక సంఘట్ట ము కలవి కావచ్చును. కాని, వాటి నిర్మాణ
(కమములు మాత్రమే వేరు వేరుగ ఉండవచ్చును. ఉదా;
రాసాయనిక సంఘట్టనమును బట్టి కాల్‌ నైట్‌ ,ఆరగొనై ట్‌
అను రెండు ఖనిజములు కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌ లు. కాని,
భౌతిక నిర్మాణ ధర్భములలో సాదృశ్యము
పూజ్యము. ఈ సంఘటనకు ద్విరూపత (డ_మార్భిజమ్‌)
లేదా బవహురూపత (పోలిమార్భిజమ్‌) అని పేరు. ఇటు

వాటి

ఖనిజములు - వర్తీ కరణము

లనే రాసాయనికముగ విభఖిన్నములై న రెండు ద్రవ్యములు
సర్వసమనిర్మాణములు కల [దవ్యములుగ ఏర్పడవచ్చును.
అనగా సర్వసమనిర్మాణ కమములు కల కొన్ని ఖనిజముల
రాసాయనిక సంభఘుట్ట నములు వేరు వేరై ఉండుట కలదు.
ఉదా: కాల్‌ సైట్‌, నైడరెట్‌ అను శెండు ఖనిజములు
సర్వసమనిర్మాణక్రమము కలవి, కాని, వాటి రాసాయనిక
సంఘట్ట నములలో తారతమ్యము కనిపించును. ఈ సంఘట
నకు సమరూపత (ఐసోమార్భిజమ్‌) అని పేరు. వైన
చెప్పిన రెండు భూశార్థముల దృష్ట్యా సంఘట్ట నమును,
నిర్యాణ క్రమమును సంయు క్షముగను, పరస్పర సాపేక్షము
గను పరిగణించుట ఆవశ్యకము.

ఇంతేకాక, సమరూపశతా సంఘటనలో ఒక ఖనిజము
యొక్క నిర్మాణమున అంశీభూతములై న మూల |దవ్య
ములలో ఒకటి మరి ఒక మూలదవ్యముచే ప్రతిస్థాపితము
చేయబడవచ్చును; చానివలన _ఖనిజముయొక్క-_ రాసా
యనిక సంభఘట్టనము కొద్దిగనో, హెచ్చుగనో మార్చు చెంది
నను, నిర్మాణ(క్రమము మాము యశథాతథముగనే నిలు
చును. నిజమునకు ఈ (పతిస్థాపన సంఘటన (ప్రకృతిలో
మిక్కిలి తరుచుగాను, అతి వి స్తృతముగాను జరుగుచుండుట
వలన దానిని ఒక మినవోయింపుగా కాక, సాధారణ
నియమమనియే పరిగణింపవచ్చును. ఉదా: డోలమైట్‌
ఖనిజములో శకాల్సియవ్‌కు బదులుగ మగ్నీషియమ్‌
్రతిస్థాపితమగుట (C290); ఆలివీన్‌ ఖనిజములో
మగ్నీషియమ్‌ స్థానమున ఇనుము (పతిస్థాపితమగుట. ఇట్టి
ద్రతిస్థావనములు ఘనదావణములు అని పేరొనబడును,
ఇవి సరళ లేదా సంకీర్ణ ఖనిజములలోను, బంగారము
వంటి ఏపకమూల ద్రవ్య ఖనిజముల లోను నై తము సంభవింప
వచ్చును. అయితే, |ప్రతిస్థాపక - [వతిస్థాపిత మూల దవ్య
ములకు వాటి అయన్‌ల పరిమాణములోను, విద్యుత్‌ ఆవే
శములోను, పరినర అణువులతో కలయు సామర్థ్యము
లోను కొంత సర్వసమత ఉన్నపుడే ఈ (పక్రియ సాధ్య
పడును, అ, న,

ఖనిజములు - వర్గీకరణము : ఖనిజములను వాటి
రాసాయనిక సంఘట్టనమును బట్టి కాని, వాటి స్ఫటిక
నిర్మాణమును బట్టి కాని స్థూలముగ వర్గీ కరించవచ్చును.
నిర్మాణ(క్రమమును అనుసరించిన వర్గీకరణము సహేతుక
మెనది అనుట నిసృంశయము. అయితే, అనేక ఖనిజ
ముల నిర్మాణ|కమము ఇప్పటికిని ఇదమిళముగ నిర్ణయింప
బడ లేదు. అందువలన, నిర్మాణ[క్రమము చాలవరకు చక్కగా
నిర్ధరింవబడిన సిలికేట్‌ ల విషయమున మినహో, ఇతర ఖనిజ
ముల విషయమున ఆ పద్ధతి అంతగా అనుసరింపబడుట లేదు,

319

ఖనిజములు - వర్గీ కరణము

రాసాయనిక సంఘట్టనముపై ఆధారపడిన వర్తీ కరణము
నందు ఖనిజములు వాటిలో కల (ప్రబల ధాతు మూల
(ద్రవ్యమును బట్టి వర్గీ కరింపబడును - ఉదా: ఇనుము ఖనిజ
ములు, రాగి ఖనిజములు, జింకు ఖనిజములు.... లేదా
వాటి ఆమ్ల గణముల (ప్రాతిపదికపై వర్షీ కరింపబడునుు ఉదా:
ఆకై డ్‌లు, సలై. డలు, కార్బొనేట్‌ లు. అయిశే,
ఆమ్ల గణములలో నిర్మాణము, సమరూపత అను అంశ
ములపె. ఆధారపడిన ఉపవర్గ ములు కూడ కొన్ని కలవు,
(ప్రబల ధాతు మూల (దవ్యమును అనుసరించిన వర్గీకరణము
ఖనిజముల సావాచర్యము, ఉత్ప త్తి కమము మొదలగు
గణనీయాంశళ ములను సరకు గొెనదు.కావున, దానికి విస్తృత
వినియోగము లేదు. ఆమ్హగణములను అనుసరించు వర్ణీ
కరణము ఎక్కువ శాస్త్రీయ మైనది. కావున, అనేకులచే
ఆమోదిత మై అవలంబింపబడుచున్నది.

చె వర్గీకరణములోని (పథాన తమ ఖనిజ వర్గములు :
1. సహజ మూల దవ్యములు; 2. సలై. డ్‌ లు; శి. ఆక్సై
డ్‌లు; 4. హేలైడ్‌లు; 5 కార్బొనేట్‌లు; 6 సళ్ఫే
ట్‌లు; 7. ఫాస్ఫేట్‌ లు; 8. సిలికేట్‌ లు.

సహజ మూల్నదవ్యములు : ఇవి ఇతర మూలదవ్య
ములతో సంయోగింపక, (వక్ళతిలో విడిగా దొరకు మూల
(ద్రవ్యములని వాటి చేశే సూచించుచున్నది. అయిశే, ఇవి
(పకృతిలో అరుదుగా మాత్రమే లభించును. ఉదా:
వజము, గ్రాఫైట్‌, గంధకము (అధాతువులు); బంగారము,
ప్లాటినమ్‌, రాగి (ధాతువులు). వీటిలో విలకణములై న
వాటిని గూర్చి వివరములు దిగువ పొందుపర చడ
మయినది.

వ(జుములు : ఇవి చిన్న చిన్న స్ఫటికముల రూపమున
దొరుకును; వీటిలో పారదర్శకములు (వెలుతురును చొర
నిచ్చునవి), అపార దర్భ్శకములు (వెలుతురును చెర
నియ్యనవి) అను శెండు రకములు కలవు. పారదర్శక
వజము అమూల్య రత్నముగ ఉపయోగపడును. నల్లని
అపారదర్శక వ(జము అపర కముగ [చూ], కోత పని
ముట్టుగ ఉపకరించును,వ[జము కాఠిన్యమునకు పెట్టిన పేరు
(కాఠిన్యము 10). కోసి, పలకలు తీర్చి, సానబట్టి, మెరుగు
చెట నచో దానికి అసాధారణమైన దీ పి, తళ తళ ఊఉద్భ
వము, ౫కిరణములు కూడ వ(జము గుండ దస
రించును. శేడియమ్‌ వికింణమునకు గురిచేసినచో వజము
వర్ణ పరివ ర్హనముతో (పజ్వరిల్లును. కడపటి రెండు ధర్శ
ములు నకిలీ వజములకు ఉండవు. కాబట్టి, ఈ ధర్మములు
రెండును ఆసలు వ(జములను సులభముగా గుర్దించుటకు
ఉపయోగపడును.

(పపంచ (సిద్ధి కెక్కి న వ(జపు గనులు ఆఫికా ఖండము
(కింబర్లీ)న |ఇెజిల్‌ లోను, భారతదేశము (ఆంధపదేళ్‌
లోని వజకరూరు, పరిటాలవద్ద, మధ్య ప్రదేశ్లోని పన్నా
వద్ద)లోను ఉన్నవి, వ|జము భారత దేశమున |క్రీ పూ. 800
(ప్రాంతమున తొలిసారిగ వెలుగులోనికి వచ్చెనని తెలియు
చున్నది. భారత దేశము (ప్రాచీన కాలమునుండి వ|జముల
ఉత్పత్తి వినియోగములకు (ప్రసిద్ధి కనినది. (ప్రపంచ
వైచిత్యములలో ఒకటియై, జగత్పఖ్యాతి కెక్కిన “కోహి
నూర్‌” వ(జమునకు, మరికొన్ని వ|జములకు పుట్టినిల్లు
ఛారత దేశమే అని (ప్రసిద్ధి.

(గాఫైట్‌ : ఇది స్ఫాటిక, అస్ఫాటిక రూపములు శెండిటి
లోను దొరకును; నల్లగా ఉండును; చేతికి మెత్తగా,
జిడ్డుగా తగులును, దినికి ధాతు తళతళ కలదు, దీనిని

కాగితము మీద గీచిన నల్లని గుర్తులు ఏర్పడును, పెన్సిలు,

మూస, విద్యుత్‌ అ(గములు తయారుచేయుటకు; కందెన
గను గా.తెట్‌ పనికివచ్చును,

గ్రాఖెట్‌ సాధారణముగ రూపాంతర శిలలలో చిన్న
పొరలు గను, జాడలు గను ఊఉండును,
(ప్రపంచ |పఖ్యాతికన్న గ్రాఫైట్‌ నిశేపములు సిలోన్‌ లో
కలవు, భారతదేశపు తూర్పు కోస్తాలో తూర్పు కనుమ
లలో కూడ |గాఖైట్‌ నికేపములు ఉన్నవి,

బంగారము : నిగ నిగ లాడు పసుపుపచ్చని రంగ్ఫు
ఉన్నత మైన విశిష్ట గురుత్వము (19.8) కల అమూల్య
ధాతువు, మేలిమి బంగారము మె త్తగను, సుత్తితో సాగ
గొట్టుటకు వీలుగను ఉండును. ఆమములు, తారములు
దీనికి ఎట్టి చెరుపు చేయజాలవు. బంగారము ఆక్వా
శరెజియా (దావణములో కరగును; పాొదరనముతో మేళ
వించి ధాతు మిశ్రముగా తయారగును. అంత ర్లాతీయ
ద్రవ్య వినిమయమునందు (ప్రమాణ మూల్యముగను, ఆభ
రణములను తయారు చేయుటకును ఉవకరించుట బంగా
రముయొక్క-_ అతి ప్రధాన వినియోగము. ఆభరణ
ములను తయారు చేయుటకు ముందు రాగిని గాని, వెండిని
గాని బంగారమునకు కలుపుదురు. అందువలన దానికి గట్టి
తనము అలవడును. అట్టి ఆభరణముల యొక్క. బంగారపు
పాలును శేరట్‌ లలో సతెలియపరతురు. ఉదా: 14 శేర
ట్‌ల బంగారము అనగా 24 వంతులలో 14 వంతులు
మేలిమి బంగారము, 10 వంతులు ఇతర ధాతువులు కల
బంగారపు ధాతు మిశము అని అర్థము. కాను బంగా
రము (22 శకేరట్టు) న మేలిమి 22 వంతులును, 2. వంతులు
ఇతర ధాతువులును కలిసి ఉండును. 24 శేరట్ల బంగారము
కల్తీలేని మేలిమి బంగారము [చూ. బంగారము].

కటకాకారపు

320

ఆ(ఫికా, ఆస్ట్రేలియా ఖండములందు, కెనడా, యునై
సెడ్‌ స్రేట్స్‌, సోవియట్‌ రష్యా చేశములలోను EE
చములోని బృవాత్తమ బంగారు నిశేపములు కలవు.
భారత దేశమున మెనూరు రాష్ట ములోని కోలారు, వాట్టే
గనులలోను; ఆంగధ[పచదేశ్‌ లోని అనంతపురము, చిత్తూరు
జిల్లాలలోను బంగారము దొరకుచున్నది.

సనలైడ్‌లు: సమృద్ధిలో కాకపోయినను, రకముల
వె_విధ్యములో సిలికేట్‌ ల తరువాత చెప్పదగినవి నలై
డ్‌లు. ఇవి ధాతువులు గంధకముతో నం యోగించుటవలన
ఏర్పడును.సాధారణముగ ఇవి సరళ యౌగికములు, కాని,
తరచుగా సంకీర్ణ సలై డ్‌లు కూడ ఏర్పడుట కద్దు. ఈ
వర్గమునకు విలక్షణములై_న కొన్ని (ప్రధాన సలైడ్‌లు
దిగువ వివరింపడినవి.

గెలీనా (లళెడ్‌ సృల్ఫ్ఫడ్‌ P55): ఇది బూడిద రంగు,
ధాతు తళ తళ, ఉన్నత విశిష్ట గురుత్వము (7.5) కల
యౌగికము; సరళ ఘన వద్ధతిలో స్ఫటికీకరించును. కాగిత
ముపై దీనిని గీచిన నల్లని గీటు ఏర్పడును. 7ాలీనా జల
తాపక (ప్రై|డో తెర్మల్‌) ని శేపములలో లభించును; నీన
మును సాధించుటకు [ప్రధాన ముడి ఖనిజముగ ఉపకరించును,
ఇది తప్పనిసరిగా జింకు ముడి ఖనిజములతో సమ్మిళితమై
ఉండును; దీనిలోని మలిన (ద్రవ్యములలో తరుచుగా వెండి
ఖనిజములు కూడ చేరి ఉండుట పరిపాటి.

స్ఫాలెర్రెట్‌ (జింకు సల్ఫైడ్‌, 25): ఇది లేత పసుపు
పచ్చని రంగుతో కూడిన ఇటుక రంగు లేదా బూడిద
రంగు కల యౌాగికము; ెసినస్‌ (ప్రకాశము, అప్పుడప్పుడు
కొంచెము ధాతు ప్రకాశము కలిగి ఉండును. ఇది ఒక
ప్రథాన జింకు ఖనిజము; గాలీనాతో సన్నిహితముగ
సమ్మిళిత మై ఉండును.

(ప్రపంచ విఖ్యాతములెన జింకు, సీన నిశేపములు:
1. ఆస్లేలియాళ్‌' ని టోకెన్‌ -హిల్‌ నికేపములు; 2.
యునై బడ్‌ స్లేట్స్‌లోని మైన్టేట్‌ నిశేవములు; కి.
వాయవ్య ఆ|ఫీకా (ఆల్‌ జీరియా, టూనీపియా) నిశేవ
ములు; 4. బర్మా నిశేపములు. భారత దేశమున జింకు,
సీన నికేపములు రాజస్తాన్‌ లో జవాక్‌ వద్ద ఉన్నవి.

పెరిటీస్‌ (ఐరన్‌ సృలె్ఫడ్‌-Fల్క్‌) :
తరుచుగా దొరకు సల్ఫైడ్‌ ఖనిజము. సాధారణముగ ఇది
పసుపుపచ్చని సూత్ము ఘన సృటికముల రూపముననే గాక,
పెద్ద గడ్డల రూపములలో కూడ ఉండును, రంగులోను,
కాంతిలోను ఇది బంగారమును నన్నిహితముగ పోలి
ఉండును. అయితే, దాని పెళుసుతనము వలన, నల్లని గీటు
వలన (బంగారపు గీటు పసుపుపచ్చనిది), అల్బ్పతర విశిష్ట

XI—41

ఇదియే చాల

ఖనిజములు - వర్గీ కరణము

గురుత్వమువలన దానిని నుళువుగ గు _ర్హింప వచ్చును. పరిక
మలలో పెరిటీస్‌ తరుచుగా సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ [చూ.]
ఉత్ప తియందే అత్యధికముగ వాడబడును; ఇనుమును
సాధించుఓకు ఉవ యోగింపబడదు.: పెరిటీస్‌ నుండి సాధిం
చుటకంచు ఇనుమును హేమను ట్‌ (ఐరన్‌ ఆకైడ్‌) నుండి
సాధించుట నసులభతరము. ప్రపంచములో కెల్ల వెద్దవగు
చెరిటీస్‌ నిశేపములు యూరప్‌ లోని స్పెయిన్‌ ,పోర్చుగల్‌
చేశములందు ఉన్నవి.

చాల్చోపైరిటీన్‌ (రాగి, ఇనుము ధాతువుల యుగళ
న్నలె )E్‌ -CUuFeSy): ఇది ఇ త్తడి వంటి పసుపుపచ్చని రంగు,
ధాతు తళతళ కల ఖనిజము. ఇది పై రిటీస్‌ ని చాల సన్నిహిత
ముగ పోలి ఉండును. అయితే, దానికన్న ఇది ఎక్కువ
మెత్తనిది, ముదర రంగు కలది. ఇది లేత ఆకువచ్చ రంగు
కలిసిన నల్హని గీటునిచ్చును. ఇదియొక (పథాన రాగి ఖని
జము; [పపంచమున పలుపాంతములలో జలశాపక నికేప
ములలో లభించును. భారత దేశమున వీవోరు (సింగ్‌ భమ్‌),
రాజస్వాన్‌ (ఖేక్ర, డారిబో), ఆం|ధ|పదేశ్‌ (అగ్నిగుండాల,
గరిమని పెంట, మైలారము), మైసూరు (చితల్‌ దుర్గ జిల్లా)
రాష్ట్రములలో రాగి ని శేసములు కలవు,

అక్రైైడ్‌లు : ఇవి సిలికేట్‌ ల తరువాత (ప్రకృతిలో
సమృద్ధిగా వి స్టరించి ఉండు యౌగికములు; ధాతువులు
అక్సిజన్‌ తో సంయోగించిన ఫలితముగా ఏర్పడును.

క్వార్‌ట్ట్‌ (సిలికన్‌ డై ఆకెడ్‌-51 ౦0): ఇది శిలావరణ
ములో నక్వేసర్వత కనిపించు సాధారణ తమ ఖనిజము;
అనేక అగ్ని, పంక, రూపాంతర శిలలలోని అతి [పథాన
ఘటకము; ఆ శిలలలో తరచు ద్రశ్యేక ఈనెల రూపమున
ఇది ఉండును.

క్వార్‌ ట్‌ షట్యోణపు పలకలు కల పట్టకముల రూవ
మున స్ఫటికీకరించును. స్ఫటికములు పారదర్శకములై,
వర్గరహితముగ గాని, తెర్షిగ గాని ఉండును. గాజువ లె మెర
యుట, వ ర్హులాకారపు (కాంగ్‌ కాయిడ ల్‌) పగులు, అధిక
కాఠిన్యము(7), అల్ప విశిష్టగురుత్వము(2"6) దాని లాకుణిక
ధర్మములు. విశిష్టములై న క్వార్‌ ట్ల స్ఫటికముల పలకలపై
అడ్డ ముగ సొగసైన సూకురేఖలు గోచరించును. పార
దర్శకత, వర్ణము కల క్వార్‌ ట్ల్‌ స్ఫటికములు పుష్యరాగ
ములుగ ఉపకరించును; రంగులెేనివి అనేక చాతువ, నుని
శిత పరికరములలో కటకములుగ, శంకులుగ, విద్యుత్‌
ఉపకరణములుగ, వర్ణమాల దర్భ్శకములో పట్ట కములుగ
పనికి వచ్చును.

సిలికన్‌ డై. ఆకైైడ్‌ శీతల జల దావణముల నుండి
ఆప్పుడప్పుడు అస్పష్ట స్ఫటికముల రూపమున గాని,అస్స్ఫాటి

321

ఖనిజములు - వర్గీ కరణము

కపు ముద్దలుగా గాని అవ"కేపింపబడి, ఆగిట్‌, ఓపాల్‌,
ఛాల్సిడోనీ వంటి యౌగికములుగ వర్పడవచ్చును,

లేత బూడిదరంగు లేదా శతెలుపురంగు కలిగి ఆగిట్‌
అర్థ పారఠదర్శకముగా గాని, అపారదర్శకముగా గాని
ఉండును. విలకణములై న సూక్ష్మ వలయములవంటి గీతల
వలన ఆగిట్‌ ను నులభముగా పోల్చవచ్చును.

ఓపాల్‌ కొద్దిగా శెలుపు లేదా మీగడరంగు కల
ఖనిజము. వారివిల్లువలె రంగులను |వదర్శించుట దాని
చె_లతణ్యము.

ఆగిట్‌, ఓపాల్‌ రెండును తరుచుగా జాతి తక్కువ
రత్నములుగ ఉపయోగవడును. ఆగిట్‌ సునిశిత [తాసు
లందును, కల్వములు, కొన్ని పారిశ్రామిక, శాస్త్రీయ
పరికరములు తయారుచేయుటకును పనికివచ్చును.

హేమబైట్‌ (ఐరన్‌ ఆక్సైడ్‌ - F౦): ఇది ఇటుక,
బూడిదరంగులకు మధ్యన ఉండు రంగు, ధాతు తళతళ కల
ఖనిజము, దీనిని గుర్తించుట శేలిక, ఇది ఇనుమునకు ప్రధాన
తమమైన ముడిఖనిజము; (ప్రపంచమున పెక్కుచోట్ల దొర
కును. సాధారణముగ (రాతాగుచ్భముల రూపమున
ఉండుట దాని స్వభావము.

మాగ్నబైట్‌ (ఐరన్‌ ఆృక్సెడ్‌, "ణ్య ర్మ) ఇదియును ఒక
(పథాన ఇనుప ముడిఖనిజము. దాని నలుపురంగు, నలుపు
గీటు, గాఢ అయస్కాంత ధర్మములనుబట్టి మాగ్నమైట్‌ ను
ఇతర ఖనిజముల నుండి శేలికగ గు ర్హింపవచ్చును: ఇది
అయస్క్మాంతముచే ఆకర్షి ంపబడును; తరుచు తాను కూడ
ఒక నూదంటురాయివలె మేకులను, సూదులను ఆక రిం
చును. స్వీడెన్‌ లోని కిరూనా నిశేపములు, సోవియట్‌
రష్యాలోని ఊరల్‌ పర్వతములలోని ని కేపములు [ప్రపంచ
_్రసిద్ధికల మాగ్నమెట్‌ నికషేపములు.

అల్మెనైట్‌ (ఇనుము బైటానియమ్‌ ధాతువుల జంట
ఆనె డ్‌ FeO TiO,): ఇది లేత బూడిద రంగుతో కలిసిన
నలుపురంగు, నలుపు గీటు, ధాతు తళతళ, దుర్భల మైన
అయస్కాంత శక్తి కల ఖనిజము; తరుచుగా మాగ్న
మైట్‌తో సమ్మిళితమై ఉండును. త్రువ్పు వట్టని ఉక్కు
(స్టైయిన్‌ లెస్‌ స్టీల్‌) తయారీకి అవసరమగు మై టానియికు
ధాతువునకు ఇది ఒక [పథాన ఖనిజము; చూర్గీభవనమును
నిరోధింపిగల శ కికలది అగుటచే తరుచుగా ప్లాస్టర్‌ నిశేప
ములలో సాం|దీకరింపబడి ఉండును; వర్ణ।దవ్యములు,
పూతరంగులు తయారుచేయుటకు ఉపకరించును, భారత
దేశములో పశళ్చిమతీర మున శేరళరా ష్ట్రములోని తిరువ
నంతపురము వద్ద సమ్ముదతీరపు ఇసుకలలో ఇల్ళెనెట్‌
విరివిగ లభించుచున్న ది.

(కోమైట్‌ (ఇనుము (కోమియమ్‌ ధాతువుల. జంట
ఆనకైడ్‌ FeCణ0,): నల్లని లేదా లేత బూడిదరంగు కలి
సిన నల్ల ని రంగు, అధాతు తళతళ, మధ్యమ విశిష్ట గురుత్వము
(4-1-4.9) కోల ఖనిజము. [కోమియమ్‌ ధాతుసాధనకు
ఇదియే [పధానతమమైన ముడిఖనిజము. ఇది తరుచుగా
అతిజారక హ్లూటానిక్‌ అగ్ని శిలలతో సమ్మిళితమై
ఉండును. భారత దేశమున ఆం[ధ (కొండపల్లి), ఒరిస్సా,
బీహారు, మైసూరు రాష్ట్రములలో |కోమైట్‌ లు స్వల్పరాళు
లలో కలవు,

హేలైడ్‌లు: ఇవి ఫ్లోరీన్‌, క్లోరీన్‌, [టోమీన్‌, అయిడీన్‌,
అను హేలొజెన్‌ల ధాతువులతో సంయోగించుట వలన
ఏర్పడినవి.

హేలైట్‌లు : (సోడియమ్‌ క్లో రెక్‌ Na C1): ఇది
హేలైడ్‌ వర్గములో విస్తృత వ్యాప్తి చెంది ఉండు
ఖనిజము; వర్ణ రహితముగనో, తెలుపుగనో ఉండును; అల్ప
కారిన్యము (2), అల్ప విశిష్ట గురుత్వము (2:2) కలది;
నీటిలో అవలీలగా కరగి, ఉప్పురుచిని ఇచ్చును. ఇది ఆవోర
పదార్థములలోను, రాసాయనిక పరిశ్రమలలోను రాతి
ఉప్పుగను ఉపయోగింపబడును, దీని భారీ నిశేపములు
సోవియట్‌ రష్యా (ఊరల్‌ పర్వతములు), జర్మనీ
(స్ట్రాస్‌ ఫర్ట్‌), పాకిస్తాన్‌ (పశ్చిమపంజాబు) చేశములలో
కలవు.

స్లోరెట్‌ (కాల్సియమ్‌ ఫ్రోూైడ్‌-C4 F): ఇది సరళ ఘన
పద్ధతిలో ఘనముల (క్రింద సృ్ఫటికీకరించును; వర్ణ రహి
తము లేదా లేత పసుపుపచ్చ, ఆకుపచ్చ, నీలి ఎరుపు,
ఊచదా, నీలిరంగుఛాయ కలిగి ఉండును; పారదర్శకము
లేదా అర్ధపారదర్శకము; గాజువలె మెరయును. దీని
కాఠిన్యము (4). విశిష్ట గురుత్వము (8.1), ఇది యొక
స్ఫోరక ఖనిజము; అనగా చీకటిలో అతి నీలలోహిత
కిరణములకు గాని, వేడికి గాని గురిచేసినచో (ప్రకాశించును.
ఫోూట్‌ ఇనుము ధాతుసాధనలో ఫ్టక్స్‌గా వాడబడును .
ఛారత దేశమున గుజరాత్‌ (అంజాడో[గా), మధ్య ప దేశ్‌
రాష్ట్రములలో (పయోజనకంములెన ఫ్లోరెట్‌ నిక్నేవ
ములు కలవు.

కార్చొనేట్‌లు: ఇవి కార్మానిక్‌ ఆసిడ్‌ లవణములు;
సాధారణముగ ఉన్ల లేదా శీతల జల ద్రావణముల నుండి
అవ కేపింపబడును.

కాల్‌సైట్‌ (కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌ C౩౦0): ఇది
సర్వసాధారణ మైన కార్బొనేట్‌; వర్థరహితముగ లేదా
అప్పుడప్పుడు తెల్లగ, శేనె పసుపు వచ్చరంగుగ, ఊదా
రంగుగ, లేత నీలిరంగుగ కూడ ఉండవచ్చును, కాల్‌ సైట్‌

322

పారదర్శకము, అ ర్హపారదర్శ్భకము లేదా అపారదర్శకము
కూడ కావచ్చును. ఆమములతో కలిసినపుడు అది బుస్సుమని
పొంగును, ఇ (త్రిభుజ పద్ధతిలో స్ఫటికీకరించును సమగ
మైన సమచతుర[నపు (రాంభో పెడల్‌) పగులు గలిగి
ఉండును. ఆరగొనెట్‌ (కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌,
C80): నెడరైట్‌ (ఐకన్‌ కార్బొనేట్‌ ) ఖనిజములు
కూడ లాకుణికములై న కార్బొనేట్‌ లు.

సల్ఫేట్‌లు: ఇవి తరుచుగా జల(దావణములనుండి అవ
కేపణము ద్వారా ఏర్పడును.

జిప్పమ్‌(సోదక కాల్సియమ్‌ సల్ఫేట్‌ -C౭ 50 21, 0)
ఇది (ప్రకృతిలో ఉప్పునీళ్లు ఇగిరిపోయినపుడు ఏర్పడును.
వర్ణ రహితముగనో, ఊచా, లేతనీలి రంగులలో ఒక రంగు
కలిగి యో ఉండవచ్చును. జిప్పమ్‌ కాఠిన్యము చాల తక్కువ
(2), విశిష్ట గురుత్వము 2. లి, ఇది సిమెంటు, కృతిమ
ఎరువుల పరిిశమలలోను, కొన్ని రాసాయనిక పరిశ్రమల
లోను ఉపయు క్షమగును.

పెరై టీస్‌( బేకియమ్‌ సల్ఫేట్‌ -B& 5౦): ఇది పూతరంగు
(పెయింటింగు) ల పరిశ్రమకు ఆవశ్యక ఖనిజము. పెటోలి
యమ్‌ అన్వేషణలో బురద చనేలలలో తొలపడములు
సాగించుటకు, కొన్ని రాసాయనిక వరిశ్రమలకు కూడ
ఇది అవసరమగును. పెళై టీస్‌, దాని ఉన్నత విశిష్టగురు
త్వము (4-5) వలన థారస్ఫటిక మృత్తిక (హెవీస్సార్‌ )
అని కూడ పిలువబడును, అల్చ కారిన్యము, అర్థపారదర్శకత
కలిగి, ఇది సాధారణముగ తెల్లగ ఉండును. అయితే,
మలిన (ద్రవ్యముల ఉనికి మూలమున క్వాచిత్క ముగ
ఇటుక, గులాదీ, బంగారు రంగులలో ఏదో ఒక రంగు కలిగి
కూడ ఉండవచ్చును, కాల్‌ నైట్‌ వలె ఇది ఆమ్లునంవర్క
మున బుస్సుమని పొంగదు; దీని వగుళ్లు కూడ కాల్‌ సైట్‌
పగుళ్ళవలె వలయాకారమున గాక, పరస్పర లంబము లై.
ఉండును. ఈ కెండు గుణభేదములను బట్టి కాల్‌నైట్‌
నుండి పెరెటీస్‌ను శేలికగా గు_ర్హింపవచ్చును. విశిష్ట గురుత్వ
తారతమ్యమును, కాఠరిన్యములో గల భేదమును బట్టి దానిని
జిప్పమ్‌నుండి కూడ గుర్తించుట నులభమే.

ఫాస్పేట్‌లు : ఈ ఖనిజ వర్గ మునకు లాతశుణిక [ప్రతినిధి
ఆపశైట్‌ (కాల్సియమ్‌ ఫాస్ఫేట్‌ ). ఇది అనేక అగ్ని శిలల
లోను, పంకశళశిలలలోను ఉపాంగ ఖనిజముగ ఉండును,
అయిశే, ఇది ఆర్థికముగ [ప్రయోజనకారి కాగలుగు
నంత సాం దీకరింవబడి ఉండుట అరుదు.
ఎరువుల పరిశ్రమకు ఇది ఒక విలువైన ముడిఖనిజము.
భాస్వరమును తయారునేయుటకు కూడ ఇదియే ముడి
వస్తువు [చూ. ఎరువులు-పు. 261].

సమృద్ధిగా

ఖని జములు - వర్గీకరణము
సిలికేట్‌లు : శిలా నిర్మాణ ఖనిజములలో సిలికేట్‌ లు
(ప్రథానములై నవి. సిలికేట్‌ లలో సిలికన్‌, ఆక్సిజన్‌ మూల
(్రవ్యముల మధ్య గల సంబంధము ఒక యౌగికవరంపర
ఉత్పన్న మగుటకు హపేతువగుచున్నది. సిలికన్‌ పరమాణువు
ఆక్సిజన్‌ పరమాణువులను (కాంతికరముగా పంచుకొను
టచే ఆ యౌగికములు ఉత్పన్న ములగుచున్న వి.
సాధారణముగ ఒకొక్క. సిలికన్‌ పరమాణువు చతు స్ప
లక (ఇటా హెడ్రల్‌) రూపమున నాలుగు ఆక్సిజన్‌ పర
మాణువులతో బంధితమై ఉండును. సిలికన్‌ చతురో్యజనీయ
ధాతువు (5+), ఆక్సిజన్‌ ద్వియోజనీయము (02).
కాబట్టి ఒక (5: 0) చతు స్తలకములో 4 బుణయోజనీయ
ములు మిగిలి ఉండును. అందువలన రెండు ద్వి యోజనీయ
ధాతువుల లేదా నాలుగు ఏకయోజనీయ ధాతువుల
సంయోగమున (విద్యుత్తు) బుణ విమోచనము కలిగి, ఆ
ఖనిజము (ప్రక్యేక చతు స్తలకముల రు*పమున నిల్వ గలు
గును. ఇటి ఖనిజములకు నిసో సిలికేట్‌ లు అని పేరు. ఉద?ః
అరివీన్‌లు (M9 F౭), (310). ఇవి ఆకుపచ్చరంగు,
మధ్యమ కాఠిన్యము (6-7), లి.8 నుండి లి.5 వరకు విశిష్ట
గురుత్వము కల ఖనిజములు. ఇవి కణాత్భ్మక గుచ్భముల
రూపమున ఉండును; అతిజారక అగ్నిశిలలలోను, కొన్ని
తారక అగ్నిశిలలలోను కనిపించును, ఆలివీన్‌ లకు ఆర్థిక
ప్రాముఖ్యము పూజ్యము. అయిశే, పారదర్శకములై న
రకములను రత్న ములుగ ఉప యోగింపవచ్చును.
శెండు నర్మ చతు స్హ్వలకములలో ఒక్కొక్కటి ఒక
ఆక్సిజన్‌ పరమాణువును పంచుకొనినపుడు అవి (51, 0)
యొక్క బంధిత శంఖలములుగ తయారగును; ధాతుపర
మాణువులు శృంఖలముల మధ్య అనుసంధింపబడును. ఈ
నిర్మాణమును పై రాక్సీన్‌ ఖనిజవర్గము చక్కగా దృష్టాంతీ
కరించును. ఉదాః ఆగిట్‌, ఇది కాల్సియమ్స్‌ సోడియమ్‌,
మగ్నీషియమ్‌, ఇనుము, అల్యూమినియము ధాతువుల
సంకీర్ణ సిలికేట్‌; పైరాక్సీన్‌ లలో సర్వసాధారణమైన
రకము; అనేక మాధ్యమిక, తారక అగ్నిశిలలలోను,

కొన్ని రూపాంతర శిలలలోను కనిపించును. ఆగిట్‌
లేత ఆకుపంచరంగుతో కూడిన నలుపురంగును, సమగ
మైన పట్టికాకారపు పగులును కల ఖనిజము; ఏకనత

పద్ధతిలో సృ్ఫటికీకరించును. దానిని కంటితోను, నూత
దర్భని సవోయమునను గుర్తింపవచ్చును. హైపర్‌ స్పీన్‌,
ఎన్‌స్టాయుట్‌, డై ఆప్‌ సైడ్‌, ఐజరీన్‌ అనునవి మరికొన్ని

సపెరా

సాధారణ పై
చెండు 5 ర్మా చతు స్థలకములలో ఒకొక్క ఆక్సిజన్‌

పరమాణువును, ప్రతి రెండు చతు స్ప్హలకములకు వై_కల్చిక

న్‌ లు.

323

ఖనిజములు - వర్గీ కరణము

ముగా మరొక ఆక్సిజన్‌ పరమాణువును విభ క్షముచేసి కానీ
నపుడు, తత్ఫ్సలిశ ముగ (314 011) యుగళ శృంఖలములు
ఏర్పడును. ఇట్టి నిర్మాణ డ్రమమునకు ఆంఫిబోల్‌ లు
లాతుణిక [పతినిధులు అని చెప్పవచ్చును. ఉదాం:హోరన్‌ బ్లెండ్‌

(CaNa), (Mg Fe2+),, (Al, Fes+) (AlSi, O,,)
(౦f). వెరాక్సీన్‌ వర్గ్లమున ఆగిట్‌ వలెనే, ఆంఫి

బోల్‌ వర్గమున ఇదియే సర్వసాధారణమైన ఖనిజము,
అగ్ని, రూపాంతర శిలలు శెండిటిలోను ఉండును. రంగు,
కాంతి, కారిన్యము మొదలగు భౌతిక ధర్శములలో ఇది ఆగి
టొను సన్నిహితముగ పోలి ఉండును, రెండు ఖనిజములను
సూత్ముదర్భ్శని (క్రింద పరిశీలించుట వలన తప్ప, ఇతర విధ
ముల గు ర్లుపట్టుట తరుచుగా కష్ట సాధ్యము,

చన చెప్పిన శృంఖల రకములు యుగళ శృంఖల రక
ములు అయనో సిలికేట్‌లు అని వ్యవవారింపబడును.

చతు _సలకములు (ఏ5! ర్మ)నాలుగు ఆక్సిజన్‌ పరమాణు
వులలో మూడిటిని పంచుకొనినపుడు ఏర్పడు నిర్మాణము
శేకులవంటి షీట్‌ నిర్మాణము అని వేరొనబడును, ఈ
(514011) నిర్మాణ క్రమమునకు అ[భకములు చక్కని
నిదర్శనములు, వాటికి ఫిల్గో సిలికేట్‌లు అని పేరు, ఉదా:
మస్కోవైట్‌ (పొటాష్‌ అ[భకము), బయోమైట్‌ (నల్ల

అ(భకము). మస్కోవైట్‌ పలుచని పొరలుగ ఉన్నపుడు.

వర్భరహిత మైనది; స్థితిస్థాపకత, పారదర్శకత కలది, అదే
శేకుల రూపమున ఉండును; వాటిని చాల పలుచని పొరల
క్రింద విడదీయవచ్చును. మస్కోవైట్‌ దృఢమైన తావ,
విద్యుత్తు బంధకము కావున అది విద్యుత్‌ పరికరముల
లోను, ఎలక్ట్రానిక్‌ సామ(గిలోను విస్తారముగ విని యోగింవ
బడును,

భారత దేశమున నీహోరు, రాజస్తాన్‌, ఆంధ |వదేళ్‌
(నెల్లూరుజిల్లా) రా ష్ట్ర ములలో (అ భకములతో కూడిన)
పెగ్మమైట్‌ శిలలనుండి మేలిరకపు మస్కో_వెట్‌ విరివిగ
లభించుచున్నది.

బయోశైట్‌ పెక్కు అగ్నిశిలలలోను, రూపాంతర
శిలలలోను వి_సృతముగ వ్యాపించి ఉండును, కాని చానికి
ఆర్థిక రిత్యా విలువ మృగ్యము.

చతు _స్హలకములు (5 0) నాలుగు ఆక్సీజన్‌ పరమాణు
వులను పంచుకొనునపుడు డ్రైవరిమాణిక నిర్మాణములు
కల ఖనిజములు (ర్మ 0) వర్పడును, శిలావరణమునందు
శిలానిర్మాణ ఖనిజములలో అన్నిటికన్న అధిక సమృ ది దిగా
దొరకు ఫెల్‌స్పార్‌లు ఈ నిర్మాణ |క్రమమునకు మంచి

దృష్టాంతములు, ఇదిగాక సిలికన్‌ -ఆక్సిజన్‌ చతు స్పలక

ములలోని సిలికన్‌ మూల ద్రవ్యములో ఒకటి గాని, రెండు

గాని అణువులకు (ప్రత్యామ్నాయముగ అల్యూమీనీయము
వంటి వేరొక మూల దవ్యము (పతిస్థావన రీత్యా చేరి ఉండుట
ఫైల్‌ స్పార్‌ ల (అ|భకముల, ఆంఫిబోల్‌ లతో సవ మరి
యొక (ప్రధాన అక్షణము. ఉదా: es §8-(Al SiO );
అనారక్తెట్‌ -౦౩ (క్క 59 0). వీటికి "బక్టో_సిలి కేట్‌ లు
అని పేరు, లేతరంగులు కల ఖనిజములలో ఫెల్‌స్స్పార్‌ లు
(ప్రథాన వరము; శిలల - ముఖ్యముగా అగ్ని, రూపాంతర
శిలల-ని ర్యాణమున అంశీభూతములై న ఖనిజములలో అవి
50-60% వరకు ఉండును. అవి లేత నలుపు, లేత ఇటుక,
లేత ఆకుపచ్చ రంగులు కలవి. ముత్యముల వలె ప్రకా
శించును. వాటి కాఠిన్యము (6); విశిష్ట గురుత్వము (2.6).
వాటిలో రెండు ఉపవవర్గ ములు కలవు, !

పొటాష్‌ ఫెల్‌స్పార్‌లు : వీటిలో ముఖ్య మైనవి ఆరో
శ్లేజ్‌, మెక్రోక్షెన్‌ ఖనిజములు. ఇవి ఆమ్లక, మాధ్యమిక
అగ్నిశిలలలోను, వెగ్మమైట్‌ శిలలలోను, కొన్ని రూపాం
తర శిలలలోను కనిపించు సాధారణ ఘటకములు. లేత
ఊదా లేదా లేత ఆకుపచ్చరంగుతో ఏర్పడుట వాటి
స్వభావము. ఇది పింగాణీ పరిిశమకు చాల ఉపయు క్ల
ములు; చూర్జీ భవనమునకు గురియెనపుడు ఇవి చీనా
మన్నుగ లేదా కయోరలిన్‌ గా మారిపోవును.

ప్లాజియోక్లేజ్‌లు : ఇవి సోడియమ్‌ - కాల్సియమ్‌ ఫెల్‌
స్పార్‌ లు; తెల్లగా ఉండును లేదా ఇటుక, బూడిదరంగు
లలో ఒక రంగు కలిగి ఉండును. అవి సోడియమ్‌ అధిక
ముగా కల రకములకు, కాలర్సియమ్‌ అధికముగా కల రక
ములకు మధ్య ఒక అవిచ్చిన్న నమరూవ పరంపరగా ఏర్ప
డును; అన్ని అగ్ని శిలలలోను విస్తారముగ ఉండును,
అయితే, కాల్సియమ్‌ అధికముగ కల రకములు తారక శిల
లలో ఎక్కువ తరుచుగా కనిపించును; సోడియమ్‌ అధిక
ముగాకలవి గ్రానై_ట్‌లు, సైెనైట్‌లు వంటి శిల
లలో మాత్రమే ఉండును. సూత్ము దర్భని సహాయము
లేకుండ సై రెండు వర్గములకు చెందిన వేరు వేరు ఖనిజ
ములను గుర్తుపట్టుట తరుచుగా కష్టసాధ్యము.

గార్నెట్‌: ఇది యొక లాకుణిక మైన ద్రథాన రూపాంతర
ఖనిజము. నిజమునకు ఇది ఇనుము, కాల్సియమ్‌, మగ్నీ
షియమ్‌, అల్యూమినియము ధాతువుల సంకీర్ణ సమరూప
సిలికేట్‌ ల వర్గము అని చెప్పవచ్చును. గాశ్నెట్‌ లేత
ఎరుపుతోకూడిన ఇటుకరంగు కలది; తరుచుగా అపారదర్శ
కము; సరళ భఘనవద్ధతిలో ద్వాదశ పలకలు గల డొడెకా
పాౌ(డ్రన్‌, బుపీజో పౌ డ్రన్‌ల రూపమున సృ్ఫటికీకరించును,
దాని కాఠిన్యము (7-7.5) ను, రంగును, గాజువ లె జిడ్డుగా
మెరయు గుణమును బట్టి గాశ్నెట్‌ ను గుర్తువట్టుట శేలిక,

324

గర్నెట్‌ అవఘర్హ కముగ ఉపకరీంచును. పారదర్శకమై
ఉన్నచో దానిని రత్నముగ విని యోగింపవచ్చును.

ఫెల్‌ సాశాయిడ్‌ లు, ఎపిడోట్‌ లు, స్క్మాపోలైట్‌లు,
జియోలై ట్‌లు, ఏండలు?నై ట్‌, సిల్లీమనై ట్‌, కెయ్‌నై ట్‌
అనునవి శిలానిర్మాణ సిలి కేట్‌ వర్గమునకు చెందిన మరి
కొన్ని సాధారణ ప్రధాన ఖనిజములు,

బంకమన్ను ఖనిజములు: ఇవి ఒక విలక్షణ వర్గమునకు
చెందిన ఖనిజములు; రూపాంతరీకరణమునకు గురికాని
పంకళశిలలలో కనిపించును. రాసాయనిక సంఘట్ట నము
(పకారము అవి సోదక అల్యూమినియము సిలికేట్‌ లు;
అస్పష్ట స్ఫటిక నిర్భాణ[క్రమముతో అత్యంత సూక్ము
కణముల పరిమాణము కలిగి ఉండును. ఈ వర్షములో
మాంట్‌ మోరిల్లో నైట్‌, హౌల్లోయ్‌నైట్‌, డన కల్‌
కెయ్‌నై ట్‌ ఘొరలగు (వ క్యేక ఖనిజములు సెక్కు. కలవు
కాని, సూత్మదర్భ్శని (క్రింద నైతము వాటిని వేరు వేర
గు ర్హింపగలుగుట కష్షసాధ్యమే కాక, తరుచుగా అసాధ్యము
కూడను. అయితే, విచ్చేదక తాషక్రమములపై ఆధార
పడిన వ్యత్య స్ప తాపవి శ్లేషణ, ౫- కిరణ విశ్లేషణ, ఎల
ఫ్ర న్‌ సూత్ముదర్శని పరిశీలనములు మొదలగు (ప్రక్రియల
వలన ఈ వర్గములోని వేరు వేరు ఖనిజములను గుర్తు
పట్టుట, విడదియుట సాధ్యపడవచ్చును.

బంకమన్నులు వాటి భౌతిక, రాసాయనిక ధర్శ్మము
లను బట్టి బహుముఖ |ప యోజనములకు పనికి వచ్చును,
ఉదా: అ మృత్తికలు రిఫౌక్ట రీలను, ఘటమృ త్తికలు
ఘటములు, ఇటుకలు," మొదలగు వస్తువులను
తయారుచేయుటకు ఉపకరించును. చీనా మన్ను (కయో
లిన్‌), పింగాణి, కాగితము, రబ్బరు మున్నగు పర్మిశ్రమ
లలో ఉప యోగింపబడును. ఈ నే

ఖనిజ శాస్త్రము (మినరాలజీ) శిలావరణము శిలల
తోడను, శిలానిర్భ్మాణ |ద్రవ్యములతోడను సంఘటితమై
ఉన్న విధముననే శిలలును ఖనిజములతోడను,
నిర్మాణ ద్రవ్యములతోడను సంఘటితమై ఉన్నవని
స్థూలముగ చెప్పవచ్చును,

ఖనిజముల సమ్మగాను శీలనము ఖనిజశాన్ర్రము అని
చేరొనబడును. అందు ఖనిజములకు సంబంధించిన విభిన్న
విషయములు వాటి ఉత్ప త్రి రీతులు, రాసాయనిక
సంఘుట్ట నము, నిర్మాణ[క్రమము, ధర్మములు, వర్గీ కరణము,
ఉవ యోగములు, వాటిని గుర్తించు సూతములు మున్నగు
నవి - చర్చింపబడును. ఖనిజశా(స్త్రము ముఖ్యముగా వర్త
మాన శతాబ్ద మున త్వరిత పురోగతిని సాధించి, విశిష్టమగు
స్థానమును అధిగమించి, ఒక ద్రశ్యేక శాస్త్ర (ప్రతి py శ్రీని

సెంకులు

ఖనిజ

ఖనీ పర్మీశమ
ఖనిజములు; ఖనిజములు - వగ్లీ
కరణము. ]. అ. న*
ఖని పరిశ్రమ: ఖని వర్మిశమ అనగా భూమిలో
[తవ్వకములు జరిపి, ఉపయు క్ష ఖనిజములను భూపృష్టము
నుండి సాధించుట అని నిర్వచింపవచ్చును. ఇందు నిమి
త్రము భూగర్భమునందు, శిలల ఉవరితలములందు జరుప
బడు [త్రవ్వకములే కాక గట్టి పడని వదులు వండలి నేలల
వైన, పంకముల పె వైన పటపపడు (గ్రవ్వకములు నైతము
ఖనిపరిశ్రమగాచే ఇ పరిగణించబడును,
పూర్వము భూమినుండి [త్రవ్వి తీయబడుచుండిన ఖనిజ
నిశేపమునశే ఖని (గని) యను పదము చవాడబకు
చుండెను (ఉదా : నేల బొగ్గుగని, ఇనుపగని). ఆ పదము
(త్రవ్వకపు పద్ధతిని సూచింపకుండెను. రాను రాను
ఆ పదము విభిన్న దేశములో విభిన్నార్థ ములలో వాడబడ
సా7ను. (ప్రస్తుతము పలుదేశ ములలో భూగర్భమున డీవ
ముల సాయమున (త్రవ్వకములు జరుపబడు (పదేశమునకు
మాత్రమే ఖనియను పదమును వాడుట పరిపాటియె
నది. భూమి ఉపవరితలముపై ఆరుబయట వెలుతురులో
గ్రవ్వబడు స్థలములు “క్వారీలు అని వ్యవవారింపబడును,
అయిశే, ఈ విభేదము సాధారణ పరిభాషయందు పాటింప
బడుట లేదు. ఉదా: కట్ట డపు రాళ్ళకొరొకు, పలకల కొరకు
భూగర్భమున (తవ్వకములు జరుపబడు శతావులు నేటికి
కూడ క్వారీలు అని పిలువబడుచున్నవి. అటులనే నేల
బొగ్గు, వైరిటీన్‌ మొదలగు _ఖనిజముల నిమి తము
శ్రవ్వబడు ఆరుబయట స్థలములు “గనులు అని పేర్కొన
బడుచున్నవి. అనగా (తవ్వకవు పద్ధతితో (పమేయము
లేకుండ, (త్రవ్వితీయబడు ఖనిజమును "బట్టియే శే పరు నిర్ల
యింపబడుచున్నదనుట సుస్పష్ట ము.

చేపట గలిగినది [చూ.
(A)

కాని, ఖనిజ సంపాదనకు అవలంబింపదగు (ప్రక్రియలు,
ఎదురొనదగు సమస్యలు సాధారణముగ ఖనిజముల రక
ములపె గాక, ఖనిజ నికేపముల న్వభావముపైన, భూమి
ఉపరితలమునకు అవి ఉన్న తావులకు మధ్య గల లోతుల
చెన అధికముగా ఆధారవడి ఉండును. ఇంశేకాక
భూగర్భ ఖనన పద్దతులు వివృత స్థల ఖనన పద్ధతులకం"ఖు
బాల వ్యత్య_స్త స్తములై ఉండక తప్పదు. కాబట్టి, ఖనిజము
లను బెట్టి కాక (త్రవ్వకముల న్వభావమును బట్ట ఆ పద్ధతు
లను వర్తీ కరించుట సాం కేతిక దృష్ట్యా సహేతుకము, సేదు
వ ఈ గ్రాతిపదికపె మొత్తము ఖని పరి
_డ్రమను 1 భూగర్భ ఖనివరి శమ; 2, క్వారీ వర్నిశ్రమ;
లి. వండలి నేలల ఖనిపరి|శ్రమ అని మూడు ెగలుగ
విభ జింపవచ్చును.,

325

ఖనీ పరిశ్రమ

భూగర్భమున అగాధములలో నెలకొని ఉండు నిశేప
ములను; ఉపరితలమునందుండి [పారంభించి, చాల లోతుల
వరకు నిటారుగా చొచ్చుకొన్న నికేపములను; ఈనెల
పొడవుగా సన్నగా ఉండి, గురు, పరుపులలో
లోతుగా చొచ్చుకొన్న నికేపములను (త్రవ్వుటకు తరు
చుగా భూగర్భ ఖనన పద్ధతులు అవల౭బనీయములు.
భూమి ఉపరితలము మీదచే వెడల్నుగ, చదునుగ ఉండు
ని శేపములకు; కఠిన శిలలలో ఉపరితలమువద్ద గాని, సమీప
మున గాని కొంత మందము కలిగి ఉండు నిశేపములకు
క్వారీ ఖనన పద్ధతులు; పేరుకొని గట్టి పడని శిథిల
పంకములలో చూర్శీకరణ, పరివవాన, ని కేపణ (ప్రక్రియల
మూలమున సాం ద్రీక రింపబడిన ఖనిజములకు (ఉదా:
అవశిష్ట నిశేపములు, ప్ణాసర్‌ రకపు ని కషేపములు) వండలి
నేల ్రవ్వకపు పద్ధతులు (ప్రయోజనకారులు.

భూగర్భ ఖనిసరిశ్షము : చూ* అకారాది.

క్వారీ పర్మిశమ: కఠిన శిలలలో ఉపరితలమువరద్ద గాని,
చాని సమీపమున గాని మందముగా, చదునుగా లేదా
కొద్దిగా లోనికి చొచ్చుకొని ఉన్న లావుపాటి ముడి ఖనిజ
నిశేపముల [త్రవ్వకమునకు ఆరుబయటి క్వారీ పద్ధతులు
అనుకూలములు. ఇవి సాపేక్షముగా భూగర్భ పద్ధతుల
కంచు తరచుగా తక్కువ అపాయకరములళై న, చౌకైన,
సులభమైన పద్ధతులు, ఇందు గాలి సదుపాయము, వెలు
తురు, తన్నుక[రలు నిల బెట్టుట వంటి సమస్యలు ఉండవు;
ఛారీ యం|తములను ఉపయోగించుట సుళువు; అజమా
యిషీ నుకరమే కాక ఫల[పదము కూడను, అయితే,
చంచల వాశావరణపు (ప్రత్యక దుష్ఫలితముగా శ్రవ్వక
ములను ఆపి వేయవలసి వచ్చుట ఈ పద్ధతులకు గల ప్రధాన
లోపము. నిశేపములపై ఆవరించియున్న మన్నును లేదా
రాయిని తొలగించుట అను ఇబ్బంది కూడ కలదు. ఇటుల
తోలగించవలసిన మన్ను, రాయి యొక్క మందము ఎక్కు.
వగు కొలది, (త్రవ్వకముల ఖర్చు కూడ ఎక్కువగును,

ముడి ఖనిజ నిశేపముల ద్రేక్కలు లేదా గోడలు
తన్ను కర్రల అవసరము లేకుండ నిలువగలిగినపుడే క్వారీ
పద్ధతులు అనుకూలపడును. నిశేపములు ఉపరితలము
నుండి చాల లోతువరకు వి స్టరించి ఉండి, వాటి (త్రవ్వక
మునకు క్వారీ పద్ధతులు ఆరి కముగా గిట్టుబాటు -కాక్ర
పోయినచో; క్వారీ, భూగర్భ వద్ధతులు రెండింటిని మేళ
వించవచ్చును. ఇట్టి సందర్భములలో క్వారీ పద్ధతులను
అనుసరించి ఖనిజ మిశ్రమును |త్రవ్వుదురు; [త్రవ్విన చోటు
నుండి చానిని చిన్న సొరంగముల ద్వారా తొచట్టిలలోనికి

లఘు

చేరవేసి, ఆ తొట్టెలను గని ద్వారముల గుండా పైకెత్తు

దురు. దీనికి గ్లోరీహోల్‌ (గ్లోరీ హోలింగ్‌) ఖనీ వరీశ్రోమ
అని పేరు.

త్రవ్వకపు పద్ధతులు ఖనిజ స్వభావము పీద, తీయవల
సిన ఘనపరిమాణము మీద, లభ్యమగు ఖనిజరాశి మీద
ఆధారపడి ఉండును, మునుముందుగా చేయవలసిన పనిని
గడ్డ పారలను, పారలను, తొళ్లులను, తోపుడు బండ్లను
ఉపయోగించి కార్శికులే పూ* ర్హిచేయవచ్చును. అయికశే,
భారీ ఎత్తున సాగు వనికి బుల్‌ డోజరులు, విద్యుత్తుతో పని
చేయు పారలు, (డాగ్‌ -లైన్‌ [తవ్వకపు పనిముట్లు వంటి
ఛారీ యం(తములు వాడవలసి వచ్చును. శక్వారీ పద్ధతి
త్రవ్వకము క్రింద చెప్పిన 4 దశలలో సాగును:

ఉపరి భారము తొలగింపు: ఉపరి భారము (ఓవర్‌
బర్జెన్‌ )ను- అనగా నికేపములపై ఆవరించి ఉన్న
మొక్కలను, మన్నును లేదా రాతికప్పును - కార్మికుల,
యం తముల సాయమున తొలగింతురు. ఇందుకు తరు
చుగా బుల్‌ డోజరులను వాడుదురు, రాయి చాల గట్టి
దై_నచో, చానిని తొలిచి కాని, (పేలుడు వ స్తువులను వాడి
పగులగొట్టి కాని తీసివేయుదురు.

పలకలుగా, బెంచీలుగా మలచుట: సాధారణముగ
నిశేపముల అంచులనుండి ఆరంభించి, మధ్య భాగము
వరకు |త్రవ్వకములు సాగింతురు. ఇందుకు ఆ భాగమును
కొన్ని పలకల క్రింద, బెంచీల [కంద మలచుదురు. పలకలు
చదునైన పై తలములతో, నిటారు గోడలతో నిలువుగా
ఉండును. అవి శి-4,.5 మీ. ఎత్తు ఉండును, గోడల నిటారు
తనము ఖనిజ మిశము కూలిపోకుండ నిలచి ఉండగల
సామర్థ్యమువై ఆధారపడి ఉండును. జెంచీలు పలకల
కన్న ఎక్కువ వెడల్పుగా ఉండును,
కులు వాటిపై నిలబడి ఎదుట ఉన్న పలకలనుండి ముడి
ఖనిజమును (త్రవ్వుదురు. విరిగిన ముడి ఖనిజము బెంచీల పె
పడును. |పతి బెంచిని, దానికి జతపరచిన పలకను కొన్ని
విభాగములు చేయుదురు. ఒకొక్క విభాగముపై
ఒకొక్క కార్మికుల జట్టు పనిచేయును.

ఖనిజ సేకరణ: ముడిఖనిజమును కార్మికుల చేత,
యం|తములచేత విరుగ గొట్టింతురు. అది గట్టిగా ఉన్నచో
తొలుచుట, గ్రేలుడు సామగి సాయమున పగులగొట్టుట
అనుసరింపబడును. రం|ధములను తొలుచుటకు బరమాలు,
జాక్‌ సపేమర్‌ తొలుపుడు పనిముట్టు, సంపీడిత వాయువు
చేత, విద్యు త్తు చేత పనిచేయు తొలుపుడు పనిముట్లను విని
'యోగింతురు. భూగర్భ ఖనివర్మిశమ [చూ] లోని రంధ్ర
ముల కన్న ఈ రంధ్రములు సైజులో చాల _ పెద్దవిగా
ఉండును. ఇవి చాల తరుచుగా శి-4.5 మీ, లోతున,

అందువలన కార్మి

326

అనగా వలకలు ఎంత ఎత్తుండునో అంత లోతుకు తొలువ
బడును. తుపాకి మందు, లోక్స్‌ ((దవ ఆక్సిజన్‌), డైన
మైట్‌ వంటి (పేలుడు సామ(గిని రం ధములలో ఉపయో
గించి (పేల్బుదురు. ముడిఖనిజము తీయుటకు వీలు
కానంత పెద్ద పెద్ద దిమ్మలుగా పగిలి పడినచేో వాటిని
తిరిగి (పేలుడు సామ్మగితో చిన్న చిన్న సై జులలోనికి
చితుక గొట్టుదురు.

రవాణా : గాలితో నింపబడిన మైరులు కల చిన్న బండ్ల
మీద గాని, పట్టాలపై నడచు తొశ్లైలలో గాని [బద్దలు
గొట్టిన ముడి ఖనిజమును సైకి చేర్తురు. మైరు బండ్ల వలన
కొన్ని సౌకర్యములు కలవు. వాటిని సుళువుగా బరువులు
వేయుచోటికి, బరువులు దించుచోటికి కొనిపోవచ్చును. అవి
నడచు [ప్రదేశమున వాలు పఏకగూపముగ ఉండనక్క ర
లేదు; ఎక్ళువగా ధనమును వెచ్చించి పట్టాలు వేయబని
లేదు. అయిశే, వాలు నిటారుగా ఉండు [పదే శములకు
అవి పనికి రావు. ఇంతేకాక, ఆవి చీటికి మాటికి చెడిపోవు
చుండును. పట్టాలపై నడచు తోళ్టైలలో రవాణాకేయుట
చై చానికన్న ఎక్కువ సులభము; వ్యయము కూడ తక్కు.
వగును; అవి తరుచుగా ెడిపోవుట, పని ఆగిపోవుట
ఉండదు; ఏ వాలులోనైన ఈ రవాణా కొనసాగగలదు,
తొచులను ఒక చానితో ఒకటి చేర్చి ఒక బండిగా తయారు
చేసి, వాటిని ఉక్కు (తాళ్ళతో పైనున్న |త్రిప్పుడు యంత
ములకు తగిలించి మీదికి లాగుదురు.

యంతముల సవోయమున పనిచేయు పెద్ద తరహా గను
లలో త్రవ్వకములకు, ముడి ఖనిజమును బండ్లలో వేయు
టకు, దానిని పైన [పోగువేయుటకు విద్యు త్తుచే పని
చేయు పారలను, (డాగ్‌ - లైన్‌ (త్రవ్వకపు పనిముట్లను
వాడుదురు. ఈ పారలు మట్టమున ఉన్న ముడి ఖనిజ
మును, కొంత ఎగువన ఉన్న దానిని (తవ్వి, తొ్టైలను
(తవ్విన ముడి ఖవిజముతో నింపగలవు. |డాగ్‌-లెనర్‌లు
[క్రింద ఉన్న ఖనిజ మిశ్ర మును కూడ (శవ్వి, దానిని
దూరపు చోట |పోగువేయగలవు. ఆధునిక _కాగ-లై నర్‌
లలో కొన్ని 76 మీ. పొడవు కల దండములతో 860°C
పూర్తిగా తిరుగగలిగి ఖనిజమిశ్రమును (త్రవ్వుటకు, ఉపరి
భారమును తొలగించుటకు ఉపయోగపడును. విద్యు త్తు,
డీనెల్‌ నూనె, పెట్రోలు - వీటిలో దేనితోనై న, అవు
డప్పుడు ఆవిరి సహాయమున కూడ అవి పనిచేయగలవు.

వండలినేలల ఖనిపరిశ్రమ : భూమి ఉపరితలమునకు
సమీపమున వదులు చేలలలో నెలకొనిన ఖనిజమిశములను
నేకరించుటకు “వండలి నేలల ఖనిపరిశ్రమి అని పేరు.
ఇందుకు అనుసరింపబడు పద్దతిలో ముడి ఖనిజము కల

ఖని పరి|శను

(ప్రాంతమును శుభపరచుట, ముడిఖనిజమును కడిగి దానిలో
ఉన్న నిరర్థక [ద్రవ్యములను తొలగించుట, తరువాత దానిని
సాం|ద్రీకరించుట అను చర్యలు ముఖ్యాంగములు. బంగా
రము, శాసిటరై ట్‌, కోమైట్‌, ఇల్ళెనై_ట్‌, వజము
మొదలగు ఖనిజములు ప్లానర్‌ నిశేపములలో ఉన్నపుడు
వాటి సంపాదనకు ఈ పద్ధతి కార్యకారి, చీనా మన్ను వంటి
మెత్సని ఖనిజములకు కూడ ఈ పద్ధతి పనికివచ్చును.

సాధారణముగ గడ్డపారలు, పారలు మున్నగు పనిముట్ల
సాయమున మొక్కలను, చెత్త చెదారమును తొలగించి,
ముడి ఖనిజము కల |పొంతములను కార్శికుల చేతనే
శుభము చేయింతురు. ముడి ఖనిజముపై కొంత ఉపరి
భారము కూడ ఉన్నచో దానిని కూడ తొలగించవలెను.
నికేపమును, ఉపరిభారమును త్రవ్వి తీయుటకు ఒకే
పద్ధతిని అనునరింవవచ్చును,

నికేష ఖనన పద్ధతి చాల వరకు ఖనిజమిశము ఉన్న
స్థలమును బట్టి, దాని స్వభావమును బట్టి, వరిమాణమును
బట్టి నిర్ణయింపబడును, స్థలము గనుక కొంత గట్టిగా
ఉన్నచో పొరలను ఉపయోగించి [త్రవ్వకము జరుపుదురు.
స్థలము చాల మెతకగా ఉన్నపుడు తరుచుగా అనుసరింప
బడు పద్ధతిలో నికేవమువై నీటిని ధారా రూపమున
పారింతురు. అప్పుడు ముడి ఖనిజము, చానితో కలిసి ఉన్న
ద్రవ్యము పూర్తిగా (క్రిందికి కొట్టుకొనిపోయి, నిశేపము
అడుగున |త్రవ్వబడిన తూముల లేదా కాలువల వెంట
(ప్రవహించును,

ద్రైహ్మోండమైన పై(డాలిక్‌ యంత్రములను ఉపయో
గించి, వాటి నిడుపాటి గొట్టములలో నుండి ముడి ఖనిజ
తలముమీదికి శ క్రి మంతమెన నీటిధారను ఎడ శెరిపి లేకుండ
పంపుదురు, నీటిధార ముడి ఖనిజమును శిధిలీకరించి దానిని
క్రింద ఉన్న తూములలోనికి కొట్టుకొనిపోవునట్లు చేయును.
సమీపమున నీరు పుష్కలముగా లభించునపుడే ఈ మై(డా
లిక్‌ పద్ధతిని చేపట్ట వీలుపడును. తగినంతగా నీరు అందు
బడి కాని (ప్రాంతములలో ముడిఖనిజమును (తవ్వి దానిని-
వండలినేలలపై బండ్ల సంచారము కష్ట సాధ్యము కనుక -వట
కాలపై (ప తాళనమునకు కొనిపోవుదురు, స్థలము అంత
అధ్వాన్నముగా లేని చోట (తవ్వకమునక్కు రవాణాకు
విద్యు త్తుచే పనిచేయు పారలను, (డ్రాగ్‌-లై న్‌ సాధనము
లను వినియోగింతురు,

(పకాళన, సాంద్రీకరణము : పై విధమున లభించిన
ముడి ఖనిజము నుండి దానిలో చేరి ఉన్న నిరర్ధక ద్రవ్య
ములను తొలగించి, తరువాత దానిని సాంద్రీకరింప
వలయును, నిరర్థక [దవ్యములు కంకర, ఇసుక రూపమున

327

ఖని పరి|శమ
ఉన్నప్పుడు మొత్తము ముడి ఖనిజముకు ఇనుప జల్లె
డతో జల్లింతురు. సైజు వారీ జల్లెడలను ఉపయోగించి
మరల మరల జల్లించి కంకరను తొలగింతురు,. తరువాత
ముడి ఖనిజమును సాంద్రీకరణ బల్లపెపోసి ఇనుకను కూడ
విడదీయుదురు. జల్లించినపుడు, బల్హలపై కుదిపినపుడు
లభించిన సాంద్రీకృత ఖనిజ భాగమును వేరుపరచి, మిగిలిన
దానిని తిరిగి పై. (వక్రియల పరము చేయుదురు.

ఖనిజ సాం|దీకరణమునకు అప్పుడప్పుడు తూగు తొళె
లను తూము, రీఫిల్‌ పెళఖులతో సవా వాడవచ్చును,
తూగుతొ ను దీర్భ చతుర స్రొకృతిలో ఉండును. అందులో
అడుగున ఒక తీగె వల కల నిడుపాటి కర తొట్టి అమర్చబడి
ఉండును. క!రతొట్టి [క్రింద ఒక వాలుపలక నెలకొల్ప
బడును. ఈ పలకపై ఒక ముతక కంబళి (కార్హురాయ్‌)
పరచబడును లేదా దానితలము |క్రొవ్వుతో పూయబకును,
సాం|ద్రీకరింపదగు (బంగారము లేదా వ[జములతో
కుండిన) ఖనిజమును కర్రతొట్లిలో వేసి, నీరుపోసి, దానిని
ఊగులాడింతురు. అప్పుడు ద్రవ్యములోని ఎల్ల సూజ్ముకణ
ములు ఖనిజముతో సవా తీగావల ద్వారా పలక మీదికి
జారి, తదుపరి రీఫిల్‌ పెళ్టైలలోనికి నీటితో కలిసి పారును.
ముతక బంగారు కణములు పలకపీది కఠంబశికి చిక్కుకొని
అచటనే నిలిచిపోవును. వ[జములు కూడ పలకవపై పూసిన
డావ్వుకు అంటుకొని ఉండిపోవును. ఈ రెండిటిని చాటి
వెళ్ళిపోయిన నూత్ముకణములు రీఫిల్‌ Ex అడ్డు బల్లల
వెనుక నిలిచి ఉండును. వాటిని నుళువుగ సం|గహింప
వచ్చును. బంకమన్ను, ఇసుక వంటి గ్రవ్యములను వేరు
పరుచుటకు తూములు లేదా తూమువెచ్టిలు ఉపయోగ
పడును. ఇసుక మధ్య, మధ్య ఉండు తూములలో నిలిచి
పోవును. బంకమన్నులు వాటిని అన్నిటిని గడచి కడపట
ఉన్న తొట్టిలోనికి నీటితో కలసి (ప్రవహించి, (క్రమ
ముగా తొట్టి అడుగునకు బురదగా దిగజారును. ఈ బుర
దను వడపోసి. ఎండ బెట్టినచోే సన్నని బంకమన్ను లభిం
చును.

పైన వివరించిన దానిని బట్టి వండలి నేలల ఖనిపరి|శమ
నిజమునకు అమూల్య ఖనిజముల సం|గవాణ, సాం|ద్రీకరణ
సాం శేతిక (ప్ర కియయే కాని అసలు ఖలిపరిశమ కాదని
సుస్పష్ట్రమగును.

సారంగపు ఖని పరిశ్రమ: దీనిని ఆంగ్ల ములో “డిఫ్ట్‌
మెనింగ్‌' అని వ్యవవారింతురు. ఖనిజ ని కేపములు వదులు
నేలలోనే ఉన్నను, అవి ఉపరితలమునకు తగినంత చేరు
వగా శేనపుడు, వాటిని భూగర్భ ఖని పద్ధతులను అవలం
బించియే |తవ్వుదురు. వండలి నేలల ఖని పరిశ్రమ పద్భ

తులకు అనువు పడక చాల లోతులలో నెలకొన్న సంపన్న
ని కేపములకు డిక్సీ పద్ధతి అనుకూలము. దీనిని అప్పు
డప్పుడు క్వారీ పద్ధతితో జోడించుట కూడ కర్గు,

ఈ పద్ధతిలో స్థల నై సర్గికము అనుకూలించినపుడు నేల
పైనుండి నికేవము అట్టడుగు చివరవరకు నిలువున వాలు
వాట (పషాసఫ్ట్‌)ను (త్రవ్వి దానిపై కలపకట్టి బిగింతురు.
ఈ చాట నుండి నిశేపము పొడవు పొడవున ఒక (ప్రధాన
సొరంగమును [త్రవ్వుదురు. దీనికి “డిఫ్ట్‌' అని పేరు. దీని
నుండి 80-60 మీ. ఎడమున నికేపము వెడల్పువె దాని
చివరకు కొన్ని సొరంగములు కూడ పర్పరుతురు.
ప్రధాన సొరంగము వై పున్న సొరంగములనుండి త్రవ్వ
కము (ప్రారంభించి (క్రమముగా నిలువు సొరంగము చేరు
వరకు సాగింపబడును.

ఖని కూలిపోకుండ కలపను తన్నుగా నిలబెట్టు దురు.
శ్రమ్విన ఖనిజమును పట్టాలపై నడచు తొన్టులలో పెకి
తీసికొని వత్తురు. (పకృతి సిద్ధముగా లభించు గాలి వని
చేయు కార్మికులకు సరిపోవును. కాని. (పథాన సొరంగము
చాల పెద్దదిగా ఉన్నపుడు వాయు (ప్రసారము ధారాళ
ముగ ఉండుటకు ఫంకాలు వాడుదురు.

జలగర్భ ఖని పరిశమ : నీటిలో నుండు ఖనిజములను
కూడ ముఖ్యముగా సముుదతీరము పొడవున, సరస్సుల
లోను, డెల్లా (ప్రాంతములలోను కోల ప్లానర్‌ రకపు ఖనిజ
నిశేపములను - [తవ్వి తీయవచ్చును. నదీముఖద్వారముల
వద్ద, నౌకా(గశ్రయ ప్రవేళకములవద్ద |[పోగుపడిన ఒండు
మన్నును, క్షనుకను (త్రవ్వోడ సహాయమున (త్రవ్వి తీయు
మాదిరిగనే పై నికేపములను కూడ (తవ్వి తీయవచ్చును.

త్రవ్యోడ (దీనికి పాన్‌టూన్‌ అని కూడ పేరు) లోతు
లేని ఒక ఓడ, చాని పై భాగమున తవ్వకపు యంత్ర
ములు నెలకొల్పబడి ఉండును. (త్రవ్య్వోడలను శెండు రక
ములలో నిర్మింతురు. మొదటి రకములళో కొన్ని చాల్చీలు
గొలుసుకట్టు దెౌంతరగా కట్ట బడి ఉండును. రెండవరక
ములో ఒకే ఒక పెద్ద బాల్చీ ఉండును. ఖనిపర్ని శమలో
మొదటి రక మే తరుచుగా వినియు క్షమగును. |త్రవ్వోడలు
నీటి మట్టీ మునకు వైన, (క్రింద కూడ పనిశేయగలవు. అవి
9్ర:= 12 మీ ఎత్తుగల గట్టులను; శి0మీ. క్రింద గల నేలలను
కూడ (త్రవ్వగలవు, సోవియట్‌ రప్యాలో నిర్మించిన ఛారీ
(తవ్యోడలు 9,500 టన్నీల బరువు కలవి. అవి నిముషము
నకు 14, ఘ,మీ. చొప్పున ఖనిజ నికేపములను అవలీలగా
త్రవ్వగలవు [చూ. ప్‌ 212].

మొదటశజాల్సీల దొంతరను 1.8-క8ి మీ,వరకు గొలుసుతో
చై కె_త్కితవ్వోడను అటునిటు ఊగించి (తవ్వవలనిన పదేశ

328

మునకు గురిచేయుదురు. తరువాత నిచ్చెనతో చాల్చీల
దొంతరను క్రిందికి దింపుదురు. (త్రవ్వబడిన ఖనిజము బాల్చీల
లోనికి చేరగానే వాటిని మరల పైకి తీయుదురు. ఇటుల
పర్యాయముగ త్రవ్వోడను కొద్ది కొద్దిగా (త్రిప్పుట, శాల్చీ
లను కిందికి దింపుట, నిండిన జాల్చీలను పెకి తీయుట,
చేలలో రాయి తగులునంతవరకు లేదా ముడి ఖనిజము
యొక్క_ అట్టడుగును చేరునంతవరకు కొనసాగింతురు.
పైకి తీసిన ఖనిజములను నీటితో కడిగి, అక్కడే శుభపరచి,
వాటి నుండి గురుత్వ, అయస్కాంత విభజన పద్ధతుల సాయ
మున, ఇతర విధముల ఇనుక మున్నగు వ్యర్థ |దవ్యములను
వేరుపరతురు. వ్యర్థ ద్రవ్యములను మరల ఆ నీటిలోనే
చేర్తురు. అ, న.

ఖని పరిశ్రమ - భ(దత : మానవ వృత్తులలో ఖని
పరిశమ ఎక్కువ అపాయకర మైనది. గనుల (తవ్వక
ములో అనుక్షణము డొత్త నేల కొంత బయట పడు

బొగ్గుధూళి లేదా వాయువువల్ల (పేలుడు

రవాణా

జల(పవావాము

సొరంగ (ప్రమాదములు

అగ్ని

ఇతర (పోలుడులు

యంత సంబంధ మైనవి

విద్యుత్‌ సంబంద మైనవి

వైకప్పు, (క్ట తన్నుక రలుకూలిపోవుట

UE

చుండును. తత్ఫలితముగ గనిలోని వరిసర పరిస్థితులు
తరుచుగను, తలవని తలంపుగను మారిఫోవును. గనులలోని

స రములు సవాజముగ ఉండు భారత న్యతకును, సంపీ
—

XII—42

ఖనిపరి[శ్రమ - భ[దత
డనమునకును గురి అగుచుండును, గని స్వరూపము అను
తణము మారిపోవుచుండుటవలన థారతన్యతా నంపీడన
ములు కూడ ఎడ తెగని మార్పులు చెందుచుండును. అంతే
కాక, అవి వాటి స్వభావమునుబట్టి సన్నిహితముగ అనుశీ
లించుటకు కూడ అవకాశము కలిగింపవు.జ్వులన శీల వాయు
వును ఎన్నడును ఎరుగని గనులలో-వాటిలో పనిచేయు
సమయమున-ఏ దశయందైన క్రమముగా కాని, అకస్మా
త్తుగా కాని ఆట్టి వాయువు పైకి రావచ్చును. ఇటులనే
నేలబొెగ్గు గనులలో గనివాయువు బొగుధూళిని పైకి కొని
పోయి అచట నిర్విరామముగ నిజేపించుచుండును. గను
లలో పని పరిస్థితులు ఇటుల నిరంతరము మారుచుండుట
వలన ఖని పరి|శమలో బలవ త్తర [పకృతి శక్తులను ఎదు
రని వాటిని నిరోధించుట, అపాయ నివారణము పెద్ద
సమస్యలు. గనులలో (పమాదములను తగ్గించుట యావశ్‌
(ప్రపంచమున తరుచుగా కష్టసాధ్యమగు పారిశ్రామిక
ప౭ణమించినది. గనులలో లోతులు
పెరుగుట వలన, యం|తముల వాడకము హెచ్చుట వలన,
ఉత్ప త్తి (ప్రగతి సపెంపొందుట వలన ప్రమాద నివారణము
క్రిప్ట తరమయినది.

భృదతా నమన్యలు : నేలబొగ్గు గనులలో అగ్ని వలన,
(పేలుడుల వలన, బొగ్గు ధూళివలన, గని వై కప్పు, పొర్భ్వు
తలములు విరిగి కూలుట వలన, అపార జలోశ్చాదన వలన,
గాలి సదుపాయము, వెలుతురు లోపించుట వలన ప్రమాద
ములు తటస్థించును. అపరిమితమైన విద్యుత్తు విని
యోగము, నిట్ట నిలువు వాలు తలములు '[పమాదములకు
ఇతర కారణములు.

గని ప్రమాదములలో దాదాపు సగథాగము గని పై
కప్పు, పార్భ్వతలములు విరిగి కూలుట వలననే నంభ
వించును. వాటిలో అనేకములు అనివార్యములు కూడను.
ఈ పరిశ్రమ యొక్క స్వభావమే వాటికి మాల కారణ
మని వేరే చెప్పనక్కరలేదు. సకాలమున బలమైన తన్ను
కర్రలను నిల జెట్టి ప్రమాదములను కొంతవరకు తప్పించ
వచ్చును.

(్రేలుడ లు - ఇవి కొంత తక్కువ శాతములో నే సంభ
వించినను - చాల దారుణములై నవి. (ప్రాణ హోని అత్యధిక
ముగ జరుగు [ప్రమాదములకు అవియే గురుతమ హేతు
వులు. నేలబొగ్గు వాయువు వలన కాని, బొగ్గుధూళి
వలన కాని (పేలుడులు తటస్థింపవచ్చును. చాల రకముల
బొగ్గులనుండి మీశేన్‌ అనబడు వాయువు వెలువడును.
వాతావరణములో దాని ఉనికి 5 నుండి 15 శాతముల వరకు
హెచ్చినపుడు అది ఒక గ్రేలుడు మిశ్రముగా పర్చడి

భద్రతా సమస్యగ

329

ఖనివరిశ్రను - భద్రత

అగ్ని సంపర్కము తగిలినంతనే (పేలును. ఈ వాయువు
వలన కలిగిన (పేలుడు సాధారణముగ సన్నని పొడి బొగ్గు
ధూళిని లేవనెత్సగా, ఆ ధూళి ఒక మేఘ రూపమును
పొంది (పేలుడు ప్రారంభించును. ఇదియే బొగ్గు ధూళి
(పేలుడు,

పొగత్రాగుడు, అనాచ్చాదిత దీపముల వాడకము ని షే
ధించుట, స క్రమముగ పనిచేయు అపాయరహిత దీపము
లను మా(తమే వినియోగించుకొనుట, _ జ్వలనబంధక
విద్యుత్తు ఉపక రణములను ఏర్చాటు చేసికొనుట, స్వతస్సిద్ధ
ముగా నిరపాయకరములై న (కణికాగ్నిని పుట్టించని)
సర్క్యూ్యట్‌ లను, సామగిని ఉపయోగించుట, అయత్న
పూర్యకముగ జనించు వేడిని అణచి వేయుటకు వీలుగా
అనుమతింవబడిన చేదా నురకితమైన పై పొరలు కల
(పేలుడు (దవ్యములను మాత మే వాడుట, ఇంకను మరి
కొన్ని జా(గతలు తీసికొనుట వలన వాయువు నిప్పంటు
కొను సాధారణ అవకాశళశములను చాల వరకు తొెలగింప
వచ్చును. నీరు చల్లుట, అవరోధములను కల్పించుట వంటి
చర్యల మూలమున బొగ్గు ధూళిని అణచివై చీ, పేలుటకు
కావలసిన శాతములలో జ్వలన వాయువు గాలిలో (పోగు
పడకుండ నివారించుటకు బయటినుండి గనిలోనికి తాజా
గాలిని హెచ్చుగా. ప్రనరింపశేసి, [పేలుడు యానకము
గనిలో లోపించునట్లు చేయవచ్చును.

గనులలో మంటలు బహిఃకారణముల వలన పుట్ట
వచ్చును లేదా స్వయం జనకములు కావచ్చును, మండెడు
గుణము కల ఒక |దవ్యమునకు, మంటకు ఆధారమగు
ద్రవ్యమునకు సంసర్గము ఏర్పడుట వలన జనించిన
మంటలు బహిఃకారణ జన్యములు. వీటిని అగ్నిబంధక
[ద్రవ్యములను వినియోగించుట వలన కార్మికులు తమ
తమ భ([దశతా విషయమున (పవర్శన నియమావళిని
తు. చ. తప్పక అనుసరించుట వలన కనిష్ట సంఖ్యకు
తగ్గించుటకు విశేష అవకాశము కలదు. బొొగ్గునుండి పుట్టు
న్వయ-జనక జ్వలనములు పథాన అపాయ హేతువులు,

గనులలో భదత - చట్ట నిర్మాణము : ఖని పరి ళమలో
పెక్కు సంవత్సరముల తరబడి |పమాదము, |ప్రాణవోని
పరంపరగా సంభవించిన ఫరితముగ 7?ని కార్మికుల భదత
కొరకు కఠినమైన చట్టము రూపొందింపబడినది. చేడు
భారత దేశమున అమలులో ఉన్న ఈ భద్రతా చట్టము
ఖని పరిశ్రమలో గడించిన 60 ఏండ్ల పైబడిన విసార
అనుభవమును పురస్కరించుకొని, ఆ పరి|శమకు చెందిన
అధునాతన సాంకేతిక (ప్రక్రియలను, విదేశములలోని
శాసనములను దృష్టిలో పెట్టుకొని తయారు చేయబడినది.

భారత దేశములోను, విదేశములలోను జరుపబడిన పరి
శోధనా కృషి ఫలితముగానే, గడింపబడిన అనుభవము
వలననేమి, వెలుగులోనికి వచ్చిన నూతన పద్ధతులలోను,
పరివర్హక పరిస్థితులలోను వెనుకబడకుండ చూచుటకు గనుల
ప్రధాన ఇన్‌ స్పెక్టర్‌ అప్పుడవ్పుడు గనుల నిర్వావాక సంస్థ
లకు ఉ త్తరువులు జారీచేసి, అవలంబనార్భము m పద్ధతులను
వారికి నివేదించుచుండును.

కేంద ఖని పరిళమ పరిశోధన సంస (దాన్‌ బాద్‌ )
ఇతర దేశముల పరిళోధన సంస్థల సవాకారముతో సాంశే
తిక [వృకియా వికాసములను ముందుగా శెలియపరచి,
ఖని పరిశ మకు సహాయ పడుచున్నడది.

చె చర్యలన్ని యు కలసి ఖని పరిశ్రమను చాల వరకు
నిరపాయ కరముగ చేయగలిగినను, ఇప్పటికిని పతి సంవత్స
రము గనులలో (పమాదములును, వాటి మూలమున
హృదయ విదారకమగు [పాణాపాయమును, విస్తారమగు
ఉత్పత్తి నష్టమును తప్పుట లేదు. (ప్రమాదములకు గల
కారణములను సూత్ళముగా పరిళోధించుట వలన గని
కార్మికులు అ[పమత్తులై తమ [పవ ర్తనల |శేష్టతర (ప్రమాణ
మునకు మెరుగు పరచుకొనినచే (పమాదములు చాల
వరకు నివారింపబడవచ్చునని వెల్లడి అయినది, ఈ యథార్గ
మును గుర్తించియే గనుల [పథాన ఇన్‌ స్పెక్టర్‌ అధ్యక్షతన
భ|దతా విషయములను పర్య వేకించుటకు నెలకొల్పబడిన
గనుల జాతీయ సంస్థ [పతి గనివద్ద భ|[దతా వారములను
ఏర్పాటు చేయుచు, గని కార్మికులకు తమ పనిలో పొంచి
ఉన్న అపాయములనుండి వారు తమ్ము తామే రకించు
కొనవలసిన అవసరమును నచ్చజెప్పి, వారిలో భ[దతా

చైతన్యమును పెంపొందింప జేయుటకు పాటువడు
చున్నది.
వృత్తి శికలు (ప్రభుత్వ గనుల శాఖ ఛావికాల ఉపయో

గార్భమై 1966 లో దీర్భ కాల చర్యగా ఖని పరి|శమలో
వృత్తి శిక్షణ నియమములను (పవేళ పెట్టి అమలు జరుపు
చున్నది. వాటి [ప్రకారము గని పరిశమలో డొత్తగా
(ప్రవేశిచు (పతి వ్యక్తికి అతడు తన బాధ్యతలను భద్రతా
చర్యలలో తన పాత్రను సృక్రమముగ నిర్వహించుటకు
తగిన సంపూర్ణ శికణ ఒసంగబడును. ఆ నిబంధనల (క్రింద
అదివరకే గనులలో పనిచేయుచున్న వారికి కూడ ద్రశ్యేళ
శిక్షణ తరగతులను ఏచ్చాటు చేసి, వారి మనః (ప్రవృత్తు
లను కూడ రక్షణ నిబంధనలకు సుముఖముల చేయు
చున్నది. సమర్ధులెన బోధకులు ఉపన్యాసముల చ్వారా,
(వదర్శనముల ద్వారా తగిన తర్శీదు ఒసంగుదురు. ఈ కిక్షణ
వలన విశేష పయోజనము చేకూరగలదని, గని

330

కార్మీకులు (ప్రమాద నీవారణమున జాగరూకతతో మెలగ
గలరని ఆశింపబడినది. పి పై, క మూర్తి.

ఖుని యం తము : చూ. యంత్ర ఖని (_్రవ్వకము.

ఖని శాస్త్రము : చూ. మెనింగు ఇంజనీరింగు.

గడియారములు : చూ. కాలమును కొలుచు పరి
కరములు - నం. 9-పు, 179.

గణత పరికరములు : చూ. గణిత, ఖగోళ
శ్వా స్త్రములు-పు. 280; ఎల క్రానిక్‌ కంప్యూటర్‌ లు-పు. 276.

గాజు: గాజా అనినతోడనే సామాన్య మానవుడు
అద్దము, సీసా, కిటికీ అద్దము, నులోచనములు మొదలగు
ఉపయు క్ట వస్తువుల నిర్మాణమునకు వనికి వచ్చు ద్రవ్యము
అని తలంచును. థౌతిక శాస్త్రవేత్తకు మాతము అది
(్రవ్యమునకు కల ఒకానొక (ఘన) స్థితి. సాధారణ ఘన
(ద్రవ్యములలో అధికభాగము స్ఫటిక రచన కలిగి ఉండును.
స్ఫాటిక (సవ్యములలో పరమాణువులు (క్రమబద్ధమగు
స్థలములను ఆక్రమించి ఉండును. చానినే స్థల విన్యానము
(లాటిస్‌) అని అందురు. గాజుంబోలు స్థితిలో ద్రవ్యము
ఘన|[దవ్యముగ పరిగణింపబడ:నంత దృఢముగ ఉన్నను,
చానిలో ఒక (దవముళో వలెనే పరమాణువులు అనియత
క్రమమున విన్యసింపబడి ఉండును. స్ఫాటిక ఘన దవ్యముల
భౌతిక ధర్మములలో ద్రవాంకము ఒకటి; అనగా, ఆ
తాప క్రమము వద్ద అవి ఘనస్థి తి నుండి [ద్రవస్థి తికి మారును.
తాపక్రమము హెాచ్చినకొలది గాజులు (కమేపీ ఎక్కువగా
మెత్తబడుచుండును. వాటికి నిర్దిష్టములై న |ద్రవాంక
ములు ఉండవు. గాజును మిత స్థిర పరిస్థితిలో ఉన్న అతి
శీతలీకృత (ద్రవము అని నిర్వచింపవచ్చును. ఏ [ద్రవ్యము
నై_నను- దాని రాసాయనిక సంఘట్ట నముతో నిమి త్రము
లేకుండ - (వీకరించి, చల్లబడు సమయమున స్ఫటికీ కరణ
మునకు శతావులేని శ్రీఘ్రగతిలో ఆ [దవమును చల్లార్చి
గాజుంబోలు స్థితికి కొనిరావచ్చును.

సంఘట్టనము: కరగిన కొన్ని ఆశకై పడ్‌ల (ఇతర లవణ
ముల)తో మి(శ్రమును చల్లబరుచునపుడు స్ఫటికీకరణము
జరుగకుండ నిరోధింపబడగా ఏర్పడినదియే గాజుగా పరిగ
ణింప వచ్చును. గాజును తయారుచేయుటకు వలయు
ప్రథాన ఘటకము సిలికా. సిలికాకుతోడు బోరిక్‌ ఆక్సైడ్‌,
ఫాస్ఫారిక్‌ ఆక్సైడ్‌ కూడ అవసరమగు ఆన్థుఘటకములు
అని చెప్పవచ్చును. సోడాభన్మము (N20), పొటావ్‌ (క్క౦).
లితియమ్‌ ((1,0), లెడ్‌ ఆకై డ్‌ వంటి వార యౌగిక
ములను చేర్చి, గాజు యెక్క [దవాంకమును తగ్గింవ
వచ్చును. ఇక అల్యూమినా, సున్నము, మగ్నీషియా,
జింకు ఆకై డ్‌ వంటి పరివర్తక [దవ్యములను చేర్చుట

గాజా

వలన గాజు యొక్క. ధర్మములు మెరుగగును. అనగా,
రాసాయనికపు మన్నిక పెంపొందును. స్ఫటిక (ద్రవ్య
మునకు వలె కాక. గాజుకు ఒక స్థిరమయిన సంభఘట్టనము
ఉండదు, దాని సంఘట్టనమును ఒక సరళ రాసాయనిక
అణు సాం శేతిక ఫార్ములా ద్వారా తెలియపరుచుట కూడ
సాధ్యపడదు. గాజు ధర్మములు దానిలో ఉన్న ఘటకము
లను అనునరించి మారుచుండును. అనుకూల ఘటకములను
చేర్చి, చాని వాంఛనీయ ధర్మములను అభివృద్ధి వరచ
వచ్చును. సాధారణముగా ఘటకముల పరిమాణమునకు,
భౌతిక [చాతుష (ఆప్ట కల్‌), వై_ద్యుత(విద్యుక్‌ ) ఇత్యాది]
ధర్మములకు మధ్య ఒక సంకలన సంబంధము వర్తించును.
నస్తూలముగా చెప్పవ లెనన్న సున్న మును, కొద్దిగా అల్యూ
మినాను చేర్చుటవలన గాజు యొక్క. రాసాయనికపు
మన్నిక మెరుగగును, సిలికా శాతమును పెంచుటవలన
దాని మృదుళ్వ గుణాంకము తగ్గుచుండును. శాని, మగ్నీ
షియాను కాని, లితియాను కాని చేర్చుట వలన _్రవవరిస్థి తి
లోన దాని పారుదల హెచ్చును. లెడ్‌ ఆకై డ్‌ చేరికవలన
దాని సాం|దత వృద్ధిచెందును. వాంఛనీయ గుణములు
కల గాజును తయారుచేయుటకు అనురూప సంఘట్టనము
లను ఎంచుకొన వచ్చును. శాని, వాంఛనీయ మైన ఒక
ధర్భమును కాని, ధర్మములను కాని పెంపొందింప యత్నించు
నపుడు ఇతర ధర్మములు కొన్నిటిని త్యాగముచేయవలసి
ఉండును. ఉదా: ఉన్నత వక్రీభవన (రిఫ్రాక్ట్‌ న్‌) సూచిక
కల కంటి అద్దములకు రాసాయనికపు మన్నిక కొరవడును.
వాణిజ్యపు గాజులు : వాణిజ్యపు గాజులకు కావలసిన
అంశములు: 1, చాని ఘటక ద్రవ్యములు అధిక వ్యయము
లేని తాప|కమమున కరగింప వీలుపడుట; 2. కరగించిన
పిదప స్ఫటికీ కరణము చెందకుండ, ఉప యోగకర రూప
ములలో పోతపోయుటకు సాధ్యపడుట్క శి. ఉద్దిష్ట
(పయోజనమునకు చాల కాలము వనికి వచ్చుట,
సోడానున్నపు సిలికా గాజులు: వాణిజ్యపు గాజులలో
విశషభాగము సోడాసున్నపు సిలికా గాజులు. ఈ గాజుల
సంఘట్టన ములలో సోడాభసన్మము (సోడియమ్‌ ఆకైడ్‌)
18-17%, సున్నము (కాల్సియమ్‌ ఆక్సైడ్‌) 18-15%.
సిలికా 70%, మిగిలిన ఘటకములు 2-5% ఉండును.
ఇందు ఉత్ప త్తి పద్ధతుల అవసరములకు అనుగుణముగను,
కావలసిన రూపములలో పోతపోయుటకు సహాయకారి
యగు స్నీ గ్గతా-తాపక్రమ సంబంధము గాజుకు ఉండ
జూచుటకును చీన్న చిన్న మార్పులు చేయుట కలదు.
వివిధ ప్రయోజనములకు ఉద్దిష్టములై న పరివ రకపు సోడా
సున్నపు గాజుల నమూనా సంఘట్ట నములు కొన్ని పట్టిక-1

33l

గాజు

లోను, సాం శేతికముగ ఉపకరించు మరీకొన్నీ గాజు రక
ముల సంఘట్ట నములు పట్టిక -2 లోను చూపబడినవి.

పట్టిక -]
వాణిజ్యుపు సోడా - నున్నపు గాజుల నమూనా విశ్లేషణ
(శా తములలో)
కిటికీ "పేట్‌ ేబుల్‌ ఎలక్‌కి 95:
ఘుటకము "చేరు అద్ధములు గాను వేర్‌ బల్బులు
సోడా భస్మము (N౩౦) 14-16 14 14-18 15-17
పొటావ్‌ (£,0). 0-1 — 0-2 0-1
eR (PHO) — — = =
సున్నము (C20) 7-10 11 468 65-6
మగ్నిషియా (MoO) 2.5 ట్ల 8-4 8.5-4.5
అల్యూమినా (11,0,) 1-2 0-28 0-1 1-0
సిలికా (3i0,) 70-72 72 72-74 71-74
పట్టిక -1
సాంకేతికపు గాజుల నమూనా నంమట్టనము
(శాతములలో)
రాసాయనిక తెర్మా
వైకార్‌ be చాతువ ఆప్టికల్‌
ss గాజులు eae గాజు
ని —
చెశెక్స్‌, ర lr
_ E|(సీర ఆ
జీన్యా వై 5 ర్‌ (స్థ ( శాన్‌) ఫిన్‌
మోనెక్స్‌ తనము|\ అల
సోడా భస్మము 4.7 15 9 1-0
(Na,O)
పొటాష్‌ 0-1 — 7 7-8
(:,0)
లెడ్‌ ఆకెెడ్‌ 2-8 8-4 0-1 85-45
(PbO)
సున్నము 0.5-1.0 7 12 -
(CaO)
జింకు ఆక్సైడ్‌ 0-8 6 క అ
(ZnO)
బోరిక్‌ ఆక్సైడ్‌ 5-12 4 1 = Pa
(క్కి0)
సిలికా (310,) 75.80 96 60-66 70 45-55

i
గాజు ఉత్పత్తి: గాజు పర్షి శ్రమలో సాధారణముగ

ఉవ యోగింపబడు ముడి సరుకులు సిలికా (ఇసుక లేదా
క్వార్‌ ట్ట్‌ చూర్ణము), బట్టల సోడా పొడి (సోడియమ్‌
కార్బొనేట్‌ ), కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌, బోరాక్స్‌
(వెలిగారము), బోరిక్‌ ఆకైైడ్‌ మొదలై నవి. కరగింవ
బడిన పిదప కోరినట్లుగా గాజు సంభఘట్ట నము లభించుటకు
ఒక రాశికి ఏ యే ఘటకములు ఎంతెంత చేర్చవలెనో లెక్క
కట్టి నిశ్చయించుకొనిన పిదప, ఆవశ్యక శుద్ధత, నైజు

భౌతిక ధర్మములు కోల ముడీ సరుకులను తూకము వేసి,
కలిపి, సమ మిశముగా తయారుచేయుద.రు. సాధారణ
ముగ పె మి(శ్రమునకు కల్తెట్‌ -అనగా తగిన సై జకు
నూరబడిన త_ప్పకాచము (గాజు దావణము) - కొంత
చేర్తురు. అందువలన కరగించిన తరువాత గాజును సమ
పదార్థముగా తయారుచేయుట సనుకరమగును, కిటికీల
అర్దములు, సీసాలు వంటి ఛారీ పారిశ్రామిక ఉత్పత్తికి
ఈ మిశమును రోజుకు 200 టన్నీల పెద్ద మొత్తములో
కరగించు సామర్థ కిము గల “టాంకు( తొట్టి )కొలుము'లలో
కరగింతురు. సోడా-సున్నపు గాజు తయారీకి కొలిమితావ
(క్రమము 1400°C (ప్రాంతమునను, బోరో సిలికేట్‌ గాజు
తయారికి 1500°C (పైంతమునను ఉండవలెను. కరగించిన
గాజు ధూళిమి[శముచే తినివేయకుండ, రాపిడికి పారించి
వేయకుండ తట్టుకొనగల రి|ఫా త్రరీ వస్తువులతో కొలిమిని
నిర్శింతురు. కొలిమి యొక్క పైకప్పు తరుచుగా సిలికా
రిిఫాక్ట రీలతోను, కుతుక (మధ్య) భాగమును కోతను
నిరోధింపగల కరగు-పోత ఇటుకలతోను, మిగిలిన ఛాగ
మును మంచి నాణ్యము కల అల్యుమినా సిలికేట్‌ ఇటుకల
తోను నిర్మింతురు. (పకృతి సిద్ధముగ దొరకు సిల్లిమనైట్‌ను
కోసి తయారుచేసిన రిఫాక్ట రీ బ్లాక్‌ లను - అవి కొంత
వరకు అధిక వ్యయముతో కూడిన వై నను - గాజు టాంకుల
నిర్మాణములో చాల తరచుగా ఉప యోగింతురు. సాధారణ
ముగా ఒక వాయురూప ఇంధనము చాడబడును, పున
రుక్చాదకములను, పునః|గావాకములను వినియోగించు
కొని, కొలిమినుండి నిర్గమించు వాయువుల ఉష్థ్రమును
పునఃగ్రహించియు, టాంకులకు తగుపాటి ఇన్‌ న్ఫులేషన్‌ను
వాడియు ఇంధన వ్యయమును ఆదా చేయుదురు.

కంటి అద్దములను, రంగు గాజులను తయారు చేయుటకు
ఇప్పుడు కూడ కరగింపు చిన్న కుండ - కొలిమిలో జరుప
బడును. ఈ కుండలు పరిపాటిగా అనుకూల అగ్ని మృతి
కతో నిర్మింపబడును. కరగింపు పిదప గాజు పూర్తిగా
విశుద్ధీ కరింపబడునంతవరకు (దానిలోని గాలి బుడగలు
అన్నియు పోవునంతవరకు) దానిని కొలిమిలో ఉన్నత
తాప క్రమములో కొంత సేపు ఉండనిత్తురు. అవసరమని
తోచినచే ఈ దశల్లో దానిలో ఏశుద్ధీ కరణ (్రవ్యములను
(ఉదా: ఆర్సెనిక్‌ ఆసిడ్‌ ) కొద్దిగా చేర్తురు. తరువాత
ఆకారము తయారీకి పోతపోయుటకు లొంగునట్లుగా
దానిని ఉచిత తాప|కమమునకు చల్లార జెట్టుదురు. అపుడు
గాజు యొక్క_ తాప క్రమ _ స్నిగ్గతా సంబంధము ఎట్లుండ
వలెనన్న గాజు రూపు గొనుటకు కావలసిన కాలవ్యవ
ధిలో - అనగా తాషక్రమము తగ్గిపోవు కాలవ్యవధిలో.

332

అది చిక్కనీ (దవమునుండి సాసేతముగ దృఢ మైన |దవ్య
ముగ పరిణమించవలళెను. ఇంతేకాక, ఆ తరువాత మరల
తొందరగా రూపవి కారమును పొందకుండవలెను. గాజును
కావలసిన రూపులలోనికి కొనితెచ్చుటకు ఊదుట, అదు
ముట, సాగదియుట అను విడిపద్ద్ధతులను కాని, ఈ వద్ధ
తుల సమ్మేళనమును కాని అనుసరింతురు. ఈ పని చేతితో
కాని, న్వతశ్చలన యం(తముతో కాని చేయుదురు.

కడచిన మూడు దశాబ్బ ములలోను, ముఖ్యముగా
యునై బడ్‌ నేట్స్‌లో గాజు ఉత్ప త్తి చాల ఛాగము
యాం తీకరింపబడినది, వేడి వస్తువులను మెల్లగా చల్లార
నిచ్చిన, లోని విడి శక్తులు &ీణించి మన్నిక పెరుగును.
దీనిని అన్నీలింగు అని అందురు.

పీచు గాజు; ఒక దశాబ్బ మునుండి వీచుగాజు విస్తృత
వినియోగములోనికి వచ్చినది. కరగిన ౧గ'జుపె ఎక్కువ
ఒ త్రిడితో ఆవిరిని ఊదినపుడు పీచుగాజు తయౌోారగును.
గుం|డని ప్లాటినమ్‌ బిళ్ళలోని సూక్షురం[ధ్రముల గుండా
కరగిన గాజును పంపుటవలన ఎడశెగని సన్నని పోగులు
(ఫిలమెంట్‌ లు) లభించును. పోగు వ్యాసము రమారమి
0.00022”* ఉండును. ఈ పీచును ఇతర చనారల వలెనే
వస్త్రములు నేయుట మొదలగు పనులలో ఉపయో
గింతురు, విద్యుత్తు, వేడి ఇన్‌ స్ఫులేషన్‌ కు వాడుచున్నారు.

పారిశ్రామిక ఉపయోగములు: గాజు బహుముఖ
(పయోజనకరమగు వస్తువు అనియు, నిర్మాణములలోను,
పరిశ్రమలలోను చాని వినియోగములకు అపార అవ కాళ
ములు కలవు అనియు ఇప్పుడిప్పుడు గు ర్హింపబడినది.
గాజు పరిశ్రమ గనుక దేస్తుత స్థాయికి అభివృద్ధి చెంది
ఉండకపోయినచో. నేటి విజ్ఞాన, సాం శేతిక పారిశ్రామిక
పురోగతి ఎటుల ఉండెడిదో ఊహించుట చాల కహ్టొము
గాజు వినియోగములో ముఖ్యములై న వాటిని (క్రింద
సంగవాముగ (కోడీకరింతుము.

గృహోపకరణములు : బల్లలు, కుర్చీలు, శేబుల్‌
సామగగి, వంటపా[తలు (తాపని రోధక ములు), అద్ద ములు,
సీసాలు, జూడీలు, తలుపులు, “ఫై బర్‌ గ్లాసు బట్ట లు-తలుపు
అకు అమర్చులు.

కళలు, కట్టడములు : గాజు పలకలు, కిటికీ అద్ద ములు,
రంగు అద్దములు, ఒకే (పక్కన పారదర్శకముగ ఉండు పల
కలు, ఇండ్లు వేడి చేయునపుడు వాడు వేడిని పీల్చు గాజు
(ఇటుకలు) పలకలు.

చాక్షుష (ఆప్టికల్‌) పరికరములు: సులోచనములు,
కటకములు, పట్టకములు, జాలకములు, చాతుష పరికర
ములు మొదలగునవి.

గారీ సదుపాయములు

మౌంట్‌ పాలమర్‌ వేధశాలలో నెలకొల్పబడిన 200”*
కటకము గాజుతో నిర్మింపబడినది. దాని బరువు 8 టన్నీలు.

దీప్తి: విద్యు త్తుదీపములు, అన్ని గకములకు వలయు
బల్బులు, ట్యూబు లైట్లు, వాటి వెంట వాడు సామగగి.

మోటారు పరిశమ : సులభముగ సగిలిపోని గట్టి పల
కలు, లామినేశుడ్‌ En గాజు పలకలు (లామి నేట్‌ అను
ప్లాస్టిక్‌ (ర్రవ్యముతో అతుకబడిన గాజు పలకలు, పగిలి
పోయినను గాజు ముక్కలను విర జిమ్మవు).

రాసాయనిక పరిశ్రమ: గాజు పైపులు, కయన నిరో
ధక గాజులు.

శాస్త్రము, పరిగోధన : పరిశోధనా పకకరములు, చాతముష
పరికరములు, రాసాయనిక [ప్మక్రియా (|క్రయన) నిరోధక
గాజు వరికరములు, తావ నిరోధక సామగి, తెరషామీటరు
గొట్ట ములు, ఫోటో గాఫిక్‌ పేట్‌ లు, మందు బుడ్డులు.

విద్యుత్తు పరిశ్రమ : ప్రసార విద్యుత్తు బంధకములు,
శులిఫోన్‌ విద్యుత్తు బంధకములు, తెర్ళో అయానిక్‌
వాల్వులు, డై. ఎల స్ట్రీక్‌ పరికరములు, అబలివిజన్‌ వాల్వులు
మొదలగునవి.

ఇతర వినియోగములు : ధ్వనిబంధకములు, గాలి వడ
పోత సాధనములు, విద్యుత్తు బంధక శుప్‌లు, బరువులో
తగ్గుదల అశ్యావశళ్యకమగు అనేక నౌకా, విమాన, రోదసీ
యాన పరికరములు. వి. కృ. మూ.

గాలి ఓడ: చూ. సమీత - పు. 77.

గాలి సదుపాయములు: భవనముల అంతర్భాగము
లకు ధారాళముగ తాజా గాలిని సరఫరాచేయు పద్ధతికి
“గాలి సదుపాయము” అని పేరు. సాధారణముగ వయో
జనులు గంటకు రమారమి 0.566 ఘ, మీ. గాలిని పీల్చి,
అందులో ఉన్న ఆక్సిజన్‌ను వినియోగించుకొని, మిగిలిన
వాయువులను నిశ్వసింతురు. ఇట్టు విడిచిన గాలిలో కొంత
కారన్‌ డ ఆకె డ్‌, కొంత తేమ కలిసి ఉండును. కాబట్టి,
గాలి సదుపాయము కొరవడిన గదిలో గ్రమముగా గాలిలో
కల ఆక్సిజన్‌ విని యోగింపబడి, కార్భన్‌ డై. ఆకైైడ్‌
యొక్క, తేమయొక్క_ నివ్ప త్తి పెరుగును, ఒక భవనము
లోపలి భాగమున కల గాలిలోని కారన్‌ డై ఆకై డ్‌
పరిమాణమును పూర్వము గాలి సదుపాయమునకు (పమాణ
ముగా తీసికొనుచుండిరి. అయిశే, గాలిలోని కార్భన్‌ డై.
ఆకైడ్‌ వలన కంచె తేమవలననే మానవారోగ్య సౌకర్య
ములకు ఎక్కువగా చెరుపు కలుగునని ఇప్పుడు శెలియ
వచ్చినది. కాబట్టి, తేమ పరిమాణము ఇప్పుడు (పమాణ
ముగ (గహించబడుచున్నది.

* 1-264 మి, మీ,

333

గాన్‌ ఉత్ప త్రీ తీ

గాలిలో ఏ ఆ+*ష్మక్రమమువద్దనై_ న ఆర్జిత. ఒక నిర్దిష్ట
పరిమాణములో ఉండును. ఆర్ద్రత గరిష్ట పకహుతములో
ఉన్నపుడు ఆ గాలి ఆర్డత విషయమున సంతృ్భ_ప్పము
అయినదని చెప్పుదురు. ఈ పరిమాణమునకు తక్కువైన
దానిని సంతృ_ప్ప పరిమాణము యొక్క శాతములో తెలియ
పరుతురు. దీనికి “సాపేకు ఆర్దత' అని చేరు సాధారణ
గది తాపక్రమములలో సాపేకు ఆర్హ9త 80% నుండి 80%
వరకు మారినను అసౌకర్యము కలుగదు. అయితే, ఉన్నత
తాపషక్రమము, ఉన్నత సాపేక్ష ఆర్త ర ఇత ఈ రెండిటి
సమ్మేళనము చాల అసౌాఖ్యకరము, అనుల్లాసకరము.

ఏ పనిని శేయకున్నపుడు సైతము మానవ శరీరము
నుండి కొంత ఉప్పము వెలువడు చుండును. అటులనే
మానవుని నిశ్వాసములనుండి, చర్మము చ్వారా ఇగురుట
నుండి కొంత తేమ కూడ విడుదల అగును. అందువలన
జనసమ్మర్షముతో కూడి, గాలి సదుపాయము లేని స్థలములు
వేగముగా వేడెక్కి, కాధాకరములు అగుట అనుభవ
సిద్ధము. అట్టి స్థలముల లోనికి మానవులు పీల్చుకొనుటకు
ఆవసళమన me కంచు, అదనపు తేమను విలీనము చేసి
కొనుటశకే మిక్కిలి ఎక్కువగా తాజా గాలిని పంపవలసి
ఉండును.

గదులకు స్వాథావికముగ (కిటికీలు మొదలగు వాటి
చ్వారా)ను, యాం|తికముగను గాలి సదుపాయము సమ
కూర్చ వచ్చును. కాని, స్వాభావిక గాలి సదుపాయమును
కొలుచుట, నియం|తీంచుట సాధ్యవడదు. గాలి నదుపాయ
మును నిర్దిష్ట శేటులలో సమకూర్చుటకు యాం తిక వద్ధ

"శులే ఉవయు క్షములు, విద్యాలయములలోను, కార్యా
లయములలోను ఒకొక్క వ్యక్తి ఆక్రమించు జాగాను బట్టి
గాలి సదుపాయము ఏర్పాటు చేయవలెను. అది 14
ఘ. మీ. అయినచో గంటకు 11 ఘ. మీ. ; 5, 6 భఘ. మీ.
అయినచే గంటకు కనీసము 29 ఘ* మీ. తలసరి తాజా
గాలి అవసరమగును. కర్భాగా రములలో ఈ రేటు అంత
కన్న ఎక్కువగ జఉండును. అపాయకరములై న వాయు
లేశములు, పొగలు వెలువడు కర్యాగారములలో గంటకు
కనీసము శీ0 సారులై న గాలి మార్పిడి జరుపబడవలెను.

యాంత్రికముగా గాలి సదుపాయమును సమకూర్చు
టకు నిప్కూ_సన పద్ధతి, ప్రీనమ్‌ పద్ధతి అని రెండు పద్ధతులు
కలవు. కాని, తరుచుగా ఈ రెండు పద్ధతులను జత చేయు
దురు. దీనికి సమతులిత గాలి సదుపాయము అని పేరు

నిష్ప్కానన పద్దతి : ఇందు మలినమయిన గాలి వెలుప
లకు నిరంధముగా నెట్టి వేయబడును. ఉదా: వంటసాల
వెలుపలి గోడకు ఒక |పొపెల్లర్‌ పంకాను అమర్చినచే

అది పొగలను ఇంటీనిండ వీ స్తరీంచకుండ చేయును.
అయికే, గాలిని వాయునాళముల గుండా నిర్భంధముగా
వెలుపలకి పంపుటకు (ప వెలర్‌ పంకాలకన్న శేడియల్‌
(సార రకపు వంకాలు సమర్థముగా పనిచేయును. గదిలో
వై కప్పున అమర్చవడిన శకేడియల్‌ |పసార పంశాకు
వసారా నరంవీలో ఏర్చ్పర చబడిన వాయునాళములకు అను
సంధానము కలిగించినచో గదినుండి పాతబడిన గాలి
ఆ నాళముల గుండా వెలుపలికి పోవును. శేడియేటరుల
వెనక ఉండు |పవేశమార్గముల నుండి తాజా గాలి లోనికి
(ప్రవేశించును. ఇందువలన చలిగాలి గదిలోనికి రాలేదు.
ప్లినమ్‌ పద్దతి : గాలిని యాంతికముగా _వెలువలికి
పంపుటకు బదులు దానిని 'నిర్భంధముగా లోనికి (పవేళశింప
జేయుసే ప్లీనమ్‌ పద్ధతి. ఇటుల ప్రవేశ పెట్టుచోట a
ముఖ్యముగా జనాథా సాంద్రత మితిషీరి ఉన్న చోట -
లోనికి పంపు గాలిలో దుమ్ము లేకుండ చూచుట అశత్యా
వశళ్యక ము. ఇందుకు ఆ గాలిని ఒక గళని ద్వారా (్రసరింవ
జేయుదురు, గళనిలో గుడ్డలతో కప్పబడిన చిన్న చట
ములు ఉండును. దుమ్ము వాటికి అంటుకొనును. చలికాల
ములో ఆ గాలిని వెచ్చకేయుట కూడ అవనరము.

- అందుకు దానిని వేడినీరు గాని, ఆవిరిగాని (వసరించుచున్న

గొట్ట ముల మీదినుండి పసరింవ జేయుదురు. గాలి సదు
పాయమును అత్యు త్తమముగా సమకూర్చవ లెనన్న గాలిని
వాశానుకూలనమునకు గురిచేయవలళెను [చూ. ఆరీ రీ కర
ణము-వాశానుకూలనము-పు. 210]. ఆ. వెం,

గాస్‌ ఉత్పత్తి ;: చూ, పారిశ్రామిక వాయువులు.

గాస్‌ టర్ఫయిన్‌ ! చూ. విమాన చలనము.

గాస్‌ల (దవీకరణ : చూ. నం. 2-పు. 626,

గుడ్‌ ఇయర్‌, ఛార్లెస్‌ (1800. 1860): యునై
బడ్‌ స్టేట్స్‌ చేశీయుడు; రబ్బరును గంధ కీకృతము చేయు
డ్రడ్రియను. కని పెట్టినవాడు; న్యూ సానెన్‌ కోక్‌లో
జన్మించెను. ఇతని తండి వ్యవసాయపు పరికరములను,
ఇనుప సామానులను విరివిగా నిర్శించుటలో దిట్ట. ఇతని
జీవితములో తొలిదశ అనారోగ్యమువలనను, అనేక
వ్యాపార నష్టములవలనను కష్ట భూయిషప్టమ య్యెను.
ఏ సాధన వలన ఇండియా రబ్బరు మితిమీరిన శీతోప్థము
లకు గూడ తట్టుకొనగలదో, దానిని కనుగొనుటయందు
ఛార్లెస్‌ చాల ఆసక్తిని (పదర్శించెను. పది సంవత్సరముల
కషి తరువాత రబ్బరును ఆక్వా ఫార్టి స్‌తో సంస్కరించి
నచే అతడు ఆశించిన ప్రయోజనము సిద్ధించునట్లు
తోచెను, ఈ పద్ధతిని వినియోగించి, తపాలా సంచుల
నిర్మాణమునకు అతడు ఒక కం[టార్ట్టు సనంపాదించెను.

334

కాని, ఆ రబ్బరుగుడ్డ అధిక తాపక్రమములలో నిరుప
యుక్తము అగ్యను. 1889 లో అతడు మండుచున్న
స్టవ్‌ లో గంధకముతో కూడిన రబ్బరును వేసి, యాదృచ్చి
కముగ రబ్బరును గంధకీకృతము (వల్కనై జ్‌) శేయు
ప్రక్రియను కనుగొనగల్లెను. 1844 లోనే అతనికి మొదటి
సేచంటు జారీ చేయబడినను, అనేక ఉల్ల ంఘనములను
కోర్టులలో (పతిఘటింప వలసి వచ్చుటచే, అది 1852 నాటికి
గాని స్థీర పడ లేదు. ఆ సంవత్సరమే అతడు ఇంగ్లండుకు
పోయి, తన పేబంటుతో తయారై న వస్తువులను అచ్చటి
అంతర్జాతీయ (ప్రదర్శనములో ద్రదర్శించెను. కాని, ఆతడు
ఆ దేశమున కర్మాగారమును నెలకొల్పలేక పోయెను.
ఇతని (ప్రక్రియను అనుసరించి, గంధకీకృత రబ్బరు తయారు
చేయుటకు (ఫ్రాన్స్‌లో స్థాపింపబడిన కంపెనీ దివాలా
తీసెను. అప్పులతో తలమునిగి, !8క్‌క్‌ లొ ఇతడు పారిస్‌ లో
శైలు శికకు గురి అయ్యను, 1860 లో నిరుపేదగా
న్యూయార్‌్‌_లో మరణించెను. ఇతడు శానుచేసిన కృషిని,
కనుగొన్న [ప క్రియను (గ్రంథస్థ్రము శ సెన్ను ఆ, వెం.

గుమ్మ టము ? చూ సం, 2 = పు, శి21.

గృహపరికరములు (విద్యుత్తు : విద్యుత్తు ఆవిష్క
రణముతో మానవ జీవితము సుఖకరమైనది. విద్యుత్తుతో
పనిచేయు అనేక పరికరములు గృవాములందు నిత్యజీవిత
ములో ఉప యోగింవబడుచున్న వి. మానవుడు విద్యుచ్చ క్తిని
1. ఉష్ణము; 2. కాంతి; కి శక్తి; 4. చలనము మొదలగు
రూపములలోనికి మార్చుకొన గలుగుటచే ఆ యా పరికర
ములు పనిచేయుచున్నవి.

విద్యుత్తు ఉష్పశక్తిగా విద్యుత్తు పొయ్యి,విద్యుత్తు ఇస్త్రీ
పెళ్టె, వాటర్‌ హీటర్‌, టీ కెటిల్‌, టోస్ట్రరు, సో ల్హరింగ్‌
ఐరన్‌, విద్యుత్తు బాయిలర్‌ మొదలగు పరికరములలో ఉప
'యోగపడు చున్నది. కాంతిగ అది విద్యుత్తు దీపము, స్ఫోరక
దీపము (ఫోం సెంట్‌ ) లలోను, శక్తిచలనముగ అది
వాక్యూమ్‌ క్లీనర్‌, విద్యుత్తు కుట్టుయంతము, జుట్టు ఆర
బెట్టుకొనే యంత్రము, రిఫిజకేటర్‌ , తారము చేసికొనే
యం|తము, విద్యుత గడియారము, బట్టలు ఉతుకు
యం తము, విద్యుత్‌ ఆట బొమ్మలలోను ఉపయోగపడు
చున్నది. విద్యుక్‌గంట, టార్చిలెట్‌, సైకిల్‌ డైనమో,
శులిఫోన్‌, రేడి యో*, బలివిజన్‌ మొదలగు పెక్కు ఇతర
గృవాపరికరములలో కూడ విద్యుత్తు ఉప యోగింపబడు
చున్నది,

ఉస్లశక్రగా విద్యుత్తు: ఉషఫ్పమును జనింపజేయుటకు
విద్యుత్తు సులభ పద్ధతి, విద్యు క్‌ పరికరములలో విద్యుచ్చక్తి
ఉస్థశ క్తిగా మారును. ఆ ఉన్ఫముతో వంట చేసికొనుట,

గృవాపరికరములు

నీళ్లు కాచుట, చరి (ప్రదేశములలో గదులను వెచ్చగా
ఉంచుట మొదలగు గృవావసరములను సాధించవచ్చును.

విద్యుత్‌ వావాకములో జనించు ఉప్పము 1. విద్యుత్‌
ప్రవావావర్గము (1*)నకు; 2. వావాక నిరోధన (F) కు;
లి. విద్యుత్‌ ద్రవావా కాలమున (7) కు అనుపాతములో
ఉండును, ఉపష్పరాశికి, ఉష్ణశ కికి యూనిట్‌ శేలోరీశ.
శకికి యూనిట్‌ కౌల్‌ !. విద్యుత్‌ వావాకమున జనించు
ఉష్ప్టము 0.242 R T శేలోరీలు ఉండును.

విద్యుత్‌ ఉప్ప జనకములు: విద్యత్‌ ఉష్ణ జనకములు
అన్నిటియందు “ఎలి మెంట్‌ ” అనబడు ఒక నిరోధకపు తీగ
చుట్ట ఉండును. ఈ ఎలి మెంట్‌ నందే ఉప్పము ఉద్భవించును,
బలముగల లావు తీ7ను ఉపయో గించునప్పుడు దాని నిరో
ధము తక్కువగా ఉండుటకైె నిరోధకత ఎక్కు వగా ఉండు
ధాతువును ఉపయోగించవలెను. ఇందులకు ని౩ెల్‌,
డోమియమ్‌ ధాతుమిశము అగు నైక్రోమ్‌ను ఎక్కువగా
ఉపయోగించుచున్నారు. ఈరాగికన్న 50 శెట్లు హెచ్చు
నిరోధకత్వము గలిగి, గాలిలో వారించిపోవక, ద్రవాంకము
నకు ముందే ఎరబడి, నై(కోమ్‌ వేడెక్కును. నై(క్రోమ్‌
పొందు అధిక తావక్రమమును తట్టుకొనగల అ|భకముతో
చేయబడిన విద్యుత్‌ బంధకముపై దానిని చుట్టుదురు [చూ.
అ|భకము re 178].

విద్యుత్‌ ఇస్త్రీ పెట్టె (ఎల క్రిక్‌ ఐరన్‌): దీని అడుగు
భాగమున ఉండు శేకులో ఎలిమెంట్‌ ఉండుటచే త్వరిత
ముగ పెన వేడెక్కును. దీనిలో తాపస్థావక నియంత్రణ
చేయు పిడి ఉండును,

నూలు, సిల్‌, ఉన్ని మొదలగు వివిధ రకములైన
బట్టలు భరించగల తాపక్రమము ఉండునట్లు ఆ పిడి
నియంత్రణ చేయును. ఉతికిన బట్టలను సాపు చేయుటకు
ఇస్త్రీ పెప్టై ఉపయోగపడును.

వాటర్‌ - హీటర్‌లు ; నీటిలో మునిగి ఉండు వాటర్‌
హీటర్‌ (ఇమర్షన్‌ హీటర్‌), నిల్వ నీటి హీటర్‌ (స్టోరేజి
వాటర్‌ హీటర్‌ ) అని ఇవి ముఖ్యముగ శెండు రకములు,

వాటర్‌ ఇమర్షన్‌ హీటర్‌: సూపాకారముగ ఉండు ఈ
హీటర్‌ లో ఉప్ష్మమును జనింప జేయు ఎలి మెంట్‌ ఐమూలగా
బిగించబడును. అందు (హీటర్‌) నీరు |ప్రవహించుచు
వేడెక్కును. కఠిన జలమును దీనియందు ఉపయో
గించరాదు. కఠిన జలమునందలి లవణములు మొదలగు
అధమ ఉష్లవావహాక పదార్భములు హీటర్‌ పై భాగము

* ఒక గ్రాము నీటియొక్క తాషక్రమమును 1°C చెంచు
టకు కావలసిన ఉపష్ష'రాళి “శకలోకి”,
jt 1 కేలోరీ-4.18 జౌల్‌లు; 1 జౌల్‌ 0:24 శకేలోరీలు,

335

గృవావరికరములు

మీద పొరలుగా ఏర్పడి ఎలిమెంట్‌ నుండి నీటికి ఉహ్థ్ఫము
ప్రసారము కాకుండ అడ్డుపడును

స్టోరేజి వాటర్‌ హీటర్‌: ఈ హీటర్‌ లోనికి చన్నీరు
(ప్రవేశించుటకు ఒక కుళాయి, దీనినుండి వేడి నీరు
బయటకు పోవుటకు మరొక కుళాయి ఉండును. చన్నీటి
కుళాయిని నియంత్రణలో ఉంచవచ్చును. దీనినుండి చల్ల ని
నీరు హీటర్‌లో (ప్రవేశించి వేడెక్కును. వేడి నీటి కుళా
యిని తిప్పిన వేడినీరు వచ్చును.

విద్యుత్తు దీపము : ఒక నిరోధకము గుండ విద్యుత్తును
(ప్రవహింవశేసి దానిని ఉన్ణముగా మార్చవచ్చునని పైన
తెలిసికొని ఉన్నాము. ఒక ఘనపదార్థమును తగినంత
తాపక్రమమువరకు వేడిచేసిన అది వేడెక్కి శెల్లపడును.
దీనినే (ప్రకాశిచుట అందురు. తాషక్రమము ఎక్కువైన
కొలది వికిరణమగు శక్తిలో ఎక్కువ థాగము కాంతి
ఉండును. అందుచేత, ఒక విద్యుత్‌ వావాకమును విద్యూత్తు
వలన ఎక్కువ వేడిచేసిన అది ఉపయోగకరమైన కాంతి
జనకము అగును. ఈ స్మూత్రముపై ఆధారపడి వివిధ రక
ముల విద్యుత్తు దీపములు పనిచేయుచునృ్చ వి. వావాక తాప
క్రమము ఎంత తక్కువయిన దీవము అంత ఎక్కువ సమర్థ
వంత మైనది అగును,

ఎల క్రీ క్‌ పవర్‌ సాధనములు : విద్యుత్‌ మోటారు
నందు విద్యుచ్చక్తి యాం।|తిక శక్తిగా మారి (భ్రమణ చల
నము కలుగును. ఈ మోటారునకు సరఫరా అగు పవర్‌ను
వాట్టులలోను, అది విడుదల చేయు పవర్‌ను వోల్డులలో
గాని లేదా హోార్స్‌పవర్‌ లోగాని కొలుతురు. విద్యు
చృక్తితో పనికేయు కుట్టు మిషన్‌, జుట్టు ఆర జెట్టుకొనే
యం|తము, ఫాన్‌, గడియారము, శె ఫిజరేటర్‌ మొదలగు
విద్యుత్‌ సాధనములలో ఒకటి కన్న తక్కువ వోర్స్‌ పవ
ర్‌ను ఉపయోగించు చిన్న విద్యుత్‌ మోటారులు మా(తమే
అమర్చబడును.

ఎల క్రిక్‌ ఫాన్‌: శేబుల్‌ ఫాన్‌, సీలింగు ఫాన్‌ అను
శెండు రకముల ఫాన్‌ లు వాడుకలో ఉన్నవి. ఈ రెండు
ఒకే న్మూతముపై ఆధారపడి పనిచేయును. వీటిలోవల
ఉండు కలన హార్స్‌ వవర్‌ గల చిన్న మోటారు అతి వేగ
ముగా తిరుగును. శెగ్యు లేటర్‌ తో ఆ వేగమును నియం
(త్రించవచ్చును. కదురుకు 2 లేదా కి లేదా 4 ఆకులు
అమర్చబడును. ఇవి గాలిని డ్రోసివేయుటతో గదిలో గాలి
సదుపాయము సమకూరును.

ఏ. సి; డి. సి, రెండింటితోను సీలింగ్‌ ఫాన్‌లు పని
చేయును. తిరుగుచు ఉన్న ఫాన్‌ను చూచి అదిఏ. సి.

* 1 వోర్స్‌ పవర్‌ =746 చాట్టులు.

ఫాన్‌ అయినది, డి, సి. ఫాన్‌ అయినది |క్రింది విధముగ
గు_ర్హించవచ్చును.ఏ,సి. ఫాన్‌ లలో కేతదువములు తిరుగు
చుండును. డి. సి, ఫాన్‌లలో పైకప్పు స్థిరముగ ఉండి,
లోపల ఉన్న ఆక్మేచర్‌ తిరుగుచు ఉండును. దీనికి బిగించ
బడిన కదురుకు చ్లేడుల ను అమర్చుటచే దీనితో అవి తిరుగును.

విద్యుక్‌ గడియారము: ఇది ఏ. సీ. విద్యుత్‌ తో పని
చేయును. ఇది చాల తక్కువ పవర్‌ను (సుమారు
2 వాట్టులు) ఉప యోగించుకొనును. దీనియందు సింక్రోనస్‌
మోటారు ఉప యోగించుదురు. దీనికి సరఫరా అగు విద్యుత్తు
పౌనః పున్యము సెకనుకు 50 అయినపుడు అది ఒక స్థిర
"వేగముతో తిరుగును. ప్రథాన విద్యుత్తు తంతుల. చ్వారా
వచ్చు విద్యుత్తుతో నడిచే గడియారము సరియైన కాలమును
చూపును. ఒకే విద్యుత్తు సరఫరా నుండి అనేక గడియార
ములు నడుపబడిన అవి అన్నీ ఒకే కాలమును చూపును,
విద్యుత్తు సరఫరా ఆగిపోయినప్పుడు అవి ఆగిపోవును.
తిరిగి విద్యుత్తు సరఫరా అయినప్పుడుగాని వాటంతట అవే
తిరుగుట (ప్రారంభించవు.

విద్యుత్తు అలారము గడియారములో అయస్కాంత
'కేత్రము యొక్క. దిశ మారుచు ఉండుటచే ఒక లోవాపు
ముక్క_ స్పందన పొంది అలారము గంట[మోగును. (ప్రతి
రోజు ఒకే కాలములో అలారము కొట్టునట్లు యం|తాంగ
మును అమర్చుకోవచ్చును. అలారము కొట్టునప్పుడు
మీటరు తీసివేసిన అలారము ఆగిపోవును. కాని, మరుసటి
దినము అడే సమయమునకు మరల అలారము కొట్టునట్లు
యం తాంగము చానంతట అదే సరిదిద్దుకొనును,
అనగా ఈ రోజు ఉదయము 6 గంటలకు అలారము కొట్టిన
(పతి రోజూ అదే కాలమునకు కొట్టును. కాని, సాయం
(త్రము కీ గంటలకు కొట్టదు.

విద్యుత్తు ఆటబొమ్మలు : నాట్యము చేయు అమ్మాయి,
డోలు వాయించు అబ్బాయి, పరుగౌత్తు రైలు మొదలగు
ఆటబభొమ్మలలో చిన్న విద్యుత్‌ మోటారును అమర్చి,
. బొమ్మల చేత అనేక రకముల సనులు చేయించుటకు
కావలసిన చలన సామర్థకిమును అ౭దచేయవచ్చును. ఇటు
వంటి బొమ్మలను “విద్యుత్తు ఆటబొొమ్మలు' అందురు.

విద్యుత్‌ గంట: దీనియందు బర్మినల్‌ సీల (71) నుండి
విద్యుత్‌ అయస్కాంతము ('.) చుట్టు ఉండు తీగె చుట్టలో
నుండి స్పి 9ంగు (౨) ద్వారా సరిశేయుటకు వీలగు స్పర్శని
(కాంటాక్ట్స్‌ మేకర్‌ -౦) లో నుండి రెండవ బర్భినల్‌ (Ta)
వరకు విద్యుత్తు [పవహించును.

మెత్తని ఇనుముతో చేయబడిన ఆర్మేచర్‌ స్పి 9ంగునకు
విగించబడును. విద్యుత్‌ (ప్రవహించునపుడు విద్యుత్‌ అయ

336

సాంతము ఆశ్ళ్మేచర్‌ను ఆకర్షించి దగ్గరకు లాగుటచే
దానికి బిగించబడిన సుత్తి గంటమీద కొట్టును. అందువలన
“C’ దగ్గర స్పర్శపోయి విద్యుత్‌ వలయము శేదించబడి,
విద్యుత్‌ (పవావాము ఆగిపోవును. అప్పుడు విద్యుత్‌ అయ
స్మాంతమునకు అయస్క్మాంతత్వము పోయి ఆర్మేచర్‌ ను
వదిలివేయును. స్పి9ంగు దానిని వెనుకకు లాగుటతో +౮?
వద్ద మరల విద్యుత్‌ వలయము సంపూర్ణ మగును. ఈ విధ
మున విద్యుత్‌ వలయము సంపూర్ణ మగుట, ఛేదించబడుట
మరల మరల జరుగుటచే గంటమోగుచు ఉండును, ఇది
ఇంటిలోపల ఉన్న వారిని పిలుచుటకు ఉపకరించును.

విద్యుత టార్చిలైటు: టార్చిలైటు (ఫ్రాష్‌లైటు) లో
విద్యుత్‌ వలయమును పూంర్తిశేయుటకు తీ7ాలు ఏమీ
ఉండవు. ధాతువులతో చేయబడు పై గొట్టము నుండి
స్విచ్చి ద్వారా పరావ_ర్హకము వెంబడి బల్బు వద్దకు విద్యుత్‌
(ప్రవహించును. బల్ఫు నుండి అది బయటికి వచ్చి జ్యాటరీ
లోని కార్భన్‌ కడ్డిలోనికి ప్రవహించును. స్విచ్చిపై చేయి
తీసివేసిన విద్యుత్‌ వలయములో ఖాళీ ఏర్పడి అది ెగి
పోవుటచే విద్యుత్‌ (పవహించదు. బల్బులోని ఫిలమెంట్‌
సన్నని తీగాతో చేయబడును. డదానిలో నుంచి విద్యుత్‌
(పవహించునప్పుడు అది వేడెక్కి |పకాశవంతమై వెలు
తురును ఇచ్చును.

బ్యాటరీలు శ కి విీహీనము అయిపోయినప్పుడు కొరవి
వేసికొనవలెను, పాత బ్యాటరీలను దానియందే ఉంచిన
రాసాయనిక పదార్థములు వెలుపలికి వచ్చి గొట్టము
యొక్క. థఛాతువును తినివేయును. దీనియందు ఉవయో
గించబడు (క్రొత్త అనార్ద) ఘటము (క్రైనెల్‌) సుమారు
1.5 వోల్టులు కలిగి ఉండును.

సైకిలు డైనమో: సైకిలు చక్రము తిరుగునప్పుడు
డైనమో వైథాగము శైరు మీద ఒత్తుట వలన డైనమో
నందలి అయస్కాంతము గిరగిర తిరుగును ఈ అయ
స్క్మాంతమునకు దగ్గరగా తీగెచుట్ట ఉండును. అయస్కాం
తము తిరుగునప్పుడు తీగాచుట్టలో అయస్కాంత (పేరణ
జరుపును. ఆ తీగెచుట్ట చివరలు దీపమునకు కలిపిన ఎల
స్ట్రన్‌లు దీపము ఫిలమెంట్‌ లో నుండి తిరిగి తీ7లోనికి (డ్రవ
హించును. అయస్కాంతము తిరుగుచు ఉన్నంత వరకు
ఈ ఎలక్ట్రాన్‌ (ప్రవాహము కూడ జరుగుచుండును.

బ్యాటరీల నుండి లభించు విద్యుత్తువంటిదే డైనమో

నుండి కూడ వచ్చును. కాని, బ్యాటరీ రాసాయనిక శ కిని,

డైనమో (తిరిగే) సైకిలు చృక్రమునుండి శక్తిని ఉవ
'యోగించుకొనును. సైకిలు (తొక్కుట ద్వారా డైన
మోకు అందించబడు శ కిని అది విద్యుత్‌ లోనికి మార్చును.

XI—43

గృవాపరికరములు (విద్యుత్తు)

ప్లగ్‌లు-సాకెట్‌లు: కెండు పిన్నులు గల ప్లగ్‌లు-సాకె
ట్‌లు ఇండ్లలో తరుచు ఉపయోగింతురు. సాకెట్‌ లో
డొల్లగా ఉన్న నన్నని రెండు ఇత్తడి గొట్టములు ఉండును.
ప్లగ్‌నకు పిన్నులనబడు రెండు గట్టి ఇత్తడి కడ్డి ముక్కలు
ఉండును, ప్లగ్‌ను సాకెట్‌ లో పెట్టినప్పుడు పిన్నులు ఇ తడి
గొట్ట ములలో బిగువుగా అమరును, సాకెట్‌ లను కావల
సిన చేట బిగించి, దాని రెండు "బర్మినల్‌ లను ప్రధాన
విద్యుత్‌ సనరఫరా తీగలకు కలుపవలెను. అప్పుడు (ప్రథాన
స్విచ్చిని వేసిన సాకెట్‌ లో విద్యుత్‌ లభ్యమగును. శేబుల్‌
ఫాన్‌, శేబుల్‌ లాంప్‌ మొదలగు చాని ప్లగ్‌ లను సాకెట్‌ లో
పెట్టిన అవి పనిచేయును. అపాయ నివారణకై ప్లగ్‌లు,
సాకెట్‌ లు బేక్‌ లైట్‌ వంటి విద్యుదృంధక వ దార్థములతో
తయారు చేయబడును.

శేబులలై టు, కేబుల్‌ శేడియో వంటి వానికి రెండు
పిన్నుల ప్లగ్‌ లు ఉపయోగింతురు. కాని, వందలు లేదా
వేల వాట్టులను ఉపయోగించుకొనే విద్యుత్‌ పరికరములకు
వాటిని నడుపు వారికి అపాయము కలగకుండుటకై 2
లేదా 5 లేదా 15 ఆంపియర్‌ ల వరకు తట్టుకొన గలుగు
మూడు పిన్నుల ప్లగ్‌లు ఉపయో గింతురు.

అడాప్టర్‌, సామాన్య ప్లగ్‌, సాకెట్‌ లతో ఒశే విద్యుత్‌
పరికరమును ఉపయోగించగలము. ఒకే సాకెట్‌ లో నుండి
మూడు విద్యుత్‌ పరికరములకు ఒశేసారి విద్యుత్‌ను సర
ఫరా చేయుటకు శ్రైమార్గపు ప్పగ్‌ అశడాష్ట్రీర్‌ ను ఉపయో
గించవలెను. దీనికి ఒక వైపున రెండు పిన్నులు
ఉండును, వీటిని సాకెట్‌ లో పెట్టవలెను. మిగిలిన మూడు
వైపుల మూడు సాకెట్‌ లవలె కన్నములు ఉండును.
వీటిలో మూడు ప్లగ్‌లుపెట్టి మూడు పరికరములకు విద్యు
శీను ఒకేసారి అందచేయ వచ్చును, ఈ అడాప్టర్‌ ఒకే
సాకెట్‌ నుండి మూడు సాకెట్టులు లభ్యమగునట్లు చేయును.

మరొక రకమైన ఆడాష్ట్రర్‌ కూడ కలదు. దీని యందు
ఒక వైపున ప్లగ్‌, మరొక వై పున బల్బు పెట్టుకునే వోల్లర్‌
ఉండును. దీనినంతటిని సాకెట్‌ లో పెట్టవచ్చును, సాకెట్‌ లో
విద్యుత్‌ దీపమును వెట్టుకొను వీలుండనందున ఇటువంటి
అడాస్ట్రర్‌ తో దీపమును పై విధముగ అమర్చుదురు.

బల్బుహోల్డ్ల ర్‌ నుండి ఒకటికన్న ఎక్కువ విద్యుత్‌
పరికరములకు విద్యుత్‌ సంబంధము కలుగ జేయుటకు లాంప్‌
హోల్డర్‌ అడాప్టర్‌ అనబడు మరొక రకపు అడాష్ట్రర్‌ను
ఉపయోగించవలెను, దీనికి ఒకవై పున బల్బుకు ఉన్నట్లు
టోపీ ఉండును. దీనిని లాంప్‌ హోేల్డ ర్‌లో పెట్ట
వచ్చును. మిగిలిన (ప్రక్కల నుండి రెండు లేదా మూడు
విద్యుత్‌ సంబంధములను ఇది ఇవ్వగలదు, ఒకే దీవము

337

గెర్‌ బాక్స్‌
తగిలించు చోటునుంచి అడాప్టర్‌ ను అమర్చి శెండుదీపము
లను ఒశేచోట పెట్టుకొనవచ్చును, ఇప్పుడు ఇంకను అనేక
రకముల అడాప్ప ర్‌లు ఉప యోగించబడుచున్నవి.
ఇంటిలో విద్యుచ్చ క్రి-తీసికొనదగు జాగత్తలు: 1. దీప
మును లేదా మరొక విద్యుత్‌ పరికరమును మరమ్మత్తు
చేయుటకు ముందు దాని విద్యుత్‌ సంబంధమును తీసివేయ
వలెను; 2, ఫ్యూజు పోయినప్పుడు ఏ విద్యుత్‌ పరికరము
వలన అదిపోయినదో శెలిసికొని చానిని తీసివేయవ లెను.
ఎల క్రీ షియన్‌ చే పరిక చేయించిన పిదపచనే దానిని మరల
ఉపయోగించవలెను; శి. తగిన ఫ్యూజులు వేసినది లేనిది
నిళ్నయముగ శెలిసికొనవలెను. ఎక్కువైన ఫ్యూజువేసిన
విద్యుత్‌ వలయమునకు రక్షణ ఉండదు, తీ7లు వేడెక్కుట
వలన మంట ఏర్పడుటకు అవకాశము కలదు; 4. తుఫాను
వచ్చినప్పుడు తెగిన విద్యుత్‌ తంతి కనిపించిన చాని దరికి
ఎవ్వరూ పోకూడదు. వెంటనే విద్యుక్‌ సరఫరా కార్యా
లయమునకు ఆ విషయమును శెలియపరచ వలెను; ర్‌.
కాంక్రీట్‌ తో గాని లేదా పెంకులతో గాని వేసిన మేడ
అంత స్తులలో మూడుపిన్నుల ప్లగ్‌ పాయింట్‌లను ఉప
'యోగించవలెను; 6, స్నానపు గదులలో ప్లగ్‌ పాయిం
టులు బిగించరాదు. హీటర్‌ లను స్థిరముగా బిగించి
భూమితో కలిపివేయవలెను; 7. ఒకేసారి చాల విద్యుత్‌
పరికరములను ఉపయోగించి వలయములో ఎక్కు_వ
విద్యుత్‌ (పవావామును కలుగచేయ కూడదు. అట్లుచేసిన
శీ7లు వేడెక్కి. .ఇంటిలో మంట ఏర్పడవచ్చును. లైటు
పాయింట్‌ నుండి విద్యుత్‌ వరికరమును అమర్చి, అక్కడ
ఎక్కువ విద్యుత్‌ (పవావామును కలుగచేయ కూడదు;
8. గోడమీద అమర్చబడిన ఒశే సాకెట్‌నుండి ఎక్కువ
తీాలను తీయకూడదు, అట్టుచేసిన సాకెట్‌ లో నుండి
ఎక్కు_వ విద్యుత్‌ (పవావాము జరిగి తీాలు వేడెక్కును.
సాధారణముగా ఇండ్ల లో అగ్ని [పమాదములు పై విధ
ముగ ఏర్పడును; 9.ప్పగ్‌ తీగెలను వేనిని రానుకోనివ్వ
రాదు. చానివలన ధాతుతీ7లు బయటపడి ద్రాన్వవలయ
ములు ఏర్పడును. అవి చీకిపోవడము ఆరంభముకాగానే
కొత్త తీగాలు వేయవలెను; 10, తివాసీల [క్రింద నుండి
ప్లగ్‌ తీగాలు పోనివ్వరాదు. తివానీలపె నడుచుట వలన
తీగాలపై విద్యుత్‌ జంధనముపోవును; 11. ప్లగ్‌ తీగాలతో
బాయింటులు చేయకూడదు; 12. వై నుండి _వేలాడు ప్లగ్‌
తీ7ెలనుండి ఏవ సువులను [వేలాడ తీయకూడదు. అందు
వలన సీశింగ్‌ రోజ్‌ వద్ద |క్రిందికి ఒ త్తిడి ఎక్కువ అయి ప్లగ్‌
తీ? సాగును; 18. దీపమును లేదా హోోేల్ల రను వట్టుకొనే
ముందు న్విచ్చీ తీసి వేయవలెను; 14, గోడమీద స్విచ్చి, ప్లగ్‌

పాయింటులకు పైన, అడుగునుండి శేవిల్‌ తీగెను వేసిన
నేలమీద మేకులు కొట్టరాదు; 165, మడత పెట్టిన ప్లగ్‌
తీగను విద్యుత్‌ పరికరములకు ఉపయోగించకూడదు; 16,
ప్లగ్‌ నుతీయనిదే హీటర్‌ ఫిలమెంట్‌ ను కాక కూడదు; 17.
ప్లగ్లను, ధాతువుతో చేసిన స్విచ్చీలను తడి చేతులతో అంటు
కొన కూడదు; 18. ప్పగ్‌లను, వాటి తీగెలను పట్టుకొని
లాగకూడదు. ప్లగ్‌ లాగవలెను.

తరుచుగా చేయవలసిన తనిఖీ: ఇండ్లలోనివిద్యుత్‌ విధాన
మును మూడు నెలలకు ఒకసారి తనిఖీ చేయుట మంచిది.

దీపములు-షేడులు : 1. బల్బులను తడితోలుతో తుడిచి
పొడి గుడ్డతో మెరుగు పెట్టవలెను; 2 ప్లగ్‌ తీగాను తడి
గుడ్డతో తుడవరాదు; కి, నల్ల బడిన దీపములు తీసివేసి
డొ_.త్తవి అమర్చవలెను; 4. కడుగుటకు వీలయిన షేడులను
తీసి కడిగి, ఆర బెట్టి మెరుగు పెట్ట వలెను,

దీపముల స్విచ్చీలు : మిణుకు మిణుకుమను దీపముల
స్విచ్చీలను, గురగుర శబ్లము చేయు శేడియో స్విచ్చీలను
వెంటనే పరీకచేయవ లెను; పగిలిన డిప్పలు గల స్విచ్చీలు
ప్రమాదకర మైనవి.

దీపములకు కలిపిన స్టగ్స్‌ తీగె: ప్లగ్స్‌ తీగను పరీషిం
చుచు, పూర్తిగా విద్యుత్‌ బంధనము పోకపూర్వ మే కొత్త
తీ? వేయించవలెను.

ప్యూజు వేయుట: (క్రొత్త ఫ్యూజును వేయునప్పుడు
1, (పథాన స్విచ్చీని వేసి విద్యుత్తును నిలుపుదల చేయవలెను;
2. లోపము ఉన్న విద్యుత్‌ పరికరమును తీసివేసి (క్రొత్తది
వేయవలెను. లేనిచో కొత్త ఫ్యూజు కూడ మరల పోవును;
లి. సరియిన పఫ్యూజు వేయవలెను. ఫ్యూజును (క్రింది విధముగా
ఎన్నుకో వచ్చును.
ఫ్యూజు తీ? యిక్క _ పరికరము యొక్క నైజు (చాట్టులలో)
నైజు (ఆంపియర్‌ లలో) విద్యుత్‌ సరఫరా యొక్క వోల్లేజీ

ఉదా: 250 వోబ్డలతో పనిశేయు 2 కిలో వాట్టుల
కుంపటికి 2000 [250 = 8 ఆంపియర్‌ ల ఫ్యూజును ఉపయో
గించవలెను ఈ నైజకి దగ్గరగా లభించు ఫ్యూజు 10
ఆంపియర్‌ ది. కనుక, అది వేయవలెను; 4. ఫ్యూజు తీగను
సవ్యదిశలో వాషర్‌ క్రింద పెట్టి బర్మినల్‌ న్మూని
గట్టిగా విగించవలెను; ర్‌, ప్యూజు వేసిన పిదప (పథాన
స్వివ్బీని వేయవలను. వి, వి. ఎల్‌, రా.

గేర్‌ బాక్స్‌ : గేర్‌ జాక్స్‌ ఒక వ్యావ ర్హనము (టోర్క్‌_)
వద్ద శక్తిని [గహించి వేరొక చ్యావ రన, వేగముల వద్ద
దానిని అందించుటకు ఉపకరించు సాధనము. అది రంపము
వలె పండ్లు కల గేర్‌ పంక్కి ఉంచబడిన పెళ. గేర్‌బాక్స్‌
వలన లభించు ఆదాన (ఇన్‌పుట్‌), (ప్రదాన (జాట్‌ పుట్‌)

338

వేగముల నివ త్తికి గేర్‌ నిష్పత్తి అని పేరు. గేర్‌ నివ్ప
తులు ఎక్కువగా లభించునపుడు వాటిలో కావలసిన నిష్ప
తిని ఎంచుకొనుటకు ఏర్పాటు చేయబడును.

గేర్‌బాక్స్‌ల ఉపయోగములు : 1. మోటారుశకారుల

[చూ. చిత్రము - 1] చక్రములకు వేర్వేరు వేగములు,

.

చక్రము మాదిరి గేర్‌లను వాడును. ఆయా గేర్‌లను
వాటి అకముల మీదుగా థ్రమించుచున్నపుడే వలకన్ను
(మెన్‌) లోనికి జరిగించి, వేశక్వేరు వేగములు సాధింవ
వచ్చును. వని పారంభమునకు ముందు గేర్‌ ల వేగము
లను సమానము చేయని ఎడల గేర్‌ ముండ్లు డక్కా

చితము -1
ఆటో మొబజై లలో శక్తి [పసార పద్ధతియొక్క విన్యాసము.
1. ఇంజను; 2. క్లచ్‌, 8. గేర్‌ చాక్స్‌; 4. యూనివర్సల్‌ జాయింటు; 5. (ప్రొసెల్లరు దండము; 8. ఇరును కూర్చు; 7. చక్రము,

వ్యావ ర్హనములు లభింపజేయుట; 2. వావానములలో
స్టీరింగ్‌ గేర్‌ బాక్స్‌ రూపమున వాటి స్రీ రింగ్‌ ప్రయత్న
మును తగ్గించుట; శి, విమానములలోను, సనౌకలలోను
ఇంజనునుండి ప్రొవెల్ల ర్‌కు వేగమును తగ్గించుట;
4. లేతులకు, మిల్లు యం తములకుు తొలుపుడు యంత్ర
ములకు భిన్న వేగములు లభింప జేయుట. ఇవి కాక ఇతర
వినియోగములు కూడ కలవు.

గేర్‌ శాక్స్‌లలో అక్యంత సరళ మైనది, (ప్రాచీన మైనది
న్నైడింగ్‌ మెన్‌ గేర్‌ బాక్స్‌ [చూ. చిత్రము - 2]. ఇది ముళ్ళ

చిత్రము-2: స్లైడింగ్‌ మెష్‌ గేర్‌ జాక్స్‌
lls స్పీడ్‌ _చియిన్‌; 2, 2వ స్పీడ్‌ _ఓైయిన్‌, శీ. 4వ స్పీడ్‌

(చెయిన్‌; 4, 1 ద రిడక్షన్‌ _ముయిన్‌; 5.క్ల్షచ్‌ దండము

. న

(ధడానము; 6, (ప్రధాన దండము (ఆడానముు; 7. లేషాఫ్ట్‌,
8. రివెర్స్‌ ఐడ్లర్‌,

తినుటయు, వని జరుగునపుడు _మోత పుట్టుటయు జరు
గును. కాన్‌ సెస్ట్‌ (స్టీర) మెన్‌ గేర్‌ బాక్స్‌లో
[చూ చిత్రము - 8] గేర్‌లు హౌలిక్స్‌ వ(క్రముల మాదిరిగ

చిత్రము -లి

కాన్‌ చైన్‌ మెన్‌ గేర్‌ శాక్స్‌
తిన్పీడ్‌ రివెర్స్‌), PF. రివెర్‌ (యిన్‌, 1,.1వస్సీడ్‌ (చెయిన్‌,
2, 2వస్పీడ్‌ యిన్‌, శి. 1వ రిడక్షన్‌ (అయిన్‌,
5, నీడల్‌ బేరింగులు, D, డాగ్‌ క్లచ్‌,

ఉండును. ఇవి పనిచేయునపుడు ముండ్ల చక్రపు గేర్‌ లవలె
అంతగా చప్పుడు శేయవు. గేర్‌లు అన్నియు ఎల్ల పుడు
వలకన్నులోశే ఉండును. అయితే, (ప్రధాన దండము మీరి
గేర్‌ లు వాటి చజేరింగు (అకనాథి)ల మీదుగాశే తిరుగును.
కావలసిన గేర్‌ నిష్పత్తిని ఎంచుకొనుటకు అందుకు సంబం
ధించిన గేర్‌ చక్రమును “డాగ్‌ క్లచ్‌ ”ల నసవీయమున

339

గేర్‌ లు

పధాన దండముతో జతచేయుదురు. కాన్‌ సైన్స్‌ మెన్‌ గేర్‌
బాక్స్స్‌కు గేర్‌ లను ఏకకాలమందే పనిచేయించు పరికరమును
కూడ చేర్చినచే పని (ప్రారంభమునకు ముందు డాగ్‌ క్లిచ్‌ల
వేగములు సరిసమానములగును, దీనికి సిం|క్రో మెన్‌ గర్‌
బాక్స్‌ [చూ చితము-4 ] అని పేరు. ఎపీనై క్రిక్‌ లేదా

సిండ్రో మెన్‌. గేర్‌ జాక్స్‌.
T,T, పోజిటివ్‌ డాగ్‌ టీత్‌, C.శంకు క్లచ్‌, 5. స్లైడింగ్‌
కాలర్‌, H. సిం|క్రో నై_జర్‌ పిడి.

ప్టానిటరి ((గవారూప) గేర్‌ శాక్స్‌[చూ, చిత్రము-5] లోన
కూడ గేర్‌ చక్రములు అన్ని పంక్తులందు స్థిరముగా వల

చితము- 58
ఎపీనై క్లిక్‌ లేదా ప్లానిటరి గేర్‌ జాక్స్‌.

కోన్నునందే ఉండును, (ప్రతి గేర్‌ వంక్తితోను కనీసము
ఒక గేర్‌ చక్రముయొక్క అతమైన గేర్‌బాక్స్‌ అకము
చుట్టు తిరుగును. ఘర్షణ బేకును ఉపయోగించి కాని,
శెండిటిని ఘర్ష ణ క్లచ్‌ సహాయమున జతచేసి కాని గేర్‌
పంక్తిలోని ఒక గేర్‌ను నిలిపివేసి, కావలసిన వేగములను
సాధింపవచ్చును,

పైన చెప్పిన గేర్‌బాక్స్‌లు అన్నియును కొన్ని స్థీర
నిష్పతులను మాత్రమే ఇవ్వగలవు. హై(డోడై నమిక్‌
టోర్‌ , కన్వర్టర్‌ గరిప్ట నిష్ప_్తి నుండి కనిష్ట నిష్పత్తి
వరకు అవిచ్చిన్నముగా మారు గేర్‌ నిష్పుత్తులను సమ
కూర్చగలదు, ఆధునిక స్వత శ్చలిత (పసారములలో పై పరి
కరమును, ప్లానిటరీ గేర్‌ జాక్స్‌ను వరుసగా అమర్చి విని
యోగింతురు.

శంజను కు
ఇరుకు (ప్రొచెల్లక్‌ ఇరుకు

Ni WL

del yy

చిత్రము - 6
విల్బన్‌ [ీ చెలక్టర్‌ గేర్‌ కాక్స్‌.
రివెర్స్‌ జేగమునకు క్క 1వవేగమ.నకు 1, 2వ వేగమునకు 2
శివ వేగమునకు శి సంధింపుము. 4 వ వేగమునకు క్లచ్‌
GE ప్రయోగింపుము.

ఇందు ఒక వేగమునుండి మరొక వేగమునకు మారుట
ఛారి పరిస్థితులపై ఆధారపడిన అనుకూల నిష్పత్తి వద్ద
తనంతట తానే జరుగును. పైన పేర్కొన్న కన్వర్థర్‌ను,
గేర్‌ చాక్సొను సమానాంతరముగా ఉంచి [పసారములలో
ఎక్కువ సామర్థ్యమును సాధించుట ఇటీవల వెలుగు
చూచిన పురోగతి, చంద.

గేర్‌లు: చూ. ఆటోమొజై ల్‌ ఇంజనీరింగు-పు. 197,

గెడెడ్‌ మిసెల్‌లు! చూ. మిసైల్‌లు, ౫ డెడ్‌,

గొట్టపు బాపులు, నీటి సరఫరా: చూ. పాశాళ
గంగ.

గోడర్డ్‌, రాబర్ట్‌ హచ్చింగ్‌ (18821945); యునై
బడ్‌ నైట్స్‌ విజ్ఞాని. ఆధునిక రాకెట్లకు, అంతరిత
యానమునకు మూలపురుషుడు. వాశ్సెస్ట్రర్‌ (మస్సాను
ఇెట్స్‌లో జననము. వాశ్సెస్ట్రర్‌ పాలీ పుక్నిక్‌ నుండి
వట్టభ[దుడు. క్లార్క్‌ యూనివర్సిటీ భౌతికశాస్త్ర విభాగ
ములో 1914 లో (ప్రవేశించి 1919 (ప్రొఫెసర్‌ అయ్యెను.
శార్‌, యూనివర్సిటీ భౌతికశాస్త్ర 1పొఫెసర్‌ గను,
డిన్స్‌టన్‌ యూనివర్సిటీ రినెర్చ్‌ ఫెలోగను రాశెట్లవై
అవిరళ [పయోగములు చేసెను.

చాల ఎత్తుకు పోగల రాకెట్ల నమూనా తయారుచేసి,
వాటిని గోడర్డ్‌ నిర్మించెను. [దవ ఇంధన రాకెట్లపై
అనేక పరిశోధనలు చేసి తుదకు 1926 లో [ద్రవ ఇంధన

340

అఆంశరాహ్‌ |కాంచి 1
మెయిన్‌ శాలున ?
గిలి దరిగువ మెగరెనో[కాంచి
ఈ కా విండ్‌ మొయిన్‌ శాలువ ౩
i మౌ శ్రాంచి 4?
' బలవిద్యుత్తు కేంద్రము ర్రె
F & (పస్తుతము రర కాచెనలు =
\ Sy \ [వతిపాదేం చిన పంట కాచువలు ఒడ శం
సాగరు ! ~y అయకలు .'

) ంలలికపూర్‌

గాంధీసాగరు డాము (చంబల్‌ లోయ)

Blank Page

శాశకెట్‌ను ప్రవథముగ నిర్మించుటలో కృతక్ళత్యు
డయ్యెను. నిర్వాత (పదేళశములో రాశకెట్‌ పనికేయునని
మొదట నిరూపించినది, శబ్ద వేగమును మించిన వేగముతో
పోగల మొట్టమొదటి రాకెట్‌ ను 1985లో ప్రయోగించినది
ఇతడే, రాకెట్లు పనిచేయు సిర్థాంతమును, రాకశెట్లలో
ఆటోమాటిక్‌ సీ స్ట్రీ రింగు పద్ధతిని, ఇంకను పెక్కు నూతన
రాకెట్ల పద్ధతులను గోడర్డ్‌ కల్పన చేసెను. ఆదిలో చం[ద
గోళ మానవుడుగ, పబడినప్పటికిని
తన కృషి గొప్పతనమును విశ్వవ్యాప్తముగ గు ర్తించబడు
వరకు జీవించిన ధన్యజీవి గోడర్డ్‌. పొ, అ, నాః

గ్యూబన్‌బర్గ్‌, జాన్‌ (ర 1400 - 1468) : జర్మను
జాతీయుడు ; కదలు అచ్చులతో ముద్రణ పద్ధతిని కని పెట్టిన
మొదటివాడు. ఇతనికి పూర్ణము కొయ్య రిమ్మెలపై
మాటలను చెక్కి. ముదణ జరుగుచుండెను, ఒకొక్క
అక్షరమునకు ఒకొక్క దిమ్మను ఉపయోగించు పద్ధతిని
(పవేళ పెట్టినది ఇతడే [చూ. పు. 72].

గ్యూచున్‌ బర్గ్‌ మెయిన్‌ జ్‌ (జర్మనీ) లో ఒక సంపన్న
కుటుంబమున పుట్టెను. రాజకీయ అలజడుల మూలమున
ఇతని తలిదం[డులు తమ ఆస్తిని కోలుపోయి, స్వస్థలమును
విడిచి వెళ్ళవలసి వచ్చెను (1420). అందువలన ఇతడు
జర్మనీ, ఇటలీ, స్విజర్లండ్‌, _వోలండ్‌ దేశములలో
బికారియె తిరిగి, తుదకు స్టాస్‌బర్గ్‌ (జర్మనీ) లో స్థిరపడి,
ము[దణ [పయోగములను ఉష క్రమించెను. కత్తి, కొయ్య
ముక్కలు ఇతని మొదటి పనిముట్లు. కొయ్య దిమ్మెలపై
అకతరములను చెక్కి, ఆ దిమ్మెలను నల్లని (దవములో
ముంచి, తోలు కాగితముపై అక్షరములు ముదింపబడు
నట్లు ఆ దిమ్మెలను గట్టిగా నొక్కెను. దిమ్మెలకు కన్న
ములు పొడిచి, 'శ్రాటితో వాటిని కలయగ ను.

గ్యూ"న్‌ బర్గ్‌ 1448 లో మెయిన్‌జ్‌కు తిరిగి వచ్చి,
పస్‌ అనువాని పెట్టుబడితో ము[దణ యంత్రమును నెల
కాల్చి, 42 పంక్తులు గల బెవిలును ముద్రించెను. తరువాత
'మరికొన్ని (గంథములు అచ్చువేసనెను. ల్‌ ఏండ్ల తరువాత
పస్‌ అతనితో లావాదేవీలు పడి తన పెట్టుబడి |క్రింద
ముుదణ యంత్రమును స్వాధీనపరుచుకొ నెను. అయినను
గ్యూ అన్‌ బర్గ్‌ మరియొక మితుని ఆర్థిక సవాోయముతో
ముద్రణ వ్యాపారము కొనసాగించెను. ఆ. వెం,

(గ్రానైట్‌ * చూ, అగ్నిశిలలు = పు, 1668,

గ్లైడర్‌ : చూ, విమానము.

చేంబల్‌ లోయ అభివృద్ధి (పణాళిక : చర్మణ్వతి

ను (ప్రసిద్ధ (ప్రాచీన నామము కల చంబల్‌ నది యమునా

నది జపనదులలో శెల్ల పెద్దది. ఇది మధ్య(పచేళ్‌ లో

స్వప్న కారిగ పరిహాసిం

చంబల్‌ లోయ అభివృద్ది (ప్రణాళీక

వింధ్య పర్వత ములలో పుట్టి , రమారమి 95 8, మీ. (ప్రవ
హించి, మురద్‌ గంజ్‌ వద్ద యమునలో కలియుచున్నది.
తన [పవాహ మార్గమున చంబల్‌ మొదట 274 క. మీ.
పూర్తిగా మధ్య(పచేశ్లోను; తరువాత కొంతదూరము
మధ్య(పచేళ్‌, రాజస్తాన్‌ రాష్ట్రములకు సకివాద్దుగను ;
తదుపరి 152 కి, మీ. పూర్తిగా రాజస్తాన్‌ లోను ; పిదప
కొంతతూరము మధ్య(పదేళ్‌, ఉతృర[పదేళ్‌ రాష్ట్రములకు
సరివాద్దుగను ; చివరకు 40! &, మః పూర్తిగా ఉత్తర
(పచేళ్లలోను పారుచున్నది. ఈ నదియొక్క మొత్తము
పరీవావా[పాంతము 14, 82, 210 చ. కి. మీ. అందులో
1,100 చ. క, మీ. (ప్రాంతము మధ్య(పచదేళ్లోను, 76,868
చ. కీ. మీ, (ప్రాంతము ఉత్తర (పదేశ్లోను, మిగిలినది
రాజస్తాన్‌ లోను కలదు. చంబల్‌ లోయ అభివృద్ధి (పణా
శక 5,66,500 "పా క్టేరుల విశాల [ప్రాంతమునకు సేద్యపు
నీరు అందించుట, చివరి దళలో లి*రక3 లతల కిలో వాట్టుల
జల విద్యుచ్ళ కిని ఉత్పాదించుట అను రెండు లక్యములతో
రూపొందింపబడినది.

(పపాత అభివృద్ధి : చంబల్‌ నది మీద మూడు చోట్ల
౭ాములు నిర్మించి, (పతి డామువద్ద ఒక జల[పపాతమును
ఏర్పాటుచేయుట అనునది చంబల్‌ (పణాళిక లోని విశిష్టత,
ఇట్టి పపాతరూపమైన అభివృద్ధికి చంబల్‌ లోయయొక్క-
వాలు చాల అనుకూలపడును. ఈ నదీ|పవావా మార్గము
965 క. మీ. పొడవుకు సుమారు 781 మీ. మేరకు ఏట
వాలుగ ఉన్నది. నదీ (ప్రవావాము ఎగువనుండి [పారంభించి
వరుసగా గాంధీ సాగరు డాము, రాణా[పతాప సాగరు
డాము,జవాహార్‌ సాగరు డాము అను మూడు డాములును;
చివరి డామునకు కొంత దిగువన కోటా బరాజు అను
బరాజును; (ప్రతి డాము |క్రిందిథాగమున ఒక జల విద్యుత్‌
కేం దమును నిర్మించుట. పై (పణాళికలోని ముఖ్య
భాగములు,

గాంధీ సాగరు డాము: ఇడి (గ్రావిటీ డాము = రాతి
నిర్మాణము, తన శీర్ష మువద్ద 516 మీ. పొడవు ఉండును ;
అట్టడుగు పునాదినుండి 64 మీ. వెకి లేచును. రీని స్థూలపు
నీటినిల్వ 6,594 కోట్ల ఘ, మీ,; నికరపునిల్వ 5,689 కో ట్ల
ఘ. మీ. 1688 మీ. పొడవు కల స్పిల్‌ వే (డఢాము జలా
శయము నిండిపోగా అదనపు (పవాహ జలము పోవుటకు
పర్పరచిన మార్గము) మీద పది |శైస్టు గేటులు (18-28 ౫%
8.58) నెలకొల్పబడినవి. వీటి చ్వారా సెకనుకు 18,705
ఘ. మీ. చొప్పున అదనపు నీరు పె చెకి పోవును, డాములో
అడుగున పంటనీటి కాలువ లోనికి నీరు పోనిచ్చుటకు
9 తూములు కట్టబడినవి. అవసరమును బట్టి శాము |క్రిండ

341

చక్కర
నున్న జల విద్యుక్‌ శకేందమునుండి విడుదల అగు నీరు
కూడ పంట కాలువలోనికి మళ్ళింపబడును,

డాము |క్రిండ నిర్భింపబడిన విద్యుక్‌ శేందములో 5
యూనిట్‌ లు కలవు. ఒకొక్క. యూనిట్‌ యొక్క_ (పతి
స్థాపిత సామర్థ నము 28,000 కిలోవాట్టులు. గాంధీ సాగరు
డాము నిర్మాణము 1958 లో ఆరంధభింపబడి 1960 లో
పూర్తి చేయబడినది. జల విద్యుక్‌ కేందము పని 1957 లో
ఆరంధభింపబడినది; 1968 లో 4వ యూనిట్‌ ఉత్పత్తిని
ఉపక్రమించినది. డాము నిర్మాణమునకు రూ. 18.6 కోట్లు,
విద్యుత్‌ కేంద నిర్మాణమునకు రూ. శి-8 కోట్లు ఖర్చు
అయినవి,

రాణా (ప్రతాప సాగరు డాము: ఇది గాంధీ సాగరు
డాముకు $6 కి, మీ. దిగువన ఉన్నది. ఇది కూడ రాతి
కట్టడపు పనితో కట్టబడినది. దీని ఎత్తు ర్‌ మీ, ; శీర్ష మువద్ద
పొడవు 1,14 మీ. స్థూలపు నీటి నిల్వ 28868 కోట
ఘు. మీ.; సాధారణముగ ఉండు నీటి నిల్వ 1,420
కోట్ల ఘ. మీ. డామువద్ద విద్యుత్‌ కేం[దము నదీగర్భము
మట్టమునకు దిగువన కలదు. కేం దమున వాడబడిన
నీరు మరల 1,466 మీ. పొడవు సొరంగముద్వారా నదిలోని కే
పంపబడును. విదుంత్‌ శకేం|దపు |పతి సాపిత శ 8 90,000
కిలో వాట్టులు. : EE క్‌

జవాహర్‌ సాగరు డాము: దీనికి కోటా డాము అని
కూడ పేరు. ఇరి కాం|కీటుతో నిర్శింపబడిన గ్రావిటీ
డాము, శీర్ణ మువద్ద దినిపొడవు 886 మీ.; పునాది అట్ట
అడుగునుండి దీని గరిష్టపు ఎత్తు 41 మ్‌ డామువద్ద 1,18,264
ఘ, మీ. నీరు మా(తమే నిల్వ ఉండును. డాము క్రింద
నిర్శింపబడు విద్యుత్‌ కేందములో మూడు యూనిట్‌లు
ఉండును. (పతి యూనిట్‌ సామర్థ నము 88,000 కిలో
వాట్టులు.

కోటా బరాజు : ఇది చంబల్‌ లోయ (పణాళికను అనుస
రించి చంబల్‌ నదిపై నిర్మింపబడు కడపటి నిక్యాణము.
ఈ బరాజు పొడవు $51 మీ, ఇందు రిజర్వాయరు భాగము
మట్టితోను, ఎడమ పార్భ్వము శాతితోను కట్టిరి,
బశరాజులో స్పిల్‌ వే పొడవు 296 మీ, దానిమీద ఒకొ-క్క._టి
12 మీ. పొడవు, అంతే ఎత్తు కల 19 రేడియల్‌ గేటులు
కలవు. వాటిద్వారా 21,868 భఘ, మీ. వరద నీరు పెకి
విడుదల అగును,

చంబల్‌ కాలువలు: కోటా బరాజు రెండు గట్టులనుండి
శెండు పంటనీటి కాలువలు బయలుదేరును. (ప్రథాన కుడి
కాలువ రాజస్తాన్‌ గుండా పోయి, మధ్య|వచేళ్‌ లోనికి

(ప్రవేశించును. దినికి 6.49 లక్షల పా శ్టేరుల సేద్యపు సశ్తా :

కలదు. పై శెండు శాష్ట్రములలోను కలిసి 461 లకుల
హౌ ్టేరుల భూమికి ఈ కాలువ నేద్యపు నీరు సరఫరా
చేయును, దీనినుండి సెకనుకు 189 ఘ. మీ. నీరు విడుదల
అగును. [పథాన ఎడమ శాలువ పూర్తిగా రాజస్తాన్‌ లో
ఉన్నది. 1.78 లకల హౌ క్టేరుల సేద్యపు సత్తా కల ఈ
కాలువ వలన 1:05 లతల హౌ క్టేరుల భూమికి పంట నీరు
లభించును. దీనినుండి సెకనుకు 42.5 ఘ. మీ. నీరు విడుదల
అగును. కె. వి. కృ.

చక్కెర : మానవుని శరీర పోషణకు శకావలసిన
ఆవోర పదార్థములలో చక్కెర ముఖ్యమైనది. చక్కెర
రాసాయనిక విభజనను అనుసరించి పిండివచార్థముల జాతికి
చెందును. ఈ పిండివదార్థములు సూర్యరశ్మి, క్లోరోఫిల్‌
సహాయముతో కారన్‌ డ ఆకైైడ్‌తో నీరు సంయోగము
చెందుటచే ఏర్పడిన వృకజాతులందు విరివిగ లభించును.
చక్కెరను ముఖ్యముగా చెరకు గెడనుండియు, వీటు
దుంపలనుండియు తయారుచేయుదురు. తాటి, ఈత, కొబ్బరి
మాపిల్‌ వంటి చెట్ల నుండి (సవించు రసము (తీపికల్లు) నుండి
కూడ కొలదిగ తయారగుచున్నను ఈ పద్ధతి కేవలము
గృహా పరిశ్రమగ మాత్రమే పరిగణించబడుచున్నది.

పారి|శామికముగ చక్కెరను చెరకు, దీటునుండి
ఉత్పత్తి చేయుచున్నారు. చెరకు భారతదేశము క్యూబా,
మారిషస్‌, ఇండోనీషియా వంటి ఉష్ణ పాంతములలో
సొగుబడి అగుచున్నది [చూ. సం, 5 = పు, 818].

భారత దేశమున చక్కెర, జెల్లము తయారుశేయుటను
గురించి, వాడుకను గురించి పురాణకాలమునుండియు
(పేసక్తి కలదు. పతంజలి మహర్షి “మవాథాష్యము ? నందు
పాలు, బియ్యము, చక్కెర కలిపి “పొంగలి? వంటి
పదార్థములు తయారుకేయుట వివరించబడినది. (ీ* శ
ఆరంభములో రచించిన వెద్యగంథములగు చరక-సు కుత
సంహితలయందు చక్కెర “సిత? అనియు, “సితఫలము*
అనియు పేరొనబడి, చక్కెరతో వివిధములెన పానీయ
ములు, మధువులు తయౌోరుచేయుట గూర్చి, శరీరముపై.
వాని (పథావమును గూర్చి చర్చింపబడినది,

భారతదేశము మొత్తము మీద చెరకు, జెల్ల మే గాక,
ద&ిణ ఛారత దేశమున తాటిజెల్లము గృవా పరి|శమగ
అనాదినుండియు వర్ణిలుచున్నది. ఈ పరిశ్రమ శకేరళ,
మడాను, ఆం|ధ [పాంతములందు విరివిగాను, కొంతవరకు
బెంగాలునందును కూడ ఉండెడిది. వీటుదుంప నుండియు,
చెరకు నుండియు చక్కెరను ఉత్ప త్తి చేయు పద్ధతులు నిర్దిష్ట
ములు కానంతవరకు యూరప్‌ మొదలగు దేశములకు
భారత దేశమునుండియే చక్కెర ఎగుమతి అగుచుండెడిది,

342

MEARE la OOM
ER ane”

MEG Pag wr)

BRRE YORE

Cart
Ae
'

gr
Py
-

చక్కెర పరిశ్రమ S

చెరకు రసమును వడకట్టుట 'క్కెరను శోధనకు గురిచేసి తెలుపు అయిన పిమ్మట పున
స్ఫటికీకరణమునకు గురిచేయుట

Y తయా రన చక్కరను సంచులలోనికి నిపుటకు ముందు

ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీవారి రాకతో ఈ చక్కెర ఉత్పత్తి,
ఎగుమతులు కూడ వృద్ధి అయి చజెంగాలునందు, దక&ిణ
(ఇప్పటి ఆంధ, మచాసు, కేరళ) రాష్ట్రములందు శాటి
జెల్లము నుండి చక్కెర తయారుచేయు పరి|శ్రమ నెలకొల్ప
బడినది, 1887 లో బరడ్వాన్‌ (జెంగాలు) నందు తాటి జెల్ల ము
నుండి చశ్టె_ర తయారుచేయు రి ఫె నరీ మొదటిసారిగ నిర్మింప
బడినది. తరువాత, ద&ిణ [ప్రాంతమున ప్యారీ కంవెనీ
వారిచే సామర్లకోట, నెల్లికుప్పము అను చోట్ల రి'ఫై నరీలు
స్థాపింపబడినవి, 1911 లో 4,80,000 టన్నీల తాటిచక్కెర
ఉత్పత్తి కాబడినది. జావానుండి దిగుమతి అగు తెల్ల
చెక్కరతో పోటీని తట్టుకొనలేక తాటిచక్కెర ఉత్పత్తి వీగి
పోయినది. 19 వ శతాబ్దమునుండి చక్కెర చెరకునుండి
ఉత్పత్తి చేయుట |పారంభింపబడి 1980 నాటికి చెరకునుండి
సరాసరి చక్కెర తయారుచేయు పద్ధతులు
ఫ్యాక్టరీలు వెలసి, ఛారీ పరిశ్రమగ స్థిరపడినది.

ఛారతదేశమున చక్కెర చెరకునుండియే ఉత్పత్తి
అగుచున్నది. పెద్ద ఫ్యాక్టరీలలో తెల్ల చక్కెర, చిన్నతరవో
పరిశ్రమలలో ఖండసారి చక్కెర తయారగుచున్నది.
తాటి, ఈత, కొబ్బరి మొదలగు చెట్టనుండి (స్రవించు రసము
(తీపికల్లు లేదా నీరా) నుండి కూడ ఛారీ ఎత్తున శతెల్హచక్టైర
ఉత్పత్తి చేయుటకు [పయత్నించుచున్నారు. ఈ చెట్లనుండి
(స్రవించు రసము పులియకుండ నిల్వ చేసి, చక్కెరను
తయారుచేయుటకు పరిశోధనలు సలుపుచున్నారు.

తాటి, ఈత, కొబ్బరిచెట్ల మోవులందు కత్తితో గీసి,
గాట్లు పెట్టి కుండలు కళ్టుదురు. వాటిలోనికి కారిన రసము
పులియకుండుటకుగాను సున్నము పూనెదరు. ఒకొక
చెట్టు కొన్ని నీటరుల రసము మాత మే ఇచ్చును,
అదియును పేసవికాలమందే లభించును. అట్లి రసమును
చాల చెట్లనుంచి చీకరించి దగ్గరగా ఉన్న స్థలమునకు చేర్చి
జెల్లముగ వండుదురు. మొచట చెత్త మొదలగు ఇతర
పదార్థములను రసమునుండి వేరు 3ేసి, సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌,
తగినంత సున్నము వేసి మరగ జెట్టి ఆ రసమును వడియగట్ల్టగ
వచ్చు తేట రసమును మరల మరగ జెట్టి జాగుగ చిక్కబడిన
తరువాత అచ్చులలో పోసి ఆర జెట్టుదురు. ఈ బెల్లమును
పూర్వము రిఫెనరీలలో శుద్ధిచేసి, తెల్ల చక్కెరగా చేసెడి
వారు, దీనికి బదులు రసమును మరగ బెట్టి, చిక్కబడిన
తరువాత తయారైన ముద్దను రెండు రోజులు చల్లార్చిన
పిమ్మట నెంటిఫ్యూగల్‌ లో తెల్ల చక్కెరను వేరుచేయ
వచ్చును. (ప్రస్తుతము ఈ పద్ధతులు కేవలము గ్భవా
పరిశ్రమగ మా(త్రమే ఉన్నవి. భారీ పరిిశ్రమగ మార్చుటకు
కషి జరుగుచున్నది,

బలపడి,

చక్కెర

ఖండసాకి చక్కెర కూడ చెరకునుండియే తయారగు
చున్నది. చెరకును గానుగలలో ఆడి, రసమును సేకరించి,
సున్నముతో శు[భపరచి, తెక్చి, రసమును మరగ బెట్టి,
ముద్దగా చేసి, చేతితో గాని, యంత సవాయమున గాని
నడుచు సెంటిప్యూగల్లో చక్కెరను వేరుచేసి, సూర్య
రళ్ళిలో తడి ఆర బెట్టుదురు. ఖండసారి చక్కెర తయారీ
కూడ భారత దేశమునందు అన్ని రాష్ట్రములలోను చిన్న
తరవో పర్మిళమగా ఉన్నది. ఈ పద్ధతిలో తయా శైన
చక్కెర కొంచెము ఎరుపురంగు కలిగి ఉండును. కణములు
అన్నియు ఒశకే పరిమాణముగ ఉండక, కంటికి క్రంపుగా
కనబడక పోవుటయేగాక, ఈ చక్కెర నిల్వ ఉంచుటకు
పనికిరాక, వర్ణా కాలమున నీళ్టు కారుటయు, ముద్దకట్టు
టయు జరుగును. చిన్న తరవో పరిశ్రమ అగుట
వలన ఆర్థికముగ శాస్త్రీయ పద్ధతులను ఉపయోగించుటకు
అనువుగాక పోవుటచే తయారీ ధర ఎక్కువ అగుచున్నది.
అయినను, [గామీణులను (పోత్సహించుట కై (పభుత్వము
ఖండసారి చక్కెరకు సుంకము విషయములో చాల
సదుపాయములు ఇచ్చి, ఈ పరిశ్రమను రకించుచున్నది.
(ప్రపంచమున తెల్ల చక్కెర, ఎర్రచక్కెర (బూరా)
అని కెండు విధములగు చక్కెరను ఉత్ప త్తి చేయుచున్నారు.
మారిషస్‌, ఆ(ఫికా, క్యూబా, వావాయీ, ఫిలిప్పీన్‌
దీవులు మొదలగు ఇతర దేశములలో ఎ[రచక్కెర
ఎక్కువగా ఉత్పత్తిచేసి యు నె పెడ్‌ సేట్స్‌, ఇంగ్లండు,
జపాన్‌ మొదలగు దేశములకు ఎగుమతిచేయుచున్నారు.
వారు దీనిని తిరిగి శుద్ధిచేసి తెల్ల చక్కెరగ చేసికొందురు,
వివిధములగు విలాసకరములైన చక్కెరలను కూడ
తయారు చేసికొందురు. ఇటీవల (పభుత్వమువారు విదేశీ
మారకము నిమిత్తము ఎర చక్కెరను ఎగుమతి చేయుటకు
అనుమతించుటచే భారత దేశమున కూడ ఎషృరచ క్లైర కొద్దిగ

తయారై జపాన్‌, యునై పుడ్‌ స్టేట్స్‌, మలేసియా
మొదలగు దేశములకు ఎగుమతి అగుచున్నది.
ఛారతదేశమున చెరకునుండి చక్కెర తయారు

చేయుటకు గాను చెరకు రసమును శు[భపరచుటలో రెండు
పద్ధతులను అవలంబించుచున్నారు. ఒకటి “సృల్ఫెశేవన్‌ *
పద్ధతి, రెండవది ' కార్బొ నేషన్‌ ? పద్ధతి. కొద్ది మార్పులతో
తప్ప |ప్రధానముగ ఈ శెండు విధానములు మాత్రమే
భారత దేశమందలి ఫ్యాక్టరీలు పొటించుచున్నవి. సాధారణ
ముగ పరీకచేసి పక్వముగా ఉన్న చెరకు గెడను పొలమునుండి
మోపులుగ కట్టి బండ్ల మీద గాని, లారీలమీద గాని, కొన్ని
చోట్ల చైలుపె గాని నరికిన 24 గంటలలో రవాణా
చేయుదురు. లేనిచో చెరకునందు రసము పులిసి చక్కెర

343 i

చక్కెర
దిగుబడి తగ్గును. ఇటీవల [టాక్టరులను కూడ విరివిగా
ఉపయోగించుచున్నారు. అచ్చటనుండి యంతసవాయ
మున పనిచేయు గానుగలవద్దకు కొనిపోబడును, వేగముగా
తిరుగు కత్తులచే నరక బడి, ముక్కులు ముక్కలుగా చేయబడి,
బాగుగ? నలగగొట్ల్టబడి రసము చాగుగావచ్చుటకు అనువుగ
చేయబడిన తరువాత గానుగలలో రసము పిండుదురు.
మూడేసి రోలర్‌ లు గల గానుగలు-మూడునుండి ఆరువరకు-
ఫ్యాక్టరీ ఉత్పత్తిని అనుసరించి ఉండును. ఒక గానుగనుండి
మరియొక గానుగకు పోవుచు చెరకును వూర్తిగా నలగ
గొట్టి రసమును శేరుకేయుదురు. దీనినే “ఇన్‌ బిబిషన్‌ *
అందురు. చెరకునుండి రసమును గానుగలలో పిండుటకు
ముక్కలుగ చేయబడిన చెరకును నీటిలో నాన జెట్టి పసరణ
(డిప్యూషన్‌ ) పద్ధతిలో కూడ చక్కెరను రాబట్టవచ్చును.
ఈజిప్టు, ఆ[ఫికా, దకిణ అమెరి కామొదలగు దేశములలో!
ఈ పద్ధతి అమలులో ఉన్నది. ఈ (ప్రసరణ పద్ధతిని సాధారణ
ముగా వీటుదుంపలనుండి చక్కి రను
ఉపయోగింతురు. రసమును పూర్తిగా పిండి వేసిన తరువాత
మిగులు పిప్పిని * బాగజీ* అందురు. దీనిని ఫ్యాళ్ట రీలోని
యంతములను నడుపుటకు వలయు ఆవిరిశ క్రిని జనింప
జేయు బాయిలర్‌ లకు ఇంధనముగ వాడుదురు. శాని,
ఇంతకంచు కాగితపు గుజ్జు తయారుకేయుటకు చాగ«జీని
ఉపయోగించుట |(శేష్ట మైన విధానమని తెలియనగును.
గానుగలనుండి వచ్చు రసమును వెంటనే శుభవరచుటకు
కొనిపోబడి అచట సృల్ఫెశేవన్‌ పద్ధతిని
కార్బొనేషన్‌ పద్ధతిని గాని శుభ్రపరతురు. రసమును
మొదట రసము కాగు (జ్యూస్‌ హీటర్‌) లలో
60°C 70౦ శతాషుక్రమమునకు వేడిచేసి సున్నము,
సల్ఫర్‌ 2 ఆనక్సౌాడ్‌ నిర్హీత మైన నిష్పత్తిలో కలిపి 15-80
నిముషములు ఉంచుదురు. సున్నపురాయిని బట్టీలలో
కాల్చి తయారైన సున్నమును నీటిలో కలిపి సున్నపు నీరు
(మిల్క్‌ ఆవ్‌ ,కెమ్‌) తయారు చేయుదురు. గంధకమును
(పశ్యేక మైన పొయ్యిలలో కాల్చి సల్ఫర్‌ జ ఆక్సైడ్‌ను
ఉత్పత్తి చేయుదురు. సృల్ఫ్ఫైశేషన్‌ పద్ధతిలో ఈ రెండింటిని
ఉపయోగించి శుభపరతురు. _శకార్బొనేషన్‌ పద్ధతిలో
సల్ఫర్‌ డె ఆక్సౌైడ్‌కు మారుగా కారన్‌ డ ఆక్సైడ్‌ను
వాడుదురు. ఫ్యాక్టరీకి కావలసిన కారన్‌ డై ఆక్సైడ్‌ను
ఫ్యాక్టరీలలో సున్నపురాయిని బట్టీలలో కాల్చి తయారు
చేయుదురు. ఈ శెండింటిలోనే ఏదో ఒక పద్ధతిలో
సంయోగము చేయబడిన సున్నమును మరల 108౮ —_
105°C శాపక్రమమునకు వేడిచేసి, తేర్చుటకా సృజ్సెడర్‌
లేదా క్లారిఫయర్‌ అను సాధనమునకు పంపుదురు. అచట

రాబటుటకు
లట

గాని,

రసము శేటబడి మురికి, తదితర పదార్థములు |క్రిందికి దిగి
పోవును, క్రిందికి దిగిన మన్నును ఫిల్టర్‌ (వైస్‌ లలో వడగట్టి,
ఆ వచ్చిన రసమును తేట రసముతో కలిపి చిక్క పరతురు.ఈ
చిక్కపరచుట నిర్వాత స్థితియందు త క్టువ తాషక్రమములో
శి లేదా 4 అంచెలు గల ఎవాపొశేటర్స్‌ అను పరికరము
లందు జరుగును. నిర్వాతస్థితి లేనిచో రసము మరుగు
తాషకమము చాగుగా ఎక్కువె చక్కెర రాసాయనిక
మార్పుశెంది, మాడిపోయి, నల్లని రంగు కూడ సిద్ధపడి
దిగుబడికి నష్టము కలుగును. ఇట్లు నీరు చాగుగా ఇగిరి
పోయిన వెనుక చిక్కని పానకము వచ్చును. ఈ పానకము
కూడ కొంత నల్లగ ఉండును. ఈ రంగు పోగొట్టుటకు
మరల సల్ఫర్‌ డై ఆక్సెడ్‌తో విరంజనము చేయుదురు,
శుభపరచిన పానకమును నిర్వాత పాత్రయందు మరల
మరగ బెట్టి చక్కెర కణములు తయారగువరకు వండుదురు.
కావలసిన పరిమాణమును అనుసరించిపంచదారను ఒకే నెజు
కణములుగ నేర్పుతో తయారు చేయుదురు. పంచదార,
మిగిలిన చిక్కని పానకము కలసి జేగురు రంగుతో ముద్దగా
ఉన్న దానిని “మేసిక్యూట్‌ * అందురు. దీనిని నిముషమునకు
1000 1,500 చుట్లు తిరుగు నెం|టిఫ్యూగల్‌ సాధనములో
వేసి కణములు వేరు చేయుదురు. అందుండి వచ్చిన చిక్కని
పానకమును మొలానెస్‌ అందురు. ఈ మొలానెస్‌ను
తిరిగి వండి మరి శెండుసార్గు దానిలోని పంచదారను
రాబట్టుదురు. ఇక పంచదారను రాబట్టుటకు అలవికాని
పానకమును ఫెనల్‌ మొలానెస్‌ అందురు. సెంటిఫ్యూగల్‌
యంతములో చక్కెర చుట్టును ఉన్న మొలాగెస్‌ను తొల
గించుటకు నీటి ఆవిరిని చిమ్మి చక్కెరను శెల్ల గా చేయుదురు.
నెంటిప్యూగల్‌ నుండి వేరు చేయబడిన పంచదార కొంచెము
తడిగా ఉండును. వేడి గాలి వీచుచున్న, పొడునవి,
నెన్ముదిగా కిరుగుచున్నవి అయిన డె 9యర్స్‌ అను సాధన
ములలోనికి ఈ తడి చక్కెరను పంపి పొడిగా చేయుదురు.
ఈ పొడి చక్కెర తళతళ మెరయు కణములుగా ఉండును,
దీనిని జల్లైెడల యంత్రములలోనికి పంపి వివిధములైన
పరిమాణములు గల కణములుగ విభాగములు చేసి,
పరిమాణములను అనుసరించి విడివిడిగా గోనె నంచులలో
బస్తా1క8 1008. (గా. చొప్పున తూకమువేసి ఆ చక్కెరను
పట్టుబడి చేయుదురు. చక్కెర బస్తాలను చెమ్మగాలి చారని
గోదాములలో నిల్వ చేయుదురు.

ఎర్ర చక్కెర తయారు చేయు పద్ధతి అంతయు పైన
ఉదావారించిన (పకారమే జరుగును. శాని, సల్ఫర్‌ డై
ఆనకైడ్‌ను గాని, కార్బన్‌ డై ఆ-కె)డ్‌ను గాని వాడక,
సున్న మును, కొద్ది సూపర్‌ ఫాస్ఫేట్‌ను మా(తము వాడి

\ 344

రసమును రాసాయనిక సంయోగమునకు గురి చేయుదురు.
సెంటి ఫ్యూగల్‌ లో కణములను నీటితో కడుగుట మాని
వేని, వాటికి చుట్టును ఉండు పానకమును మా(తము వేరు
చేయుదురు, ఇట్టి ఎర చక్కెరను ఇతర దేశములకు
ఎగుమతి శేయుదురు. అచట చారు దీనిని మరల నీటిలో
కరుగ బెట్టి తెల్ల పంచదార చేయుదురు. దీనిని * శోధన
(రిఫెనింగు) * అందురు. అట్లు చేయుటలో రంగు పోగొట్టు
టకు ముఖ్యముగ బొొగ్గుపొడిని గాని లేదా ఆక్రిలేశెడ్‌
మన్నును గాని వాడుదురు. శాని, గడిచిన పది, పదిహేను
సంవత్సరములనుండి “అయన్‌ ఎక్స్‌ఛేంజి? పద్ధతి
(పేకారము (పశ్యేకముగ తయారెన శెసిన్‌ గుండ పంపి
రంగు పదార్థమును, ఖనిజలవణములను వారింప చేసి, ఆ వచ్చు
శెల్లని పరిళశు[భ మైన పానక మునుండి మామూలు పద్దతిలో
నిర్వాత పాత్రల, సెంటివ్యూగల్‌ సాధనముల సహాయమున
మిగుల తెల్లని చక్కెరను తయారు చేయుదురు. ఇట్టి
చక్కెర చెరకు నుండి సరాసరి తయారైన తెల్ల చక్కెర
కంచు మేలు రకముగ ఉండును. ధరకూడ హెచ్చుగనే
ఉండును. ఈ పద్ధతి భారత దేశములో వాడుకలో లేదు.

ఇతర పదార్థములు : రసము తీసివేయగ మిగులు
చెరకు పిప్పిని ఇంధనముగ ఉప యోగించుశే కాక, ఇంకను
మిగిలిన చానిని కాగితపు తయారీలోను, శాగితపు
బోర్డులను తయారు చేయుటకును ఉపయోగింతురు.
రనము నుండి వేరు కాబడిన మడ్డిని పొలములకు ఎరువుగ
ఉపయోగింతురు. ఆ మడ్డి నుండి మైనము కూడ
తయారు అగును, చక్కెర తయారైన వెనుక మిగులు
చిక్కని పానకమును ముఖ్యముగ ఆల్కవోల్‌ తయారు
చేయుటకును, తదితర రాసాయనిక పరి శ మలకును
వాడుదురు.

భారత దేశమున భారీ పరిశ్రమలలో చక్కెర పర్మిశమ
రెండవ స్థానము అలంక రించినది. స్వాతం|[త్యమునకు
పూర్వము భారత దేశమున సగటున సంవత్సరమునకు పది
లక్షల టన్నీల చక్కెర తయార య్యెడిది. స్వతంత్ర మైన
పిమ్మట పంచవర్ష్శ(పణాళికలను అనుసరించి ఉత్పత్తి,
పఠపిణీ విధానము నిర్జుష్ణ మెన పద్ధతిలో సాగినది. భారత
దేశమున (ప్రస్తుతము 217 ఫ్యాక్టరీలు పనికేయుచున్నవి.
ఆంధపదేశ్లలో 19 ఫ్యాక గీలు కలవు,

చెరకునందు సగటున 11% నుండి 18% వరకు చక్కెర
కలిగి ఉండి, ఫ్యాక్టరీలలో 9% నుండి 11% వరకు దిగుబడి
వచ్చును. ఫ్యాక్టరీలకు సంవత్సరములో 180 నుండి 180
రోజులు వరకూ మాత మే చెరకు పంట అందును. మిగతా
కాలములలో ఫ్యాక్టరీలు మూసివేయబడి, కార్శ్మికులలో

XI—44

జలనిగ్గమన పద్ధతులు"
చాలమంది తగ్గింప బడుదురు. ఇట్లు తగ్గింపబడిన వారికి
తీసివేయబడిన కాలమునకు 25% నుండి 50% వరకు
జీతములు ఇచ్చి రక్షణ కల్పించుచున్నారు.

కాన్పూరులోని ఇండియన్‌ ఇనిసి ట్యూట్‌ ఆవ్‌ షుగర్‌
ఖుక్నాలజీ సరికొత్త మార్గములు అన్వేషించుటకును,
సిబ్బందికి తర్భీదు ఇచ్చుటకును తోడ్చడుచున్నది. కోయం
బత్తూరు (మ|చాసు), గాజిపూర్‌ (ఉత్తర (పడదేళ్‌ల లోని
వ్యావసాయిక పరిశోధన శే తములు సరికొత్త చెరకు
రక ములను పొందు పరచుటకును తోడ్చడుచున్నవి రమణ.

చలనచిత్ర పరిిశమ : చూ. ఫిల్ళ్‌ పరిశ్రమ.

చాకలి సోడా ; చూ. సోడా జారములు,

ఛత వాహనము : చూ. పేరాచూట్‌.

జనితములు, మోటారులు (బుజు, ఆవర్తి):
చూ. విద్యుత్తు.

జలనిర్ధమన పద్ధతులు : నేలపైని జలనిగ్గమనము
కుల వేళ్ల చుట్టూ ఉన్న అదనపు నీటిని,
దానితో పాటు ఉండు లవణములను వెడలించుట. మంచి
పంటను పండించుటకు ఓక్క భూసారమే చాలదు. దానితో
పాటు గాలి, సరియైన నీటివనతి కూడ సమానావశ్యక
ములు. దాదాపు మీటరు లోతు కల నేలలో భౌమ్యా
కర్ణణ శక్తికి వశమో్యు నీటిని వడియించుట వలన నేలలోని
రం ధములలోనికి గాలి (ప్రవేశించి, గాలి, నీరు రెండును
మొక్కలకు అంది, వేళ్లు బాగుగా పారుటకు అవ కాళము
కలుగును. పంట మొక్కల వేళ్లు జాగుగా వెరుగుటకు
నేల, నీరు, గాలి అను ఈ మూడును ఆవళ్యకములు నీరు
పారుట వలన నేలలోని రం|ధములు తాశ్మాలికముగ
నీటిచే నిండి ఉండును. కాని, కొంత సేపటికి అదనపు నీరు
తప్పని సరిగా వడిసిపోయి నేల మరల గాలిచే నిండును.
కేవలము దైశికాకర్షణ బల ఫలముగా అంటి పెట్టికొని
ఉన్న చెమ్మ మొక్కకు పోషకముగ నిలిచి పోవలెను.

ఈ మూల భఛావమునుండి బహుముఖము లెన జల
నిగ్గమన సమస్ఫలు బయలు దేరును. దృష్టాంతమునకు -
చక్కగా నీటి వడుపు చేయబడిన నేల వెచ్చగ ఉండును,
మొక్కల పెరకువకు పట్టు కాలమును అనేక వారముల
వరకు పొడిగించును; పంటను చాల ముందుగనే శేతికి
అందించును. మొక్కలకు గాలి, వెచ్చదనము శెండును
అవసరము. నేలలో నీరు ఎచ్చటను నిలచిపోక, చాగుగా
వడియుటకు వీలు కలుగజేయు లోతు పొర ఉండుట
ఆవశ్యకము. ఇవక నేల గాలిని చెొరనీయదు. ఇంతేకాక,
నీరు ఆవిరి అగుట, |పసరించుట ఎడతెగక జరుగుచుండుట
వలన ఆ నేల తావ క్రమము వడిసిన నేలయొక్య శాప

అనగా పంట

345

జలనిరమన పదతులు
n ధి

క్రమము కన్న చాల తక్కువగ ఉండును. ఇవక నేలలోని
నీటి ఉపరితలమునకు జల పీథము అని పేరు. నూతిలో
నిలచి ఉన్న నీరు దానికి దృష్టాంతము. జల నిర్గమన
(ప్రక్రియతో ముడివడిన ఇంకొక సమస్య నేలలోని లవణరాళి
నియం తణము. ఇంచుమించు అన్ని నేలలలోను కొన్ని
లవణములు ఉండక తప్పవు. చెమ్మ నేలలలో అవడి ప్రములె,
ఇశాళితములు అగుట వలన లవణములు తక్కిన నేలలతో
పోలి చూచిన తక్కువగ ఉండును. పొడి [పొంత ములలో
ఆవ తేపమునకు అవకాశము లేకపోవుట వలన నేలలలో
లవణరాశళి అధికముగ ఉండును, అందువలన అచ్చట నీటి
పారుదలను, జల నిగ్గమనమును నిపుణతతో నిర్వహించి,
లవణ శేషమును అదుపుతో ఉంచవలెను,

పొలములోని మరును నీటిని తీసివేయు (పకియలో
చలనము లేకుండ నిలచిపోయిన నీటిని పై కాలువ ద్వారా
గాని, అంతర్గత కాలువల ద్యారా గాని తొలగింతురు.
చాళ్లు పడునట్లు నేలను దుల్నినచో, చాళ్ల గట్లకుండి చాళ్ల
లోనిక నీరు పొరలి తరు వాత అందుకు ఏగ్పరి ఎన గోతుల
లోనికి పారుకు. ఉపరితల జల నిర్ణమనము ఈ విధమున
నిర్వహింపబకడుట పరిపాటి.

ఒక నీటి పారుదల (పాశెప్టకు పథకము రూపొందించు
నపుడు అందుకు అనుబంధ మెన మురుగునీటి సౌక ర్యములను,
వాటిని అమలు పరచుటకు పట్టు ధనవ్యయమును లెక్క
లోనికి తీసికొనిన తరువాతనే ఆ (పాశెష్ట యొక్క ఆర్థిక
సాధ్యాస్రాధ్యతలను నిర్భయింపవ లెను. నీటి పారుదల
సౌకర్యముల ఫలిత ముగ నేడు ఎక్కువ పంట దిగుబడి
చేయుచున్న పొలములు, నీటి వడుపు సదుపాయములు
లోపించినచో కొద్ది సంవత్సరములలో సేద్యమునకు పనికి
శాని చౌడు నేలలుగా మారిపోవచ్చును,

మిక్కిలి చదునెన (ప్రదేశములలో సాధారణముగను,
డెల్టా |పాంతములలో ఎల్లప్పుడును (వకృతి సిద్ధముగ
ఉండు మురుగు నీటి వసతి లోప భూయిష్టముగ ఉండి, నీరు
మడుగుకట్టి భూములు చాడువ శేలలుగ మారిన విశాల
(ప్రదేశములు కలవు. కాబట్టి, అచ్చట నీటి పారుదల
(పాశెప్టలలో సరిక్రొత్త జల నిర్గమన మార్గములను
ఏర్పరచియో, ఉన్నవాటిని మరమ్మ్శత్తుచేసి వినియోగ
మును వృద్ధి చేసి యో జల నిగ్గమనమును కృతిమముగా
అభివృర్ధిపరచుట (వధాన అంగముగా ఉండవలెశు.
మిక్కిలి పల్లపు డెల్టా భూములకు నీటి పారుదల సదు
పాయము కలిగించుట కూడ అందు ఒక అంశము
కావలెను, ఒక నీటి పారువల పద్ధతిని చేపట్టినపుడు నవహజ
“జల నిర్గమన మార్గమును జల నిర్గమన (ప్రయోజనమున కే

అట్టి పెట్టి, ఇతర నిర్భ్మాణముల చ్వారా వాటికి కనీసపు
అవసరముల కన్న అధికముగ అడ్డంకులు కల్పింపరాదు.
ఇంతేకాదు, ఒక సహజ జల నిర్గమన మార్గమునకు
అడ్డముగ ఒక నీటి పారుదల కాలువను నిర్శించునపుడు
దానికి అడ్డముగ ఒక జల నిగ్గమన మార్గమును ఏర్పాటు
చేయుట కూడ ముఖ్యము,

ఇట్టి (ప్రదేళములందు కల నీటిని సంతృ్భ ప్తికరముగ ఒడ్డి
గిల జేయుటకు రెండు పద్ధతులు అవలంబింపవచ్చును:
1. నేలనుండి పై కి ఉబుకు అదనపు నీటిని సం|గహించుటకు
నేల క్రింద వెంకులు తాచిన జల నిరగ్గమన మార్గ పద్దతి;
2, అతివృష్టి సమయములలో ఊఉపరితలపు పారువలను
బయటి కాలువలలోనికి తరలించి, తరువాత దానిని
ఇముడ్చుకొన గల సహజ జల మార్గములోనికి పంపు పద్ధతి,

భూమిపై మురుగు కాలువలు : ఒక తేత్రమునకు నీటి
వడుపు సదుపాయమును ఏర్పరుశుటకు తొలుత సరియెన
నీటి మరుగు పారుదల సదుపాయమును సమకూర్చుకొన
వలెను. జలమును స్వీకరించు జల నిగ్గమన మార్గములను,
సమానాంతర జల నిగ్గమన మార్గముల దిక్కులను నిర్జే
శించుకొనుట తరువాతి రెండు పనులు. ఈ రెండింటిలో
మొదటిది ఆ భూమిలోని సవాజ గర్హముల అధస్తమ
భాగమును ఆకమించవలెను, శకెండవది ఆ భూమిలో
ఏ తలము అన్నిటికన్న ఎక్కువ ఏటవాలుగ ఉండునో
ఆ తలము యొక్క దిక్కును అనుసరింపవలెను. చదును
భూమి విషయమున దాని దిగువ (పాంతములలో నిర్మింప
బడు జల మార్గముల లోతును ఎక్కువ చేయుట వలన నీటి
వడుపును సాధించి, ఈ జల మార్గములు ఉచితములని
తోచిన దిక్కులలో నిర్మింపబడవచ్చును. శాని, మిట్ట
పల్లములు కల భూమిలో ఒకే శే తమునకు చాని వేరు
వేరు ఏటవాలు తలములకు అనుగుణము అగునట్లు వివిధ
కోణములలో ఏర్పరచబడిన అనేక జలనిరగ్గమున మార్గములు
ఆవశ్యక ములు కావచ్చును.

య్యునె మెడ్‌ స్టేట్స్‌లో పెద్ద నదులు కల పీఠ భూములలో
జల నిగ్గమన వ్యవస్థలలో (పశ్యేక కమిషనర్‌ లు ఈ (క్రింది
పనులు నిర్వహింతురు: 1. వరద కాలములో నదులు
పొర్లి పోకుండ కట్టవలు నిర్మించుట ; ల వర్షపు నీటిని
పంపింగు శేందములకు మళ్లించుటకు పొడ వెన గోతులు
త్రవ్వించుట; శి. కట్టవ నిర్మింపబడిన శేత్రముల లోపలి
నీటిని పంపుచేయుటకు ఒక పంపింగు సంస్థను నెలకొల్పుట ;
4. ఒక జిల్లాలో ఎత్తయిన ద్రదేశమున గల పాద
(ప్రాంతమున ఒక తరలింపు సొరంగమును నిర్మించి
పల్లపు ప్రాంతములకు నీరు పారనిచ్చుట. ఈ కాలువ

349

లకు అడుగు మట్టమున సెంకులు తాపుట ఆ యా
భూస్వాముల క ర్హవ్యము.

నేల్నక్రింద పెంకులు తాచిన జలనిర్ణమన మార్గములు :
సమా నాంతరముగ నిర్మింపబడిన పెంకులు తాచిన కాలువల
ద్వారా జలనిర్గమన మార్గ పద్ధతి కల్పించబడును. ఇవి
మామూలుగ నేల క్రింద 100-150 మి. మీ. లోతు వరకు
20-50 మీటరుల అంతరములలో నిర్మించబడును. ఈ
కాలువల వెంబడి 100--120 మి. మీ. పెంకులను ఉప
యోగించుట చేడు పరిపాటి.

విదేశములలో జలనిర్ధమనము, క్షే తోద్దరణము : కాలు
వల ద్వారా మురుగునీటి వసతిని కల్పించు పనిలో సేద్యము
నకు పనికిరాని నేలలను కృషి యోగ్యముగా జేయు పని
అంతర్భాగము. ఇంగ్లండులో ft శ తాబ్దమున ఫెన్స్‌
అనబడు విశాలమగు బంజరు నేలను ఫలపదముచేసి, వ్యవ
సాయ యోగ్యములు అగు భూముల [క్రింద మార్చుట
వంటి మవాత్తర కార్యములు విస్తీర్ణ జలనిగ్గమన మార్గ
పద్ధతి నిర్మాణమువలన సాధ్యము లె నవి. హోలండ్‌ లోవలె
ఈ పనియొక్క_ విజయమునకు కారణము నిర్విరామముగ
నీటిని పంపులతో పైకి నెట్టుట, సముద్రము క్రీరమును
ఆ(కమించకుండ పెద్ద సేతువుల నిర్మించుట. ఇ్లే ఇతర
భూములు కూడ కృషి యోగ్యములుగ చేయబడి, సేద్య
భూమి విస్తారముగ వృద్ధి పొందించబడినది, పైన చేరొొన
బడిన అన్ని పరిస్థితులలోనూ బాగుచేసిన తరువాత నేల
పూర్వస్థితికి మరల శాకుండ కట్టుదిట్టములు చేయుట
ఆవశ్యకము. ఇందుకుగాను సువ్యవస్థిత జలనిర్గమన పద్దతిని
నెలకొల్పవలెను. దీని దృష్టాంతము నెదర్‌ లండ్స్‌ జూడర
జీకి సంబంధించిన కొత్త గట్లు,

భారతదేశమున ఇవకను అరికట్టు విధానము: భారత
దేశమున మూడవ పంచవర్శ (పణాళిక (1981 68) లో
ఇవకను అరికట్టి నేలను సేద్య యోగ్యము చేయు పథక మును
చేపట్టిరి. ఈ [పణాళికలయందు నీరు వడియుటకు వీలిచ్చు
జల నిగ్గమన మార్గములు నిర్భించుట, ఆప్టే లోతులేని
గొట్టపు నూతులు |త్రవ్వుట, [పస్తుతము పనిచేయుచున్న
కాలువల అడుగుథాగము సెంకులచే దిట్టపరచుట, ఇంక
కొన్ని పక్షముల నేలకింద నే జల నిగ్గమన మార్గములు
ఏర్పరచుట అను పనులు ముఖ్యములు,

పంజాబు, మహా రాష్ట్రము, కాశ్ళీరు, ఢిల్లీ రాష్ట్రము
లలో ఇవకకు, చౌడుకు గురియగు నేల దాదాపు 80,00,000
హౌ క్టేరులు కలదు. జల పీఠము ఈ భూములందు శి మీ.
వరకు ఉన్నది. ఇవక, చౌడు అగు భూ విస్తారము
పంజాబులో కలదనియు, అది 2,80,000 హా న్టేరుల మేరకు

జలనీరమన పద్దతులు
౧ ధ

నిరువ యోగ్య మెనదనియు అంచనా వేయబడినది. మవో
రాష్ట్రములో 82,000 పౌశక్టేరులు, కాశ్టీరులో 12,009
పౌ క్టేరులు ఇ్లే నిరుపయోగ్యములెనవి. పంట కాలువల
నుండి నీరు ఊరుట క్రింది పద్ధతుల వలన అరికట్ట వచ్చును:

పిల్ల కాలువలను అప్పుడప్పుడు బంధించి నీటి సరఫరాను
నియంతించ వచ్చును. (పతి ఏడాది కాలువలను మూసి
వేయుటవలన కూడ నీరు ఊరుటను అదుపులో పెట్ట
వచ్చును. 'వెద్ద కాలువలకు, పిల్ల కాలువలకు, నీటి వనరులకు
హా(ాలిక్‌ సున్నము, ఇటుకలతోను లేదా సిమెంటు
కాం కీటుతోను అస్తరు వేయుదురు.

ఊట నీటిని (గహించి, చానిని పైకి తొలగించుటకు
కాలువలకు సమానాంతరముగ జల నిగ్గమన మార్గ ములు
నిర్మించుదురు ; ఇట్లు నిర్మించబడిన మురుగు నీటి కాలువలు
పంటకాలువ గట్టు బహిఃపాదమునకు 800 మీ. కన్న
తక్కువ దూరము ఉండ రాదు.

నీటి బుగ్గ నేల మట్టమునకు దగ్గరగ ఉండుచోట్ల ఊట
నీటిని వడియించుటకు లోతు గల జల నిగ్గమన మార్గములు
అవసరము. ఈ జల నిగ్గమన మార్గములకు, వాటి శాఖలకు
భూమిని వడియించు జల నిరగ్గమన మార్గముల కూడలితో
సంబంధము కల్చ్పింపబడవ లెను, ఇదికాక, ఈ జల నిగ్గమన
మార్గములు సహజముగ నీటిని తీసివేయునవిగా ఉండ
వలెను. ఇట్టి సౌకర్యము లేనప్పుడు పంపింగు న్టేషనులను
నెలకొల్పవలయును,

ఊట నీటిని బహిమ్క్యరించుటకు జల నిగ్గమన మార్గము
లను నీటిని తమగుండా పోనీయ గల రంధములు గల
సిమెంటు కాంక్రీటు గొట్టములను నేలకింద అమర్చి
నిర్శింపవచ్చును,

గొట్టపు నూతులు త్రవ్వుట అంత ఖర్చుకాదు. కాని,
ఈ గొట్టపు నూతులనుండి పంపు కేయుట వలన ఆ గొట్టము
నకు చుట్టుపట్ల ఉన్న నీటినే బహిమ్కరించ వీలగును,
వాటి చుట్టూ ఒక శ్టే కి. మీ. నకు దూరముగా ఉన్న నీరు
పంపుకు దొరకదు. అదిగాక, పంపుకేయుట ఆపివేసిన
తరువాత ఆచిరకాలములోనే యథాపూర్వస్థితి పొడ
సూపును. గొట్టపు నూతులు బాగుగ పని చేయవ లెననిన
వాటిని పెక్కింటిని ఒకేసారి ఉపయోగించవలెను, ఇంకే
గాక, అది సాధ్యమైనంత ఎక్కువ (పడేశమున నివేశించ
జడి, పంపు చేయుట నిర్విరామముగ జరుగుచుండ వలయును,

దకిణ భారతదేశమున డెల్టాలో మురుగు నీటి వసతులు :
గోచావరి, కృష్ణా నదులపై ఆనకట్టలు [చూ. పు ర్‌]
నిర్మించబడిన కాలమునుండి, ఒక శ తాబ్దపు కాలవ్యవధిలో
నీటి పారుదల సౌకర్యములు అమితముగా విస్తరింపబడి,

347

జలనిర మన పద్దతులు
౧ ధి

పరిపూర్ణ తమమైన అభివృద్ధికి తేబడుటచేత డెల్టా నేల
జల నిర్గమన మార్గ నిర్మాణము ముఖ్య సమస్యగా పరిణ
lay tas Wy
మించినది. నీటి పారుదల మట్టము భూమట్టమునకు ఎత్తుగా
ఉన్న పల్లపు భూములకు కూడ వ్యవసాయము విస్తరించ
బడినది కనుక, చాల పల ముగా ఉన్న జల నిరమన మార్గ
౧m Th | nn
ముల నిర్మాణ సమస్యను గురించి ప్రభుత్వము పరిష్క
రించుటకు కృషి. చేయుచున్నది.
పడిన వర్షమును డెల్లాలు, చదును నేలలు సంగ
హించును. అందువలన, నీటిని తొలగించుటకు పట్టు కాలము-
ముఖ్యముగా వరిచేల విషయములో - ఎక్కువ అగును.
డెల్లాల ఆయకట్టు పరిధిలో 24 గంటలలో వర్షపాతము
ఒకప్పుడు 200-250 మి. మీ. ఉండినను (అనగా రైవ్‌
ఫార్ములా యందు 450 అను అంశెచే తెలుపబడు గుణక
మునకు సరిగా ఉన్నను) డెలా జల నిరమన మార్గములు
. ల nn ౧
కృష్ణ, గోదావరి జిల్లాలలో గుణకము 92 కు సరిగా
ఉండునట్లు అధికతమ మైన వరదనీటి విడుదలకు అనుగుణ
ముగ జల నిగ్గమన మార్గములు కల్పించబడినవి. ఇే
కావేరి డెల్టాలో 24 గంటలలో వర్ష పాతము 1లి9 గుణకము
నకు సరిగా ఉండును. డెల్టా |[పదేశములలో పైన చెప్పి
నట్లు జల నిగ్గమన మార్గముల పరిమాణము ఒక మేరలో
౧
ఉంచుట కేవల ఆర్థిక లాభద్భష్టితో కాదు,
డఉెలా (ప్రదేశ ములలోని జల నిరమన మార నిర్మాణ
ల n ౧
పద్ధతిని ఈ క్రింది రెండు తరగతులుగ వర్గీ కరించవచ్చును :
1. కేవల డెల్టా జల నిగ్గమన మార్గ (పొంతములు ;2. కొంత
కొంత మెరకగా ఉన్న జల నిర్గమన మార్గ
౧ ౧
(ప్రాంతములు.
డెల్టా జల నిర్ణమన మార్గములు : వర్ష పాతమునుండి,
నీటి పారుదల కాలువలనుడి పెకి పారిన నీటిని ఈ జల
నిగ్ణమన మార్గములు బయటికి తీసికొని పోవును. వరి ఒక
వారముకన్న ఎక్కువ కాలము ముంపును సహించ లేదు.
ఈ ముంపు - సాధారణముగ నీటి పారుదల కాలము
యొక్క (పథమ ఖండమున సంభవించును. ఏలన, ఈ కాల
ఖండ మున వర్ష పాతము ఎక్కువ సంభవించును. ల8ి00 మి. మీ.
కన్న ఎక్కువ లోతు గల నీటిని ఏ వరిమడిలోను ఒక
వారముకన్న ఎక్కువ కాలము ఉంచుట వాంఛనీయము
కాదు. అందువలన అధస్తమ కత మట్టమునకు పైన
800 మి. మీ. కన్న ఎక్కువ నీరు నిల్వ ఉండకుండునట్లు
౧m
ఇలా జల నిరమన మారముల అధిక తమ (పవావామట్లము
ల nn lay లు
నిర్హయించబడును, ఈ నిర్ల యములో జల నిరగ్గమనము
కావించబడిన కేత్రములలో ఒక శాతము ఛాగము
మట్టము చాల తక్కువగ ఉండి, చెదెరి ఉన్న తేత్రములు
ల

డలా,
టు

గణనలోనికి కీసికొని రాబడవు,
మట్టము (ఓ, ఎఫ్‌. ఎల్‌.) అధిక తమ కేత్రమట్టమునకు
సాపేకముగ నిర్లయించబడును. _సాధారణముగ దీని
అధికతమ శేత ధారణముగ దీని అధికతమ కే త్రమట్టము
నకు శీ00 మి. మీ. కంచు తక్కువగనే [గహింతురు, అనగా
సాధారణ ప్రవావహమట్టము అధస్తమ మధ్యమాన
శే తమట్టమునకు సమానమగునట్టు నిశ్చయింతురు. అధిక
తమ (ప్రవాహమట్టపు పరిస్థితులకు అనుగుణముగ భావి
అభివృద్ధి కార్యములకు అవకాశము ఉండచూచి కాని
డెలా (పదేశములందు జల నిరమన మారములు నిర్మించ
(A) tay tay
గ “ewe గ ry” “« “« “
బడును. ఏలన, |పృపథమున న గరిష్ట [పవావా మట్టపు
పరిస్థితులకు తగునట్టు జల నిగమన మార్గముల నిర్మాణము
థి ౧ nn n (U
చాల వ్యయముతో కూడుకొన్నది. అదిగాక, అధికతమ
(పవాహమట్టమునకు జల నిగ్గమన మార్గ నిర్మాణమే అంత
(A) las tay
ఆవశ్యకము కాదు,
వరిచేను వంటివి ఏడు రోజులవరకు ముంపుకు తట్టుకొన
గలవు. పబ్లిక్‌ వర్‌ స్ట్రా డిపార్ట్‌ మెంటులో డెల్లా జల నిర్గమన
౧ (A) (A) las
మార్గముల సృష్టికి ఈ దిగువ సూత్రముల విషయమై
౧ బు =
గ్రోద్ధతీసికొందురు.
(a)
జల సం[గవాణ (పదేశమునుండి గరిహ జల (పవావా
మును తీసికొనిపోవుటకు చాలినంత ఉరవు జల నిర్గమన
మార్గమునకు ఉండనక్క-_ర లేదు. అనగా, వర్ష జల సం గవాణ
(పదేశమునుండి గరిష్ట (వపవావా నిగ్గమనమునకు తగినట్లు జల
నిగర్ణమన మార్గము కల్పింపబడనక రలేదు ఏలన, వరి పొల
ము ముంపుకుతట్టు కొనగలవు. మామూలు|పవావహా
ములకు అనుకూలమగునట్లు అవి కల్పించబడిన చాలును,
ఈ జలనిరమన Sans రెండు (ప్రక్కల గట్టుండ
tas nn yt
నక్కరలేదు. ఒకవేళ గట్లు ఉన్నచో ఆ గట్టలో ఉచిత
స్త A ఇ
స్థలముల అక్కడక్కడ తెంపులు ఉండవలయును,
సున్నము, రాతి కట్టు పనులు గరిష్ట (ప్రవావా మట్ట్లము
(A) © లు
లకు అకముగుణముగ కల్పింప బడవలయును,
వేయబడిన (పవాహములో 1/9 అంశ మునకు సరిపోవునట్లు
ముందు ఖండములు పనిచేయును.
కొంత భాగము మెట్టభూమికి, మరికొంత డెల్టాకు
చెందిన జల నిగ్గమన మార్గముల పక్షమున, మెట్ట భూముల
నుండి (ప్రవాహము డెలా దానికి 20 ఇటకు ఎక్కువగా
(A) ౧m
ఉండినచో డెలా జల నిరమన మారముల విషయమె డ్రోద్ద
(A) n n (mag ధి
చూప అవసరములేదు. సముదమును చొచ్చు నీటి
(పవావాములలోనికి జల నిర్గమన మార్గములు
కలియు చోట్ల గట్లు చేయవలెను. వాటితో సం “౩ వైకి
పోవుటకు మార్గములు కూడ ఉండవలయును,

సాధారణ పవావా

అంచనా

డజెల్లా

348

జల నిర్గమన మార్గము యొక్క చివర వెడల్పునకు
తగినంత ఎఒవె శాల్యము గల భూమిని సంపాదించవలయును,
తరువాత వెడల్పును ఎక్కువ చేయుటకు అవకాశము
ఉండునట్లు తొలి దశలో |త్రవ్వుపని సాధారణ (పవావా
మట్టపు భాగమున శే పరిమితము చేయవలయును.

(పక్క గట్లమీది ఎవె శాల్యము సాధారణముగ 2 మీ.
ఉండవలెను. కాలువ |తవ్వుటలో ఎక్కువ మన్ను లభించి
నచో ఎత్తుకు పెంచకుండ వెడల్పును ఎక్కువ చేయ
వచ్చును.

సాధారణ (పవాహపు మట్టములో (పవావాపు లోతు
సాధ్య మైన స్థలముల నెల్ల తక్కువగనే ఉండవలెను,
కేవలము జలాలలో నిర్మించబడు కాలువలలో (పవావా
మునకు సంబంధించిన లెక్కలు డిగువనీయబడినవి.

గోదావరి, కృష్ణ జెలాలు ఓ. ఎఫ్‌. ఎల్‌. పరిస్థితులు
ల బఐ >

ఆర గాణి సాధారణ (ప్రవాహ మట్టము
18 క మీ.* వరకు ల7 మీ,
18-61 క మీ? 115+ 4 మీ.
ర1 క. మీ.* కంచు ఎక్కువ 67 మీ.

పై లెక్కులు ఉపయోగించి నిర్ణయించబడిన సాధారణ
పవాహ విస్తార మునకు గరిష్ట సాధారణ [పవావా విస్తా
రము మూడింతలు ఉండునని అనుకొనవచ్చును. ఈ రెండు
పరిస్థితులకును జల నిర్గమన మార్గము యొక్క గర్భపు
మటము సమానముగనే ఉండును. శకాని, భూమిని సేక్ర
రించుటలో గరిష్ట (ప్రవావా మట్టము (పవావామును
వహించుటకు అనుగుణముగ రాబోవు కాలమున ఆ కాలువ
భాగమును వెడల్పు చేయుటకు అవకాశము ఉండునట్లు

కూడ చూడవలయును [చూ. చిత్రము].

గ

త్రవ్వకము పూర్తి
వేయవలసిన ఒడు గటు
Gఢ బబ

కకక న య మింతెరకాతాకానాారాా లా దాం)

సాధారణ (పవావా మట్టపు భాగమున (త్రవ్వబడిన
మన్నుతో తొలిని గట్టు వేయబడును. వెలుపలి పాదము
నుండి 1.50 మి. మీ. జాగా వదిలి పెట్టి గట్టు కట్టుదురు.
గరిష్ట (ప్రవావా మట్టమునకు 0.9-1.20 మి. మీ. గట్టు ఎత్తు

తమ్యినమన్నునువేయునపుడు ఏర్పడిన గట్టు
ఆర్జిత భూమి మొత్తము

జలనీర్గమన పద్దతులు
౧ g

పరిమితము చేయబడవలయును, ఇదియే కావలసిన కనిష్టపు
ఎత్తు. చాలినంత పొరంబోకు భూమి అందుబాటులో
ఉన్నపుడు, భూ సంపాదన అవసరములేనపుడు
అసాధారణపు ఎత్తు గల గట్లు ఆవశ్యకము కాదు. తక్కిన
పక్షములలో భూ సంపాదన అత్యధికము కాకుండ ఎత్తును
తగినట్లు ఎక్కువ చేయవచ్చును.
౧m

కొంత మెరక, కొంత డెల్టా (పదేశముల జల నిర్గమనము :
మెరకల, డెల్లాల ఆరగాణిలో నిర్మించబడు జల నిర్ణమన
మార్గముల విషయమై డెల్లా జల నిరగ్గమన మార్గములకు

—_ లు
అన్వయించు రీతినే ఉపయోగించవచ్చును. ఇచ్చట ఏ స్థల
మందెనను మొత్తము ఆరగాణి రెండింటి మొత్తమునకు
సమానము. గరిష్ట (పవావా మట్టమునకు అదనముగా -
అనగా డెల్టా జల మార్గముల సంభ వించు జల విసర్షన మునకు
ఈ దిగువ కనబరచిన (పకారము ఉన్నత [పవాహమట్టము
ల

లెక్కించబడును. కాలువ చివరి భాగముల వరకు-అనగా
సాధారణ |ప్రవావా మట్టపు పరిస్థితులలో సంభవించు జల
విసరనమునకు - మూడు ెట్లు విసర్గ్షనమునకు వీలిచ్చునట్లు

జ ౧ జ ౧
కాలువ (త్రవ్వబడినదని అనుకొనవచ్చును. ఫలించిన ఉన్నత
(పవాహా మట్టము అత్యున్నతముగా కన్పట్టిన ఎడల ఇంకను
కాలువ వెడల్పు చేయుట లేదా (పవావాపు గట్టు నిర్మించుట
ముదలగు పనులు వెలువ (పమాదమునకు లోబడు

౧m

(పడేశములలో నిర్వహింపబడవచ్చును.

ఈ దిగువ సమీకరణములు ఉన్నత (పవావా మట్టము
పరిసితుల కే అన్వయించును (కృష్ణ, గోదావరి డెల్లాలు).

థి ్‌ ma ల

R= (M, + M)"

ఇచ్చట M,= మెరక ఆరగాణి (8. మీక).

M, = డెలా ఆరగాణి (కి, మీక).

[1] ర)

అయిన తరువాత

చ అలాన నాజంక ఆలా తాల: ఇయం నా రకాతాుస్టస్ర్‌తాం.

500 M** a i
= M+ My + ధారణ (వపవావా మట్టమున
ఉన్న పరిస్థితులలో సంభవించు జల

విసరనము నకు మూడు రెట్లు,
జ ౧

349

జల పాయువు

అసాధారణ వైశాల్యము గల భాగములు ఆరగాణి
వెద్దదయినప్పుడు, జల _ విసర్ణనములకు అవకాశము
ఇచ్చుటకు ఆళులు (కాలువకు, గట్టుకు మధ్య ఉన్న ఎడము)
ఆవశ్యక మైనప్పుడు (ప్రవాహమట్టముల ఎత్తు ఎక్కువ
చేయకుండ, గర్భమును ఉచితరీతిని సరాసరి (క్రిందికి దింపుట
వలన గరిష్ట (పవావా మట్టము వద్ద (ప్రవావాపు లోతును
ఎక్కువ కేయవచ్చును. ఈ పని ఉప (పవావాము లేచా
నీటి కాలువ కలియు స్థలమునకు క్రిందుగ చేయబడవ లెను,
కాని, సంధికి సైన ఉన్న కాలువ వెడల్పు కన్న తక్కువ
'వెడల్పునకు గర్భపు వైశాల్యము తగ్గిపోవు [పమాదము
వాటిల్లునట్లు ఎక్కువ చేయరాదు.

మురుగు కాలువల నుండి పంట నీరు: మురుగు
కాలువ [ప యోజనము నీటి పారుదల కాలువకు విరుద్ధ
ముగా ఉండును గనుక, జల నిర్గమనమున కె ఉద్దేశింపబడిన
కాలువలను నీటిపారుదల శకాలువలుగ సాధారణముగ
ఉప యోగించరాదు. ఈ శెండింటికిని గల భేదను ఏమన,
నీటి పారుదల కాలువలలో నీటి మట్టము, నీరు సవాజముగ
పల్ల మునకు పారునట్లు పొలములలోని నీటి మట్టము కన్న
ఎత్తుగ ఉండవలయును, మురుగు కాలువలోని నీటిమట్టము
అట్టుకాక, నీటిని తొలగించుటకు పొలములోని నీటిమట్టము
కన్న తక్కువగా ఉండవలయును. ఒకప్పుడు జల నిగ్గమన
కాలువలు సేద్యపు నీటి పారుదల కాలువలుగ ఉపయో
గించ వలసి వచ్చినపుడు వాటికి అడ్డముగ గట్లు కోట్టి, జల
నిగ్లమన మార్గము యొక్క సవాజ (పవావామును అరికట్ట
వలయును, సాధారణ పరిస్థితులలో నే అట్టి అడ్డు అనుమ
తింతురు. ఆయకట్టులో వర్ష ములు పడకమునుపే తీసి
వేయుటకు వీలగు అడ్లు మాత్రమే అనుమతించబడును.
ఒకొక్కప్పుడు అవే కాలువలు సేద్యపు కాలువలుగను,
మురుగు కాలువలుగను ఉపయోగించుట కూడ కద్దు. ఇట్టి
సందర్భములో మురుగు కాలువల (ప్రయోజనము చదెబ్బతిన
కుండ, సరియైన లాకుల నన్ని వేశ మును కల్పించుటకు,
వాటిని పనిచేయునట్లు జాగత త్రీసికొనుటకు నిరీక్షకుల
నియోగము వాంఛనీయము. (ప్రభుత్వము
అనుమతిపై ఉచితమగు నగదు జామీనులతో, ఒడంబడి
కలతో కట్టుదిట్టము చేసి, పంపింగు నేషనులను కట్టిం చినచో
జల నిగ్గమనపు కాలువల నుండి నీటిని సేద్య ప యోజన
ములక ఉపయోగించుటకు ఆశేపణ ఉండక
పోవచ్చును,
"నీరు బయటకు పారు తూములు: మురుగు కాలువల
నుండి బయటకు పారు నీరు నదిలోనికి గాని లేదా నది
యొక్క పోటు |పాంతముల లోనికి గాని పడునపుడును,

వారి

ఆయకట్టు భూములను ముంచునట్టి భారీ వర్షములు గానీ
లేదా వెల్లువలు గాని సంభవించు సమయములలో నదీ
జలములను తిరిగి వెనుకకు జల నిరగ్గమన కాలువలలోనికి
పంప వీలున్నప్పుడును నదిలోనికి (పవేశించు జల నిగ్గమనపు
కాలువ యొక్క. బహిః (పవావామునకు అడ్డముగ తూముల
నిర్శించుట ఆవశ్యకము. 'వెద్ద వరదలు సంభవించునపుడు
నది జలములు జల నిర్గమనపు కాలువల (పవేశించకుండు
నట్లు అరికట్టుటకె ఈ తూములు వాటంతట అవే మూసి
కొని పోవు (పవృత్తిగలవియో లేడా శేతితో మూయ
బడునవియో అగు తలుపులు గలవిగా నిర్శించబడవచ్చును,
సాధారణముగ పోటు సమయములందు ఈ తూములు
రోజునకు రెండు సార్లు శతెరచికొనుచు, మూసికొనుచు
ఉండవలెను. పోటు సమయములందు బహిః (పవావాపు
తూములు సాధారణముగ వాటంతటవియే పనిశేయు
గలవిగా ఉండవలయును, వెద్ద వరద
సమయములలో మూయవలసి వచ్చు తూముల
విషయములో చేతితో మూయబడు తలుపులు ఎక్కువ
ఉప యోగ్యములు, జి. ఏ, ఎన్‌.

జల వాయువు ; చూ. ఇంధనములు, ఉపోత్సన్న
ములు . పు. 2కి2,

జల విద్యుచ్చక్తి: విద్యుచ్చక్కిని సమకూర్చుటకు
వినియోగింపబడు [పకృతి సిద్ధమయిన వనరులలో ఎత్తు
నుండి వడు నీరు మొట్ట మొద టిది. హౌ ్రాలిక్‌ టర్భయినుల
లేదా జలచ|కముల చేత నడుపబడు ఉత్పాదక ములలో
తయారగు ఈ శకి జలవిద్యుచ్చ క్రి (హై(డో ఎలక్ట్సి)సిటీ)
అని వ్యవ హరింపబడును. ఈ రకపు విద్యుత్తు కేందములకు
జల[పవావామును సమకూర్చు స్థలము, జలశీర్ష ము అను
రెండును (పథాన అంగములు. ఏ యే తావులలో జల
విద్యుత్తు వనరుల యొక్క జలశా స్ర్రీయ, భూశొ, స్త్రీయ, సల
ow లక్షణములు SIP l A 3
ఆయా శతావులలో (పన్తుతము, మునుముందు కూడ ఆవిరి,
పరమాణుళ క్రి కేందములలో కంచు జల విద్యుచ్చక్తిని
తక్కువ పెట్టుబడితో మిగుల చౌకగా ఉత్పత్తి చేయ
వచ్చును [చూ, పు, 7].

శక్తిని ఎప్పుడు కావలసిన అప్పుడు వినియోగింప వీలుగ
జలరూపమున విద్యుత్తును నిల్వ చేయగలుగుట జల. విద్యుత్‌
నందలి సౌకర్యము, జల విద్యుత్తు ఉత్ప్చాదనలో వ్యయమగు
చున్న జలశ క్రి సౌర వికిరణ (పవృత్తి మూలమున నర్వదా
మరల మరల పూరింపబడుచు నే ఉండును. జల విద్యుచ్చ క్రి కి
గల ఈ ప్రశ్యేక లకణమే చదాని విలువకు మూల
కారణము,

తలుపులు

350

విద్యుచ్చ కిని కాంతిగానో, ఉప్పముగానో, యాంత్రిక
శక్తిగానో పరివ ర్రింపజేయు సాధనమునకు గాని లేచా
విద్యుచ్చ క్రిని మరి ఏ ఇతర (ప్రయోజనము కొరకు వినియో
గించు సాధనమునకు గాని ఆవశ్యక మగు విద్యుత్తును విద్యుత్‌
భార అర్థనము (ఎలక్ట్రిక్‌ లోడ్‌ డిమాండ్‌) అని అందురు.
వ్‌ విద్యుత్‌ వ్యవస్థలో నెన మొత్తము భారము స్థిరముగా
ఉండుట చాల అరుదు. అది ఉపయోగపడు |పాంతముల
అవసరములలో గంట గంటకు, వారము వారమునకు,
నెల నెలకు లేదా ఏశేట వచ్చు మార్పులను బట్టి తరుచుగా
మారుచుండును, కనిష్ట ఛారము ఆధారభారము (బేస్‌
లోడ్‌) అనియు లేదా యూలిట్‌ భార ఛాజక ఘటకము
(యూనిట్‌ లోడ్‌ ఫ్యాక్టర్‌ ) అనియు పిలువబడును సాధా
రణముగ తాత్కాలిక పరిస్థితులను బట్టి పర్యవసించు అధి
కావసరములను తీర్చు దానిని గరిక (పీక్‌) భారము అని
అందురు. విద్యుచ్చక్తిని పెద్ద రాశులలో నిల్వ వేయుట
సాధ్యము కాని పని కాబట్టి, విద్యుత్తు భార విచలన ములకు
అనుగుణముగ విద్యుత్తు ఉత్పాదన (ప్మక్రియుకు సన్నిహిత
ముగ సమాన పరుపవ లెను.

ఆనుకూల్యము వలన, వినియోగ నియమనముల
సౌలభ్యము వలన విద్యుచ్చక్తి అధికతమ (ప్రయోజన కారి
కాగలుగుచున్నది. ఇంతేకాక, ఉత్పత్తియెన చోటునుండి
విద్యుచ్చక్కిని వందలాది కిలోమీటరుల మీదుగా ఛార
కేందములకు పెద్ద మొత్తములో (ప్రసారము చేయుట
సాధ్యపడును. అక్కడ దానిని ఇండ్లకు, పరిశమలకు,
సేద్యపు పనులు వంటి పలురకముల వాడకపు దారులకు
అవసరములకు అనుగుణముగ పంపిణీ
చేయవచ్చును. (పస్తుత కాలమున మరి ఏ ఇతర శక్తివలన
పై విధమైన (పయోజనము సాధ్యపడదు. ఆధునిక కాల
మున అన్ని రంగములలోను విద్యుచ్చక్తి యే పరిగహింప
బడుటకు ఇదియే మూల కారణము.

విద్యుచ్చక్తికి గిరాకీ ఏశేట పెరుగుచున్నది. చానితో
విద్యుత్తును అధికాధికముగ ఉశ్చాదింపవలనిన ఆవశళ్య
కము కూడ పెరుగుచున్నది. (ప్రస్తుతము మూడింట
ఒక వంతుకు పైగా జల విద్యుత్తు కేం దముల నుండియే
అగుచున్నది. ఇట్లు ఇంతవరకు అభివృద్ధి
చెందింపబడుటలో వెనుకబడిన జల విద్యుత్తు వనరులను
సంపూర్ణ వినియోగము లోనికి కొనివచ్చు కృషికి
ఇతోధిక (పాధాన్యము, అగత్యము హౌెచ్చినది [చూ
పు, 6].

విద్యుత్తు అభివృద్ధి : ద్వితీయ (పవంచ యుద్ధానంతర
మున యావత్తు (పపంచమునందు విద్యుత్తు వాడకము శీఘ

వారి వారి

సరఫరా

జల విద్యుచ్చక్తి
గతిలో పెరిగినది, పక్చిమ యూరప్‌ తోపాటు యు నె బడ్‌
న్లేట్స్‌లోను, సోవియట్‌ రష్యాలోను విద్యుత్తు అవసర
ములు శ్రీ ఘతమ (ప్రగతిని అందుకొనినవి. పశ్చిమ యూరప్‌
లోను, యునై బడ్‌ నేట్స్‌లోను సగటు చార్గిక వృద్ధి
రమారమి రి5%, కొన్ని సంవత్సరములలో వార్షిక వృద్ధి
10% అందుకొనినది. సోవియట్‌ రప్యూలో విద్యుత్తు
ఉత్పాదనము నిలుకడగా పురోగమించుచు, ఏశేట 12% కు
దైబడి వృరద్ధిచెందుచున్నది. గత దశాబ్దములో థారత
దేశమున కూడ విద్యుత్తు వాడకము సాలీనా సగటున
18% చెప్పున పెరిగినది,

(పపంచమున జల విద్యుత్తు వనరులు: నదుల సగటు
(పవావాములను, నదీ మార్గముల పొడవున ఉన్నతిలో గల
వ్య త్యాసములను సంకలనము చేసి, జల విద్యుత్తు వనరులను
గణింతురు. అభివృద్ధి పరచుటలో తారసిల్లు పలువిధము
వైన (ప్రాయోగిక పరిమితుల కారణమున నె ద్ధాంతిక
వనరులలో ఏదో ఒక భిన్నాంక మును మా(తమే వినియో
గములోనికి కొని తెచ్చుట సాధ్యపడును. యావత్‌ (పపంచ
పరివ్యాప్తమైన వివిధ నదీ వ్యవస్థలలో స్వతస్సిద్ధముగ
ఉన్న జలవిద్యుత్తును అంచనా వేయుటకు నిపుణులు చిర
కాలమునుండి కృషిచేసిరి. కాని, విశ్వసనీయమైన లెక్క
లపై ఆధారపడిన సమగ సాంఖ్యక వివరములు ఇటీవలనే
సిద్ధపరుపబడినవి, ఆచరణలో ఎదురగు అవాంతర పరి
మితులను అన్నిటిని లెక్క_లోనికి తీసికొని జల విద్యుచ్చక్తి
యొక్క వినియోగ పరిమితిని మదింపుచేయుట చాల
కాలము పట్టు (ప్రయాన సాధ్యమగు పని, ఏలన, డాముల
నిర్మాణమునకు ని ర్రేశింపబడిన స్థలములను, నీటిని కొనిపోవు
వ్యవస్థలను, విద్యుత్తు కేం దములను, తదితర సంబంధ
విషయములను సూచించుచు, నిక్శ్మింపదలచిన (పశ్యేక
పథకముల (పొతిపదిక పై ఆ మదింపు వేయవలసి ఉండును,
కాని, ఒక దేశములోని జల విద్యుత్తు వనరుల యథార్థ
సంపదను సంతృ్భప్తికరసుగా నిరూపించుటకు, ఆ చేశము
లోని వివిధ నదీ లోయలలోని వివిధ జల విద్యుత్తు శేం దీ
కరణముల నిజ స్వభావమును, నిన్లేశమును, మవాత్త్య
మును వెల్లడించుటకు పైన చెప్పిన మదింపు పద్ధతి యే
సరియెన పద్ధతి.

వి. న్లెబిన్ట్‌ ర్‌ అతి గ్రద్ధతో ప్లానులకు, మ్యాపులను, జల
శాస్త్రీయ వివరములను, అందుబడిలో ఉన్న సాంకేతిక
సమాచారమును ఆధారముగ వెట్టుకొని అత్యంత యథార్థ
ములెన సాంఖ్యక వివరములను సమీకరించి, జలవిద్యుత్తు
వనరుల శక్తిని సమ్మగముగ పట్టిక రూపమున తయారు
చేసెను. ఆ సాంఖ్యక వివరములు (పక్కపుటలో కలవు,

351

జల విద్యుచ్చక్తి
యూరప్‌ (సోవియట్‌ రష్యా మినహా) 200 ౫ 10 కిలో చాట్టులు.

ఆసియా LBW

ఆ(ఫికా 1,155 x105 ,, “i

ఉత్తర అమెరికా MIT ss

ద&ిణ అమెరికా LHI yy ss

ఆస్టే)లియా 119x105 ,, os
(2)

సోవియట్‌ రష్యా 500x10 ,, wa

మొతము 68,109 x 108 కిలో వాట్టులు

యావత్‌ (ప్రపంచమున కల జల విద్యుత్తు కేం[దముల
మొత్సము |పతిష్థాపిత సామర్థ్యము 16 కోట్ల కిలో వాట్టు
లకు మించి ఉండునని నిరూపించవచ్చును.

భారతదేశమున జల విద్యుత్తు వనరులు: నాటి (బిటిషు
సా[మాజ్య (పభుత్వము 1919 లో భారత దేశములోని జల
విద్యుత్తు వనరుల సర్వేను (ప్రారంభించెను. మూడేండ్లు
కొనసాగిన ఆ కృషి ఫలితముగ 1921 లో జె, డబ్లియు,
మియర్స్‌ (పస్తుత భారత భూ భాగములోని అవిచ్భిన్న
కనిష్ట విద్యుత్‌ శక్ళ కిక లకల కిలో వాట్టులనియు, గరిష్ట
శక్ళ ఇంచుమించు రి0లకల కిలో వాట్టులు కావచ్చుననియు
మదింపు వేసెను. పది లతల కిలో వాట్టుల శక్ళకు
సంబంధించిన కొన్ని (పత్యేక పథకముల వివరములు
మాతమే ఆ మదింపులో పొందుపరుపబడెను. ద్వితీయ
(పపంచ యుర్ధానంతరమున ముందుగా పరిశోధనలు
జరిపించి, తరువాత జల విద్యుత్తు పథకములను అమలు
పరచుట (ప్రారంభించిరి. 1950 లో నెలకొల్పబడిన కేంద
యోజన సమితి (పఫ్లానింగు కమిషన్‌) పాశ్చాత్య
చేశములు నదీ లోయల అభివృద్ధి రంగమున సాధించిన
ఆధునిక పురోగమనములను, నిర్మాణ పద్ధతులను, |పస్తుత
ఆర్థిక కొలమానములను దృష్టిలో ఉంచుకొని, దేశమున
గల నీట్‌ వనరులను సాధికారముగ మదింపు వేయవలసిన
ఆవశ్యకమును గు ర్తించెను [చూ. పు. 68].

కేంద జల విద్యుచ్చక్తి సంస్థ [చూ. పు. 800] 1959 లో
ఆర్థికముగ అభివృద్ధి చెందగల జల విద్యుత్తు వనరుల [పాయో
గిక పరిమితులను నువ్యవస్థిత రీతిలో సర్వే చేయించుటకు
ఉద్యమించెను. ఈ సర్వేలోని ప్రథమ ఘట్టము దేశములో
అధిక భాగమున జరిగినది. (ప్రశ్యేకవథకములపై ఆధార
పడిన ఆదర్శ్భపాయమగు మదింపునకు, ప్రాజెక్టులను
ఆచరణలో వెట్టుటకు ముందు వాటి ఆచరణ సాధ్యతలను
నిరూపించుటకు స్థల శాస్త్రీయ, భూ శాస్త్రీయ, జల
శాస్త్రీయ వివరములు ఆవశ్యకములు. కావున, అందు
బడిలో ఉన్న వివరముల |పాతిపదికవై [పారంభ సశ్వే జరి

పించుటయు, తదుపరి సమగ అనుశీలనము కావించుటయు
యుకమని ఛావింపబడినది. ఏ యే తావుల అవసరమగునో
ఆ యా శతావులళో నదీ (పవావహములను శా స్త్రీయముగ
కొలుచు పని చాల తక్కువగ జరుగుటవలన పరోకు
పద్ధతులను అనుసరించియే అంచనా వేయవలసి వచ్చినది.
నేడు కూడ నదీ లోయల (పాశెప్టలలో పెక్కింటికి పరోతు
పద్దతులే విని యోగింపబడు చున్నవి. స్థల శాస్త్రీయ అను
శీలనములు ఎవనైతము అందుబడిలో ఉన్న
మీదను, (పాజెష్టల నిమి తము కొనసొగింపబడిన వేరువేరు
శేత పరిశీలనములలో సమీకరింపబడిన వివరముల మీదను
ఆధారపడినవి. ఈ సశ్వే నిమిత్సము భౌగోళిక లకణముల
సాదృ్భశ్యమును బట్టి దేశము ఆరు నదీ మైదాన మండల
ముల క్రింద విభజింపబడినది. ఆ యా మండలముల
విద్యుత్తు అభివృద్ధి (పతిపాదనలను అనుసరించి, అభివృద్ధి
పరిమితులను కూడ గమనించి, [ప్రతి మండలమునకు
శక్ళలు మదింపు చేయబడినవి. చివరి మంశల మెన సింధు
నదీ మైదానములోని జలాధారము భారత, పాకిస్తాన్‌
కాలువ నీటి ఒడంబడిక కుదిరిన తరువాత ఇటీవలనే మఏంప
బడి తుది మెరుగులు దిద్దబడినవి [చూ. పు. 157]. ఆ మండల
ముల సంపూర్ణ శక్ళలు (క్రింది విధమున ఉన్నవి.
1. పడమరకు పారు దకిణ

మ్యాపుల

నదుల మైదానము
2, తూర్పునకు పారు దకిణ

48-4 లక్షల కిలో వాట్టులు,

నదుల మెదానము 86:8 ,, :
8. మధ్య నదుల మైదానము 42.9 ,, అ
4. గంగా మైదానము 180.8 ,, అ
క్‌, (ద్రవ్మాపుతా మెదానము 184.8 ,, “
6. భారతదేశములోని సింధు

మైదానము 65:8 ,, »

508.5 లతల కిలో వాట్టులు,

ఇందులో గంగా మెదానములోని జలాధారములలో
82.5 లక్షల కిలో వాట్టులు, (దైవ్మాపు శ్రా మెదానములోని
జలాధారములలో 9.4 లతల కిలో వాట్లులును వరుసగా
నేపాల్‌, సిక్కిమ్‌ (ప్రాంతముల పథకములకు సంబంధించి
నవి. ఆ రెండిటిని మినహాయింపుగా, ఛారతదేశపు
యావక్‌ జల విద్యుత్తు సంపద చాదాపుగ 411.6 లక్షల
కిలో వాట్టులు (60% లోడ్‌ ఫ్యాక్టరు) ఉండగలదు.
ఇదియే వినియోగ సాధ్యమగు వనరు. కాని, నైర్థాంతిక
జల విద్యుత్తు శక్మ చానికన్న ఎంతో హెచ్చుగ ఉండ
వచ్చును. ఈ శక అంతయు డేశము మొత్తముమీద

352

ఇంచుమించు సమగతిలో విభకృమె, రాబోవు శెండు,
మూడు దశాబ్దములలో పతి మండలములోను విద్యుత్తు
అభివృద్ధి కొన సాగుటకు చాలినంత పరిమాణములో ఉన్నది,
దతి మండలములోని జల విద్యుత్తు ఆధారములకు వాటి
సామీవ్యమును బట్టి మరియొక మండలముతో అంతస్సం
బంధములను కల్చింపవచ్చును. ఇట్లు ఏర్పడిన [ప్రాంతీయ
(గైడ్‌ల సహాయమున సేద్యపు నీటి పథకములచే నియంత్రిత
మగు విద్యుత్తు ఉత్పత్తిలోని బుతు వ్యత్యాసములను,
శెర్మల్‌ విద్యుత్తు శే దముల గౌణ ఉత్పత్తిని మేళవించి,
సాధ్యమైనంత గరిష్ట (పయోజనమును పొందవచ్చును.
వివిధ (ప్రాంతములలోని జల విద్యుత్తు, తెక్ళల్‌ విద్యుత్తు
కేందములకు అంత స్సంబంధ ములను ఏర్పరచి, ఆ విధముగ
దేశమున విద్యుత్తు అభివృద్ధిని వెంపొందించుటయే
ప్రభుత్వము తమ చరమ లక్యుముగ ఇడుకొనినది. మును
ముందు (పాంతీయ (గడ్‌ లను అన్ని టిని ముడి పెట్టి ఒక
అఖిల ఛారత (గైడ్‌ను వర్పాటుచేయు ఆలోచన కూడ
కలదు [చూ. వు. 64]. వై. కె. మూ.; లక్మీమణి.

జల విద్యుత్తు కేం దములు : వెనుండి నిలుపున
దుముకు నీటి బరువుచే విడుదలయగు అనుద్భూతళ _క్రి

జలవిద్యు త్తు కేం[దము f

స్థూల రేఖా న్వరూపము

(పొ'బన్టియల్‌ ఎనర్జీ) ని వినియోగించికొని విద్యుచ్చక్తి ని
ఉశ్చాదించు కేందములకు ' జల విద్యుత్తు కేం దములు* అని
పేరు. టర్భయినుల, జనిత్రముల దవతను లెక్కలోనికి

XI—45

శ P. H. (టావ్స్‌ఫార్మరు
55 MVA 1/182

జల విద్యుత్తు కేం దములు
తీసికొనకున్న చో జలపాతమువలన లభించుళ క్తి (P) యొక్త
నె ద్ధాంతిక విలువను |క్రింది సమీకరణములచే తెలియపరచ
వచ్చును:

1. P (వోర్స్‌పవర్‌ ) ౫ ౧1/88; 2p (కిలోవాట్టులు)
= Q:H/11-8. టర్శ్భయినుల, జనిిత్రముల దవతను లెక్కలోనికి
తీసికొన్నచేో ? (కిలోవాట్టులలో) ౧1/18-8 నుండి Q-H/165
వరకు మారవచ్చును. ఇచట ౧ అనగా ఒక సెకనుకు పడు నీటి
ఆయతనము (ఘ, అడుగులలో); H అనగా జలశీర్ణము నిలువు
(అడుగులలో).

(పథానాంగములు : ఒక జల విద్యుత్తు కేందములోని
అంగములలో ప్రధానము లెనవి: 1. ఒక జలాళశయములో
గాని, రిజర్వాయరులో గాని తగినంత నీటిని నిల్వచేసి ;
పాకికముగనో, పూర్తిగనో జలశీర్ష ము (వాటర్‌ హెడ్‌)ను
సృజింప గల ఆనకట్ట లేదా డాము; 2, (క్రిందికి వడు
నీటిని టర్భయినులోనికి కొనిపోవు జలచారి (వెన్‌స్టాక్‌);
శి. విడుదలయగు జలశ క్తిని యాం|త్రికళ క్రిగా మార్చగల
హౌడాలిక్‌ టర్భయిను ; 4 వె యాం|తిక శ క్రిని
విద్యుచ్చ క్కిగా మార్చగల ఒక ఆవర్తి విద్యుత్తు జన్నితము గ
ర్‌. టర్పయినులనుండి వెలువడు జలమును తిరిగి నదిలోనికి

Pf ys

వీడి గతుల విద్యుక్కేండ్ర యలత్ర

కేన్‌ 135 7 04కముటకు
న సీ

anes
మ

a
D — 4

38,000 విద్యుజ్ఞవి తమః"
73,730 H. P. అర్బయిను
శనిన్ల వీటి మట్టము 97399

గాని, పంట శకాలువలోనికి గాని కొనిపోవు చివరి కాలువ
(బయిల్‌ శేస్‌). వీటికి తోడు ఉశ్చాదిత విద్యూచ్చ క్తి
యొక్క వోల్డేజిని అధికీకరించి, చానిని దూర (పాంతము

353

జల విద్యుత్తు కేం దములు
లకు పంపుటకు, వేరువేరు (పసారతంతులకు అంద శేయు
టకు అవసరములగు (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ లు,
మొదలగు సరంజామా అంతయు విద్యుత్తు కేం[దమును
ఆనుకొనియున్న |(ప్రాంతమునంచదే నెలకొల్పబడును,. ఈ
(ప్రాంతమునకు “స్విచ్చీయార్డ్‌ (టాన్సిమిషన్‌ లైన్‌లు?
అని పేరు. స్విచ్చీయార్డ్‌ నుండి పంపకపు శకేం[దములవరకు
కల |పాంతము కూడ విద్యుత్తు కేదములోని భాగమే.
జల విద్యుత్తు కేం[దములోని (పస్ఫుట విభాగములు
ముందు పుటలోని చిత్ర మున చూపబడినవి. ముఖ తటాకము
(ఫోర్‌ బే) నందు ఉన్నత మట్టమున ఉన్న నీటిని జలచారి
గుండా విద్యుత్తు కేందపు టర్భయినులోనికి ఒత్తిడిలో (పవా
హింప కేయుదురు. టర్భయినులలో పలురకములు కలవు.
ఇందులో ఒక రకము |ఫాన్సిస్‌ టర్భయిను. జలచారినుండి
నీరు సర్పిలకోశము (స్పిరల్‌ శేసింగ్‌) అని పిలువబడు
ఒక సర్చ్పిలాకారపు గొట్లములోనికి పోవును. చానిలో
చిన్న దిడ్డిక వాటము (వికెట్‌ గేట్‌) లు అమర్చబడి ఉండును,
వాటి సాయమున నీటి పారుదలను శకావలసిన రీతిని
నియం|త్రింపవచ్చును. ఈ కవాటముల చ్వారా నీరు ఒక
మూసిన గదిలోనికి [పవేశించును. టర్భయినులోని ముఖ్య
శ క్యుత్చాదక భాగము అగు ధావని (రన్నర్‌ ) ఈ గదిలో
ఉండును. ఈ ధావని వృశత్తాకారమున విన్యసింపబడిన వక
పత్ర పరంపరతో కూడినదై, ఒక స్తంభముపై నిల జెట్టబడి
పంజరమువలె ఉండును. ఒత్తిడితోను, కొంత వేగముతోను
(పవహించుచున్న నీరు దిడ్జిక వాటములను చాటివచ్చి, వక్ర
షత్రములపై బడి అదిమి, థావనిని గిరగిర తిరుగునట్లు
చేయును. ఇటుల (పవావా జలముయొక్క శక్తి ఛావని
సృంభమువద్ద యాంతికో శక్తిగ మారును. తరువాత ఆ
సృంభముచే పరి|భమింప జేయబడి ఒక జన్నిత్రము విద్యుత్తును
ఉత్చాదించును,. ధావని నుండి నిర్గమించు నీరు ఒక
వకా కార జల మార్గముగుండా చివరి కాలువలోనికి పంప
బడును. ఈ మార్గముయొక్క వ్యాసము పోనుపోను
పెద్దదగుచుండును, అందువలన నీటి వేగము (క్రమముగా
మందగించును. కప్టన్‌ అనునది మరి యొక రకపు టర్భయిను.
ఇందులో కూడ (ఫౌాన్సిస్‌ టర్భయినులో వలెనే ఒక సర్పిల
కోశము, దిడ్డికవాటములు ఉండును. ధావని
ఆకృతిలో మార్చుండును. వృకప్మత్రముల గుండా నీరు
ధావని ఇరుసుకు సమానాంతరముగ |పవహించునట్లుగా
అవి రూపొందింపబడును. థావనిలోని పృతములను వేరు
వేరు కోణములలో వంచవచ్చును. |పేరక రకపు టర్భయిను
ధావని ఒక చృక్రమువలె ఉండును, దాని కై వారము
పొడవున చాల్చీలు అమర్శ్చబడును. ఒక నీటిధార _ పరి

స్వి చ్చీలు

కాని,

మాణమున చాల్చీలకంచు చాల తక్కు వెనది = చక్రముపె
పడి దానికి (భమణమును చేకూర్చును.

జల విద్యుత్తు కేం దములు, అవి పనిచేయు పద్ధతిని బట్టి =
1. నదీ (ప్రవాహ శకేందములు ; 2. జలాశయ కేందములు ;
లి. బేస్‌ లోడ్‌ కేందములు ; 4. పీక్‌లోడ్‌ శేందములు
అని 4 తరగతులుగ ఉండును. మొదటి శెండును నీటి
సరఫరా నియంత్రణపై ని, తరువాతి శెండును లోడ్‌
నియంత్రణపై ని ఆధారపడి పనిచేయునవి. నిల్వ చేసి తోడ
బడిన నీటిని ఉపయోగించుకొను కేం దములు పీకొలోడ్‌
కేం దములలో (పత్యేక రకములు.

నదీ ప్రవాహ కేందములు : ఇవి నదినుండి లభించు
సహజ (పవావా జలములను వినియోగించికొని వని
చేయును. ఇందు ఎద్దడి సమయమున వాడుకొనుటకు
వీలుగా (పవావాజలమును జలాశయములో నిల్వ చేయుట
ఉండదు.

నదిలోని కనీసపు వేసవి పారుదలను ఆధారముగ చేసి
కొని ఈ కేందములను రూపొందింతురు లేదా ఇతర
శక్తాగాధారముల సనమన్వయముతో వినియోగింపకొన
గలుగు గరిష్ట శక్తిని ఆధారముగ చేసికొని నిర్మింతురు.
నదీ (పవాహమును (పశత్యేకముగా నిర్మించిన తరలింపు
మార్గము ద్వారా ముందు ఒక కాలువలోనికి గాని,
సొరంగము లోనికి గాని, ఒకటి తరువాత ఒకటిగా శెండిటి
లోనికి గాని తరలించి, తరువాత
టర్భయిను లోనికి తీసికొనిపోవుదురు. ఉదా: జల్థాఖా
(పశ్చిమ బెంగాలు, (ప్రతిస్థాపితళ క్రి 86,000 8. వా.),
ఉమ్‌టూ (అస్సాము - (పతిస్థాపితశ క్తి 7,500 కి, వా.),
నోగ్గి గాడ్‌ (హిమాచల[పదేళ్‌ = ద్రతిస్థాపిత శక్తి 1,500
క్రి వా.).

జలాశయ కేందములు : ఈ కేం దములవద్ద నదీ (పవా
వాములో బుతు వ్యశ్యాసముల వలన, సంవత్సరము
సంవత్సరము మధ్య కలుగు దీర్హ కాలిక వ్యత్యాసముల వలన
కూడ విద్యుత్తు ఉత్ప త్తి స్థాయి వ్య త్యాసములు లేకుండ,
నిలుకడగా కొనసాగుటకు ఆవశ్యక మగు నీటిని జలాశయ
ములో నిల్వచేయుదురు. శాబట్టి, వాటినుండి విద్యుత్తును
అనుదినము ఒక నియత పద్ధతి (పకారము సరఫరా చేయ
వీలగును. ఇటుల నిలుకడగా ఉత్పత్తియగు విద్యుత్తు
తరుచుగా జల(ప వావాము ఏ (పమాణములో నియం|తింవ
బడునో ఆ (పమాణమునకు ఇంచుమించు అనులోమ
నిష్పత్తిలో ఉండును; ఈ జల (ప్రవాహ నియంత్రణ [ప్రమా
ణము కూడ నిల్వ చేయబడిన జలరాశి పె ఆధారపడును,
(పవావావు నీటిపారుదలను పూర్తిగా నియం|త్రించ గలుగుట

జల చదారిగుండా

354

చాల అరుదు. కాని, 80-90% వరకు తరుచుగా నియం
[(తింపవచ్చును, వ జలాశయ కేం దము నుండి అయిన
నిలుకడగా ఉత్పత్తియగు విద్యుత్తు కంచు సిద్ధాంత రీత్యా
లభింప గల అదనపు విద్యుత్తుకు * గాణ విద్యుత్తు * అని పేరు.
ఉదా: హీరాకుడ్‌ డాము [చూ ] గాంధీ సాగర్‌ డాము
[చూ చంబల్‌ లోయ అభివృద్ది (పణాళిక], రీహింద్‌ నది
మీది రీహింద్‌ (ప్రాజెష్ట (ఉత్తర[వచేళ్‌, (పతి స్థాపితళ క్తి
8,00,000 8. వా.) [చూ. ఛా(కా = నంగల్‌ (ప్రణాళిక ].

బేస్‌ లోడ్‌ కేందములు : ఇవి రోజు పొడుగున స్థిరమైన
లేదా చాదాపు స్థిర మైన (పమాణములో విద్యుత్తును
ఉత్నాదించునవి. నదీ (పవావా కేంద్రము చేస్‌ లోడ్‌ కేంద
ముగా పని చేయుటకు అను వెనది. ఏలన, దానినుండి
గరిష్ట విద్యుత్తును విని యోగించుకొనవచ్చును. జలాశయ
కేందము కూడ బేస్‌లోడ్‌ “కేందము కావచ్చును, కాని,
చానిని బేస్‌ లోడ్‌ కేందమునకు అవసరమగు దానికంశు
చాల ఎక్కువ (పతిస్థాపిత శక్తితో ఏర్పాటు చేయుటయే
లాభదాయక ము.

పీక్‌ లోడ్‌ కేందములు : ఇవి ఒక విద్యుత్తు వ్యవస్థలోని
పీక్‌లోడ్‌ అవసరములను తీర్చుటయే (పథానో ద్దేశముగా
రూపొందింపబడి నిర్మింపబడిన కేందములు అని పేరును
బట్టియే తెలియగలదు. జలాళశయమును ఏర్పరచి, అందు
నీకు గనుక సమృద్ధిగా నిల్వచేయబడినచో ఒక నదీ[ప్రవావా
కేం[దము బేస్‌ లోడ్‌ కేందముగను, పీక్‌లోడ్‌ కేందము
గను కూడ ఉపయోగపడగలదు. అట్టి కేందము వద్ద
గ్రవావాపు పారుదల శేందపు ఉత్పత్తి సామర్థ గిమునకు
సమానముగా గాని, అధికముగా గాని ఉన్నచో, ఆ
కేందము బేస్‌ లోడ్‌ కేందముగ పనిచేయును. (పవావాపు
పారుదల శేం[దపు సామర్థ కిమునకు తక్కువగ ఉన్నచో,
రద్దీ సమయములలో ఆది జలాశయమునుండి కూడ నీటిని
తీసికొని చాలవరకు పీక్‌లోడ్‌ కేం దముగా పనికేయ
గలదు. జలాశయ కేం దములు ఆదర్శ |పాయములైన
పీకొలోడ్‌ కేం దములుగ ఉపయోగవడగలవు. విద్యుత్తు
ఉత్పత్తికి సరఫరాచేసిన నీటిని పూర్తిగా కాని, అందులో
కొంత భాగమును కాని తిరిగి రిజర్వాయరులోనికి తోడు
కేందములు సాధారణముగ పీక్‌ లోడ్‌ శేందములే
అగును. చాల కొద్ది కాలము పెద్ద పీక్‌లోడ్‌ లను సరఫరా
చేయవలసిన థారీ వ్యవస్థలలో వె కేందములు గిట్టు
బాటు కాగలవు. అందుకు వాటికి బదులు తెర్మల్‌
కేం దములను వినియోగించుట ఖర్చుతో కూడిన పని,

తరుచుగా జల విద్యుత్తు కేం దములకు, తెర్మల్‌
కేందములకు, ఇప్పుడిప్పుడు వరమాణు విద్యుత్తు కేందము

జల వీద్యుత్తు కేం దములు
లకు అంతన్సంబంధము కల్పించి, ఒక (గిడ్‌ను తయారు చేసి,
దాని మూలమున విద్యుత్తు అవసరములలోని దైనిక,
బుతు వ్య త్యాసములను కూడదీయుట పరిపాటి అయినది.
గైడ్‌లో నదీ (పవాహ కేం దములు బేస్‌ లోడ్‌
కేందములై నప్పుడు జలాశయ శేం[దములు పీక్‌ లోడ్‌
కేం దములగును అటునుండి ఇటు కూడ
కావచ్చును. తెర్ళల్‌ కేందములతో జత చేసినపుడు జల
విద్యుత్తు కేం[దములు పీక్‌ లోడ్‌ అవసరములను తీర్చును,
అప్పుడు తెర్ళల్‌ శేందములు పని శేయుటకు అగు అధిక
వ్యయము ఆదా అగును.
అప్పుడప్పుడు జల శీర్షమును బట్టి కూడ జల విద్యుత్తు
కేం దములను వర్గీకరించుట కద్దు. ల0 మీ. మించని జల
శీర్ణము కలవి అల్ప జలశీర్ష కేం దములనియు, 80-150 మీ.
జలశీర్ష ము కలవి మధ్యమాన జలశీర్ష కేం[ద ములనియు,
150 మీ. మించిన జల శీర్ణము కలవి ఉన్నత జలశీర్ణ కేందము
లనియు వ్యవవారించుట పరిపాటి. శేందమునకు ఎగువన
ఉన్న రిజర్వాయరులోని జలోపరితలము ఎత్తునకు,
దిగువన ఉన్న చివరి కాలువలోని జలోపరితలము ఎత్తునకు
మధ్య గల వ్యత్యాసమునకు జలశీర్ష ము అనిపేరు. అయితే,
జలదారి మొదలగు చోట్ల కలుగు నీటి నష్టమువలన విద్యుత్తు
ఉత్పత్తికి అందుబడియగు నికరపు జలశీర్ణము పై విధమున
లెక్కకట్టిన జలశీర్ష ముకన్న కొంత తక్కువగనే ఉండును,
విద్యుత్తు కేందముల విన్యాసము: ఇది నిర్మాణ[పడదేశపు
స్వభావము మీదను, నది యొక్క స్థల పకృతి లకణముల
మీదను, లభింపగల జలశీర్ష ము మీదను, వినియోగి౭ంపబడు
జలపరిమాణము మీదను, లోడ్‌ శకేందము చుట్టుపక్కల
గల (ప్రాంతముమీదను ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉండును,
కనిష్ట వ్యయము తో గరిష్ట విద్యుత్తు ఉత్పత్తిని సాధించు
(పథాన దృష్టితో నే విద్యుత్తు కేం దముల విన్యాసమును నిర
యింపవలళెను. అయి శే, వరదలు మొదలగు (పమాదములు,
నిర్వహ ణావశ్యకములు, భదత వంటి విషయములకు
కూడ ప్రాథాన్యము ఇవ్వవలసి ఉండును, డాము నిర్మాణ
స్థలము, జలవావాక పద్ధతి, కేంద స్వరూపము ముఖ్యముగా
స్థల(పకృతి పరిస్థితులను బట్టియే నిర్ణయింతురు, కాబట్టి,
నిర్భ్మాణవ్యయము, చానితోపాటు జలశీర్ణ ము స్థల పకృతిని
బట్టియే మారుచుండును, జలశీర్ష మునకు, విడుదలయగు
నీటికి గల సంబఠఅధము కూడ గణింపదగినది. విడుడలయగు
నీరు సమానముగా ఉన్నప్పుడు జల శీర్గము హౌచ్చిన
కొలది విద్యుత్తు ఉత్ప త్తివ్యయము తగ్గుముండును,
విద్యుత్తు కేందములకు స్థాన నిర్దేశము (లొ కేషన్‌) ను
ఆయా స్థాన పరిస్థితులను బట్టి చేయుదురు. వాటిని డాముకు

లేదా

355

ఉల వీద్యుత్తు కేంద్రములు
నరాసరి అడుగునే కాని (ఉదా: హీరాకుడ్‌, ఛా(కా
విద్యుత్తు కేందములు), డాముకు కొంత దూరముగా కాని
(ఉదా: ఎగువ సీలేరు, శరావతీ జల విద్యుత్తు కేం దములు)
నిర్శింపవచ్చును, డాముకు సరాసరి అడుగున గల కేంద
ములలో డాములోనే పొదుగబడిన కురుచ జలదాళి
ద్వారా నీటిని టర్భయినులలోనికి (పవహింపజేయుదురు.
ఎగువ సీలేరు జల విద్యుత్తు శేందములో సీలేరు
నదిపై తరలింపు డామును నిర్మించి, దాని ద్వారా సీలేరు
నీటిని ఒక కాలువలోనికి తరలించుచున్నారు. ఈ కాలువ
ఒక రిజర్వాయరులోనికి పోవును. అచ్చటి నుండి 4 జల
చారులు 4 టర్భయినులలోనికి జల (పవావామును కొని
పోవును, న్థల[పకృతి, భూగర్భపరిస్థితులు అనుకూలించి
నప్పుడు విద్యుత్తు కేశదమును భూగర్భమున ఏశ్చాటు
చేయుట లాభసాటి (ఉదా: కొయానా
విద్యుత్తు కేందము) అగును,

కొన్ని పంటకాలువలలో నహజముగా ఉండు చాలును
ఉపయో గించికొని వాటి దగ్గర అల్ప జలశీర్స విద్యుత్తు కేల[ద
ములను నిర్శ్మింపవచ్చును. ఉదా: కోసీ పంట కాలువలో
మొదటి దశలో 4మీ., చివరి దశలో 7 మీ. సవాజ జల
శీరమును ఉప యోగించికొని 20 మెగావాట్టుల శక్రితో
ఒక జల విద్యుత్తు కేందము డపనిచేయుచున్నది. ఉత్తర
(పదేళ్లలో గంగానది కాలువ వద్ద కూడ ఈ రకపు కేంద
ములు కొద్దిగా కలవు,

డాము: ఇది నడీ జలమును వేరు చోటికి తరలించుటకు
గాని, అడ్కడనే జలాళయములో నిల్వచేయుటకు గాని
ఉపకరించును. కేవలము విద్యుత్తు ఉత్పత్తికి నిర్మింపబడిన
డాములు పంట నీరు, మంచి నీటి సరఫరా, వరద
నియంతణ వంటి ఆనువంగిక (పయోజనములకు కూడ
పనికిరావచ్చును. నిర్మాణ సామ(గి అందుబడిని బట్టి, పెట్టు
బడిని బట్టి వాటిని రాయితో గాని, రాయి, సున్నము కలిపి
గాని, మన్నుతోగాని నిర్శింపవచ్చును [చూ. డాములు],

జల వాహక వ్యవస్థ : ఇది నిల్వ చేయబడిన చోటునుండి
కాని, జలాశయమునుండి కాని ముఖతటాకమునకు నీటిని
తీసికొనిపోవును. ఇందు ఒక కాలువ గాని, సొరంగము
గాని, ఇలదారిగాని, వీటి సమ్మేళము గాని వర్పరుపబడును.

సర్జిటాంకు : జల విద్యుత్తు కేందముల టర్భయినుల
లోనికి నీటిని దీర్భ సంవృత జలవావాక వ్యవస్థ శ్వారా
కొనికెచ్చునపుడు, ఆ మార్గము గుండ పోవు విశేష జల
పరిమాణమును బట్టి పరిగణింపవలసిన జడత్వ ఫలితములు
పుట్టక మానవు. లోడ్‌ అవసరలమును బట్టి
టర్భయినులలోనికి పారు నీటి పరిమాణమును మార్చవలసి

జల

వచ్చినపు డెల్ల, పెద్ద పెద్ద పరిమాణములలో ఉండు ఆ నీటీ
వేగమును హెచ్చించుటయో, తగ్గించుట యో చేయవలసి
ఉండును. కవాటములను పూర్తిగా మూసివేయుటవంటి
ఆకస్మికపు మార్పులకు అనుగుణముగ (ప్రవాహ [దవ్యరాశళి
వేగములో కూడ దానిని మందగింపకేయుటవంటి
ఆకస్మికపు మార్పులు తీసికొనిరావలెను. అందువలన ఆ
నీటికి ఒక (ప్రేరణ లేదా ఆఘాత బలము చేకూరును.
చానికి నీటి సమ్మెట (వాటర్‌ హేమర్‌ ) అనిపేరు. లోడ్‌
లను ఛాగశః మూర్చినపుడును, కవాటములను ెరచి
నపుడును కూడ నీటి సమ్మెట దుష్ఫలితములు కొన్ని
కలుగవచ్చును. ఈ దుష్ఫలితములను అదుపులో పెట్టినపుడే
కేందము చక్కగా పనిచేయగలదు. కానిచో వాటిని తట్టు
కొనుటకు జలచదారులను, సొరంగములను దృఢతరములు
చేయవలసివచ్చి, నిర్మాణ వ్యయము పెరుగును,
టర్భయినుకు ముందు ఒక (పేష విమోచక కవాటము
((వెషర్‌' రిలీఫ్‌ వాల్వు) ను అమర్చినచో అది జలవాహాక
వ్యవస్థగుండా (పవహించు నీటి వేగము మారిపోవు శేటును
తగు విధమున సరు జాటు చేసి నీటి సమ్మెట దుషృలితములను
తగ్గించును, సుదీ ర జలవావాక వ్యవస్థలు కొల కేందము
లకు కూడ ఈ పద్ధతి ఉపకరించునుః అయితే, అప్పుడు
కేం[దము కొన్ని పరిమితులకు లోబడి యే పనిచేయ గలదు.
నీటి సమ్మెట దుష్ఫలితములను తొలగించుటకు కేం దమునకు
చేరువగా ఒక సదుపాయకర స్థలమున “ సర్టిటాంకు *
అను దానిని ఏర్పాటు చేయుట మరొక పద్ధతి. ఈ
సర్ది టాంకు సాధారణముగ నిలువు స్తంఖా కారము కల పెద్ద
ఎత్తయిన టాంకు. ఇది జలడారితో అనుసంథింపబడి
ఉండును. ఇది అవసరముకొలది నీటి వేగమును హెచ్చించి
లేడా తగ్గించి నీటి సమ్మెట దుషృలిత ములను అదుపులో
పెట్టును; నీటి వేగమును (కమపరచును,

ముఖ తటాకము (ఫోర్‌బే) : ఇది విద్యుత్తు కేం దమునకు
నీటిని సరఫరా చేయు శకాలువలో ఒక థాగమును
(సాధారణముగా చాని చివర భాగమును) విస్తతపరచి
నిర్మించిన ఒక చిన్న తరవో తటాకము, కవాటములు,
తలుపులు వంటి నియంతక నిశ్మాణములు, జల దారికి
(పవేశక మార్గములు దీనివద్దనే ఏర్పాటు చేయబడును,
విద్యుత్తు ఉత్పత్తిని పెంచవలసి వచ్చి, అందుకు ఎక్కువగా
కావలసిన నీటిని ఈ తటాకము నుండి తీసికొందురు.

చెత్త తెరలు: ఇవి టర్భయినుల పనికి అవరోధముగ
వెద్ద సైజులలో నీటితో కలిసి వాటిలోనికి పోవు చెత్త
చెదారమునకు అడ్డుపడుటకు ఏర్పాటు చేయబడిన తెరలు,
ఇందుకు ఉక్కు లేదా |(ప్రబలిత కాంక్రీట్‌ ఆధారమున

356

= అ
ot mm tie

2% Ts

MLE 2st

ఓబా జల విద్యుత్తు కేందమున వీగించిన ల0 మెగావాట్ల

ఉత్పత్తి సామర్థ కిము గల నీటి టర్పయిను జన కేటరు

బాగు

క జలవిద్యుత్తు కేందమున విగించిన 15 మెగా వాట
pn) ౧

ఉత్ప త్తి సామర్థ కముగల నీటి టర్భయిను జన శేటరు ౫

=

జలవిద్యుత్తు కేందము

లిం ల్స్‌ టర్భయిను

రింగు అను

ఖ టూగబు లెనర్‌, §
బు DF Ta

- I WE
ఇణసమయమున EE

5

కేంద నిర్మా

చ
సీలేరు జల విదు
లై_౨

గువ

అవయవముఎను విగించుట

పలుచనీ ఉక్కు. కడ్డీలను దగ్గర దగ్గరగా కటకటాలవలె
నిల బెట్టుదురు.

విద్యున్మందిరము (పవర్‌ హౌస్‌): జల విద్యుత్తు కేంద
కులలో (పథాన భాగమైన ఇందు శెండు విభాగములు
ఉండును, 1. అంతర్ని ర్మాణము : ఇది పరికర సామ(గిని
నెలకొల్పుటకు, అవసరమగు జలమార్గములను పఏర్పరుచు
టకు ఉద్దేశింపబడినది. మందిరపు పునాదులు, జలదారి
చివకిభాగము, కవాటములు, (స్మాల్‌
శ్పప్‌, (్రాఫ్‌ ట్యూబ్‌, అనుబంధ కవాటములు - ఇవి
అన్నియును ఇందు చేరినవే. ఇది సాధఛారణముగ
కాం కీటుతో నిర్శింపబడును. దాని లోపల పునాదుల
దగ్గర నుండి జనిత్రము వరకు విస్తరించిన బాటలు, జల
మార్గములు ఏర్పరుపబడును ; Pa ఉపరినిర్మాణము : ఇది
పరికర సామగగిని నెలకొల్పుటకు ; వాటికి గాలి, వాన,
ఎండ వలన రక్షణ చేకూర్చుటకు ఉద్దేశింపబడినది. టర్భయి
నులు, జనితములు, ఉ శ్రేజకములు (ఎక్సైటర్‌ లు), స్విచ్చీ
బోర్డులు, ఆయిల్‌ స్విచ్చీలు, అనుబంధ యంత్రములు
మొదలగు పరికర సామ(గిని ఇచ్చటనే స్థాపింతురు. ఈ
సామ/గి ఆ యా (ప్రాజెక్టుల పరిమాణమునకు తగినదిగా
ఉండును, అందు ముఖ్యమైనవి [క్రింద వివరించడ మైనది.

టర్చ్పయినులు : (పొవెల్లర్‌ చక్రము, రియాక్షన్‌
చక్రము, ఇంపల్ఫ్‌ చక్రము అను మూడు రకముల
చక్రములతో పనిచేయు టర్భయినులు నేడు వాడుకలో
కలవు. అవి ఏ యే జల శీర ములతో, ఏ యే వేగములతో
పనికేయునో దిగువ చెప్పబడినది.

జల చారి

చక్రము నిరిష. వేగము జలశీర్ల్ష ము
దట CS

(పొ వెల్ల 5 180120 24

రీయాక్ష 5 140—20 6:0 884.8 మీ.

ఇంపల్ఫ్‌ 10-8 609.1824 మీ,

గవర్నరులు : ఇవి లోడ్‌ మారినపుడు యూనిట్ల వేగ
మును కూడ మార్చి సక్రమపరచు సాధనములు.

జన్నిత్రములు : ఇప్పుడు ఏక కాలమున కలసి పనిచేయు
జని|త్రములు వినియోగింపబడుచున్నవి. ఇందు వ్యతి రేక
(ధువత్వము (పోలారిటీ)కల విద్యుత్తు అయసాాంతములతే
కూర్చబడిన ఒక అయస్కాంత శేతము పరి|భమించు
చుండును. ఈ అయస్కాంత కేత్రము చక్రవలయము
(ఆశ్మేచర్‌ ) గా ఏర్పడిన స్థిర మైన విద్యుచ్వావాక వ్యవస్థకు
అనుగుణముగా చలించును. చక్ర వలయములో ఆవర్తి
విద్యుచ్చాలక బలము (పేరితము అగుచుండును, శేత
అయస్కాంత ములకు ఉక్పేేరకమునుండి బుజు విద్యుత్తు
సరఫరా అగును. భారత దేశమున ర0 సె కిళ్ల/ సెకను పౌనః

ఉల వీద్యుత్‌ కేంద్రములు

పున్యము (ప్రమాణముగా (గహింపబడినది. అయిసే, 25,
లికి నెకిళ్ల పౌనఃపున్యములు కూడ వాడుకలో కలవు.

ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌లు : ఇవి వోల్డేజిని మార్చు సాధనములు,
వీటిలో రెండు జతల వెండింగులు ఉండును. |[పాథమిక
వై_ండింగు విద్యుత్తు ఉత్ప్చాదకమునకు, గౌణ (నెకండశీ)
వై.ండింగు విద్యుత్తును తీసికొను విద్యుత్తువలయమునకు అను
సంధింపబడును. రెండును ఒక అయస్కాంత వలయముచే
కలుపబడును. విద్యుత్తు 'కేందమువద్ద ఉత్చాదింపబడిన
విద్యుత్తుయొక్క_ వోల్లేజిని టాన్స్‌ఫార్మర్‌ అత్యధికముగా
హెచ్చించును. అప్పుడు ఆ విద్యుత్తును (ప్రసారముచేయు
తంతియొక్క _నెజును తగ్గింపవచ్చును ఈ అధిక వోల్లేజి
విద్యుత్తును విభజన శేందములవద్ద తిరిగి అల్ప వోల్డేజి
విద్యుత్తుగ మార్చవచ్చును,

స్విచ్చి గేర్‌ : (పాథాన్యములో జనిత్రముల, (ట్రాన్స్‌
ఫార్మర్‌ ల తరువాత చెప్పదగినది సర్యూూట్‌ (బేకర్‌. ఇది
తరుచుగా 440 వోల్టుల, అంతకు పెబడిన అన్ని ఏ, సి.
సర్క్యూట్‌ లలోను ఉప యోగింపబడును. కక0 వోల్టుల
వరకు ఏ. సి. తంతులకు, 8000 వోల్టులవరకు డి, సి,
తంతులకు గాలి సర్యూ్యూట్‌ |జేకర్‌ లు తరుచుగా వాడ
బడును. ఎక్కువ వోల్లేజులకు ఇతర విధము లె నవి వినియో
గింపబడును. మరమ్మతులు, శోధన మొదలగు పనులు
చేయునపుడు పరికర సామగిని వినసంధానక స్విచ్చీలతో
సర్యూూ్యూట్‌ నుండి వేరు చేయుదురు. 11 కిలో వోల్లులవరకు,
అప్పుడప్పుడు శి2 కిలో వోల్డులవరకు కూడ స్విచ్చీగేర్‌లు
'వాడబడును. శీ2 కిలోలకు పె బడిన వోల్డేజీలకు తరుచుగా
ఆరుబయటి స్విచ్చీ యార్డులలో నే స్విచ్చీ గేర్‌ లను ఏర్పాటు
చేయుదురు.

రీయాక్టరులు : ఇవి విద్యుత్తును పరిమితీకరించు సాధన
ములు; పృదెన ఒక తప్పువలన అత్యధిక అయసాా_ంతపు
ఒత్తిడులకు జనిత ములు, అత్యధిక విద్యు త్రాపనమునకు
ఇతర పరికరములు గురి కాకుండ కాపాడును,

నియంతణ కేందము : ఇందు ముఖతటాకము, చివరి
కాలువ, రిజర్వాయరు, సర్ది టాంకు _ వీటిలోని నీటి మట్ట
మును సూచించు పరికరములు; విద్యుత్తు కేందములోని
(పథాన పరికరములలో ఏదయిన పనిచేయక పోవుటను గాని,
వాటిలో ఏర్పడిన అసాధారణ పరిస్థితిని గాని తెలియ జేయు
పరికరములు ఉండును. ఒక మిక్కిలి చిన్న కంట్రోలు బోర్డు
కూడ ఉండును. దీనితో ఒక వ్యక్తి ఒక పెద్ద శేంద్రమును
నియం] తింపగలడు.

స్విచ్చీయార్డులు : వీటిని తరుచుగా (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌
బాంకులను ఆనుకొని ఉన్నచోట నిర్శ్మింతురు. హీరాకుడ్‌

357

జలశాస్త్రము
జల విద్యుత్తు కేం దమునందు స్విచ్చీయార్డ్‌ విద్యుత్తు కేందపు
అజమునకు లంబముగా దానిని ఆనుకొని ఉన్నది.

(పసారక తంతులు : ఈ తంతులు విద్యుత్తు కేందముల
నుండి సుదూర (పాంతములలో ఉండు పంపకపు కేం దము
లకు విద్యుత్తును ఛారీ పరిమాణములలో (ప్రసారముశేయును.
విద్యుత్తు శేందమువద్ద విద్యుత్తు వోల్టేజీని చాల ఎక్కువ
శేనినచో' చాని (పసారణ వ్యయము తగ్గును. ఈ (ప్రసారక'
తంతులనుండి నేరుగా వాడకపుదారులకు విద్యుత్తును
నరఫశా చేయరు, చారిపొడవున కొన్ని ఉప కేం దములు
ఏర్పాటు చేయబడును. ఇచట విద్యుత్తు వోల్టేజీని తగ్గించి,
దానిని వేరువేరు వోల్డేజీలలో చిల్లర వాడుక దారులకు
సరఫరాచేయుదురు. వె. కె. మూ. ; లక్ష్మీమణి.

జలశాస్త్రము: జలశా(స్త్రమున నదివంటి (ప్రవాహము,
సరస్సు, పాతాళగంగ వంటి జలాధారముల ద్వారా
లభించు నీటి వనరుల గూర్చియు, వాటిని మానవ పయో
జనములకు వినియోగించు తీరుతెన్నులను గూర్చియు
చర్చించజడును. జీవితము నీటితోనే పుట్టినది ; జీవితము
కొనసాగుట కూడ నీటిమీదనే ఆధారపడి ఉన్నది. [పాచీన
నాగరకతలు అనేకములు నదీలోయ (పొంతముల లోనే
పుట్లి మన గలిగినవి [చూ. సర 1 = పు, 18].

నీటికి గల బహుముఖ వినియోగముల వలన నీటి
|పొథాన్యము నానాటికి అధిక మగుచున్నది. గ్భహ,
పారిశ్రామిక జలావసరములతో చాటు వ్యవసాయ
రంగమునకు నీటి వినియోగము నిరంతరము పెరుగుచునే
ఉన్నది. నేటికాలమున నీటియొక్క మరియొక [పథాన
వినియోగము జల విద్యుత్తు ఉక్చాదనము [చూ. జల
విద్యుత్తు - పు, లిక్‌లి], ఈ కారణములను పురస్కరించుకొని
యావత్‌ (పపంచమున సేద్యపు నీరు, జలనిగ్గమనము,
భూమిని సేద్యమునకు లాయకీ చేయుట, వరద నియంత్రణ,
నౌ కాయానము, విద్యుత్తు ఉత్పాదన, గృహ, పారి|శామిక
వినియోగములు, తీర రతకణ మొదలగు వివిధ (పయో
జనములకు నీటిని ఆదాచేయుటకు, దాని ఉపయోగమును
(కమబద్ధముగ నియంతించుటకు పెక్కు జలాధార నిర్మాణ
ములు రూపుగొనినవి, ఇంకను అనేక పథకములు రూపొం
దింపబడుచున్న వి.

భూగోళమున (వెలుపలి పొరలు) లికి కోటు ఘనపు
మైళ్ళ * నీరు ఉండునని అంచనా వేయబడినది. అది
భూమి మొత్తము (దవ్యరాశిలో 7% ఉండును. ఈ
మొత్తము నీటిలో 97.2% భూ విస్తీర్ణములో 7/10 వంతులు
ఆ|కమించుకొని ఉన్న సముదములలో ఉన్నది. మిగిలిన

*1 మైలు=1:61 8, మీ,

2.8% నీటిలో చాచాపు నాలుగింట మూడు వంతులు మంచు
గడ్డలుగా చేరుకొని ఉన్నది. దేశాంతర్గత సముద్రములు,
సరన్ఫులు, నదులు, వాగులు, శిలలు, వాశావరణము=
వీటిలో కల మొత్తము నీరు భూమియొక్క యావజ్జల
ములో 0.65% మేరకు ఉన్నది. ఈ 0.65% లో మరల నూటికి
దాదాపు 90 వంతులు అంతర్గత జలము. ఈ జలము గొట్టపు
బావుల ద్వారా ఎక్కువ ఎక్కువగా పైకి తీయబడు
చున్నది. శాని, దీనిని తీయుట అధిక వ్యయ (పయాసన
లతో కూడిన పని, ఇంశకేకాక నదులలో (పవావాములు
కెనసాగుటకు జీవత్‌ జలాశయముగా ఆచరించు అంతర్గత
జలమును విచకణారహితముగ పైకి తీయుట శయ
స్మ్కరము కాదు. కావున మానవజాతి తన జలావసరము
లకు భూమి యావజ్జలములో 0.0001 శాతము మా(త మే
అగు నదీ జలముల “పైననే చాలవరకు ఆధారపడి ఉన్నది.

నీటిని వివేకయుతముగా వాడుకొనుటకు జలశ్వా స్త్ర
మునకు చెందెన మౌలిక స్మూతములపై ఆధారపడవలసి
ఉండును. కాబట్టి, నీటి పారుదల, జల విద్యుచ్చక్తి, వరద
నియంత్రణ, జలనిగ్గమనము, నది నౌకాయానము, గ్భవా
పారిశామిక జల వినియోగము, హై(శాలజీ (పొజెక్టలు
మున్నగు యోజనలందు సమ|గ జలశాస్త్రీయ పరిశోధ
నలు, పరిశీలనలు మొదటి మెట్లు కావలయును. జలాధార
ముల మేరను నిర్లయించుకొనుట కే గాక, సర్వకాలముల
లోను కావలసిన మొత్తములో నీరు సరఫరా కాగలదో
లేదో శెలిసికొనుటకు, తగినంత నీరు సరఫరా అగునట్లు
చూచుటకు, అదనపు నీటిని కూడ సాధించుటకు ఆనకట్టలు,
నీరు పొరలి పారు మార్గములు, గట్లు మున్నగునవి
నిర్శింపవలసిన విషయమును శతేల్చుకొనుటకు కూడ జల
శాస్త్రీయ అనుశీలనము ఆవశ్యకమగును,

ఆనకట్టల, గట్టుల, ఇతర హై శాలి నిర్మాణముల
భ|దతను జలశ్వా స్త్రీయ, జల - వాతావరణ శాస్త్రీయ పరి
శ్రీలనల మూలమున నిర్ల యింపవచ్చును,. ఎట్లన, ఆ పరిశీల
నలు నీరు పొరలి పారు మార్గముల సామర్థ కములు, జలా
శయముల గరిష్ట మట్టములు, గరిష్ట తుపానులు, గరిప్ళ
(పవావాములు మొదలగు అంశములపె మౌలిక నమా
చారమును అందింప గలవు, మైాలిక్‌ నిర్మాణముల =
ముఖ్యముగా జల విద్యుత్‌ ఉత్పాదనకు, సేద్యపు నీటి
సరఫరాను, వరద నియంత్రణకు ఉ గ్రేశింపబడిన నిర్మాణ
ముల - దె నందిన కృత్యములు సమర్థతతో నిర్వహించుటకు
కూడ జలశాస్త్రీయ వివరములు అశత్యావళ్యక ములు,

జలశా స్త్రీయ చక్రమే జలశా(స్త్రమునకు [ప్రాతిపదిక,
భూమి అడుగున, భూమి మీద, సముదములలోను, వాతా

358

వరణములలోను గల నీరు సౌరళ క్రివలన ఎల్లపుడు చక్ర
నేమి (క్రమమున తిరుగుచుండును. ఇదియే నీరు ఒకచోటు
నుండి వేరొక చోటుకు పోవుటకు, (పక్ళతిలో నీటి వివిధ
రూపములకు మధ్య గల అంతస్సంబంధములకు హేతువు.
సముద్రము, నది, సరస్సు, ఇతర జలాశయముల నుండి
జలము ఆవిరి రూపమున వాతావరణములోనికి పోయి,
అచ్చట చల్ల బడి, వర్షము, వడగండ్లు, మంచు మొదలగు
రూపములలో నేలపై పడునన్న విషయమును శెలియని
వారు లేరు. ఇట్లు క్రిందపడు నీటిలో ఆత్యధిక భాగము
సముదములలో పడును. ఈ వర్గపు నీరు,నదీనదముల నుండి
వచ్చిపడిన నీరు కలసి సమతోలన స్థితికి భంగము కలిగింప
కుండుట వలన సముదములలో నీటి మట్టము సర్వచా
చాదాపు ఒకే విధమున ఉండును. మిగిలిన వర్ష పునీరు,
కరగిన మంచు భూమి ఉపరితలమును తడిపి, [క్రమముగా
నేలలోవలి పొరలలోనికి ఇంకును. ఇందులో కొంత నీరు
అంతర్గత జలాశయములలోనికి చొచ్చుకొని పోవును. కొంత
నీటిని వృకజాతులు ఉపయోగించుకొని, కెశికాకర్షణ
చర్యల ద్వారా తిరిగి నేల ఉపరితలమునకు పంపి వేయును.

.దకృతిలో నీరు వ యే రూపములలో ఉండునో, ఆ యా
వివిధ రూపముల కొలతలు కూడ జలశ్యాాస్త్రమునకు
సంబంధించిన అంశములే. వాటిలో ముఖ్యమైనవి దిగువ
పేర్కొనబడినవి : 1. వర్షపాత, హిమపాతముల పరిమాణ
ముల శేట్లు, కొలతలు; 2 మంచు
మంచు రూపమున నిల్వచేయుబడు నీటి పరిమాణములను,
అవి పోగువడు, అద్భశ్యమగు రేట్లను నిర్ణయించుటకు
ఉన్దేశింపబడినవి ; లి. మంచుగడ్డల సర్వేలు - వాటిలో
ఉండు నీటి పరిమాణములను కొలుచుఏకు, వాటి లాభ
నష్ట్రముల రేట్లను నిర్ణయించుటకు ; $. నదుల, వాగుల
(పవావాపు శేట్ల కొలతలు; ర. సరస్సులలోని నీటి మట్ట
ముల కొలతలు - వాటి నీటి నిల్వలలోని లాభనష్టములను
మదింపు వేయుటకు; 6. నేలలోనికి చొచ్చుకొని పోవు
నీటి పరిమాణముల, రేట్ల కొలతలు, భూమి ఆర్ద్రతా
చలనముల కొలతలు; 7. చావులలోని నీటి మట్టముల
కొలతలు - అంతర్గత నిల్వలలోని లాభనష్ట్రములను మదింపు
వేయుటకు; 9. జల వవహా నిర్మాణముల భేద్యత లను, w
నిర్మాణములు నీట్‌ని (ప్రసారము చేయు శేట్లను నిర్ణ
యించుట; 9. నీటి బుగ్గల నుండి విడుదల పొందు నీటి
కొలతలు ; 10. నీటిలోని విలీన లేదా అవలంబిత (దవ్యము
(ఉదా: నదీ పంకము) ల బరువులను, వాటి రవాణా
శేట్లను నిర్ణయించుట; 11. నరన్సులు, మడుగులు, నేల
మున్నగు వాటినుండి చాప్పీకరణము మూలమున నప్హ

సర్వేలు - ఇవి

జలశా(స్త్రము

మగు నీటి పరిమాణముల, కేట కొలతలు; 12. ఉప
శ్వాసము ద్వారా నష్టమగు నీటి 'పరమూాణయుల కొలతలు,

ఈ కొలతల ఫలితముగా లభించిన పరిమా ణాత్మక వివర
ములను విశ్లేషించి, జలశా స్త్రీయ చక్రములోని నీటి
యొక్క సంజవమును, చలనమును నియం|త్రించు సూత్ర
ములు, నియమములు నిర్ణ యింపబడును, ఇంతేకాక, ఈ
వివరములు జలశ్వా స్త్రీయ చక్రములో చేరు వేరు అంత్య
దశలు సంభవించు పౌనఃపున్యమును గురించి, వివిధ నదీ
నదములు కొనివచ్చు నదీ కరమ భారములను గురించి
ఆవశ్యక సమాచారమును అందించును, దీని ఆధారమున
అన్ని హా ్రాలజీ (ప్రాజెక్టుల (పథాన లక్షణములు
రూపొందింపబడును, అవి మనగల కాలము, ఆర్థిక విషయ
ములు నిర్ల యింపబడును,

ప్రస్తుత శతాబ్ది తొలి భాగము వరకు జలశా(స్త్రములో
జరిగిన పరిమా ణాత్మక కృషి చెప్పుకొనదగ్గది కాదు. య్మునె
బడ్‌ స్టేట్స్‌లో 1980 |[పాంతమున వరద నియం తణ,
సేద్యపు నీరు, భూసార రక్షణ మొదలెన రంగములలో
సాంద, విస్తృత అధ్యయనములు, పరిశోధనలు (పారం
భింపబడినవి. అవి నిర్జుష్టములైెన సమాచార వివరముల
ఆవశ్యక మును సూచించి, జలశాస్త్రములో సువ్యవస్థిత పరి
శోధనకు నాందీ (ప్రస్తావన చేసినవి, కాబట్టి, జలశాస్త్రము
ఒక అధునాతన విజ్ఞానము. అందులోని (ప్రథాన సమస్య
లలో అనేకములు అసమ|గముగ నే అవగాహాన చేసికొన
బడినవీ. చాటి నిశ్ళేష అవగాహనకు విశేష పరిశోధన
ఇంకను జరుగవలసి ఉన్నది.

నీటి ఉపలద్ధి, దానికి తోడు అదనపు నీటి నియంతణ
(పపంచములోని "పెక్కు. (పాంతముల అభివృద్ధిలో శీ
విషయములుగా తయా శై, నీటి వినియాగమును హేతు
సంబద్ధముగ నిర్వ హింపవలసిన ఆవశ్యక మును సూచించినవి,
అందువలన యునెస్కో సంస అంతర్జాతీయ జల శాస్త్ర
దశాబ్దము (1985-74) అని పేర్కొనబడు శాస్త్రీయ కార్య
క్రమమును చేపట్టి చురుకుగా నిర్వహించుచున్నది. అందలి
లక్యుములు : 1, (పతి దేశమునందు జలశ్వా స్త్రీయ నమా
చార వివరములు లభఖింప జేయు చర్యలను (పోత్సహించుట
2, జల వినియోగ, నిర్వహణలు శాస్త్రీయ నస్ఫూత్రముల
(ప్రకారము జరుగునట్లు చూచుట; లి. జల శాస్త్రమున
కొత్తగా వచ్చిపడు సమస్యలను ఎదురొ-నుచు, (ప్రగతి
శీలమైన అభ్యువగమమును సాధించుటకు శాస్త్ర
పరిశోధనలను త్వరితపరచుట.

భారత దేశముతో నవా 120 చేశములు అంతర్జాతీయ
జల శాస్త్ర దశాబ్ద కార్య|కమములో పాల్గొనుచున్నవి,

359

జలశా(న్త్రము
ఇగిరిపోవుట, చెట్ల ఆకుల నుండ ఆవిలి రూపమున
నిర్గమించుట, వడియుట మొదలైన కారణముల వలన
ఏర్పడు తరుగుదలను, వర్ష మువలన, మంచువలన జరుగు
పునఃపూరణమును అంచనా కట్టి (పతిదేశళమునకు, (పతి
(పాంతమునకు, యావత్‌ (పపంచమునకు జల శేష పత్రము
లను తయారు చేయుట ఆ శకార్య[కమము యొక్క
(పధానో ద్దేశ్యము, అందు దిగువ పేర్కొన బడిన మౌలిక
విషయములు పరిశీలింపబడును : 1. (పపంచ జల విజ్ఞాన
మును గూర్చి మనకు గల పరిజ్ఞానము ఎట్టిదో తెలిసికొనుట,
తెలియని ముఖ్య విషయములను గుర్తించుట; 2. సమా
చార వివరణములను సేకరించి, సంగ హించి, నివేదించుటకు
ఉపకరించు పఠరికరముల, అవేకణల, సాంకేతిక పద్ధతుల,
పారిభాషిక పదముల (పమాణీకరించుట ; 8ి. ఎన్నుకొన
బడిన భూ శాస్త్రీయ, భూగోళ, స్థల నిర్దేశక,
వాతావరణ పరిసరములలో జల శాస్త్రీయ వ్యవస్థల వి
పరిశోధన; 4 అత్యవసరముులె, (పశ్యేక స్వభావము
కల ఏ జల శాస్త్రీయ సమన్యలు పరిష్క రింపబడుటకు
అంతర్జాతీయ స్థాయిలో అత్యధిక కృషి చేయవలసి
ఉండునో ఆ సమస్యలను పరిశోఢించుట; 5 జల శాస్త్రము
లోను తత్‌ సంబంధి విషయములలోను
(ప్రాయోగిక శిక్షణ ఏర్పాటు చేయుట; 6, సువ్యవస్థిత
రీతిలో సమాచారమును ఇచ్చి పుచ్చుకొనుట.

శాస్త్ర, సాం శేతిక విజ్ఞానము పురోగమించుటతో
భారత దేశములోని మహా నదుల నీటిని సద్వినియోగము
చేసికొనుటకు నూ శేండ్ల. నుండి ఛారీ ఎత్తున చఠ్యలు
(పారంభింపబడినవి. భారతదేశములో జల శా న్ర్రమున
కషి చేయు కొన్ని సంస్థలు దాదాపు ఈ కాలముననే పని

సె డాంతిక,
_ధ0

మొదలిడినవి. భారత వా తావరణ పరిశోధన శాఖ (పూనా)
1875 లో నంస్థాపి తమ య్యెను. బ్రశర విషయములతో
పాటు అంతర్గత జలముల విషయమున కృషి చేయు భారత
జియలాజికల్‌ సర్వే సంస్థకు చాచాపు నూరేండ్లు నిండి
నవి, నిమ్నోన్నత |పాంతముల నశక్వేకు, నేలల అవేక్షణకు
ఉద్దేశింపబడిన భారత సశ్వే సంస్థ 1887 లో పని (పారం
ఖించినది. వివిధ రాష్ట్రములలో సేద్యపు నీటి పారుదల
శాఖలు చాదాపు శశాబ్ది (క్రితమే పవర్పరుపబడినవి.
ఏమయినను ఈ వివిధ సంస్థలు అన్నియు కొనసాగించిన
కృషి పరిమిత స్థాయిలోనే జరిగినది. అనేక సందర్భము
లలో ఆ కృషి [పాశెప్టలు నిర్మింపబడు (పత్యేక (పొంత
ములకు, నదులకు పరిమితము చేయబడి సాగినది.
ఆహారమును, విద్యుచ్చక్తిని ఎక్కువగా ఉశ్చాదింప
వలసిన ఆవశ్యకమును పురస్కరించుకొని స్వతం[త భారత

దేశము తనకు గల సహజ సిద్ధమెన వనరులను పూర్తిగా
సద్వినియోగము చేసికొనుటకు జాతీయాభివృద్ధి పథకము
లను చేవట్టి నిర్వహించుచున్న ది. ఈ మహత్తర కార్యములో
నీటి వనరులకు కల ఘన (పాధాన్యము గుర్తింపబడినది,
అభివృద్ధి పథకముల మొత్తము పెట్టుబడిలో అధిక
భాగము సేద్యపు నీరు, జల విద్యుచ్చక్కి, భూ సార
రక్షణ మున్నగు పనులకే ఖర్చు చేయబడినది,
జాతీయాదాయమును వెంపొందింపగలిగి, ఆర్థికముగ
లాభసాటియగు నీటి వనరులను అ న్వేషించుటలో దేశమున
జల శాస్త్ర పరిశోధన కృషికి ఎనలేని దోవాదము
చేకూరినది,

భారత దేశములో (ప్రమాణ వర్గ పాతమును కొలుచు
కేం దములు (ప్రస్తుతము 4,500 పై చిలుకు కలవు (1986).
వాటి నుండి లభించిన సమాచార వివరములను ఛారత
వాతావరణ పరిశోధన శాఖ సమాన పరచును;
విశ్లేషించును. వివిధ సంస్థలు తమ సొంత ఉపయోగము
కొరకు నిర్వహించుచున్న ఇట్టి కేందములు దాదాపు
2,000 కలవు. 172, శేం[దములు తమంత తామే నమోదు
చేయగల పరికరములతో అవిచ్చిన్నముగ వర్గ పాతమును
నమోదు చేయుచున్నవి. భారత వాతావరణ పరిశోధన
శాఖ దాదాపు 480 అవేకణ కేందముల నుండి వాశా
వరణ సమాచార వివరములను సేకరించును. అనేక
పభుత్వ శాఖలు రమారమి $800 స్థలముల వద్ద నదీ
(పవావాములను కొలుచు పరికరములను సెలకొల్పినవి.
ప్రవావాము యొక్క, విడుదల అగు నీటి యొక్క
అవేక్షణలు 900 ఇశర స్థలములలో జరుగుచున్నవి. చేళపు
వివిధ (పొంతములలో నదుల, వాగుల నుండి దాదాపు
200 స్థలముల వద్ద నదీ పంకముల కొలతలు తీయబడు
చున్నవి. ఈ అవేకణ ఏర్చాటులు చాలీ చాలవని గుర్తించి,
(ప్రభుత్వము వాటిని విస్తృతము చేయుటకు (పయత్నించు
చున్నది.

భారత దేశము మొతృ్సము మీద వార్షిక వర్షపాతము
87,004 కోట్ల ఘ. మీ.(800 కోట్ల ఎకరపుటడుగు) లకు మించి
ఉండునని ఉరమరికగా అంచనా వేయబడినది. దీనిలో
చాదాపు 12,834 కోట్ల ఘు. మీ; (100కోట్ల ఎకరపుటడుగు)ల
నీరు వెరువెంటనే చాప్పీభవనము మున్నగు ప్రక్రియల
ద్వారా నష్టమగుచున్నది. చాచదాపు 80,176 కోట్ల ఘు మీ
(65 కోట్ల ఎకరపుటడుగు) ల నీరు నేల (క్రిందికి దిగిపోవు
చున్నది. పోతే, మిగిలిన 1,68,819 కోట్ల ఘః మీ (185
కోట్ల ఎక రపుటడుగు) ల నీరు నదుల ద్వారా (పవహించు
చున్నది, నేలలోని నిమ్మోన్న తలు, (పవావా స్వభావములు,

360

వాతావరణము, నేలల పరిస్థితి మున్నగు కారణముల
వలన పై చెప్పిన (పవావాము నంతటిని ఉపయోగించు
కొనుట సాధ్యపడదు. చాచాపు €ర,507 కోట్ల ఘ. మీ.
(45 కోట్ల ఎక రపుటడుగులు) నీరు మా(తమే నేద్యమునకు
వినియుకృము అగుచున్నది.

సాలీనా నేలలోనికి ఇంకిపోవుచున్న 80,000 కో. ఘ. మీ.
(65 కోట్ల ఎకరపుటడుగులు) నీటిలో చాదాపు 48,000 కో.
ఘ, మీ. (లిర్‌ కోట్ల ఎక రపుటడుగులు) నీరు నేలలోని వె
పొరలచే పీల్చబడి, వృక జాతుల పెరుగుదలకు మూలా
ధారమైన చెమ్మగా భూమిలో నిలుచుచున్నది. మిగిలిన
శీ7,000 కో. ఘ, మీ (80 కోట్ల ఎక రపుటడుగులు) నీరు
లోతు పొరలలోనికి వడిసి, ఆ మేరకు అంతర్గత జలము
యొక్క సాలుసరి వృద్ధికి కారణము కాగలుగుచున్నది.
ఏ నిర్మీత సమయమున నైన అంతర్గత జలము యొక్క
మొత్తపు నిల్వ పైన చెప్పిన లెక్కకు అనేక శెట్లు
హెచ్చుగా ఉండవచ్చును, దేళ వ్యాప్తముగ సమగ
పరిశోధనలు చేయించినచో డానిని కొంత కచ్చితముగా
మదింపు చేయవచ్చును. నేడు అంతర్గత జలసంపదలో
ఏశుటా 20 _ 25% కు కొంత తక్కువగనే చావుల, గొట్టపు
చావుల చ్వారా నీరు వినియోగమునకు వచ్చుచున్నది.
గొట్టపు బావుల ద్వారా అంతర్గత జలమును సేద్యమునకు
ఇతోధికముగ ఉప యోగించుకొనుటకు (ప్రయత్నములు
చురుకుగా సాగుచున్నవి. ఆహుజ.

జవుళీ ఉత్పత్తులు : చూ. వ్యస్త్ర పరిశ్రమ.

జవుళీ పరిశమ : చూ. వస్త్ర పరిశ్రమ,

జాయిన్ట్‌లు : చూ. వడంగము,

జింకు, సీసము: ఇవి ధాతు మూలదవ్యములు.
శెండిటి రాసాయనిక ధర్మములలో ఎట్టి సారూవ్యము
కనిపించదు. మూలదవ్యముల ఆవర్తన (క్రమ పట్టికలో
శెండును ఒకే కూటమిలో లేకపోవుటయు, రాసాయనిక
విశ్లేషణలో శెండిటిని విభిన్న దశలలో వేరువరుప వీలగు
టయు జింకు, సీసముల రాసాయనిక స్వభావ భిన్న త్వమును
నిరూపించును. శాని, (ప్రకృతిలో ఇవి రెండును కలసి
దొరకును. అనగా తరచుగా జింకు ముడి ఖనిజములు సీసపు
ముడి ఖనిజములతోను, సీసపు ముడి ఖనిజములు జింకు
ముడి ఖనిజములతోను ముడివడి ఉండుట పరిపాటి. కావున,
ఈ వ్యాసమున ఆ రెండిటిని గూర్చి సంయు కృముగా
చెప్పుట యుకృము కాకపోదు [చూ. సం. 2. పు, లిక;
741].

జింకు మూల[దవ్యము ఉనికి విదేశములలో 1520 లో
కనుగొనబడి ధాతురగూపమున వేరుపరచబడినది, శాని,

XlI—46

జింకు, సీసము

అంతకు చాల పూర్వమునుండియే యౌగిక రూపమున అది
వినియోగమునందు ఉండెను. (గీక।లు, రోమన్‌ లు,
బహుశః తదితర (ప్రాచీన జాతులు జింకు ఖనిజములను
అజ్ఞాత పూర్వ ముగ నే రాగి ఖనిజములతో మేళవించి,
“ఇత్సడి” ని తయారు చేసికొనిరి, 18ి వ శతాబ్దపు భారత
దేశపు రికార్డులలో జింకును కరగించు పద్ధతి సవివరముగ
వర్ణింపబడినది. ఆ కాలమున జింకును యశదము, తుత్తు
నాగము అని కూడ వ్యవహారించిరి. 16 వ శ తాబ్ది (ప్రాంత
మున ఛారత, చీవాదేశములు యూరప్‌ దేశములకు
జింకును ఎగుమతి చేయుచుండెడివని రూఢి యెనది.
యూ" వ్‌ లోను, ఉత్తర అమెరికాలోను జింకు ఖనిజ
పరిశ్రమ 18 వ శ తావి తొలి దథయందే (పౌరంభమయ్యెనని
శతేలుచున్నది. దక&ిణ అమెరికాలో స్పెయిన్‌
చేళపు ఆక మణకు ముందే జింకు ఖనిజముల తవ్వక ములు
సాగుచుండెనని చెప్పుటకు లిఖిత ఆధారములు కలవు,

జింకుకన్న దీర్భతర కాలము ముందుగ నే సీసము వాడుక
లోనికి వచ్చెను; ఏలన, సీసమును చాని యోౌగిక ములకుండి
సాధించుట సాపేకమగ సులభతరము. (క్రీస్తు శ కారంభ
మున అగ్నిపర్వత స్ఫోటనముచే రూపుమాసిన పాంపీ
నగరముయొక్క_ శిథిలములలో సీసవు నీటిగొట్టములు
కనపడినవి. చీనీయులు డీ. పూ. 2000 నాడు సీసమును
కరగించిరని తెలియుచున్నది (స్‌ దేశములోని లారియమ్‌
సీస ఖనిజ ని శేపములలో క్రీ. పూ. 1200 లో (తవ్వక ములు
జరిగెనని వినికిడి,

జింకు, సీనముల ,పధాన ముడి ఖనిజములు : శెండు
ధాతువుల [(పధాన ముడి ఖనిజములలో ఆర్థిక (ప్రాముఖ్యము
కలవి దిగువ పేర్కొనబడినవి :

కాని,

ఖనిజము రాసాయనిక ధాతుశాతము
సంఘట్టనము
జింకు : జింకు బ్లెండ్‌, వర్‌ జెట్‌ ZnS 67 0%
స్మిత్సనెట్‌ Zn co, ర్‌2.0%
కాలమీన్‌ n (OH,) SiO, 54 ౬%
విల్లి మెట్‌ Zn, SiO 568 5%
జింకెట్‌ ZnO 80.8%

(ఫ్రైంక్లినెట్‌ జింకు, ఇనుము,
మాంగనీస్‌ మూల దవ్యముల ఆక్సైడ్‌ 15-20%

సీసము: 7ెలీనా PbS 886%
శెరునెట్‌ Pb sen 775%
ఆంగ్ల నెట్‌ Pb 50 683 30%

జింకు బ్లెండ్‌, గెలీనా సాధారణముగ కలిసి దొరకును.

వాటితోపాటు రాగి, నికెల్‌, ఇనుము, ఆంటిమోని,

361

జింకు, సీసము
వెండి మొదలైన ధాతువుల సల్ఫ్ఫడ్‌లు కూడ చేరి
ఉండుట కలదు. 7లీనా తరుచుగా కొంత వెండి ముడి
ఖనిజముతో మి(శితమై దొరకును; ధాతు సాధన
(ప్రక్రియలో వెండి ఆకువంగిక ఉత్పత్తిగా చేపట్టబడును.
జింకు బ్లెండ్‌ లో కాడ్మియమ్‌, అడపాదడపా జెక్మేనియమ్‌
కూడ కలసి ఉండును, ఈ రెండు ధాతువుల సల్ఫేట్‌ లు,
కార్బొనేట్‌లు, ఆకైడ్‌లు శీతోప్ల (పవృత్తికి లోబడు
శిథిలీకరణ, ఆక్సీకరణ మండలములలో కనబడును.
చక్కగా అభివృధ్ధి చేయబడిన ఎడల అట్టి మండలమున
తరచుగా ముడి ఖనిజములు పుష్కలముగ ఉండును,
ఈ ముడి ఖనిజముల పొత్తుకూడి దొరకు నాసిరకము ఖనిజ
ములలో కాల్‌ నెట్‌, బారెటిస్‌, క్వార్‌ ట్ట్‌, (అప్పు
డప్పుడు) సిలికేట్‌ లు ముఖ్యము లై నవి.

ఈ ముడిఖనిజముల కార్యక ర నిశేపములలో ఈ రెండు
ధాతువులు వ్యత్య స్త శాతములలో (తరుచుగా 2 మొదలు
25 _ 80 వరకు) ఉండవచ్చును. వాటిలో కనీసము 2-శి
శాతములు జింకు - లేదా శీ 4 శాతములు సీసము తప్పని
సరిగా ఉండవలెను. రాగి, వెండి వంటి ఇతర ధాతువుల
చేరిక వలన ముడి ఖనిజముల కార్య కారిత్వము మెరుగు
వడును. అయి తే,
(పస్తుతము ధాతు
సాధనకువినియు కృ
ములు అగుచున్న
అనేక నిశేపము
లలో రెండు ధాతు
వులు సంయు క
ముగ
5-10 శాతముల

సగటున

హేతువు ఏమనగా శిధిలీకరణ (హృక్రియా కాలమున శెండు
ధాతువులు కొంత దూరమున వేరుపడును; సీస యౌోగిక
ములు ని శేపమునకు సమీపమున అవ శేపింపబడగా, జింకు
యౌగిక ములు కొంత దూరమునకు త రలిపోవును. స లెడ్‌
ముడి ఖనిజములను చితుక గొట్టి గురుత్వ పద్ధతిని సాం|దీక
రింతురు. ఖనిజములు అధిక సంకీర్ణ రూపమున ఉన్నపుడు
ఉత్‌ప్ప్లవన విధానమును (శేలగొట్టు పద్ధతిని) అవలంబించి,
వివిధ ధాతువుల యౌగిక ములను వీలైనంత వరకు విడదీయు
దురు ([చూ.ముడి ఖనిజములు, ధాతుసాధన: సం 2.పు ర్‌లి4].

జింకు, సీసముల (పధాన ముడి ఖనిజ నిక్షేపములు :
యు నె బడ్‌ న్రేట్‌్స్‌, ఆన్లేఖయా, భారత దేశము, జర్మనీ
దేశములలో ఈ నిశేపముల గూర్చి సంగవాముగ
వివరింతుము,

ఆగ్నేయ మిస్సోరీ (పాంతము : సెయింట్‌ లూయోా నదికి
రమారమి 90 కి. మీ. దకిణమున గల (ప్రాచీన జీవక
యుగమునాటి శిలలలో సీసపు ఖనిజ నిశేపములు కలవు.
వాటిలో సగటు శి-$§5 శాతములు సీసము ఉండును.

కోసూర్‌ డీ ఆలేన్‌ (ఇడాహో): ఈ సుుపసిద్ధ నిశేపము
నుండి 80 కోట్ల డాలరులు విలువ చేయు జింకు, సీసములు ;
8:4 కోట్ల కిలో
(గ్రాముల వెండి,
కొంత బంగారము,
రాగి ఉశత్చాదింప
బడినవి. ఈ ముడి
ఖనిజములు పురా
కా ౦ టి యన్‌
సు న్న పు రాళ్ళ
లోను, ఇసుక రాళ్ళ

ఖనిజ సంపదగల
(సాంతము

వరకు లభించు లోను దొరకును.
చున్నవి. ని శేవముల లో

ఈ ముడి ఖనిజ గెలీనా, జింకు
ములు సామాన్య బ్లెండ్‌ ,ఆశ్థైెంమై ట్‌,
ముగ అనేక సల పిరెట్‌, చాలో
డ్‌ల సంకీర్ణ మిశ్ర చిత్రము -1 పినెట్‌, వపైరో
ములుగ ఉండును, మిస్సోరీ, కాన్‌ సాస్‌, ఓక్లవామా (యు నై ఇడ్‌ స్టేట్స్‌) రాష్ట్ర)ములందు గల మైట్‌, మాగ్న
ఇంతే కాక్కవాటిలో iz ఇట్‌, నసెడి రెట్‌,

జింకు - సీనము ఖనిజ నిధుల మండలము అ ba

రాగి, వెండి, నికెల్‌, టూర్మ లీ 5
కోబాల్ట్‌ , ఆర్సెనిక్‌ మొదలైన సల్ఫడ్‌లు కూడ చేరి ముఖ్య ఖనిజములు, ఈ ముడి ఖనిజములో సగటున

మి|శముగ ఉండును, ఆక్సీకృత మండలము లోని ముడి
ఖనిజముల చెండిటిలో ఒక ధాతువు యొక్క కార్బొనేట్‌ లు,
సల్ఫేట్‌లు, ఆవకై)డ్‌లు మాతమే దొరకును. ఇందుకు

4 — 10 శాతముల వరకు సీసము, శీ - 6 శాత
ముల వరకు జింకు, టన్నీకు 114 (గాముల వరకు వెండి
ఉండును.

362

ఎగువ సైలీషియా (జర్మనీ): ఇచటి నిషేపములలో
15% జింకు, 5% సీసము, కొద్దిగా నికెల్‌, వెండి, ఆర్సెనిక్‌
ఉండును,

బాడ్విన్‌ (బర్మా):
బాడ్వి వ్‌ నితేప
ములు బర్మాలోని
షాన్‌ రా ష్ట్ర ము
లలో మాండ లే నగ
రమునకు 160 క8.
మీ. ఉత్తరమున,
చీనా సరివాద్దుకు
60 8. మీ. లోపున
ఉన్న వి. ముఖ్య
ముగా జింకు,
సీసము, రాగి, వెండి,
నికెల్‌ మొద లన
ధాతువుల సల్ఫడ్‌
లతో కూడిన ఈ
నిశేపముల లోని
నిల్వలు 1941 లో
జపాన్‌ దండయాత్ర
వలన ఆ గనులు మూసివేయబడుటకు కొంచెము ముందుగా
చాదాపు శీ! లకల టన్నీలు అని అంచనా వేయబడినది.
(పేతి టన్నీ లోను 20% జింకు, 0:£5% రాగి, 419 (గ్రాముల
వెండి లభించునని కూడ లెక్క వేయబడినది.

(టోకెన్‌ హిల్‌ (ఆస్ట్రెైలియా) : ఇచ్చటి ముడి ఖనిజము
కొన్ని స తై డ్‌ల సంకీర్ణమిశ్రము. వాటిలో లెడ్‌ స్నలె డ్‌
(పథాన మైనది. మిగిలినవి రాగి, ఇనుము, ఆర్చెనిక్‌,
వెండి మొద లెన ధాతువులవి.

మిసిసిపీ లోయ : మిస్సోరీ, కెంటకీ, కాన్‌ సాస్‌ నదుల
కూడలి (ప్రాంతము (ప్రపంచమున శెల్ల జింకు, సీసపు ధాతు
వులకు పెద్ద ఉత్పత్తి (ప్రాంతము అని ఛావింపబడుచున్నది.
ఇక్కడి నిషేపములలో కొన్ని చోట్ల నికెల్‌, కోబాల్ట్‌,
వెండి ఖనిజములు కూడ దొరకును.

బై9 - స్టేట్‌ నికేపములు: మిస్వోరీ, కాన్‌ సాస్‌,
ఓక్ల హామా నదుల కూడలిపట్టు జాప్లిన్‌ చుట్టు (ప్రక్కల
(ప్రాంతము జింకు = సీసపు నిశేపములకు (వసిద్ధ మైనది.
వాటిలో 8% సీసము, 1% కు కొంచెము తక్కువగ జింకు
దొరకును.

(ఫ్రాంక్లిన్‌ ఫర్నెస్‌ (న్యూజెర్సీ): ఈ నిషేపము ఖనిజ
శాస్త్రరీత్యా విచితమయినది. ఇచ్చటి ముడి ఖనిజములలో

చితము - 2

బర్మాలోని జాడ్విన్‌ ఖనికి సంబంధించిన వివరములు

జింకు,క్ట్‌సీనము

(ఫ్రాంక్తి నెట్‌, విల్లిమైెట్‌, జింకెట్‌ అనునవి గాశ్నెట్‌
చె_రాక్సీన్‌, స్పినెల్‌ మొదలగు వాటితో కలిసి ఉండును,
ఈ గని నుండి 1880 మొదలు ఖనిజోత్స్పత్తి జరుగుచున్నది.
ముడి ఖనిజములో
25% జింకు, జింకును
కరగించిన తరు
వాత మిగిలిన
చానిలో 12%
మాంగనీస్‌, 40%
ఇనుము ఉండును,

సుల్లివాన్‌( బిటిష్‌
గయానా): ఇచ్చటి
గనులలో దొరకు
జింకు, సీసపు ముడి
ఖనిజముల లో
స్ఫాలెకెట్‌, 7లీ
నాపి రెట్‌, పైరో
ముట్‌, కేమ్‌ సో
1] ట్‌, మాగ్న
చుట్‌ అనునవి ము
ఖ్య ఘటకములు,

జవార్‌ (భారతదేశము) : ఇఏ భారత దేశమున కల ఒకే
ఒక గని; రాజస్తాన్‌ లో ఉదయపూర్‌ కు సమీపమున
జవార్‌ వద్ద ఉన్నది దీనివద్ద 1885 మొదలు 1812 వరకు
అడపాదడపా (త్రవ్వకములు జరిగినవని తెలియుచున్నది,
ద్వితీయ (ప్రపంచయుద్ధ కాలమున. డి ఈ గనివద్ద మరల
పని కొనసాగింపబడుచున్నది. ఇక్కడ $4, 5 నిశేపములు
ఉన్నను చాదాపు ఉత్పత్తి అంతయు మోచియా మోంగా
కొండ నుండియే జగుగుచున్నది* ఇచటి ఖనిజములలో
గెలీనా, జింకు బ్లెండ్‌ ముఖ్యము లై నవి. వాటినుండి జింకు,
సీసపు ధాతువులు శెండు సంయుకృముగా సగటున
ర5=- 15% లభించును; టన్నీకు 491-559 ur చొప్పున
వెండి కూడ దొరకును. ఇచటి నిల్వలు 80-100 లకల
టన్నీలవరకు ఉండునని అంచనా.

సిక్కిమ్‌ : సిక్కిమ్‌లోని భూటాంగ్‌ రాగి నికేపము
లలో జింకు, సీసపు ముడి ఖనిజములు ఉండవచ్చునను
సూచనలు కలవు. శాని, ఈ విషయము ఇంకను అ న్వేషింప
వలసి ఉన్నది.

ఆంధప్రదేశ్‌ : ఆంధప దేశ్‌ లో బహుశా విజయనగర
సా(మాజ్య కాలమున కొట్లూరు (కడపజిల్లా), నాగసాన
పల్టీ (కడపజిల్లా), నల్బమల అడవులలోని జంగమరాజు

LF ert
చీనా

తాడ్విన్‌ ఖనీజ ములుగ
బర్మా

-
0 మాండలే షు

363

జింకు, సీసము

పల్లి, కోయిలకుంట్ల, బసవపురము, చిత్యాల (కర్నూలు
జిల్లా), కారెంపూడి (వల్నాడు) మొదలైన తావులలో
సీసపు ముడి ఖనిజముల (త్రవ్వకములు జరుగుచుండెను.
(పస్తుతము ఇవి ఉపయోగపడు సూచనలు మృగ్యములే
అయినను భూ భౌతిక పద్ధతులను (ప్రయోగించి అన్వేషించిన
కొన్నిటిలో నెనను ఖనిజముల ఉనికిని కనుగొను అవ
కాళము ఉండ వచ్చును, అగ్నిగుండాల (గుంటూరు జిల్లా)
వద్ద గల నల్లకొండ, ధూకొండ రాగి నిశేపముల వద్ద
సీసపు ఖనిజములు కూడ దొరకుచున్నవి.

నికేపముల రకములు: జింకు, సీసము నికేపములు

విస్తరింపబడి ఉండును (ఉడా: మై) నైట్‌, ఎగువ సెలీ
షియా నికేపములు).

బిల పూరణుములు : ఇవి విలములు, శిలలలో ఉండు
పగుళ్ళు, పొరలు మొదలగు వాటిలో ముడి ఖనిజములు
నికేపింపబడుటవలన ఏర్పడును. నిశేపములకు ెండు
ఒవెపుల గోడలుగా ఏర్పడు శిలలలో తరుచుగా కొంత
స్థలాంశరత సంభవించును. ఇట్టివి బాడ్విన్‌, మిసిసిపీ
లోయల నిశేపములలో కనిపించును,

ఖనిజోత్సాదన : జింకు, సీసము సృల్ఫెడ్‌లు మాగ్మాకు
సంబంధించిన తాప జలములనుండి ఉత్పన్నము లె, తుల

మూడు రకములు; సంపర్క రూపాంతరిత నిశేప నాత్మకముగా అధస్తాషకమములలో నిశ్నేపింపబడునని
ములు: ఇందు పరిగణింపబడినవి
ముడి ఖనిజములు అవి ఇతర ధాతు
తులనాత్శక ముగ వుల సలెడ్‌తో
ఉన్నత es iy Cae కలిసి sy
ములలో ఏర్ప Fees rms మొదట నికెల్‌,
డును; వాటిలో [ wn || rege
కొన్ని సిలికేట్‌ లును, వాటి
ఖనిజములుకూడ వెంబడి కాపర్‌
ఉండవచ్చును. స లెడ్‌ లును,
కాని, ఇట్టి నికే తదుపరి జింకు,
పములు చాల సీసముల సల్ఫైడ్‌
అరుదు. న్యూ లును నిశేపింప
మెక్సికోలో బడును. కొన్ని
కొన్ని కలవు; సంకీ ర నిశేపము
న్యూ శెర్సీలోని $9, Se, లలో వేరు వేరు
(ag HES CI heme || శాకునల ముడి
ని షే పములు ఖనిజముల స్వ ఛా
కూడ ఈ రకము వములను అనుస
చిత్రము ఇ లీ
నకు చెందినవని రించి మండల
అనేకుల అభిపా న్యూసౌక్‌ వేల్స్‌ (ఆస్టేలియా) లోని |బ్రోకన్‌హిల్‌ ప్రాంతము ములు ఏర్పడును,
యము. జింకు, సీసము

స్థః లాంతర నిక్షేపములు : జింకు, సీనముల ని శేపములలో
విశేన కాగు బహుశా ఈ రకమునకు చెందును. శవి
గానెట్‌, డయెకెట్‌ వంటి అగ్నిశిలా సంబంధము కల
తాప జల [చావణములనుండి రూపొందును. ఆగ్నేయ
(దవ్యములనుండి ఉబికివచ్చు [చావణములు డోలమైట్‌,
కాల్‌ నైట్‌ సున్నపు రాళ్ళవంటి ఆ(శ్రయ శిలలను చేరినప్పుడు
ఆ రాళ్లను కొంతవరకు విలీనము చేసికొని ఆ చోటులో
ఖనిజములను నితేపించును (ఉదా : సుల్లి వన్‌ ని శేపములు).
కొన్ని నిశేపములలో ముడి ఖనిజములు ఆశ్రయ శిలలలో

నికేపములలో అగాథతర భాగము = అనగా ఆగ్నేయ
(ప్రభవ స్థానమునకు చాల మండ
లము = జింకు విషయమున సంపన్నతరముగ ఉండును;
ఉపరి భాగమున - అనగా ఆగ్నేయ (పభవ స్థానమునకు
సుదూరముగ ఉండు మండలములో - సీసము ఎక్కుగా
ఉండును. ఈ భూ తార్థమును జవార్‌ నికేపములు కొంత
వరకు నిరూపించును. ముడి ఖనిజములు గల (దావణములు
భూ పృష్ట ములో వాటికి అందుచాటులో ఉన్న పగులు
(ఫాల్టు) క శత్తెర మండలములలో పయనించి, పరిస్థితులు

ఆసన్నమయిన

* 364

అనుకూలించిన తావులలో డోలమైట్‌, సున్నపురాయి
వంటి శిలాశయముల వద్ద నికేపింపబడును. నీటిలో శిఛిలీ
కరణమునకు గురి అగునపుడు స లె డ్‌లు సల్ఫేట్‌ లుగను,
కార్బొనేట్‌లుగను మారిపోవును. శిథిలీకరణ ఆక్సీకరణ
మండలములలో జింకుకన్న సులభ తరముగ సీసము అవ శే
పింపబడును, జింకు సల్ఫ్ఫడ్‌ సల్‌ ఫూూరిక్‌ ఆసిడ్‌లో
కొరగును; ఆ ర్రావణము ఆమ జార రహితముగా మారి
నపుడే అది అవ శేపింపబడును. అది రాగి, సీసము, వెండి
ధాతువుల సృల్ఫ్ఫైడ్‌లను (పతిస్థాపింప లేదు. జింకు సృల్ఫ్ఫడ్‌
దుర్చల మార (ర్రావణముల నుండి కూడ అవ శేపింప
బడును.

జింకు, ధాతుసాధన : జింకు సలె డ్‌ ముడి ఖనిజనును
800°C వద్ద కాల్చి జింకు ఆక్సైడ్‌ గను, సల్ఫర్‌ డై
ఆక్సైడ్‌ గను మార్చవచ్చును.

సాధారణముగ సల్ఫైడ్‌ ముడి ఖనిజమును బొగ్గు
(ఆం[త నెట్‌ మున్నగునవి) తో కలిపి రిటార్ట్‌లలో కర
గించి ధాతువును తీయుదురు. అప్పుడు జింకు ఆవిరి రూవ
మున వెలువడును. దానిని సమీకరించి, (దవీకరింతురు.
ఈ (దవములో తొలిపాళ్ళలో కాడ్మియమ్‌ ధాతువు కూడ
చేరి ఉండును, జింకులో ఇనుము, సీసము మలిన (దవ్యము
లుగా ఉన్న ఎడల, శోధించుటకు దానిని జింకు (దవాంక
మునకు కొద్దిగా వై బడిన తాప క మములో (దవీకరింతురు.
అప్పుడు జింకు పైకి శేలిపోవును, ఇనుము సీసముతో
కలసి ఒక ధాతు మిశముగా తయారగును,

అత్యంత విశుద్ధమగు జింకును తయారు చేయుటకు
విద్యుత్తు విశ్లేషణ (ప్ర క్రియయే శరణ్యము. జింకు సృల్ఫ్ఫడ్‌
ముడి ఖనిజమును 600౮ వద్ద కాల్చినచో అందులో కొంత
భాగము జింకు ఆకె పడ్‌ గను, మిగిలిన భాగము జింకు
సల్ఫేట్‌ గను ఆక్సీకరింపబడును. ఆ జింకు సల్ఫేట్‌ను
సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌లో విలీనముచేసి, ఆ (దావణమును
అల్యూమినియము బుణా|గము, లెడ్‌ ధనా[గముల మధ్య
20-24 ఆంపియర్‌ ల విద్యుత్తు సాందతలో విద్యుత్తు విశ్లే
షణమునకు గురి చేయుదురు,
మయిన జింకును ఒలిచి తీసి, అమోనియమ్‌ క్లోరెడ్‌తో
కరగించి, తదుపరి కావలసిన విధమున పోతపోయుదురు.

సీనము ధాతుసాధన : లెడ్‌ సల్ఫైడ్‌ (7లీనా) ఖనిజ
మును సాధారణముగా ఆంశికముగ ఆక్సీకరింతురు.
ఇందుకు దానిని ఎరగా శకాల్చినచో లెడ్‌ ఆక్సెడ్‌, లెడ్‌
సల్ఫేట్‌ మి|శము లభించును,

ఆక్సీకరణము ఆవశ్యకమగునంతవరకు కొనసాగిన
పిదప తాషక్రమము హెచ్చింపబడును,. అప్పుడు జరుగు

బుణా(గముపై నికిప్త

జింకు, సీనము
(ప్రతిక్రియ వలన సీసము, సల్ఫర్‌ డై ఆక్సైడ్‌ ఏర్పడును.
ముడి ఖనిజములో కల వెండి పాలు సీసములో లీన
మగును. ఈ రజత మి(శిత సీసమును కరగించి, రంధ
ములతో కూడిన కొలిమిలో ఉంచి, దానిపై వాయు
(ప్రసారమును వేగముగా పారనిత్తురు. అంతట సీసము
కొలిమిలో ఇనికి వెండి (దవరూపమున మిగిలిపోవును,
బట్టిన్‌నన్‌ (ప్రక్రియ: ఇందు రజత మి శిత సీసమును
ఇనుప పెనములలో కరగించి, ఆ |దవమును స్ఫటికీకరణ
(పారంభమగునంతవరకు చల్లారనిత్తురు. స్ఫటికముల
రూపమున వేరుపడిన సీసమును తీసివేయుదురుు. ఈ
సీసములో కూడ వెండి అత్యల్పముగ ఉండవచ్చును,
పార్క్‌ (ప్రక్రియ: ఇందు రజత మి శిత సీసమును
కరగించి, జింకు [ద్రవాంకమునకు చెబడి తాషకమమును

హెచ్చించి, కొంత జింకును కలుపుదురు. సీసములో
ఉన్న వెండిని జింకు పూర్తిగా [గహించి, చల్లార్చిన

తరువాత సీసముపై శెప్టికట్టును. తరువాత స్వేదనము
చ్వారా వెండిని, జింకును వేరుపరచుదురు.

జింకు, సీస ధాతువుల వినియోగములు : జింకు యొక్క.
పథాన తమ వినియోగము గాల్వనె జింగ్‌ _ అనగా
ఇనుముకు, ఉక్కుకు జింకు పూతపూయుట,. ఇందు
ఆమ్లములో కడిగి పరిశుభపరచిన ఉక్కు రేకులను కరగిన
జింకులో ముంచి తీయుదురు. ఈ జింకు లేపనమువలన
ఉక్కు |త్రుప్పు పట్టదు. జింకును రాగితో మి|శముచేసి
ఇతడి, కంచు తయారుచేయుదురు. ఇతర ధాతు మి|[ళ
ములు, పోతలు కూడ తయారుచేయుటకు జింకు ఉపక
రించును. జింకు యౌగికములు అనేక పరి శమలలో
విరివిగా వినియుకములగును. జింకు ఆక్సెడ్‌తో పూత
రంగులు తయారుశచేయుదురు. ఈ రంగులను ఇతర పూత
రంగులతో కలపి, సాధారణ (పయోజనములకు విరివిగా
వాడవచ్చును, జింకు రాసాయనిక పరి శ్రమలోను, మందులు
తయారీలోను కూడ ఉపయోగపడుచున్నది.

సీసము కూడ బహుముఖ (పయోజనకరమైన ధాతువు.
నీటిని, ఇతర (ద్రవములను కొనిపోవుటకు గొట్టములు *;
శులిఫోన్‌, కేవిలు తంతులకు ఆచ్చాదనలు ; బ్యాటరీలు,
తుపాకీ రవ్వలు, టంక మిశము (సోల్డర్‌ ), బేరింగ్‌ మెటల్‌,
ఇపు మెటల్‌ మొదలగునవి సీనముతో చేయబడును. లెడ్‌
ఆక్సైడ్‌ తో పూత రంగులను కూడ తయారు చేయవచ్చును,
కాని, సీసపు పూత రంగులు విషద్రవములు అగుటచే వాటిని

* సీనము నీటిలో కొద్దిగా కరగి, శరీరమునకు అపాయమును
కలిగించును. కావున మంచినీరు సీనపు గొటములగుండా
బబ
రాకూడదు,

365

జిగ్‌లు, ఫిక్‌చర్‌లు

జాగరూకతతో వాడవలసి ఉండును. సీసపు ేకులు
ఒకప్పుడు మూతలుగా ఉప యోగింపబడుచుండెడివి. ఇప్పుడు
వాటి స్థానమును అంతకన్న చాకగా లభించు అలూ్యూమిని
యము రేకులు ఆ(కమించినవి. ఆంటిమోనితో కలిసి
ముద్రణ అకరములను తయారు చేయుటయందు సీసము
విరివిగా వాడబడును,

జింకు, సీనముల ఉత్ప త్తి వివరములు : 1800 మొదలు
1950 వరకు యావత్‌ (ప్రపంచమున 7 కోట్ల టన్నీల
జింకు, 9 కోట్ల టన్నీల సీసము ఉశ్చాదింపబడి ఉండునని
అంచనా వేయబడినది, (పస్తుతము ఒకొ-క్క-టి సాలీనా
చాదాపు 25 లతల టన్నీలు ఉత్పత్తి అగుచున్నది.
ఆస్టేలియా, కెనడా, జర్మనీ, మెక్సికో, యునె మెడ్‌ నేట్స్‌,
సోవియట్‌ రప్యా దేశములు జింకు, సీసములు ెండిటిని ;
పోలండ్‌ జింకును; బర్మా, యుగో స్థావియా సీనమును
ఉత్పత్తి చేయుచున్నవి.

భారత దేశము (పస్తుతము జవార్‌ నుండి సాలీనా
2 వేల టన్నీల సీసమును ఉత్పత్తి చేయుచున్నది. దేశమున
జింకు ఖనిజములను కరగించు కర్మాగారములు రెండు
కలవు. అందొకటి కొచ్చిన్‌ (కేరళ) వద్ద, శెండవది
ఉదయపూర్‌ (రాజస్తాన్‌) వద్ద నెలకొల్చ్పబడినవి. కృష్ణన్‌,

జిగ్‌లు, ఫిక్‌చర్‌లు : చూ. యం|తపరికరములు.

జిగురు పదారములు: చూ. అడ్‌ హౌసివ్‌లు-పు.109.

జిగురు, మతే సరస: ఈ రెండును జంతువుల,
చేపల సంధాయక కణ జాలముల (పథాన ఘటకము అగు
కొ శైజన్‌ అను (పోటీన్‌ నుండి తయారగును.

ఇవి చిరకాలము నుండి ఉశక్చాదించబడి, వాడుకలో
ఉన్నను, వీటి ఉక్స్చాదన చరిత సరిగ తెలియదు, ఎన్నిక
శేసిన ముడి సరకునుండి తయారు చేసిన జిగురును శుభ
పరచి జిలెటిన్‌ను తయారు చేయుదురు.

జిగురు, మత్స్యసరస ౬ వీటి ఉపయోగములు చాల
కలవు. కర పనులలో, అగ్గిపుల్ల లు చేయుటలో, అచ్చు
యం(తపు రోలర్‌లు, వాంసపాదు కాగితములు (క[రను
సాపుచేయు గరగర శకాగితములు) చేయుటలో అంటు
కొనెడు [దవ్యముగ జిగురు వాడుకలో ఉన్నది. ఫోటో
(గ్రాఫిక్‌ ఇమల్ల న్‌ తయారు చేయుటలో సంరతక
కొల్లాయిడ్‌లు, పానీయములు, జౌవధములు, ఐస్‌
క్రీమ్‌లు తయారు చేయుటకు జిలెటిన్‌లు వాడుకలో
ఉన్నవి. 5

జంతువుల నుండి ఉత్పన్నము లెనవి, చేపల నుండి
ఉత్పన్న ములెనవి అని జిగుర్ణు రెండు రకములు, ఇందు
మొదటి రకము జంతు చర్మముల నుండి, ఎముకల నుండి

తయారగును. శెండవ రకమునకు చెందినవి ఇసింగ్లాస్‌,
శీతల పద్ధతిని చేయబడిన జిగురు.

చర్మ ములు, తోళ్ల కత్తిరింపు ముక్షలు, ఈకలు, తోకలు,
తలలు, పెదవులు మొదలైనవి, చేపలకు చెందిన ఈదు
సంచులు, చర్శ్మములు, కాడ్‌, హేడక్‌ చేపల పనికిరాని
ఇవన్నియు జిగురు తయారు
చేయుటకు ముడివస్తువులుగా వాడుకలో ఉన్నవి, పశువుల
ఎంపుడు ఎముకలు, తో శ్లముక్కలు, గట్టిపడిన పంది
చర్మము వీటినుండి జిలెటిన్‌ తయారు అగును,

జిగుర్ల, నసరసల నిర్యాణము నందు అనేక రకములగు
ప్రమాణ (ప్రక్రియలు కలవు. జిగురుల
కర్మాగార నిర్మాణ విధానములు : 1; తోళ్ళ జిగురులు ;
బి, మత్స ్యిసరసలు.

తోళ్ల జిగురులు : ఈ విధానమందు కడుగుట, సున్న
ములో ఊర వేయుట, సున్నమును తొలగించుట, ఉడికించి
సారము తీయుట, సారమును చిక్కబడునట్లు చేయుట,
ఆర జెట్టుట మొదలగు అనేక దశలు ఉన్నవి.

తోలు ముక్కలు, మాంసపు ఇగుళ్లు మొదలైన
వాటిని, కడుగుటలో మురికి, అక్కరలేని (దవ్యములు
తొలగి పోవును. p మూల్యము 12.0 * వచ్చువరకు
ఈ సరుకును సున్నములో ఊర వేయుదురు. ఊర బెట్టు
కాలము 1.65 వారములు ఉండును, తరువాత ఎక్కువగా
ఉన్న సున్నమును హా|డో క్లోరిక్‌ లేదా సల్‌ ఫ్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌తో తొలగించి by ని తటస్థమూల్యము (అనగా 6 -7)
వరకు తగ్గింతురు.

అనేక మైన పచన పాత్రలలో సున్నము * తీసివేసిన
సరకును ఉడికించి సారము తీయుదురు. ఈ పచన పాత్ర
స్థూపాకారము కలిగి, కృత్రిమపు అడుగు ఛాగమును
కలిగి ఉండును. (క్రింద అమర్చిన విద్యుత్సలములచే దీనిని
వేడి చేయుదురు.

(పతి (పప్రవావా పద్ధతిని ఉపయోగించి నీటితో
సార|గవాణము సాగించబడును. తాషక్రమము తొలిని
6(°C ఉండి చివరను, మరుగు దశలో 958 లకు వృద్ధి
చెందును. ఇట్లు ఎనిమిది మొదలు పండెండు పర్యాయ
ములు సార్భగవాణ కార్యము సాగును. ఈ సార
(దవములో 1-6% ఘన (దవ్యములు ఉండును. దీనిని తేర్చు
కుండీలలోనికి మార్చి, 1-2 గంటల వరకు శేరనిత్తురు. దీని
వల్ల _చావ్య ఘన (దవ్యములు [కిందికి దిగిపోయి,
కొవ్వులు మీదికి తేలును, మీదను శేలిన (కొవ్వులను ఊర్చి,

అస్థిపంజరాంగములు

కార్యములు,

* ఒక జల[దావణములోని హౌ(డ్రొజన్‌ అయన్‌ సాంద్రతకు
మానము,

366

మిగిలిన (దవమును ఒత్తిడి గళన సాధనములను ఉపయో
గించి గాని లేదా కేంచాపసారి యంత్రములచే గాని
వడపోసి శు[భపరతురు. తరువాత ఈ సారమును
హైడ్రోజన్‌ పెరాక్సైడ్‌ లేదా సల్ఫర్‌ cc] ఆకెడ్‌
చర్య వలన రంగు లేకుండ చేయుదురు.

ఈ సారమును నిర్వాత (పదేశమునందు పనిచేయు
బాప్పీకరణ య(త్రములలో ఇడి 25 _ 40% ఘన |దవ్యము
ఉండునట్లు సాం|ద్రీక రింతురు. ఇప్పుడు ఈ (ద్రవమును
మద్దెల లేదా సారంగము ఆకారము గల శోషక సాధన
ములలో నీటిని తొలగించి, రేకులు లేదా పల్పటి వెచ్చుల
రూపములో జిగురును తయారు చేయుదురు.

ఎముకల నుండి జిగురు: ఈ విధానమందు ఒకే నెజు
ఉండునట్లు ఎముకలను నలగ గొట్టి, కడిగి, మురికిని
తొలగించి, పెద్ద అండాలలో 7 కిలో (గాముల నీటి ఆవిరి
ఒత్తిడిలో ఉడికింతురు. ఇట్టు తీసిన సారమును చర్మపు
జిగురు విధానమందువలె సంస్కరింతురు. కొవ్వులను
మరుగు అండాల నుండి గాని, శేర్చు అండాలనుండి గాని
ఊర్చి వేరు చేయుదురు.

మత్స్య నరనలు : ఇవి ద్రవస్థితిలో తయారగును,

ఇసింగ్లాస్‌ : దీనికి ముడి సరుకు చేపల ఈదు తిత్తులు. వేడి
నీటితో సారము తీసి వడపోసి గాని లేదా శే చావసారి
యంతముల |తిప్పి గాని శుద్ధిపరతురు.

శీతల పద్దతిని తయారగు (దవ స్థితిలో ఉండు జిగుర్లు :
ముడిసరకులు: తల, చర్మము, అస్థి పంజరము మిగుళ్లు
మొదలైనవి. వీటిని నీటితో కడగి, పైన మూతులు
లేని అండాలలో గాని, ఒత్తిడి అండాలలో గాని వేడి నీటితో
సారను తీసి, శేర్చి, రంగును తొలగించి, వడపోసి,
చిక్కనగు వరకు సాంద్రీక రింతురు.

జిలెటిన్‌ కర్మాగార నిర్మాణుము : జిగురును తయారు
చేయు విధానమునే కొంత వరకు అనుసరించును. శకాని,
ముడి సరకులను ఎన్నుకొనుటలో ఎక్కువ జూగ్రతను
ఉప యోగింతురు.

జిలెటిన్‌ నిర్మాణము: ఎన్నిక చేసిన పశువుల
కొమ్ములు, తోలు ముక్కలు, గట్టిపడిన పంది చర్శ్మములు
ముడి సరకులు. ముడి సరుకులు ఎముక లెనచో
మొదట వాటిని కడగి, మురికి లేకుండ చేసి, హౌశక్సేన్‌
(దావముల చర్యచే (కొవ్వులను తొలగింతురు. తరువాత
ఎముకలను నలగగొట్టి వాటిలో ఉండు శకాల్సియమ్‌
యౌగికములను 4.7% పై|డో క్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌లో 14 రోజులు
ఊర బెట్టి తీసివేయుదురు. కాల్సియమ్‌ తీసి వేసిన (దవ్యము
శేసిన్‌ గా మార్చబడును, దీనిని ఆర జెట్టి, జిగురు తయారు

జిగురు, మత్స ్యనరన

చేయు (ప్రక్రియ యందువలె కి. 8 వారముల కాలము
సున్నముతో కలిపి ఉంచుదురు. మిగిలిన (పక్రియ జిగురు
తయారు శేయు (పృక్రియవలె సాగును,

ఎండినవి గాని, సున్నముతో సంస్కరించబడినవి గాని
తోలు ముక్కులు ముడి సర్వకైెనచో, (ప్రక్రియ మరల
జిగురు నిర్మాణ (ప్రక్రియనే పోలి ఉండును.

గట్టిపడిన పంది తోలు ముడి (దవ్యమైనపుడు దానిని
కడగి, 1-4% హై డోల్లోరిక్‌ ఆసిడ్‌లో గాని, సల్‌ ఫ్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌ లో గాని ముంచి, ఉబ్బునట్లు చేసి, మరల కడగి,
వడపోసి, జిగురు సాధనయందువళె సాం|ద్రీక రింతురు,
జిలెటిన్‌ పలుచని పెచ్చులుగా గాని, రేకులవలె గాని,
పలుకులవలళె గాని తయారు చేయబడును.

దిగుబడి: జిగురు లేదా జిలెటిన్‌ దిగుబడి ఎన్ను కొనిన
ముడి సరకును బట్టి ఉండును. ఆరిన తోలు ముక్కలు
లిర5-40% చదాకను, సున్నము పెట్టిన దూడ తోళ్లు
18-15% చాకను, ఆరిన ఎముకలు 18 - 17% వరకు,
ఆరిన శకెసీన్‌ 68-70% వరకును ఫలమును ఇచ్చును,

గుణములు: జిగురు, జిళ్జెటిన్‌ ఈ రెండిటికి సీమ
గుగ్గిలపు రంగు ఉండును. వీటికి కచ్చితమైన
(దవాంక ము ఉండదు. కాని, 100 - 150°C మధ్య రాసాయ
నిక విఘటనకు లోనగును, ఇవి నీటిని చురుకుగా పీల్చి తన
తన లాడెడు జెల్‌ (జున్ను వంటి వసువు) గా మారును, ఇడి
40 — 50°C వద్ద కరగును. ఇది మంచి సంధాయక గుణము
గల చిక్కని తీగలుగా సాగాడు (దవ (ద్రవ్యము. లవణముల
లేదా కొన్ని కార్భన్‌ యౌగికముల చర్యవలన జిలెటిన్‌ ను
జెల్‌ గా ఏర్పడకుండ చేయవచ్చును. జెల్‌లు ఒక విశిష్ట
నిర్మాణమును చూపును. నీటియందు పోలీ పెప్‌ వైడ్‌
శృంఖలములు ఉండును. ఉడక బెట్టుటచే గాని, ఖని
జామములను చేర్చుటచే గాని లేదా (పొటి యాలిటిక్‌
((|పోటీన్ల విడగొట్టు) ఎన్‌ జఇమ్‌ల సంపర్కమున గాని ఈ
శృంఖలములు తెగిపోవును, కోర్‌ ఆసిటిక్‌ ఆసిడ్‌
టానిన్‌లు, ఫార్మాల్లి హైడ్‌ వంటి రాసాయనిక (ద్రవ్యము
లను వాటి జల (చావణములకు చేర్చినచో |పోటీన్‌లు
అవకి ప్తములు అగును, కాని, అల్పరాశులలో ఫార్మాల్లి
హైడ్‌, వీటి (దావణములు చెడిపోకుండ ర షించును,

ఉత్పత్తి: భారత దేశమందు ప్రధానముగా కుటీర
పరిశ్రమగా జిగురు నిర్శించబడుచున్నది. అందువలన
ఉత్పత్తిని గురించిన సమాచారము దుర్గభము. శాన,
మహారాష్ట్ర, మదాను, మధ్య(పదేళ్‌, పశ్చిమ బెంగాల్‌
రాష్ట్రములలో జిగురు తయారుచేయు సంవిహిత సంస్థలు
కలవు. ఈ చోట్ల ఏడాదికి 200 టన్నీల జిగురు తయారగు

367

జిగురులు ౬ శెసిన్‌లు
చున్నది. భారతదేశములో ఫోటోగాఫిక్‌, జావధ
ముల తయారీ పరిశ్రమలయందు వాడబడుచున్న జిలెటిన్‌
ఇంచుమించుగా అంతయు విదేశముల నుండి దిగుమతి
అగుచున్నది. దిగుమతులు ఏడాదికి 800 టన్నీల తరగతిలో
ఉండును. వాటి ఖరీదు 17 లకల రూపాయలు.

జిగురు ఖరీదు కి. (గా.కు శెండు రూపాయల గ్రేణిలో
ఉండును, శిలెటిన్‌ రేటు రకమును బట్టి క. (గా. ధర శి.50
మొదలు శిక్‌ రూపాయల మధ్య మారుచుండును. సి. కోరా

జిగురులు - రెసిన్‌లు : జిగురులు, శెసిన్‌లు (లక్క,
సంయోజిత [దవ్యములు మినవో) అన్నియు వృత [సావ
ములు. అవి చేతితో సం(గహింపబడును, పరిశుభపరచుట,
ఏరుట, గిడ్డంగులలో భ[దపరచుట, పంపకము మున్నగు
వాటి వివిధ వినియోగ దశలు సువ్యవస్థిత వాణిజ్య
ప్రక్రియలు, కార్మికులను నియమించి తయారు చేయించ
బడుటవలన చాల ఖరీదు గల వస్తువులే అయినను,
సంయోాజిత (దవ్యముల పోటీకి తట్టుకొని, వర్తక వ్యాపార
రంగములలో అవి తమ [ప్రాముఖ్యమును నిలజెట్టుకొన
గలుగుచున్నవి. క్రీస్తు శృకారంభమునకు ముందు అధి
చూషకములుగను, జాౌషధములందును వినియోగింపబడు
చుండెను. మృత దేవాములకు సువాసన (దవ్యములు
పూయుట, శవ పేటికలకు వార్నీషు వేయుట (ప్రాచీన
ఈజిప్టి యన్‌ ల మత కర్శలలో థాగములు. (ప్రాచ్య
చేళముల కళాఖండ ములలోని వాడుక చీనా, జపాన్‌
చేశ ములలో (ప్రాదుర్భవించినవి. జిగురులు, శెసిన్‌లు
శ తాబ్దముల తరబడి సంభవించిన విధ్వంసములకు కూడ
చెక్కు. చెదరని అధి చూషకములుగా వాడబడినవి అనుటకు
యూరప్‌ లోను, ఈజిప్టులోను కల గువో చిత్రములు,
చెక్క సున్నము ఆరక మునుపు గోడలపై రంగులతో
చెక్కబడిన అజంతా శిల్పములు తార్మాణములు అగు
చున్నవి. అలండపురాయి, లక్కను వాడి చేయబడిన పని
ముట్లను పదునుచేయు గుండాళ్లు మనకు పూర్వులనుండి
సం|క మించిన సంపదలో ఒక భాగము. 1825 (పాంతమున
వాటిని విదేశములు దిగుమతి చేసికొనుచుండెడివి.
తియోఫిలస్‌ జిగురులను వేడివలన పక్వము చేయు కళను
వర్ణించెను (11వ శశాబ్దము), 19 వ శశాబ్దమున
విరఖీకారకములు (తిన్నరులు) వాడుకలోనికి వచ్చెను.
వూర్వము ఇటలీలో ఫిడేలు తయారు చేయుటకు ఎర నెన
ఒక దినుసు గుగ్గిలము ఉపయోగింపబడుచుండెను,
గుగ్గిలము, సాంబ్రాణి వంటి శెసిన్‌లు భారత దేశములో
దశాంగ ధూవ[దవ్యములు అని పేర్కొనబడి అనాదిగా
వినియోగింపబడుచున్న వి.

వర్గీకరణము : రాసాయనిక సంఘట్టనము [పకారము
జిగురులు శకార్బొహై(కేట్‌లు, శెసిన్‌లు, అర్పీన్‌లు.
జిగురులు నీటిలో కరగును లేచా చెదరిపోవును. ెసిన్‌లు
అట్లు చేయవు. వేడి చేసినచో జిగురులు కరగవు.
విసంఘట్ల్టనము పొంది బూడిద మిగులును. శెసిన్‌లు అట్లు
కాక కరగి ఆరొమాటిక్‌ సువాసనను ఇచ్చును. ధూపము
చిమ్మెడు జ్వాలతో మండును. జిగురు _ శెసిన్‌లు అనునవి
కార్బొ హై(డేట్‌ - బర్పీన్‌ మి(శములు, అమోనియాక్‌,
మి(ర్‌ (బాలింత బోలు) అను జిగురులలో పాలీ సాక
రై_డ్‌లు, బర్పీన్‌ లకు తోడు ఆవిరితో బాప్పించు తె లముల
వాసనా గుణములు కూడ గలవు.

జిగురుల, శెసిన్‌ల మధ్య గల వ్యత్యాసము అసందిగ
ముగ ఉండదు. వాటిని వేరువేరు వర్గములుగ పేకొనుట
కూడ విచక్షణా రహితముగనే కనపడును.
డామర్‌, సాండరాక్‌ అనునవి జిగురులు అని పిలువబడును.
కాని, అవి రెసిన్‌ ల కోవకు చెందినవి. నమలుటకు వాడ
బడు జిగురు (చిశెల్‌ ), చాల్సమ్‌ జిగురు, జిగురు - శెసిన్‌లు
జిగురులు కానే కావు. ఓలియో శెసిన్‌ అనునది చెట్లనుండి
లభించు తాజా [సావము; ఆర బెట్టినచో దానిలోని బాష్ప
శీల (ద్రవ్యములు ఇగిరిపోవుట వలన గట్టిపడి, తదుపరి ఇతర
రాసాయనిక పరివర్శనముల వలన అది రెసిన్‌ గా తయా
రగును, ఆ [సావములో అల్ప చాప శీలక నూనె భాగము

ఉదా :

ఎక్కువగ ఉన్నచో అది చాల్సమ్‌ అని పిలువబడు పేస్ట్‌ గా
ఉండిపోవును. విత్తనములలోని మ్యూసిలేజ్‌లు, ఆల్లే

పాచి, ఆ మొక్కలోని ఇతర ఛాగనులు కూడ ఉపయోగ
సాదృ్భశ్యమును పట్టి జిగురులు అని పిలువబడుట పగిపాటి,
జిగురు అనగా దానితో సమాన ధర్మములు కల జిగురు
వంటి (దవము అని కూడ అర్థము.

జిగురులు : మెట్ట, ఒకమాదిరి మెట్ల (ప్రదేశముల
లోని చెట్లనుండి (సవిం చిన కొత్తలో ఇవి మెత్త మెత్సగా
ఉండును ; ఆరు బయట (ఎండ, గారి, వర్గ ములకు) గట్టి
పడును. ఇవి ముద్దలుగా గాని, రింగులుగ గాని వెన్చులుగ
గాని ఉండును. చెట్లలో వాటి నిర్మాణము జీవ లక్షణ
శాస్తానుకూలముగ జరుగును. చెట్టు చెబ్బతినుటవలన
గాని, సూత్ము (క్రిముల, శిలీధముల జబ్బుల వశము
అగుట వలన గాని అవి [సవించును. జబ్బు పడిన, డెబ్బతినిన
చెటనుండి వాటి దిగుబడి పౌచ్చును. నేలరకములు, బుతు
ధర్మోములు, దిగుబడిలో శీతోప్లస్థితి ఎక్కువ తక్కువలు
కలిగించును. నిజమైన (ద్రావణములుగ తయారు కాగల
జిగురులు నీటిలో కరగింపబడి, ఆల్కహాల్‌ లో అవశేపింప
బడి శుద్ధి చేయబడును. టగాకాంత్‌ వంటి జిగురులు

368

నీటిలో నాని ఉబ్బును, అవి ఆల్కవోల్‌ లో కూడ
కరగవు. వాటికి రుచి ఉండదు. వాటి (దావణములు
చిక్కగా ఉండును; అంటుకొను స్వభావము కలవి. వేడి
నీటివలన అవి ఇల విశ్లేషణమునకు లోనగును. శాన,

జిగురులు = నెసిన్‌లు
లకు తుది మెరుగులు వెట్టుటకు, కందెనలలోను, కొల్లా
యిడ్‌లకు సంరక్షక కర్శలుగను, స్థిరీకరణ కర్హలుగను,
ఉపరితల విలేపన కర్పలుగను విరివిగ వినియోగింపబడు
చున్నవి. జాషధములు, పానీయములు, జెల్లీలు, ఐస్‌ క్రీమ్‌,

మొక్క

జిగురులు

ఆధారము

ఉపయోగములు

ఆరలవిక్‌ జిగురు

ఇండియా జిగురు, గట్టి జిగురు
కరయా జిగురు,ఇండియా [టగా కాంర్‌,
(టగా శాంర్‌

మొక్కల విత్తనములు :
గౌర్‌ జిగురు

లోకస్‌ చిక్కుడు
బ

క్విన్స్‌ - విత్తనము
స్సిలియమ్‌ - విత్తనము
ఫ్లాక్స్‌ విత్తనము
చింత పిక్కలు
గోధుమ విత్తనములు
చిల్లర జిగురులు :
సాగి

ఆలిన్‌
౧

ఐస్‌లాండ్‌ మోస్‌, ఐరిష్‌ మోస్‌

అశేషియా ఉపజాతులు

అనోగి యోసిస్‌ లాటి ఫోలియా
నైల్‌ క్యులెస్‌ యు శెన్స్‌
బ్‌
అస్టాగగ్యులస్‌ ఉపజాతులు
బ

కాంపోసియా "ఇుట్రాగోనో లోబస్‌
యొక్క ఎండోస్పెర్‌్మ్‌

కరోబ్‌ చెట్టు (సిరటోనియా సిలిక్వా).
ఎండోస్పెర్‌ ఇ.

సిడినియా వల్లారిస్‌

ప్లాంట్‌ గో ఉపజాతులు

లినస్‌ యుసిటాటిస్సియమ్‌

టామరిండస్‌ ఇండికా

గోధుమ

ధాన్యములు, ఎ(ర్రపాచి, నాచు

(జన్‌ పాచి, నాచు

లైశెన్‌, ఎర్రపాచి

నిమ్మజాతి ఫలభాగములోని
sue
భాగము (సి|టస్‌ వేస్ట్‌)

వ్యర్థ

పాలు మీగడ కట్టించుట, అధిచూషకములు,
ఇమల్లన్‌లు, ఆవార, జౌవధ పరిశ్రమలు.
వ్యస్త్ర ముద్రణ, జౌావధముల తయారీ,

వ్యన్త్ర ముద్రణ, జౌషథముల తయారీ, వాడుక
పరిమళ (ద్రవ్యములు (కాస్మెటిక్‌).

కాగితము, జవుళి నెజింగ్‌, జవు?ి ముద్రణ,
ఐస్‌ క్రీమ్‌.
కాగితము, జవుళి ముదణ, ఐస్‌ క్రీమ్‌.

లోవన్‌లు.

(ట్రగాకాంత్‌కు బదులుగ.

చిక్క దనము నిచ్చు [దవ్యముగ.
వ్యస్త్ర పరిశ్రమ, నైజింగ్‌,

ఆవోారములు, జాషధములు, పరిమళ (దవ్య
ములు, మిశాయి వంటి తీపివ స్తువులు,
కాస్మెటిక్స్‌ - శాక్టీరియాను చెంచు మీడి
యము, *

బాయిలర్‌ నీటి శోఢన, వస్త్రములు, ఇమల్లన్‌లు,
ఐస్‌ క్రీమ్‌లు, పూత్రరంగులు, రబ్బరు (క్రీమ్‌లు,
జాషధములు.

ఆహారము, పరిమళ (రవ్యములు, సబ్బులు,
పూత రంగులు, వస్త్రములు, సారాయిలు,
చాకోలెట్‌ పానీయములు, జౌషధములు.

మన్నికకు కోరోఫారమ్‌ నీటిలో కరగించుదురు. ఛారత
(పభుత్వ అటవీ వినియోగపు మాన్యుయల్‌ లో భారతీయ
అరణ్యములలో వ యే జిగురులు ఏ యే శతావులలో
దొరకునో వివరింపబడినది.

జిగురుల ధర్మములు వాటిని అనేక పరిశ్రమలలో
ఉప యోజ్యములుగ చేయుచున్నవి. అధిచూషక ములుగ నే
కాక అవి ఇమల్డ్దన్‌ లను తయారు చేయుటయందు, వస్తువు

XII—47

జిడ్డు లేని (క్రీమ్‌లు, విలేపనములు, పాలిప్‌.లు, ముదణ
సిరాలు, తాలింపు దినుసులు, వస్త్రపరిశ్రమయందు బట్టకు
తుది మెరుగునిచ్చు [ద్రవ్యము మొదలైన వస్తువుల
తయారీలో కూడ జిగురులు ఉపయు కములు అగుచున్నవి,

రెసిన్‌లు : (పకృతిలో దొరకు శెసిన్‌లు వార్నీషు
శెసిన్‌లు అని కూడ వ్యవవారింపబడును. చెట్టునుండి కారు
ఓరి యోశెసిన్‌ నుంచి చాప్పుశీల (దవ్యములు ఇగిరిపోగా,

369

జిగురులు = ెసిన్‌లు

భౌతిక రాసాయనికపు మార్పులు చెంది వాణిజ్యమునకు
పనికివచ్చు రెసిన్‌ లుగా తయారగును. ఈ ఓలియో శెసిన్‌
ముద్ద గనుక చెట్టునుండి ఊడి నేలపై పడినచో, కాల క్రమ
మున _ పరిస్థితులు అనుకూలించినచో - ఆ చెట్టు నశించి
పోయిన పిదప కూడ, శిలీభూతెసిన్‌ గా తయారగును,
అంబరువలెనే శిలీభూతశెసిన్‌లను కూడ భూమినుండి
(తవ్వి తీయవలెను. ఇటుల ఒశే చెట్టునుండి శిలీభూత

ిసిన్‌లు, అర్థ శిలీభూత శెసిన్‌లు, శాజా శెసిన్‌ లు లభించ

వచ్చును.

శెసిన్‌లు పనుపు వచ్చ రంగు మొదలు ఇటుక పొడి
రంగు వరకు గల వేరువేరు రంగులలో ఉండును. అవి
అస్ఫాటికములు ; ప్లాస్టిక్‌ల వలె సాగుచూ ఉండును.
న్పిరుటులో కరగు శెసిన్‌లు మృదువుగను, నూనెలో
కరగునవి కఠినముగను ఉండును. గాలి, వెలుతురు సమక
మున ెసిన్‌ నిర్విరామముగ ఆక్సీకరణమునకు, పొలిమరీ
కరణమునకు గురి అగుచుండును. కాబట్టి, అది ముదిరిన
కొలది దాని అ[చావ్యత కూడ అధికమగును. వార్నీషు
లలో ఉపయోగపడుటకు అనుకూలముగా ఉండుటకు
శెసిన్‌లు “రన్నింగ్‌ ” అను (ప్రక్రియకు గురిచేయబడును.
రన్నింగ్‌ అనగా శెసిన్‌ లలో చాల వాటిని 800౮ వరకు
వేడిచేయుట,. ఈ (ప క్రియలో శెసిన్‌లు కరగి, కొంత
చాప్పళశీల (దవ్యరాశిని (దాదాపు 40% వరకు) కోలు
పోయి, అనుకూల ధర్మములను ఆర్డించును,

పూత రంగులలోను, వార్నీషులలోను శెసిన్‌ల ఉపయో
గము చాల విలు వె నది. ఇంతేకాక, ఆలంకారిక, సంరతక
లేపనములు, ము[దణ అధిచూవషకములు,
సిమెంటులు, పాలిషులు, లినోలియమ్‌, రబ్బరు, మైనము
తయారు చేయుటలోను ; కాగితము తయారీ, కాగితము
నకు మెరుగు పెట్టుట, జవుళి నెజులు వంటి పెద్ద పరిశ్రమల
లోను శెసిన్‌లు వాడబడును, నజ్లమందు వంటి కొన్ని
శెసిన్‌ లు మందులలో కూడ ఉప యోజ్యములగును.

లక్కు: లక్కు పురుగు అడవి చెట్ల మీదను, (పశ్యేకముగ
వెంచిన చెట్ల మీదను మనును. ఆడ పురుగుచే విసర్టి ంపబడిన
మైనము (కమముగా దానిని, ఆ చెట్టు కొమ్మలను కూడ
చుట్ట బెట్టును. మైనమును కొమ్మలతో నహో చూర్దీ కరించి,
వడపోసి, కరగించి లక్కను తయారు చేయుదురు. ఆల్క.
హాల్‌ సాధన చ్వారా కూడ తయారుచేయుట కలదు.
గ్రామఫోను రి కార్డులు, పాలిషులు, ముదణ సిరాలు,
విద్యుత్తు బంధకములు తయారు చేయుటకు లక్క. విరివిగా
'వాడబడును, లక్కను వినియోగించు పెద్ద పరిశ్రమలలో
(గ్రామఫోను రికార్డులకు లిక, వార్నీ షులకు 80%, విద్యుత్తు

సిరా,
.

పరికరములకు క%, తక్కిన పరిశమలలో శీ0%
వరకు లక్క ఉపయోగింపబడుచున్నది [చూ. సం, 8 =
పు. 655],

రోసిన్‌: చేవచారు వృక్షముల నుండి లభించు ఓలియో
శెసిన్‌ నిస్సారమును స్వేదించి, టచ్చెంటీన్‌ను తయారు
చేయగా మిగిలిన అవశిష్టము రోసిన్‌ అనబడును, చెట్టును
కొట్టి వేయగా మిగిలిన మోడుల నుండి కూడ దానిని
తయారు చేయవచ్చును. అధిచూషకముగ పూత రంగుల
లోను, వార్నీషులలో ఘటకముగ, కాగితము, సబ్బులు
మున్నగు ఉపయుకృ వస్తువుల నిర్మాణములోను రోసిన్‌
వినియోగింపబడును.

ఆర్థిక (పాముఖ్యము : భారతదేశము నుండి ఎగుమతి
చేయబడు అతి ప్రధానము లైన సనరకులలో గౌర్‌ జిగురు
ఒకటి; అది విదేశీ మారకమును ఆర్జించుచున్నది. భారత
చేశము 1980-61 లే 8,400 టన్నీలు ; 1962 - 68 లో
9,667 టన్నీలు గౌర్‌ జిగురును ఎగుమతి చేసినది. భారత
దేశపు విదేశీ వర్హకమునకు సంబంధించిన నెలవారీ సంఖ్యా
వివరముల (వపకారము 1968.64 లో ఎగుమతి చేయబడిన
సరకుల జాబితాలో తుమ్మ జిగురు, ఇంగువ జిగురు,
కరయా జిగురు, ఓలీబనమ్‌ జిగురు, (టగా కాంత్‌ జిగురు,
మాస్ఫిక్‌, మి(ర్‌, పలు రకముల లక్కలు కలవు.

విదేశములకు ఎగుమతి చేయబడు శెసిన్‌ లలో లక్క
ముఖ్యమైనది. దాదాపు 80 విదేశములు భారతదేశము
నుండి లక్కను దిగుమతి చేసికొనును. ఇండియా లక్క
వారిక ఉత్పత్తి 1962.68 లో రూ. 12.86 కోట్లు;
1968.64 లో రూ. 15.5 కోట్లు అని అంచనా. లక్క
గుండీల రూపమున, విత్తనముల రూపమున, పుడకల
రూపమున బజారులో అమ్మబడును.

భారత దేశమున కొన్ని పరిశళమలలో రోసిన్‌ వాడ
బడును. 19681 లో చాని వాడకము వార్నీషులలో 1,856
టన్నీలు, సబ్బులలో 4,997 టన్నీలు, కాగితపు పరిశ్రమలో
8548 టన్నీలు, రాసాయనిక (దవ్యములలో 1,88,688 కిగా.,
అగ్గివెప్టెలలో 4,878 8. (గా. రోసిన్‌ ఉత్పత్తి 1956 లో
10,488 టన్నీ లనుండి 1962 లో 18,688 టన్నీలకు పెరిగినది.

యావత్‌ (పపంచమున సొలీనా ఉత్పత్తి చేయబడు
నవాజమయిన జిగురుల, శెసిన్‌ల మొత్తము 40,000
టన్నీలు అని, సంయోజిత జిగురుల, శెసిన్‌ ల మొత్తము
ఒకకోటి టన్నీలు అని అంచనా. భారత దేశమునుండి
ఎగుమతి సేయబడు జిగురుల, శెసిన్‌ ల విలువ 1964.65 లో
రూ. 7.75 కోట్లు ; 1965.66 లో రూ, 7.82 కోట్లు. భారత,
(పభుత్వము అమలులో పెట్టిన అటవీ సంవర్థన పథకముల

370

వలన జిగురుల, శెసిన్‌ ల ఉత్పత్తీ, వినియోగము, ఎగుమతి
ఇతోధికముగ పెరుగగలదని ఆశించవచ్చును.

రెసిన్‌ లు

తాజా (ఆధునిక) శెసిన్‌లు ఆధారము
ఆ(క్రోడెన్‌ కాంతోరియా

చామర్‌ వహోపియా, పోరియా
ఎలిమీ కనోరియమ్‌ కమ్యూనిస్‌
మనిలా అగాలిస్‌ ఆల్బా

మాస్సిక్‌ పిప్టాసియా శతెంటిస్‌కస్‌
పాండ రాక్‌ కోనిఫెశేలోని రకములు

శిలీభూత రెసిన్‌లు (ఫాసిల్‌)
కాంగో (కోపాల్‌రకము)
బరోయా (ou )

శౌరీ (ss)

కోచె ఛెరాలోని రకములు,
అగాతిస్‌ ఆల్బా
అగాకతిస్‌ ఆనస్టాలిస్‌
బ
ఆంబరు
అర్థ శిలీభూత రెసిన్‌లు (కెమీఫాసిల్‌)
బాటా (చామర్‌ రకము) పోరియా

నల్ల ఎస్సినండా బుర్ఫ్చు ఛరాసియా,
గా బ

హిరో డిస్టిరో, కార్పాసియా,
రసక్‌ బలానో కార్పస్‌
లోబా ఆగాతిస్‌ ఆల్బా

పొండియానాక్‌

జి, వం,
జియలాజికల్‌ సర్వే ఆప్‌ ఇండియా : చూ.
సమీత - పు. 150.
జెంకిన్‌, హెనీ ఛార్లెస్‌ స్లెమ్మింగ్‌ (1833-1885) :
(బిటివ్‌ ఇంజనీరు. జెనోవా (ఇటలీ) యూనివర్సిటీ పట్ట
భ|దుడు. మాంచెస్టర్‌ లో ఒక ఇంజనీరింగు సంస్థలో
ఉమేజువారీ పనిచేసి, తదుపరీ ఇతడు బర్కెన్‌ హెడ్‌ వద్ద
గల సబ్‌ మెరీన్‌ శేవిల్‌ కర్మాగారములో చేరెను, 1859
నుండి ఇతడు లార్జ్‌ కెల్విన్‌ తో కలిసి శేబిల్‌ కు సంబంధించిన
సమస్యలలో పరిశోధనలు జరిపెను, గట్టా - వెర్చా అను
రబ్బరు వంటి పదార్థముయొక్క విద్యుదృంధక ధర్మము
లను గూర్చి అంతకుమున్ను తాను పరిశోధనల మూలమున
కనుగొన్న ఫలితములను ఇతడు పై పరిళోధనలలో
(వయోగాత్మక ముగా వినియోగించుకొనెను. 1882 లో
ఇతడు సరకుల విద్యుత్‌ రవాణాకు ‘బెల్‌ ఫరేజ్‌” అను
నొక స్వత శ్చలిత పద్ధతిని రూపొందించెను. అయి శే, ఆ పద్ధతి
అతని మరణానంతరమున నే సమ్మగ పరచబడినది.

జ్వార్‌ కిన్‌, వ్రాడిమిర్‌ కోస్మా

ఇతడు లండన్‌, ఎడింబరో యూనివర్సిటీలలో
ఇంజనీరింగ్‌ ఆచార్యుడుగ పనిచేసెను; అయస్కాంత,
విద్యుచ్చక్తి విషయముషపై ఒక ఉద్గగింథమును రచిం
చెను. ఆ. వం,

జెట్‌ ఇంజను: చూ. టర్ఫ్బోశెట్‌, టర్ఫోపాప్‌.

జెట్‌ విమానములు : చూ. విమానము.

జెప్టి న్‌, కౌంట్‌వాన్‌ ఫెర్డినాండ్‌ (1888 _ 1917):
జర్మనుదేశీయుడు, ఆకాశయానమున అ|గగామి, శెప్లి న్‌
విమాన నిర్మాత; శాన్‌ న్టైన్స్‌ (బేడన్‌) లో జన్మించెను.
నైనిక విద్యను పూర్తిచేసి ఇతడు 1658 లో నైన్యములో
చేరెను; అమెరికా అంతర్యుద్ధ కాలమున ఫెడరల్‌ సేనలో
వాలంటీరుగ పనిచేసెను; స్వదేశమునకు తిరిగివచ్చి,
ఆస్ట్రియా యుద్ధము (1868) న, (ఫాంకో- ప్రష్యన్‌
యుద్ధము (1871) న పాల్లొనెను; 1991 లో నెనికవృత్తి
నుండి విరమించుకొని, నాటినుండి విమానవిద్యయందు,
విమాన నిర్మితియందు అవిరళ కృషి చేసేను [చూ.
సమీత = పు, 77].

ఆ కాలమున డిరిజిబుల్‌ అను చజెలూన్‌ గాలి ఓడ
(పచారమునకు వచ్చెను. అంతకు ముందు మానవుడు
జెలూన్‌ లో నుండి ఆకాశములోనికి ఎగురగలిగెను, మరల
(క్రిందికి దిగ గలిగెను, శాని, దానిని తన ఇష్టము వచ్చినట్టు
నడిపింపలేకుండెను. _ డిరిజిబుల్‌ను మా(తము అట్లు
నడిపింప సాధ్యపడెను. అమెరికన్‌ అంతర్యుద్ధ ములో
వాలంటీరుగ ఉన్నపుడు నేర్చికొనిన జెలూన్‌ నిర్మాణ
సూత్రముల (పాతిపదిక పై శెప్లిన్‌ డిరిజిబుల్‌ నిర్భాణమును
కావించెను. ఇతడు తయారు చేసిన ఈ గాలి ఓడకు శెప్టిన్‌
అని అతని పేరు పెట్టబడెను [చూ వు. 77]. 1900 లో
ఇతడు నిర్మించిన జెప్ట్లిన్‌ ఆకాశమున 20 నిముషముల
పాటు ఎగిరి, నేలకు దిగినతోడనే ముక్కల య్యను. ఇతని
శెప్లిన్‌ 1906 లో గంటకు 45 కి. మీ. వేగమున, 1907 లో
గంటకు 54 కి. మీ. వేగమున (వపయాణింపగలిగను, శజెప్లిన్‌
నిర్మాణమును సమగపరచి, ఇతడు 1910 లో జర్మనీలోని
పెద్ద "పెద్ద నగరముల మధ్య విమాన నసర్వీనును (పారంభిం
చెను. ఈ జెప్లిన్‌ దాదాపు 127 మీ, పొడవు, 12మీ. వ్యాసము
కలిగి ఉండి, 80 మంది (ప్రయాణీకులను తీసికొనిపోవు
చుండెను, ప్రథమ(పవంచ యుద్ధ కాలము (1914 - 1918) న
శత్రు స్థావరములపై బాంబులు వేయుటకు, శతు ఎనెనిక

విన్యాసముల ఆరా కీయుటకు జర్మనులు చెఫ్టిన్‌.
విమానములను విని యోగించిరి. అ. వెం.
జ్యార్‌కిన్‌, వ్లాడిమిర్‌ కోస్మా (జ. 1889) :

యు నె బడ్‌ స్టేట్స్‌ భౌతిక విజ్ఞాని; రష్యాలో జన్మించెను;

371

టంకమువేయుట
రష్యా, (ఫ్రాన్స్‌, జర్మనీ (పిట్‌న్‌బర్గ్‌ యూనివర్సిటీ)
చేళశములలో విద్యాభ్యాసము చేసెను. 1924 లో ఈయన
యునై బడ్‌ స్లేట్స్‌ పౌరస్వత్వమును స్వీకరించి, * రేడి యో
కార్చొశేవన్‌ ఆవ్‌ అమెరికా? అను సంస్థలో చేరి,
1929 లో ఆ సంస్థకు ఉపాధ్యజుడు, సాంశకేతిక సలవో
దారుడు అయ్యెను. ఇతని అభిమాన శేతము ఎలక్ట్రానిక్‌
శాస్త్రము; ఇతని (ప్రధాన పరిశోధనలు అన్నియు
అందుకు సంబంధించినవే. తన అమూల్య పరిశోధనల
ఫలితముగను, తన సవా పరిశోధకుల సాయము వలనను
ఇతడు ఇలివిజన్‌ క౩మేరాలో (పథాన భాగ మైన “ఇకనో
సోప్‌ *; "అలివిజన్‌ రిసీవింగ్‌ పరికరములో శేతోడ్‌
కిరణగొటము 'కినెస్కోప్‌ ? అను శెండు సాధనములను
రూపొందీంచెను. ఇతని పర్యవేక్షణ (క్రింద పనిచేసిన ఒక
వై.జ్ఞానికబృందము 1939 లో ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ సూత
దర్శనిని నిర్మించెను. *ఫోటోనెల్స్‌ అండ్‌ చెయిర్‌
అప్లి కేషన్స్‌ ”, * అలివిజన్‌ *, * ఎలక్ట్రాన్‌ ఆప్టిక్స్‌ అండ్‌
ఎలక్ట్రాన్‌ మై(కాస్క్యోప్‌ * మొదలగు (ప్రసిద్ధ [గంథము
లకు జ్వార్‌ కిన్‌ సహరచయిత. అ, వెం,

టంకమువేయుట (సోల్డరింగ్‌) : ధాతువులను
టంకమువేసి అతుకుట మానవుడు అలవరచుకొనిన (ప్రాచీన
తమ విద్యలలో ఒకటి. ఇది చాల సరళమగు (ప్రక్రియ,
కొద్దిపాటి |[పాయోగిక అనుభవముతో దీనియందు
(ప్రావీణ్యము సాధింపవచ్చును. టంకము వేయుట నిత్య
వ్యవహారములో పలు రూపములలో సాగును. వీధిలో ఒక
మూల పాాత్రసామాను మరమ్మతు చేయు సాధారణ
కార్మికున కే కాదు, కంప్యూటర్‌ లలోను, ఎలక్ట్రానిక్‌
శా స్త్రములోను, చివరకు రోదసీ వాహనముల సాంకేతిక
నిర్మాణములలోను పనికశేయు నిపుణులకు కూడ దాని
అవసరము కలదు.

అతుకుట అనగా సాధారణ ధాతువులను రెండింటిని
ధాతు శాస్త్ర రీతిలో ఒక నిర్దిష్ట తాప క్రమమునకు
(425°C కు దిగువన) వేడిచేసి బంధించుట. ఇందుకు ఉపక
రించు సోల్డర్‌ ల లేదా టంక మి(శముల (ఇవి అనాయస
ధాతు మిశ్ర ములు) (దవాంకము అతుకవలసిన ధాతువుల
(ద్రవాంకము కన్న తక్కువగ ఉండును. వేడి తగులగానే
టంకమిిశ్రము కరగి ధాతువులను అమర్చిన సందులలో
అలముకొనును. ఈ అలముకొనుట తరుచుగా కెళిక
(పవృ త్తివలన జరుగును. సందుయొక్క_ బలము తక్కువగ
ఉండును, వేడి తగులుటతో అది మరి కొంచెము తగ్గును.

టంక మిశ్రములు: సనర్వసాధారణముగ వాడబడు
సోల్డర్‌ లు తగరము, సీసము కలిసిన ధాతు మి|శ ములు.

ఇవి వేరువేరు ద్రవాంకములు, (పవావా తాషక్రమములు
కల విభిన్న సంఘట్టనములు కలిగి ఉండును. ఈ రకపు
ధాతు మి(శ్రములు సోల్డర్‌ లుగ గరిష్ట సంఖ్యలో వినియో
గింపబడుచున్న వి.

టంక మి|శమును ఎంచుకొనుటకు దాని (దవాంకము,
(పవాహా తాపకమము, యాం|తిక బలము (పాతిపదికలుగా
తీసికొనవలెను. పె మూడు గుణములను టంక మి|శము
పనిచేయవలసిన పరిస్థితులను బట్టి నిర్ణ యింపవ లెను.

తగరము 40%, సీసము 60% కల టంక మి[శము
సామాన్య (ప్రయోజనములకు గ్రేప్టమయిన సోల్డర్‌ గ
(ప్రశస్తి కనినది. ధాతు శేకుల పరిశ్రమలోను, ఎల క్రానిక్‌
పరిశ్రమలోను అది విరివిగా వినియుకము అగుచున్నది.
కేవల తగరపు లేదా సీసపు టంక మిశములతో వై పారు
చేసి చూచినచో తగరము, సీసము కలిసిన టంక మి(శములు
తక్కువ [దవాంకములు, ఎక్కువ యాంత్రిక ధర్మములు,
ఎక్కువ ఆర్డగికాపవృత్తి కలవని సుస్పష్టము కాగలదు,
ఈ టంకములు కొన్నిటిలో ఆంటి మోని, విస్మత్తు,
కాడ్మియమ్‌ కూడ చేరి ఉండును. ఈ ధాతువుల చేరికవలన
ఆ టంక మి(శ్రముల యాం తిక ధర్మములు మెరుగగును ;
వాటి (దవాంకము, ప్రవాహ తాపక్రమము తగ్గును,
కొన్నిటిలో వెండికూడ ఉండును. అందువలన సంధి
యొక్క దృఢత్వము హెచ్చును, |

తగరపు, సీసపు ధాతు మి(శములే కాక ఇతర ధాతు
మి(శములు కూడ తరుచుగా టంక మి|శములుగ
వాడుకలో ఉన్నవి,

తగరము - ఆంటిమోని : ఆవోరములను నిల్వచేయు
డబ్బా పాలకు దీనిని ఉపయోగించుట మంచిది, సీసము
లేకపోవుటవలన ఆహారము పాడుగాదు.

తగరము - వెండి : పరికరములను సున్ని తముగ అతుకు
టకు చాల మంచిది.

జింకు = బేస్‌ : ఇవి జింకు = అల్యూమినియము, జింకు =
కాడ్మియమ్‌, జింకు ౬ తగరము కల ధాతు మి|శ్రములు ;
అల్యూమినియమును అతుకుటకు పనికివచ్చును,

చె టంక మి|శ్రములు సాధారణముగ కడ్డీల, పోత
పోసిన కమ్ముల, తీగెల, రిబ్బనుల రూపమున అందుబడి
అగును.

ఫ్లక్స్‌ (స్యందము): ఫ్థ్లక్స్‌ ఒక (పేరకమువలె పని
చేయును. అది టంక ప్రక్రియను త్వరితపరచును గాని,
అందులో పాలుగొనదు. అది 1. ఆక్సైడ్‌ను పూర్తిగా
తొలగించి, తలమును శుభపరచును ; 2 కరగిన టంక
మి|శము (పవహింప తోడువడును. ఫ్లక్స్‌ ఆఫక్సెడ్‌తో

372

శాసాయనికముగ |పతికరించును. అందువలన ఆక్సెడ్‌ లు
ఫ్లక్స్‌లో కరగిపోవు యౌగికములుగా మారుటో లేదా
ధాతురూపమునకు ఆక్సీవారింపబడుటో జరుగును.

ఫ్లక్స్‌లలో రకములు : అకర్శన స్యందములు, కార్చన్‌
స్యంద ములు అని కెండు రకముల ఫ్లక్స్‌లు కలవు, వీటి
ఉపయోగమును ఆ యా పరిస్థితులను బట్టి నిర్భయింప
వలయును,

అకర్బన న్యందములు : ఇవి వేగముగ పనిశేయు
కయకరన్యందములు. తరచుగా జింకు క్లో రెడ్‌, అమోని
యమ్‌ క్లోనెడ్‌, టిన్‌ క్లోరెడ్‌ మొదలగు అకర్భన
యౌగికములతో ఉపయోగింపబడును. జింకు క్లో రెడ్‌,
హై(డోల్లోరిక్‌ ఆమ్లముతో సవా వాడబడును,

కార్బన్‌ స్యందములు : ఇందు రెండు రకములు కలవు.
అవి రోసిన్‌ లేని ఫ్టక్స్‌లు, రోసిన్‌తో కూడిన ఫ్థక్స్‌లు.

రోసిన్‌ లేని ఫ్లక్స్‌లు : ఇవి మధ్య రకముగ పనిచేయునవి.
ఇందుకు లాక్టిక్‌ ఆసిడ్‌, ఒలీక్‌ ఆసిడ్‌, న్రైయరిక్‌ ఆసిడ్‌
వంటి కార్బన్‌ ఆమ్లములు కాని, ఆనిలీన్‌ పై(డో క్లోరైడ్‌,
గూటమిక్‌ హై(డో క్లోరైడ్‌ వంటి కార్బన్‌ హేలొజన్‌లు
కాని ఎక్కువగా వినియోగింపబడును.

రోసిన్‌ ఫ్లక్స్‌లు: ఉచిత శకార్భన్‌ (చావకములలో
విఖీనము చేయబడిన శెల్ల రోసిన్‌ కయకరము గాని
ఫ్లక్స్‌గా చాలవరకు ఉపకరించును. విద్యుత్తు, ఎలక్ట్రానిక్‌
పరిశమలలో రోసిన్‌ పూసిన తీగ ఫ్రక్స్‌గ పనికివచ్చును.
ఇవి ఎక్కువ శతాషక్రమమును తట్టుకొన లేవు, కాబట్టి,
ఉన్నత [దవాంకములు కల సోల్డర్‌ లతో కలిపి వాడుటకు
ఉపకరింపవు.

టంకమువేయు పద్ధతి: టంకము వేసి, మంచి
జాయిన్‌ టును తయారుచేయవలెనన్న, టంకము వేయు
చోటును తగురీతిగా శుభపరచవలెను, తరువాత ఫ్టక్స్‌ను,
టంక మిశ్రమును (ప్రయోగింపవలెను. వేడి తగులగనే
టంక మి|శము తలమును తడిచేయును ; రెండు భాగములు
అతుకుకొనును, కయకరములైన ఫ్టక్స్‌ను వాడునపుడు
దాని అవశేషమును పూర్తిగా కడగి వేయవలెను,

ఉప్ప పయోగము: టంకము వేయుటకు ఉపరితలము
మా(తము వేడి ఎక్కునట్లును, టంక మి(క్రము కళఠగి,
తలమును తడిచేసి దానిపై అలముకొనునట్టును ఉష్ణమును
(పయోగింపవ లెను. ఇందుకు బొగ్గు నిప్పుతో గాని, గాస్‌ తో
గాని, విద్యుత్తుతో గాని కాల్చబడిన టంకపు ఇనుము టంకపు
పనిలో తలమునకు ఉప |పయోగముడేయుటకు సాధారణ
ముగ ఉపయోగి౭పబడును. చౌకరకపు
పనిముట్టు. ఇందు ఒక రాగికొన, కర్రపిడి ఉండును. రాగి

ఇది చాల

శుండరులు = కాంటాక్టులు

కొనను వేడిచేయుదురు. క[రపిడి వేడెక్కక పట్టుకొనుటకు
వీలుగా ఉండును,

టంకీకరణ సామర్థ్యము : ధాతువులను సులభముగా
టంకము వేయవచ్చును కాని, ఈ సౌలభ్యము ధాతువునకు
ధాతువునకు మధ్య కొంత మారుచుండుట కలదు, తగరము
పూసిన రాగి, రాగి, ఇ త్తడి, కంచు, గన్‌ మెటల్‌, కారన్‌
ఉక్కు, ధాతు మి(శిత ఉక్కులు, మోనెల్‌, నికెల్‌,
న్రెయిన్‌ లెస్‌ స్టీల్‌, పోత ఇనుము, అల్యూమినియము,
మగ్నీషియమ్‌ - వీటి టంకీకరణ సామర్థ్యము ఒకచాని
నుండి తరువాత దానికి (క్రమముగా తగ్గును, (శ్రీవాత్సవ,

టర్పోజెట్‌ ; చూ, విమాన చలనము.

టర్ఫో|పాప్‌ : చూ. విమాన చలనము.

టానిన్‌లు : చూ. తోళ్లు పదును.

చుండరులు . కాంట్రాక్టులు : కంటాక్ట్యరుల మధ్య
పోటీ భావమును పెంపొందించి, తత్ఫలితముగా ఒక పనిని
కనిష్ట వ్యయముతోను, గరిస దతతతోను నిర్వహింప
జేయుటకు “బండరులను ఆవ్యోనించుట పరిపాటి. ఇందు
వలన (పభుత్వ శాఖలు తక్కువ సిబృందితో పనిచేయ
వచ్చును; పనికి కావలసిన పరికర సామ|గిని సమకూర్చు
కొన పని ఉండదు; లెక్కలు తయారుచేయుట సులభ
మగును. బండరుల వలన చె9వేటు వ్యక్తులకు సాంకేతిక
పరిజ్ఞానమును అలవరచుకొనుట, పనిని నిర్వహించుట అను
బాధ్యతలు తప్పును,

పోటీ త్రీవముగా ఉన్నపుడే "బెండరు పద్ధతి ఫల (పద
మగును. కాబట్టి, బండరు నోటీసులకు విశేష (పీచారము
కల్పించి, దానిలో పెక్కుమంది పాల్గొనునట్లు చేయుట
ముఖ్యము. ఈ నోటీసులో పనియొక్క సం|గహా వివరణ,
బండరు చాఖలు చేయవలసిన
చివరి తేదీ, దానితో చెల్లి ంపవలసిన సంచకరము (ఎక్నెస్ట్‌
మనీ) తెలియ కేయబడును.

చబండరు నోటీసులో పొందుపరచబడిన స్పెసిఫి కేషన్‌ ల
మింజుమలె తాను (ప్రశ్యేకముగా ఉచదావహారించిన శేట్ల
(ప్రకారము ఆ పనిని పూర్తిశేయుటకు తన సంసిద్ధతను
తెలియజేయుచు ఒక వ్యక్తి దాఖలుచేసిన సమ్మతి షృతమే
చండరు. ఆ పనిని విజయవంతముగా పూర్తి చేయుటకు
తనకు గల సామర్థ్యమును పెట్టుబడి సత్తాను నిరూపించ
గల దాఖలాలు కూడ బండరుచారుడు చూపింపవ లెను.
తనకు గనుక అప్పగించినచో ఆ పనిని తాను కడముట్ట
నిర్వహింతును అనుటకు హామీగా ఇెండరుదారు పని
మొత్తము ఖర్చులో కొంత ఛాగమును ధరావత్తుగా
చెల్లింపవలసి ఉండును.

దాని అందాజు విలువ,

373

శుండరులు = స్పేసిఫి కేషన్‌లు

బండరు ఆమోరదింపబడిన తరువాత సొంతదారుడు,
శుండరుదారుడు కలసి * బండరు నిబంధనలు *
£ అగి మెంటు ” అను ఒప్పందము పతముపై సంతకములు

లేదా

శేయుదురు. ఆ పత్రములో చేయబడవలసిన పని;
శుండరుచారునకు _ముట్టచెప్పబడు |దవ్యము; పనిని
ముగించవలసిన గడువు; అుండరుదారుడు పనిని

సక్రమముగా నిర్వహింపలేనిచో అచ్చుకొనవలసిన నష్ట
పరిహారము ; న్యాయ, వ్యవహార సంబంధ మైన ఇతర
నిబంధనలు అసందిగ్గముగ పొందుపరుపబడును. అప్పుడు ఆ
పతము ఒక కం[టాక్టు అనియు, అబుండరుచదారుడు
కం[టాక్టరు అనియు వ్యవవారింపబడుదురు. ఆ పత్రము
లోని షరతులకు సొంతచారుడు, కం[టాక్ట్సరు న్యాయ
శాస్త్ర రీత్యా బద్ధులగుదురు [చూ. న్యాయ, పరిపాలనా
శాస్త్రము సం. = వు 252; 627].

కాం[టాక్టు అనగా ఒక పనిని చేయుటకు గాని, వ స్తువుల
సరఫరాకు గాని, కొన్ని విధుల నిర్వవాణకు గాని ఇద్దరు
వ్యక్తుల మధ్య కుదిరిన ఒప్పందము అని చెప్పవచ్చును.
కాంటాక్టులు స్థూలముగా శెండు రకములు: 1. పోటీ
పద్ధతి కాంటాక్టులు ; 2, మూజువాణీ కాంటాక్టులు,
వీటిలో ఒక్కొక్క చానిని మరలమొ తపు ధర కాం[టాపష్టు,
యూనిట్‌ ధరల శకాం(టాక్టు అని శెండుగ వింగడింప

వచ్చును. పోటీ పద్ధతి కాంటాక్టులు బహిరంగ

కాంటాక్టులు, వాటిలో ఎందరు వ్యక్తులైన పాల్గొన
(A) ==

వచ్చును. సాధారణముగ ఈ పద్ధతినే చేపట్టుదురు.

మూజువాణీ కాంటాక్టులు లేచా బేరమాడి కుదుర్చుకున్న
కాంటాష్టలు అత్యవసర పరిస్థితులలో నే కుదుర్చుకొన
బడును. ఇందులో ఎంచుకొనబడిన కొద్దిమంది మాత మే
పాల్గొందురు. ఇందు పనికి పట్టు మొత్తము ఖర్చును,
బినామీగ కొంత అదనపు [దవ్యమును చెల్లింతురు. మొ త్తపు
ధరకాం[టాక్టులో నిర్లీతవ్యవధిలో పని పూర్తిచేసిన
తరువాత కం[టాక్ట్సరునకు నిర్లీత మైన మొత్తమును
చెల్లించుదురు. పనియొక్క_ వివరములు, _స్లానులు,
స్పెసిఫి శేషనులు సమ|గముగా ఉన్నచో ఇది మంచి పద్ధతి,
వాటిలో గనుక మార్పులు వచ్చినచో వివాదములు,
నష్ట్రములు సంభవింపవచ్చును. యూనిట్‌ ధరల కాంటాక్టులు
ఛారీ పరిమాణములతో కూడిన కొద్దిరకపు పనులకు చాల
ఉపయోగకరములు. ఇందు కం|టాక్టరునకు మొ త్స మునకు
గాక, యూనిట్‌కి ఇంత సొమ్మని చెల్లించుదురు. ప్లానులు
పూర్తి కానప్పుడు, పనిపరిమాణము నిక్కచ్చిగా తేల
నప్పుడు ఈ పద్దతి నష్టమురాకుండ చేయును [చూ.
అంచనా - పు. 151]. ఎమ్‌. వె. రా.

'బెండరులు - స్పెసిఫికేషన్‌లు : కాంట్రాష్టీ వనీకీ
నంబెంధించిన సంపూర్ణ సాంకేతిక ఆవశ్యక ములను తెలియ
పరుచు (డాయింగులకు పూరకములుగా లేదా అనుబంధ
ములుగా కం[టాక్టరునకు లిఖతపూర్వకముగా ఇచ్చిన
సూచనలకు, ఉపచేశములకు స్నెసిఫికేషన్‌లు అని పేరు.
ఇవి యావత్తు పనికి చెందిన సాధారణ స్పెసిఫి కేషన్‌లు,
సాంకేతిక వివరములను తెలియపరచు సాం శేతిక స్పెసిఫి
శకేషన్‌లు అని రెండురకములు.

సాధారణ లేదా (పాథమిక స్పెసిఫికేషన్‌ లలో
(పథానములెనవి: ts నిర్మాణ పద్ధతులను ; నిర్మాణము
యొక్క తుది స్వరూపమును; నిర్మాణములోని అసాధారణ
లక్షణములను లేదా అవసరములను; ఛథాగోళిక స్థాన
నిర్జేశమును, రాకపోకల సదుపాయములను చాలినంత
మేరకు పూర్తిగా వివరించునవి ; 2. నిర్మాణ వివరములను
అసందిగ్గముగ సూచించు (డాయింగులకు చెందినవి ;
లి, జల శాస్త్రీయ, భూమ్యుంతర వివరములు; 4. కార్య
(క్రమమునకు; పో(ైన్‌ రిపోర్టులకు; కార్య|కమ సవరణకు;
లోపమునకు, ఉపేకుకు విధింపబడు జరీమానాలకు సంబం
ధించినవి; 5. పనిలో విని యోగింపబడు సామ।గి యొక్క,
పరికరములయొక్క- తనిఖీకి సంబంధించినవి; 6. నీరు,
వెలుగు, విద్యుత్తు మొదలగు సదుపాయముల అందుబడి,
వాటి వినియోగములు ; 7. నిర్మాణ సమయమున పరిసర
మున కల ఆస్తులను, ప్రాచీన కట్టడములను, మత
(పాధాన్యము కల స్థలములను రశించుటకు సంబంధించినవి;
ర. కాంటాక్టరునకు ఇచ్చిన పరికరముల అర్జెకు, ఉపయోగ
నిబంధనలకు చెందినవి; 9. స్పెసిఫికేషన్‌ లలోను,
(డ్రాయింగులలోను దొరలిన మినవోయింపుల, (ప్రమాద
ముల, పూర్వోత్తర వైరుధ్యముల ఫలితముగా వచ్చిన
వివాదముల నుండి తప్పించుకొను నిబంధనలు ; 10. వివాద
ములను మధ్యవ ర్రి తీరు చ్వారా పరిష్కురించుకొను

ఏర్పాటులు.
సాంకశేతిక స్పెసిఫిశేషన్‌లు పూర్తి చేయబడిన
నిర్మాణము యొక్క, వస్తువు యొక్క నాణ్యమునకు

సంబంధించినవి. నిర్మాణ సమయమున నిర్భ్మాణములను
తనిఖిచేయుట, నిర్భాణసామగిని పరీకించుట, స్పెసిఫి
శకేషన్‌లు సక్రమముగా పాటింపబడుచున్నవో, లేవో
కనుగొనుట వంటి అంశములు కూడ అందుండును.

ఈ స్పెసిఫి కేషన్‌లు కం|టాక్టులో ఒక భాగము శాబిట్టి,
న్యాయశా స్త్రీయ పత్రములు కాబట్టి వాటిని రచించుట
యందు చాల (శ్రద్ధ అవసరము. వాటిలోని సందిగ్గత,
అస్పష్టత విశేష నష్ట్రములకు దారిత్రీయవచ్చును. అందు

374

వలన వాటిని చిన్న చిన్న వాక్యములలో, సరళ తెలిలో
సంతి ప్పముగా (వాయవలెను.
అ([పధానాంశములకంచె ఎక్కువగా నిర్జుష్టముగ, సందేహ
ములకు అతీతముగ ([వాయవలెను, వాటిలో తప్పులు,
పొరపాటులు దొరలకుండ గ్రద్ధతీసికొనవ లెను, విశేషించి
అవి ఆచరణ సాధ్యముగను ; కంటాక్టరుకు, సొంతచారు
నకు న్యాయము చేకూర్చునవిగను ఉండవలెను, ఎమ్‌,వె.రా,

బన్నసీలోయ అభివృద్ధి (పణాళిక : బన్నసీ
నదిలోయను (పణాళికా బద్ధముగ అభివృద్ధి పరచు కార్య
(క్రమమును నిర్వహించుటకు 198లి, మే నెలలో యు నై బడ్‌
న్లేట్స్‌ (ప్రభుత్వము * బున్నసీవాలీ అథారిటీ ' అను చట్ల
బద్ధమైన స్వతం|తసంస్థను నెలకొల్పెను. ఈ (పణాళికలోని
(పౌథమిక లత్యుములు: 1. బన్న సీనదీ వ్యవస్థలో నీటి
పారుదలను డ్రమబద్ధము చేయుట ; నౌ కాయానమునకు
అనువుగా ఆ నదిని లోతు చేయుట; అబన్నసీ, దిగువ

(పథానాంశములను

మిసిసిపీ లోయలలో వరదనీటిని నియం|తించుట ;
2, విద్యుత్తును ఉశ్చాదించుట ; వననంవర్భన మును
ఏర్పాటు చేయుట; లోయలో వ్యవసాయ, పారి

(శ్రామిక వి కాసమును (పోత్సహించుట ; జాతీయ
రక్షణను ఏర్పాటు చేయుట; రాసాయనికపు ఎరువులకు
నూతన (దవ్యములను సపెంపొందించుటకు, అత్యవసర
పరిస్థితులలో మందుగుండు సామ(గిని తయారు చేయు
టకు (ప్రాయోగిక రాసాయనిక కర్మాగారములను
నడపుట,

అన్నసీనది తూర్పు చన్నసీ శాష్ట్రము నుండి బయలు
చేరి ఉత్తర అలబామా, పడమటి బన్నసీ, ఆగ్నేయ
కెంటకీ రాష్ట్ర ములగుండా (పవహించి ఓహి యోనదిలో
కలియును. ఈ నదియొక్క, చాని ఉపనదుల యొక్క
మొత్తము పరీవాహపాంతము 1,05,956 చ. కి. మీ.

డాములు : "బన్నసీనదీ మైదానమున నిర్మింపబడిన
48 డాములు బహుళార్థ సాధక డాములు. అవి వరద
నియంతణ, నౌకాయానము, విద్యుదుత్పత్తి అను మూడు
(పయోజనములను చేకూర్చును. వీటిలో 9 డాములు
ఇఅన్ననసీ నది మీదను, మిగిలిన శీ చాని ఉపనదుల మీదను
నిర్మింపబడిన వి. ఈ శి4లో 15 డాములు “అల్యూమి నియము
కంపెనీ ఆవ్‌ అమెరికా? అను సంస్థకు చెందినవి. ఈ సంస్థతో
కుదుర్చుకొన్న ఒక ఒడంబడిక (పకారము ఇన్నసీ వాలీ
అశారిటీకి అవసరముకొలది ఆ 15 డాముల నుండి నీరు
విడుదల చేయించికొను వాక్కు కలదు. ఈ డాములలో
(పథానములై నవి కెంటకీ, పిక్‌విక్‌, విల్బన్‌, గుంటర్‌ విల్లీ,
సేల్ఫ్స్స్‌జార్‌, చికమంగా, వాట్‌ చార్‌, ఫోర్ట్‌ లండన్‌,

"బన్నసీలోయ అభివృద్ధి ప్రణాళిక
హివాన్సీ, నోరిస్‌, ఫొంటానా, డగ్లస్‌, చెరోకీ, సౌత్‌
హోల్‌స్ట్రన్‌, వతంగా, బూనే, ఫోర్ట్‌ పాటిక్‌ హానీ
అనునవి. అన్నిటిలోను మిక్కిలి ఎత్తయినది ఫొంటాశా
డాము (ఉత్సర కెరోలినా, ర. 148 మీ).

బన్నసీ డాములు అన్ని టిలోను కలిసి 220 లక్షల ఘ. మీ.
(280 లకల ఎకరపుటడుగు) లకు పైగా నీరు నిల్వ ఉండును,
ఇందులో 160 లక్షల ఘ. మీ, (140 లకల ఎకరపుటడుగుల)
నీరు వినియుకమగును. మిగిలిన 187 అకల భఘ,. మీ.
(120 లక్షల ఎకరపుటడుగుల) వీరు ఏశుట జనవరి 1వ శేదీ
నాడు వరద నియంత్రణకు ఉపయోగించుటకు మాత్రమే
(పశ్యేకింపబడును. చాదాపు 14,700 కుటుంబములు డాముల
(పొంతములనుండి వేరు చోటికి తరలింపబడినవి. ఈ
తరొలింపు కార్యక మములో చాల భాగము 100 వై చిలుకు
అధికార, అనధికార సంస్థల సాయముతో నిర్వహింప
బడను.

వరదనియంతణ : ఈ డాములు నిర్శ్మింపబడక పూర్వము
వరదలవలన సాలీనా 10 కోట్ల డాలర్ల నష్టము సంభవించు
చుండెడిది. వీటి నిర్మాణము తరువాత ఆ నష్టము
1-2 కోట్ల డాలరకు తగ్గినది. ఇప్పుడు సిపార్సు చేయబడిన
స్థానికరతణ చర్యలవలన నష్టమును పూర్తిగా నివాకింప
వచ్చును. ఇప్పుడున్న డాములు కెయిరో, ఇలినాయ్‌
(పొంతములవద్ద వరద నీటి మట్టమును 0.609 నుంచి 1.21
మీటరులవరకు తగ్గించగలవు, ఇందువలన మిసిసిపీలోయలో
242.81 లతల హెక్ట్షేరుల భూమికి వరద (ప్రమాదము
తప్పినది; 161.87 లతల హౌ ్టేరుల అదనపు భూమికి
వరదల తరుచుదనము కూడ తగ్గినది,

నౌకాయానము: నౌకాయానమును మెరుగుపరచుట
ఇన్నసీ లోయ అభివృద్ధి కార్యక్రమములో ఒక
(పథానోద్దేశము. ఇప్పుడు ఈ నదిద్వాశా సరకుల
రవాణా చాల రెట్లు పెరిగినది. నదిలో పూర్వము
నౌకాయానమునకు అనువగు లోతు రమారమి
0.609 మీ. ఇది 2.74 మీటరుల వరకు పెంచబడినది.

విద్యుచ్చక్తి: వై అభివృద్ధి కార్యక్రమములో
విద్యుదుత్పత్తి మూడవ (ప్రధాన లక్యుము. ఇందుకు చేపట్ట
బడిన ఏకీకృత విద్యుదుత్చాదక వ్యవస్థలో 49 జల
విద్యుక్కేం[దములు, 11 ఆవిరి ఉత్పత్తి కేందములు
కలవు, “ అల్యూమినియము కంపెనీ ఆప్‌ అమెరికా',
“ కంబర్‌ లాండ్‌ నదీ డాముల సంస్థ * తమ తమ విద్యుత్తు
కేం దములలో ఉశ్చాదించు విద్యుత్తు కూడ బన్ననసీ వాలీ
అథారిటీ సంస్థశకే చెందును. అన్నిటి మొత్తము ప్రతిస్థాపిత
విద్యుదుత్స త్రి సామర్థ వము రమారమి 16000 మెగా

375

ఇల్‌ ఫోర్ట్‌, శతామస్‌

వాట్టులు. ఈ విద్యుద్వినియోగమువలన 1960 లో వచ్చిన
ఆచాయములోని నికరపు పెరుగుదల 1962 లో 511 లతల
డాలర్లు.

"బన్నసీ వాలీ అథారిటీ సంస్థ చేపట్టిన రాసాయనిక పు
ఎరువుల ఉత్పత్తి కార్యక్రమములో నూతన ఎరువులను
రూపొందించుటకు, ఉత్పత్తి (పృక్రియలను మెరుగుపరచుటకు
పరిశోధనలు జరిపించుట; వ్యవసాయదారులకు ఎరువుల
వాడకము గురించి సమాచారమును అందించుట అను
విషయములు కూడ ఇమిడి ఉన్నవి. ఈ సంస్థ తయారు
చేసిన ఎరువులు, (ప్రక్రియలు అనేక రాష్ట్రములలో
(పదర్శింపబడి [పచారము కేయబడును. మందుగుండు
సామ(గిని తయారుశకేయుటకు అమోనియా, అ మోనియమ్‌
నై(శేట్‌, యుద్ధ (ప్రయాజనముల కొరకు భాస్వరము
మూల (దవ్యము కూడ ఇచట ఉత్ప్చాదింపబడును. డాముల
జలాశయములలో పడవ షికార్లు, వాటి గట్టులమీద
పార్కులు మొదలగు వి|శాంతి, వినోద సదుపాయములు
కూడ ఏర్పాటు చేయబడినవి, కె. వి. కృ.

బల్‌ ఫోర్ట్‌, తామస్‌ (1757 a 1884) : ఆంగ్ల సివిల్‌
ఇంజనీరు, స్కాట్‌ లాండ్‌ లో జన్మించెను. 15 ఏండ్ల
(పాయమున ఇతడు ఒక రాతిపనివానివద్ద తాబేదారుగా
కుదురుకొని, తీరిక సమయములలో చదువు నేర్చికొని,
తన రచనలు స్థానిక షత్రికలలో (పచురించుచుండెను,
1780 లో బల్‌ ఫోర్ట్‌ ఎడింబరో నగరమునకు పోయి,
అచ్చట గృహ నిర్భాణములలో పనిచేసెను. 1798 లో
ఇతడు ఎల్ఫొమెన్‌ శాలువ నిర్మాణమునకు [ప్రధాన
ఇంజనీరుగ నియమింపబడి, ఆ కాలువకు రెండు అక్విడెఫ్టలు
కట్టి, అందు మూలమున ఇంజనీరుగా తన సామర్థ్యమును
నిరూపించుకొని పేరు (పతిష్టలు ఆర్టించెను, కట్టడములో
అడుగున వెద్ద పెద్ద రాళ్ళను, మీది భాగమున దట్టముగ,
ఇమిడికగా ఉండు చిన్నచిన్న రాళ్ళ పొరలను వేయు
పద్ధతిని ఇతడు (ప్రవేశ వెను, స్కాట్‌ లాండ్‌ లోని
హై లాండ్స్‌లో రవాచారులను మెరుగుపరచుటకు (బెటిషు
(పభుత్వము ఇతనిని కోరినది. కాలెడోనియన్‌ కాలువకు
ఇంజనీరుగా "బల్‌ ఫోర్ట్‌ వేల్చొలోని అతి దుర్గమ |పాంతము
లలో 1,472 8. మీ. పొడవున రోడ్డు వేయించెను; మెనె
జలసంధి మీదుగా నిర్మించిన అద్భుత మైన (గేలాడు వంతెన,
కాన్వే వంతెన ఈ రవాదారిలోనివే, డోవర్‌ హార్బర్‌ను
అభివృద్ధిపరచుటకు "బల్‌ ఫోర్ట్‌ ఒక పథకము రూపొందిం
చెను. ఇతని బహుముఖ సేవకు కృతజ్ఞతా సూచకముగ
(వభుత్వము ఇతని భౌతిక జేవామును వెస్ట్‌ మినిస్టర్‌ ఆవీలో
సమాధి చేయించెను. అఆ. వెం.

బులి గాఫు (తంతి (పసారము) : దూర వార్తా
(ప్రసారములకు సంబంధించిన విజ్ఞానములో తంతి (పసార
విధానము అతిపూరాతన మైనది. ఇులిగాపు అను పదము
(గీకుభావ నుండి వచ్చినది. “చలి” అనగా సుదూరము ;
é (గ్రాఫోస్‌* అనగా లేఖిని. దూరముగా ఉన్న (ప్రదేశములకు
లిఖిత సందేశములను అంద జేయు విధానమును “బలిగాఫు?
అందురు [చూ. పు. 65].

డెల్లా పోర్టా అను ఇటాలియన్‌ విజ్ఞాని 1558 లోనే
*“ సింపతిటిక్‌ బలి గాపు? విధానమును (పచురించెను. ఇది
తంతి విధానములో మొదటి మెట్టు. ఈ విధానమునందు
అంచులందు అకరములు కల రెండు చ| కములు ఉండను.
చక్రముల కేందముల వద్ద ఉక్కు సూదులు అమర్చబడను.
(ప్రసార కేంద్రము వద్ద ఒక చక్రమును, [గావాక కేందము
వద్ద మరొక చక్రమును అమర్చబడెను. పై శెండు
సూదులును ఒకే * లోడ్‌ స్టోన్‌ "తో అయస్కాంతీక రింపబడి
నవి. అందువలన ఒక సూది కదలిక రెండవ సూది కదలికకు
కారణము అగునని, తద్ద్వారా రెండు కేం దముల మధ్య
వార్తా |(ప్రసారమునకు వీలుకలుగునని ఊహించబడెను.
కాని, 1746 లో విలియమ్‌ వాట్‌ సన్‌ అను విజ్ఞాని ఒక
కీ? ఒక వావాకముగాను, భూమి రెండవ వాహాకము
గాను ఉపయోగించి (10,660')8,249 మీ, దూరము విద్యుత్తు
(పసారము చేయువరకు తంతి వార్తా (పసారమునందు
నిజమైన పురోభివృద్ధి జరుగ లేదు.

విద్యుత్తు సవాోయముతో పనిచేయు తంతి (ప్రసార విధాన
మును గూర్చి మొట్టమొదటి (ప్రయోగ యోగ్యమైన
సూచన 175కి లో స్కాట్‌ లండ్‌లో జరిగినది. కాని, ఈ
విధానము మిక్కిలి వ్యయ(పయాసలతో కూడినది. ఇందు
రెండు కేం దముల మధ్య (వసారము శకావలసిన (పతి
అకత్షరమునకు ఒకొక్క తీగ అవసరమయ్యెను. [పతి
తీగకు (గావాక శేందము వద్ద ఒకొక్క విద్యుత్తు
యంత్ర |గావాకము అవసరమ య్యెను. 1774 లో జెనీవాలో
జార్టిలూయీ లీసేజ్‌ (గావాక కేందము వద్ద తీ7ౌల చివర
బెండు బంతు (పిత్‌ బాల్‌) లను (గేలాడగట్టి, ఆ బెండు
బంతులకు (కింద అకరములు ఉన్న కాగితములను ఉంచి
బంతుల కదలిక వలన అక్షరములను గుర్తించెను, 1787 లో
(ఇంచి చేళస్థుడగు లోమండ్‌ పలు తీగెలకు బదులు ఒకే
త్రీగెను ఉపయోగించి పై విధానములను సవరించెను.
ఇతడు రెండవ వావాకముగా భూమికి బదులు మరొక
క్రీగాను ఉపయోగించి వలయమును పూర్తిచేసెను,

తరువాతి సంవత్సరములలో స్పార్‌ తంతి విధానము
అభివృద్ధిచెందెను, 1794 లో రీజన్‌, 1795 లో కావెలో,

376

1798 లతో సాల్వా, 1816 లో రొనాల్డ్‌ అను విజ్ఞానులు వై
నీసేజ్‌ విధానమును అభివృద్ధిపరచుచు తమ తమ స్పార్‌్కొ
తంతి విధానములను రుపొందించిరి. రొనాల్డ్‌ రూపొం
దించిన విధానమునందు 1కి కి. మీ. పొడవుగల తీగకు ఇరు
కొనల అక్షరములు ముదించిన చక్రములను ఉంచి
గడియారపు సాధన నహాయమున ఈ శెండు చ|క్రములున్ను
(పతి కణమును ఒశే వేగముతో ఒశే లాగున తిరుగునట్లు
చేసెను, (ప్రసార శేం[దమువద్ద తిరుగుచున్న అకుర
చక్రములో ఏ అక్షరము పంపవలసినపుడు ఆ అక్షరము
ఒక నిర్తీత స్థానమునకు వచ్చుటశే ఒక “బుజు విద్యుత్తు
పల్స్‌” వావాక తంతికి ఇవ్వబడును. (గావాక శేం[దము
వద్ద కూడ అదే సమయములో అడే అకరము అదే
స్థానములో ఉండును గాన ఆ “పల్స్‌” ఆ అక్షరము ఉన్న
స్థానమునందు (గహింపబడుట “ఎలక్టా మీటరు? అను
సాధనము వలన చూపబడును.

వై సాధనములకు శకావలసిన విద్యుచ్చక్తి ఒరిపిడి
విద్యుత్తు యంతముల నుండి గాని, లైడెన్‌ జాడీల నుండి
గాని లభించెను, శాని, వీనినుండి ఎక్కువ వోల్లేజీ, అతి
తక్కువ కరెంటు వచ్చుటచేత వలయముల |పతిబంధకత
ఎక్కువగా ఉండెడిది. అనువగు ఇన్సులేవన్‌
కూడ ఆ రోజులలో ఒక సమస్య అయినది.

వోల్టా ధారావాహినిగా విద్యుత్తును ఇచ్చు * గాల్వనిక్‌
వెల్‌ అను విద్యుత్తు రాసాయనిక సాధనమును 1800 లో
రూపొందించెను. వెంటనే విద్యుత్తు రాసాయనిక విసర్లీ
కోరణనబ కనుగొనబడెను, ఈ పద్ధతిని ఉపయోగించి
1805 లో సాల్వా, 1809 లో సోమరింగ్‌ |క్రొత్స తంతి
విధానములను అమలులోనికి తెచ్చిరి. సోమరింగ్‌ పద్ధతిలో
గాల్వనిక్‌ వై ల్‌ నుండి వచ్చిన విద్యుత్తు, నీటిని విసర్గీక రించెను.
ఇందు 25 జర్మన్‌ అక్షరములకును, 10 అంకెలకును
మొత్తము లిక స్రీగలు వాడబడెైెను, (గావాక శకేందము వద్ద
ఈ తీగలు సూదులకు కలుపబడినవి, ఈ సూదులు ఆమ్లము
కలిసిన, నీరు కల గాజు తొట్టిలోనికి అడుగు భాగము
నుండి వచ్చునట్లు అమర్చబడినవి. ,పసార శకేం[దమువద్ద

ఒక “కీ? చ్వారా వోల్లాయిక్‌ పైల్‌ వలయములోనికి
జొప్పించబడు చూ (ప్రసారము కావలసిన అక్షర మునకు
సంబంధించిన తీ7ెలకు విద్యుత్తును ఒసగును. |గావాక
కేందము వద్ద ఆమ్లము కలిసిన నీటిలో ఈ తీ7ెల వద్ద
వై(డోజన్‌, ఆక్సిజన్‌ వచ్చును. (ప్రసారము చేయబడిన
అక్షరమునకు సంబంధించిన తీగెవద్ద మై డోజన్‌ వచ్చుటశే
అకరము గుర్తింపదగును. ఆక్సిజన్‌ కంచు అధికముగా

వచ్చుటచే హై(డోజన్‌ గుర్తింపదగును, (క్రమేణ వివిధము
XI—48

చాల

బలి గాఫు

లగు రాసాయనిక (దవ్యములవై విద్యుత్తు విసర్గీకరణ
సిధ్థాంతమును ఉపయోగించి తంతి విధానములు రూపొం
దించబడినవి.

విద్యుదయసా్యంతము 19 వ శ తాబ్ది (పారంభమునందు
కనుగొన బడిన నాటినుండి తంతి విధానమునందు కొత్త
యుగము ఆరంభమయ్యెను. విద్యుత్తు (పవహించుచున్న
తీ్ర దగ్గరలో ఉంచబడిన అయస్కాంతపు ముక్క
విద్యుత్తు (పవహించుచున్న దిక్కును అనుసరించి కుడికిగాని,
ఎడమకుగాని తిరుగుట అర్‌ సైడ్‌ 1819 లో కనుగొనేెను,
లాప్‌ లాస్‌ నూచనపై ఆంపియర్‌ అను (గైంచి శాస్త్రజ్ఞుడు
1820 లో తను (ప్రచురించిన. విఖ్యాత విజ్ఞాన పత్రము
నందు అయస్కాంతమువై విద్యుత్తు (పభావ సూత్రమును
తంతి విధానమునకు వర్తింప జేసి చూపెను. ఇందు కూడ
ఒకొక్క అకరమునకు ఒక్కొక్కతీ7, ఒక్కొక్క
అయస్కాాంతపు సూది అవసరమయ్యెను. తరువాతి
20 సంవత్సరములలో ఆనేక తంతి విధానములు రూపొం
దింపబడినని, స్కిల్లింగ్‌, గాస్‌, వెబర్‌, కుక్‌, వీట్‌ స్ట్రన్‌
ఈ విధానమును అభివృద్ధిపర చిరి, వ్వయిగర్‌ రూపొం
దించిన గాల్వనో మీటరును ఉపయోగించి 1825 లో
స్కిల్లింగ్‌ అన్ని అకరములకునూ ఒకే అయస్కాంత
మును ఉపయోగించు విధానమును రూపొందించెను. ఈ
విధానములో అయస్కాంతపు సూదికి ఒక అట్టముక్క
తగిలించబడినది. (పవహించు విద్యుత్తుయొక్క_ |[ధువమును
అనుసరించి అట్టముక్క యొక్క. “తెలుపు వెపుగాని, నలుపు
వైపు గాని కనబడునట్లు అమర్చబడెను.

మొట్టమొదటగా స్కి.ల్లింగ్‌ సమాచార సిద్ధాంతము
(ఇన్ఫర్‌ మేషన్‌ తియరీ) నకు అనుగుణముగా తరుచుగా
వాడబడు అకరములకు పొట్టిదగు కోడ్‌ను కూడ
సూచించెను. 1894 లో గాస్‌, వెబర్‌ మరొక తంతి
విధానమును, చక్కటి కోడ్‌ను రూపొందిం చిరి. 1887,
జూలెలోకుక్‌, విన్‌స్టన్‌ ర్‌ తీగాలనుండి వచ్చు విద్యుత్తువలన
(పేరితమగు 5 అయస్క్మాంతములు గల పద్ధతిని రూపొం
దించిరి, త్వరలో పై 5 అయస్కాంతములు శెండుకూ,
తదుపరి ఒకటికీ తగ్గింపబడుటయే కాక ఒక తీ7కు బదులు
భూమిని ఉపయోగించి వలయము సూర్తిచేయు విధానము
కూడ రూపౌొందింపబడెను, (పవహించు విద్యుత్తు (ధువము
లను బట్టి గాల్వనో మీటరు ముల్లు కుడికి గాని, ఎడమకు
గాని తిరుగుచుండెను. ఈ వైవిధ్యమును ఆధారముగ చేసి
కొని ఒక కోడ్‌ కూడ రూపొందించబడెను,

హౌ(నీ _విద్యుదయస్క్మాంతములను ఉపయోగించి
సంకేతములను పంపు విధానమును 1881 లోశే నిర్మించి

3177

చలి గాఫు

విజయవంతముగా [వదర్శించెను. ఈయన పరికరములలో
ఒక గురవు డెక్క ఆకారపు విద్యుదయసాాంతము
యొక్క (ధువముల మధ్యగా అయస్క్మాంతీక రింపబడిన ఒక
బారు ఉక్కు ముక్క యొక్క ఉత్తర|ధువము వచ్చునట్లుగా
“పివిట్‌ * చేయబడెను. _విద్యుదయస్క్మాంతపు తీగె
చుట్టయందు విద్యుత్తు [పవహించునవుడు పై చారు
అయస్కాంత పు ఉత్తర[ధువము విద్యుదయస్కాంతవు
(ధువములలో ఒక దానిచే ఆకర్షి ంపబడి శిండవ దానిచే
వికర్షించబడెను. అందుచే జారు అయస్క్మాంతపు రెండవ
చివర కూడ కదలి అచ్చట అమర్చబడిన ఒక గంటను
|_ోగించును, ఈ శబ్దముల యొక కలయికల మార్పులను
ఉపయోగించి హానీ ఒక అక్షర సంకేత విధానమును
కూడ సూచించెను,

* రికార్డింగు ' తంతి విధానమును మొట్టమొదటగా
ఉపయోగములోనికి తెచ్చిన ఘనత మోర్స్‌కు దక్కినది.
శాను రూపొందించిన నమూనాను ఈయన 1685 లో
న్యూయార్‌ యూనివర్శిటీలో (పదర్శించెను. ఈ
నమూనాలోని (గావాక మునందు ఒక విద్యుదయస్కాంతపు
ఆశ్మేచరువై అమర్చబడిన పెన్సిలు కదులుచున్న కాగితము
పైకివచ్చి ఆనుకొని ఉండును. విద్యుదయస్కాంతపు తీగె
చుట్టయందు విద్యుత్తు |పవహింపనంతవరకు _ వెన్సిలు
కాగితముపై ఒక సరళ రేఖను గీయుచుండును. తీగౌచుట్ల
యందు కొంత సేపు విద్యుత్తు ([పసరించునపుడు ఆశ్మేచరు,
చానితోచాటు పెన్సిలు (పక్కకు తొలగి మరల యథా
స్థానమునకు వచ్చును. ఇందువలన కాగితము పై “V'గుర్తు
(వాయబడును, ఈ విధానము కొరక రూపొందింపబడిన
కోడ్‌నందు ఒక *“V “ఒకటికి, రెండు *V'లు శెండుకు
వచ్చునట్లుగా సంఖ్యను అనుసరించి 'V?ల సంఖ్య పెరుగు
చుండెను. సాధారణ వాడుకలోని మాటలకు అంకెలు,
తన్ఫూలముగా “V'లు నిర్దేశించబడెను, ప్రసార
కేందము వద్ద రంపపు పల్లును బోలి ఉండు ధాతు
ముక్క_లను ఉపయోగించి ఒక విద్యుత్తు ఘట చలయమును
మూయుచూ, తెరచు చూ విద్యుత్తు పల్ఫ్స్‌లను తీ గల చ్వారా
పంపెను. కాగితపు నడకకు గడియార సాధనములను
ఉపయోగించెను,

చె విధానము చాల మొరటుగా ఉండెను. అయినను,
అది గేల్‌, వైల్‌ అను శా న్ర్రజ్ఞులను ఆకర్షించెను. వారు
దీని అభివృద్ధికై మోర్స్‌కు చాల సహాయపడిరి, అందు
కొనిన సిగ్నల్స్‌ను తనకు తానుగా లెనులో మరొక
భాగమునకు అందించ గల “రిలే? సాధనమును 18896 లో

మోర్స్‌ రూపొందించెను. తర్వారా సుదూర వార్తా

ప్రసౌరము సాధ్యమయ్యిను. 1887లో |పొఫెసర్‌ వెల్‌
సవాయముతో (ప్రసార శేంద మువద్ద చేతితో సిగ్నలులను
రూపొందించగల “కీ?” సాధనమును మోర్స్‌ రూపొందిం
చెను, గ్రావాక సాధనమును కూడ అతడు సవరించెను,
పాత విధానములోని పెన్సిలుకు బదులు ఒక ఉక్కు
కోలమును ఉపయోగించెను. “VV” లకు బదులు “చుక్క =
గీత? సంశేతనులతో అన్ని అక్షరములకు, సంఖ్యలకు,
విరామ గుర్తులకు అనువగు ఒక కోడ్‌ను రూపొందిం
చెను, 1887, అక్టోబరులో అతడు ' కేవియట్‌ (తన ఊవాలకు
సమ|గరూపమును ఇచ్చి మూడు నెలలలో సేశుంటుకు
దరఖాస్తు చేసెదనని) అర్జీ* సమర్పించుకొ నెను.

చుక్క - గీత రికార్జుచేయబడునప్పుడు ఉక్కుకలమును
కదుపు లీవర్‌ * వ్యత్యాస కాల విరామములు కల రెండు
స్పష్ట మైన శబ్దములను చేయుట 1844 లో వెల్‌ గమనించెను:
ఈ శబ్ద భేదముల గమనికచే “చుక్క - గీత? గమనిక
వీలగుటచేత రి కార్డింగు విధానమునకు స్వస్తి జరిగాను.

మోర్స్‌కు పేఖుంటు వచ్చుటకు ముందుగనే 1846 లో
చెయిన్‌ ఒక విద్యుత్తు రాసాయనిక తంతి [పసార విధాన
మును కనుగొనెను. ఈ విధానమునందు పొటాసియమ్‌
చేనైడ్‌ (దావకముతో తయారైన కాగితము ఉపయో
గింపబడెను, ఇనుప తీ? చ్వారా ఈ కాగితము చెకి
విద్యుత్తు (ప్రవహించినపుడు విద్యుత్తు రాసాయనిక విసరీ
కరణము జరిగి కాగితముపై నీలిరంగు గురు పడు
చుండెను. శకాని, ఈ విధానము వీశెంటునకు అంగీక
రింకపబడక పోవుటయేకాక చివరకు నిషేధింపబడెను,
1843 అక్టోబరులో మోర్స్‌కు పేఖుంటు లభించినది,

టెలి గాపు విధానములు, పరికరములు : నేడు (పపంచపు
మారు మూలలకు తంతి విధానము విస్తరించి ఉన్నది. ఈ
విధానములలో చాల ఛాగము ఇంకను మోర్స్‌ రూపొందిం
చిన ఆది పద్ధతులపై ననే ఆధారపడి ఉన్నది. అనేక ములగు
కొత్త విధానములు కూడ అమలులోనికి వచ్చినవి, అన్ని
విధానములు కూడ ఏదో ఒక కోడ్‌ ను ఉపయోగించుచున్న వి,
చాదాపు అన్ని కోడులును “మార్కింగ్‌, స్పేసింగ్‌ * అను
రెండు సంకేత స్థితులను కలిగి ఉన్నవి. ఇందుకు కావలనిన
విద్యుత్తు వలయములు అవలంబింపబడుచున్న విధానము పె
ఆధారపడి ఉండును. బుజు (D,C,) విద్యుత్తు విధానములో
ధన విద్యుత్తు గాని, బుణ విద్యుత్తు గాని వలయములో
(పవహించుట “మార్కింగ్‌ "ను, విద్యుత్తు [పవహింప
కుండుట “న్న్పేసింగ్‌ ను తెలియజేయును, ధన విద్యుత్తు
ఒక సంకేత స్థితికి, బుణ విద్యుత్తు రెండవ సంకేత స్థితికి
వాడుట అమలో ఉన్న మరొక పద్ధతి, కంపన విద్యుత్తును

378

ఉపయోగించు తంతి విధానములో కంపన విద్యుత్తు ఉండుట,

లేకపోవుట వై శెండు సంశేత స్థితులను తెలియ జేయును.
పటిక
అ
యూరప్‌ ఖండమునకోడ్‌ మోర్స్‌" కోడ్‌

వరమాల
A em A oem
B ఇ=o90 B =oee9
C =om9 C ee ©
DD i D =eo
E ఆ © E ee 1 యూనిట్లు
'F ccm 0 F eme
G =m 9 X GCG =m9
H eeee 3 H eeee
| ee | ee.
J em m= J =om9
K =om K =ou .
L om ee L = $5యూనిట్లు*
M mu M =u
N =o N =e
OO mmm O © e
Pisa mas -P eeeee
Q mmm Q come
R emo R © ee
5 300 S$ eee
Ta T = శి యూనిటు
U com U com i
V eeom V ceom
W em =m W emu
X =oom X em oe
Y =m Y eco oo
2 99 2 606 9
అంకెలు
kL]
1 mmm 1 emme
2 commu 2 com 00
3 ecm mn 3 emo
4 cecum 4 coo
5 e909 5 =m
6 జm0009 6 eeee09 :
7 == 0009 7 జా Kk
8 =m m0 8 =oe000
9 mmm me 9 mom
0 mmm 0 జూ 7 యమూనటు
విరామ గుర్తులు

) )

) )

) em mn 90 ) e009

:) == 000 :) mem © ©
i) i) eee oe

-) = e000 -) eee oem oe
!) =m oom |) === me

~~ ——_—న—_——~

0)
0)
°
వామ ———న——~—

~~

(/) =oeomm9 (/) com
() =m ( eee m9

) se000 90 99
(') mom 9 (') eem=oe moe

(") eeme0 m9 9

రెండు సంకేత స్థితులకు రెండు ప్రత్యేక పౌనః పున్యములను
వాడుట మరొక పద్ధతి.

బలి గాఫు
మోర్స్‌ కోడునందు చుక్క (డాట్‌), గీత (డాష్‌) అను
రెండు సంకేత మూలములు ఉపయోగింపబడుచున్నవి. గీత
యొక్క కాల వ్యవధి చుక్క యొక్క కాలవ్యవధికి
మూడు కెట్లు, చుక్క యొక్క. కాలవ్యవధి (ప్రసార వేగమును
బట్టి మారుచుండును, చుక్క, గీతల కలయికలచే అకర
ములు, విరామగుర్తులు పర్పరుపబడినవి.
అకరముగాని, అంకెగాని, విరామగుర్తుగాని (ప్రసారము
అగుటకు వలయు చుక్క, గీతల కలయికలో (పతి శెండు
మూలముల మధ్య ఒక చుక్కకు సరిపడు కాలవ్యవధి
ఉండును. రెండు అకరముల మధ్య గాని, అంకెల మధ్య
గాని, విరామగుర్తుల మధ్య గాని ఒక గీతకు సరిపడు
కాలవ్యవధి ఉండును, కెండు మాటల మధ్య కాలవ్యవధి
7 చుక్కల కాలవ్యవధికి సమానముగ ఉండును, ఆంగ్ల
భావలో తీగెలపె గాని, నిస్తంత్రీ విధానమందు గాని
(పసారమునకు అనువుగ తయారుచేసిన అంతర్జాతీయ
మోర్స్‌ కోడ్‌ మొదటి కాలములోని పట్టికలో చూప
బడినది, తరచుగా వాడబడు విరామ గుర్తులకు కూడ
ఈ పట్టికలో కోడ్‌ పొందుపరుపబడినది,
జలాంతర్గత కేబిలు తంతి విధానములో ' శకేబిల్‌కోడ్‌ *ను
ఉపయోగించుచున్నారు. ఈ కోడ్‌ కూడ మోర్స్‌ కోడ్‌
పైననే ఆధారపడినది. కాని, ఇందు చుక్క - గీతల కాల
వ్యవధిని సమానముచేసి, వీని చైవిధ్యమును సిగ్నలింగు
స్థితుల మార్పులవల్ల కలిగించుచున్నారు, సాధారణముగా
చుక్కలకు బుణ విద్యుత్తు; గీతలకు ధన విద్యుత్తు ;
విరామమునకు విద్యుత్తు లేకుండుట వాడుకలో ఉన్న
పద్ధతి. చుక్క, గీత, విరామము మూడింటికి కూడ
కాలవ్యవధి సమానమే, చుక్క, గీతల మధ్య కాలవ్యవధి
ఉండదు, రెండు అకరముల మధ్య కాలవ్యవధి ఒక
చుక్క యొక్క కాల వ్యవధికి సమానము, రెండు మాటల
మధ్య కాల వ్యవధి మూడు చుక్క లయొక్క_ కాలవ్యవధికి
సమానము, ఇందుమూలముగా (పసార వేగము అధికము
అగును, చుక్క, గీతలకు నిర్దేశించిన కాలవ్యవధిలో నూ టికి
85 నుండి 75 పాళ్ళవరకు మాత్రమే విద్యుత్తును తీగల
లోనికి పంపి మిగతా కాల వ్యవధియందు తీగెను “ఎర్‌?
చేయుట వాడుకలో ఉన్నది.
రేడియో బలి గాఫు విధానమందును, తీ7ాలపె
(ప్రసరించు బవువావాక ర్రైవణ పౌనఃపున్య తంతి విధాన
మందును “మార్కింగ్‌ *, *“ స్పేసింగ్‌ *” అను రెండు సంకేత
న్థితులు మాత్రమే వీలగును. అందుచేత చైన ఉదావారించిన
చుక్క, గీత, విరామము అను మూడు సంకేత స్థీతులు కల
కోడ్‌ ఈ విధానములకు వీలుకాదు, అందుకేత శేవిలు

అంకెలు,

379

"బలి గాఫు
కోడ్‌ను సవరించి ద్వి విద్యుత్తు కేబిలుకోడ్‌ను సృష్టీంచిరి,
ఇందుమూలమున శేవిలు కోడ్‌ లోని లాభములను రేడియో
లి గాఫు విధానమునందు కూడ పొందుటయేకాక
జలాంతర్గత కేవిలు వలయములను డ్రవణ పౌనఃపున్య
వలయములకు కలుపుటకు కూడ వీలగుచున్నది. ఈ కోడ్‌
నందు చుక్క 100% మార్కింగ్‌ ఇంపల్ఫొతోను, గీత 100%
స్పేసింగ్‌ ఇంపల్ఫొతోను, విరామము 50% మార్కింగ్‌ , 50%
స్పేసింగ్‌ ఇంపల్ఫ్స్‌ల కలయికతోను రూపొందించబడును.
కాల. విభజన బహువావాక విధానముపై పనిచేయు
ద్వివాహక రేడియో ఖలిగాఫు విధానమునందు ఇంకను
ఇతరములగు మార్పులు చేయబడినవి.

అయిదు యూనిట్ల కోడ్‌నందు సమాన వ్యవధి కల
5 సంకేత మూలముల కలయికచే అకరము గాని, అంక
గాని, విరామగుర్తు గాని ఏర్పడును. [పతిమూలమున్నూ
మార్కింగ్‌, స్పేసింగ్‌ లలో ఏదో ఒక స్థితిని కలిగి ఉండును,
అందుచేత, ఈ అయిదు మూలముల కొలయికలచే కలుగు
మొత్తము కలయికలు 25 =లీ2, ఈ లీ? లో ెండు
కలయికలను షిఫ్ట్‌ సిగ్నల్‌లుగా వాడి, మిగతా 80 కల
యికలను 60 కలయికలుగా ఉపయోగించుచున్నారు.

తంతి (ప్రసార వేగము: తంతి విధానమునకు ఎన్న దగిన
సేవచేసిన ప్రఖ్యాత (ఖైంచి శాస్త్రజ్ఞుడు బోడో పేర తంతి
(పసార వేగమునకు “బాడ్‌ * యూనిట్‌ గా నిర్భయించ
బడినది. సిగ్నలింగు కోడ్‌ నందలి అతి చిన్న మూలము
యొక్క విలోమ కాలవ్యవధి (సెకనులు) బాడ్‌గా నిర
యింపబడినది. అనగా సెకనుకు (పసారము చేయబడు
అతి చిన్న సంకేత మూలముల (చుక్కల) మొత్తమునకు
ఇది సమానము.

పరికరములు : చేతితో పనికేయు తంతి విధానమునందు
వాడుకలో ఉన్న కొన్ని ఉపకరణములలో ఏక విద్యు ద్వా
వాక (ప్రసారసాధనము ఒకటి. ఇందులో రెండు అడ్డు కట్టల
మధ్య ఒక ఇరుసుపై చలించు తులాదండము ఒకటి కలదు.
ఒక (స్ప్రింగ్‌ ఒత్తిడి వలన ఈ తులాదండము సాధారణ
ముగ వెనుక అడ్డుకట్టను ఆనుకొని ఉండును. మరొకరకము
ద్వి విద్యుద్వావహాక [పసార సాధనము, ఇందులో తులా
దండము పొడవునా శెండుగా చీరి ఉండి, ఒకటిగా
చరించుటకు అనువుగా ఉండి, ఒక ఇరుసు వెన అమర్చబడి
ఉండును. “కీ” మామూలు స్థితిలో ఉన్నప్పుడు లైనుకు
ఘటమును ఒక విధముగాను, *కీ* (్రేరిత స్థితిలో ఉన్నప్పుడు
₹లనుకు ఘటమును వ్యతి రేక పద్ధతిలోను కలుపును.
మూడవరకములో (ధ్రువీక రింపబడని (గావాక యంతము
లేదా సౌండరు ఉండును, ఇందు ఒక ఆశ్మేచరును, దానికి

బీగింపబడి ఒక ఇత్తడి తులాదండమును కలవు. ఈ తులో
దండము సరిపుచ్చదగు శెండు అడ్డ కట్టల మధ్య చలించు
చుండును. తీ? చుట్టయందు విద్యుత్తు (పవహించునపుడు
గర్భము (కోరు) లు అయస్యాంతీక రింపబడి ఆశ్మేచరును
ఆకర్షించును. మామూలు స్థితిలో తులాదండము “న్చేసింగ్‌*
స్థితిలో నుండి ఆర్మేచరు ఆకర్షి ంపబడినపుడు ' మార్కింగ్‌
స్థితిలోనికి వచ్చును. ఇక నాలుగవరకము (థ్రువీక రింపబడిన
సౌండరు. ఆ కారమునందు ఇది (ధ్రువీక రింకపబడని సౌండరు నే
పోలి ఉండును. శాని, గురపునాడా ఆకారపు శాళ్యత
అయస్కాంతము ఒకటి దీని అడుగున బిగింపబడి ఉండును.
ఈ అయస్కాాంతపు (థువములు రెండును విద్యుదయ
స్మాంత గర్భములకు సరిగా (క్రింద వచ్చునట్లు అమర్చబడి
ఉండును. ఇందలి విద్యుదయస్క్మాంతపు తీగ చుట్ట
డిఫశెన్షి యల్‌ పద్ధతిలో చుట్టబడి ఉండును.

పైన ఉదావారించిన (పసారక, |గావాక పరికరములు
“రిలే” అనడు మరియొక ముఖ్యసాధనము
కలదు. ఇది అతి సున్నిత మయినది. అందు చేత అత్యల్ప
విద్యుత్తు (పనరణదేత నే గ్రేరితము అగును. తంతి
(పసారమునందు దూరమునుండి తీగ చ్వారా వచ్చు
విద్యుత్తు సాధారణముగ సౌండరును _్రేశేపించ లేనంత
తక్కువగా ఉండును, కాని, ఈ తక్కువ విద్యుత్తు చే “రిలే?
(్రేశేపింపబడి స్థానికమగు మరొక వలయమును పూర్తి
చేయుట చ్వారా [గాహక యం|త్రమునకు తగు విద్యుత్తును
(పనరింప జేసి దానిని (_్రేశరేపించును, రిలేలలో కూడ
(ధథ్రువీక రింపబడినవి, (థ్రువీక రింపబడనివి అని శెండు
రకములు కలవు. |ధువీక రింపబడని రి లేయందు అయస్కాంత
శేత్రము పూర్తిగా సిగ్నలు విద్యుత్తుచేత నే ఉత్పత్తి చేయ
బడును. అందుచేత (థువీక రింపబడని సౌండరులళో వలెనే
అయస్కాంత కే[తమును ఉత్ప త్రి చేయు విద్యుత్తు (ప్రవాహ
దిశపై రిలే (పవర్శన ఆధారపడదు, కాని, (థువీకరింప
బడిన రిలేయందు విద్యుత్తు (పవావా దిశ [పాముఖ్యమును
వహించును, శాశ్వత అయస్కాంతము యొక్కయు, తీగ
నుండి వచ్చు విద్యుత్తు (పవాహము వలన కలిగిన విద్యుదయ
సాంతము యొక్కయు కలయిక వలన వచ్చు ఫలితము పై
ఈ రిలే ఆశ్మేచరు కదలిక ఆధారపడి ఉండును. అందుచేత
(ధువీక రింపబడిన సౌండరులోవలె తీ? నుండి వచ్చు
విద్యుత్తు యొక్క (ధువముపై ఆశ్మేచరు కదలిక ఆధారపడి
ఉండును.

వలయములు : సంకేతముల ప్రసారము (గ్రహణము
నందు అవలంవబించు విధానములను బట్టి తంతి వలయములు
వర్గీకరింపబడినవి. శెండు కేందముల మధ్య ఒశేమారు

కాక్క,

380

ఒకే సందేశమును లైనుపె పంపుటకు అనువగు విధానము

నకు “సిం ప్లెక్స్‌ విధానము? అందురు. రెండు కేం దముల
మధ్య ఒశేసారి లెనువై ఇరువైపులనుండి ఒక్కొక్క-

పొండర్‌

చితము - |
ఓన్‌ సర్యూ్యూట్‌ విధానము

సందేశము పంపుటకు అనువగు విధానమునకు “డూ ప్లెక్స్‌
విధానము” అందురు. ఇరు వెపులనుండి రెండేసి సందేశ
ములను ఒకే మారు ఒకే లెనుపె పంపుటకు అనువగు
‘ ౨౯ D అ దురు.
విధానమును క్వా(డు పిక్స్‌ విధానము 0

8&7 B

సొండర్‌

క్యాటకీ శ్యాటరీ be
చ i

చిత్రము అ
కోజ్‌డ్‌ సర్యూూట్‌ విధానము
తంతి వలయములో చుక్క, గీత (ప్రసారమునకు ఒకే
(థువపు విద్యుత్తును ఉపయోగించి మధ్య విరామములకు
విద్యుత్తు |పవావాము లేకుండ చేయబడును. ఇది ఏక
విద్యుత్తు విధానము అనబడుచున్న ది. ద్వి విద్యుత్తు విధానము
నందు చుక్క ,గీత

అయిశే, ఓపెన్‌ సర్క్యూట్‌ విధానములో “కీ? నొక్కి నపుడు
మా(తమే లైనులో విద్యుత్తు (పవహించును, కోజ్‌డ్‌
సర్క్యూట్‌ విధానము దీనికి విరుద్దముగా ఉండును. ఓవెన్‌
సర్యూూట్‌ విధానము [చూ. చిత్రము - 1] నందు కీ
నొక్కినంత నే కీ యొక్క ముందు అడ్డకట్ట చ్వారా బ్యాటరీ
వనుకు కలుపబడును, లెనునందు [ప్రవహించు విద్యుత్తు
రెండవ కేందము వద్ద కీ యొక్క అడ్డు కట్టకు కలుపబడి
ఉన్న “సౌండరు?ను పని చేయించును. క్లోజ్‌డ్‌ సర్యూూ్యూట్‌
విధానము [చూ. చితము - 2] నందు శెండు కేం దముల
లోను 'కీ'ల యొక్క వెనుక అడ్డు కట్టల చ్వారా
బ్యాటరీ సౌండరుకు వరుసలో కలుపబడును. ఏ దేని
“కీ” ని నొక్కినపుడు వలయము తెగి రెండు స్టేషనుల
లోను కల సౌండర్గ స్థితి మారును,
ఓపెన్‌ సర్యూ్యట్‌ విధానమునందు సిగ్నలు [ప్రసారము
కాబడిన వ్యవధిలో మాత మే విద్యుత్తు (పవహించుటవలన
విద్యుత్తు ఆదా అగును, కాని, అనేక కేం దములు కల
చాల పొడవగు లెనులందు (పతి కేం దమువద్దను చ్యాటరీ
అవసరమగుట వలన ఓపెన్‌ సర్క్యూట్‌ విధానము కంచు
కోజ్‌డ్‌ నర్యూూట్‌ విధానమే ఆదా అయినది. లెనుపె
రెండు శేం[దములు మాత్రము ఉన్నపుడు ఓపెన్‌
సర్యూ్యట్‌ పద్ధతియు, లెనుపై ఎక్కువ శేం[దనులు
ఉన్నపుడు క్లోజ్‌డ్‌ సర్క్యూట్‌ విధానమును ఉపయోగ
ములో ఉన్నవి,
ద్వి విద్యుత్తు విధానము ఏక విద్యుత్తు విధానముకం"ు
ఉ తృమమయినది. చాల పొడవగు లెనులందు అధికమగు
తాహతు ఉండుటచే ఏక విద్యుత్తు విధాన తంతి (పసారములో
ఎక్కువ వేగము సాధ్యము కాదు. ద్వి విద్యుత్తు విధానము
అట్టి i నులను

గాల్వనో మీటరు క గాల్వనో మీటరు !

వ్యతి రేక (ధ్రువ శ a నిర్విద్యు
విద్యుత్తుల చే ప్రస కరించుట
రిం,పబడును. ఏక (డి స్పా రి) యే
విద్యుత్తు విధా రశ కాక (గ్రావాక
న ము'్ఞే నందు యం|తమునందలి
విద్యుత్తు యొక్క స్థానిః శేష అయస్కాం
(ధువమునకు గాక శత్తమునుకూడ
En ము ఖ్థ ము నిర్మూ లించు టచే
లేదు. చిత్రము - 8 ఎక్కువ వేగము

ఏక విదుతు కల తంతి |పసా

i ర= ద్వి విద్యుత్తు సిం ప్లెక్స్‌ వలయము E
విధాన వలయము = రము వీలగు

లను “ఓపెన్‌ సర్యూ్యట్‌ విధానములో గాని, “క్లోజ్‌డ్‌
సర్క్యూట్‌ విధానము'లో గాని ఉపయోగించవచ్చును.

చున్నది, రెండు శేందములను కోలుపునట్టి ద్వి విద్యుత్తు
సింప్లెక్స్‌ వలయము చితము _ 8 లో చూపబడినది,

381

“కీ5 లు (గ్రావాక స్థితియందు ఉన్నపుడు లేను
రిలేలకు కలుపబడి ఉండును, ఘటములు వలయములోనికి
శావ్కు వేని “కః ని (ప్రసార స్థితికి శెచ్చినపుడు లైను క్రీ
యొక్క_ మధ్యభాగమునకు అంటుకొని ఉండుటచే
ఘటమునకు కలుపబడును, “కీ మార్కును [పసారము
చేయునపుడు ఘటము యొక్క_ ధన(ధువమునకు, స్పేస్‌ను
(ప్రసారము చేయునపుడు ఘటము (జ్యాటరీ) యొక్క బుణ
(ధువమునకు కలుపబడును, రెండవ కేందమువద్ద
సౌండరు మా(త్రము వైనుశే కలుపబడి ఉండును.

డూప్లెక్స్‌ విధానము : డూ ప్లెక్స్‌ విధానపు పుట్టుక
తంతి ([ప్రసారపు పురోధివృద్ధిలో ఒక ముఖ్య ఘట్టము,
డూప్లెక్స్‌ విధానము లెను స్థాపన వ్యయమును చాల
తగ్గించును, ఈ విధానము 1858 లో జింటల్‌ చే నిర్శింపబడి
అనేక ఘట్టములలో (ఫ్రిశ్చన్‌, హార్డీ, హావీ సెడ్‌ మున్నగు
వారిచే 1877 వరకు అభివృద్ధి చేయబడెను. ఈ విధానము
లోని వలయమునందు * బేలన్స్‌ జాక్సు” అని పిలువబడు
ఒక కృతి మృలెను అవసరము, ఇది కేందముల మధ్య గల
లైను యొక్కయు, శెండవ శకేందము వద్ద (గావాకము
యొక్కయు నిరోధము (శెసిన్టెన్స్‌), తావాతు (శకెపాసి
బన్‌) లకు సరియగు విలువలను పొంది ఈ విధానమును
సరిగా పని వేయించును.

ద్వి విద్యుత్తు డిఫరెస్టియల్‌ డూపఫైెక్స్‌ విధానము :

ఉద్భవించు అయస్కాంత త్స్వము రెండు చుట్టలందును
వ్యతి రేకించుటచేత రిలే (గ్రే శేపింపబడదు. కాని, ఈ రెండు
చుట్టలలోను వరుసలో వచ్చునట్లు విద్యుత్తు (పవహించిన
రిలే గ్రేశేపింవబడును. చైను మీదుగా దూర శకేందమునకు
(పవహించు విద్యుత్తు ఇందులోని ఒక భాగము ద్వారా
(ప్రవహించును. కృత్రిమ లైనులో (పవహించు విద్యుత్తు
రెండవ భాగములో (పవహించును, రెండవ భాగములోని
(ప్రవావాపు దిక్కు మొదటి భాగములోని ప్రవాహమునకు
వ్యతిరేకముగా ఉండుటచే, ఈ విద్యుత్తు (పవావాములచే
పుట్టు అయస్కాంత త్త్వ్వములు ఒకదానిని ఒకటి వ్యతిరే
కించుటవలన (పసార కేం దమునందలి రిలే ((్రేశేపింవ
బడదు.

రెండు శేందములు స్పేసింగ్‌ స్థితిలో ఉన్నప్పుడు
రెండు కేం దములలోని ఘటముల బుణ |ధువములూ
వనుకు కలుపబడును. కెండు ఘటముల వోల్డేజి సమాన
మైనందున లెనునందును, లెనుకు కలుపబడిన రిలే
ఛాగములందును విద్యుత్తు ఉండదు. రిలేలోని
కెండవ భాగమగు ేలెన్సింగ్‌ తీగ చుట్టయందు బుణ
విద్యుత్తు ఉండును. అందుచేత రిలేలు _ేశేపింపబడి
స్పేసింగ్‌ స్థీతికి వచ్చును, రెండు కేం దములును
మార్కింగ్‌ స్థితియందు ఉన్నపుడు రెండు కేందముల లోని
ఘటము (వ్యాటరీ) ల ధన్మధువములు లైనుకు కలుపబడి

కాని,

చిత్రము - 4లో ఈ విధానమునకు అనువగు వలయము డలెనులందు విద్యుత్తు లేకుండ చేయును. కాని, రిలేలలోని
చూపబడినది. oe బేలెన్సింగ్‌ తీగ
రెండు కేం| ద ముల wn వౌ చుటలయందు
) & =. డిఫరెన్టి యల్‌ రిలే డిఫరెన్టి యల్‌ రిలే fy తు
వద్ద రిలే” లు TT: 1 శెను py zB TF ధన విద్యుత్తు
డిఫరెనియల్‌ గా ప్రసా (వసా ఉండును. అందు
ns

చుట్టబడినవి, రణ - రిణీ చ్రేత్ర రిలేలు
ఇందు తీ? చుట్ట aw a (పేశేవింపబడి
ఇన్సు లే్చెడ్‌ = == మార్కింగ్‌ స్థీతికి
శ్రీగెతో రెండు = = వచ్చును. “శి
సమ ఛాగములుగ గర్‌ సౌండర్‌ కేం|[దముమా
= = 8 సి :
చు ట్టబడును. క { BR = గాంగ్‌ స్థితిలోను
శెండు భాగము in, 3 [ | “ps కేం దము
లందును తీాఒకే శౌ ప కా శా స్పేసింగ్‌ స్థితి
చుట ' లోను ఉన్న పృుడు

వరక బె చిత్రము - 4 ఎప
బడును.ఈ రెండు ఆ 0] నున దు
అనల. ౪ ద్వి విద్యుత్తు డిఫశెన్షి యల్‌ డూవ్లెక్స్‌ విధానము చెండు శేంద
సిన కొనకు ఘటము కలిపి, వలయములు పూర్తి ముల విద్యుత్తు కలియుటవలన రిలేలో లెనుకు

చేసి, రెండు భాగములందును ఒకే విలువగల విద్యుత్తు
(పవహిందునట్టు చేసిన విద్యుత్తు [వవావా ఫలితముగా

కలుపబడిన తీగాచుట్ట యొక్క అయస్కాంత కేత్రము
లు

జేలెన్సింగ్‌ తీగ చుట్టయొక్క అయస్కాంత తేత్రము

382

.

బలిగావు

కంచు అధికమగును. అందుచేత “A శేందములోని కిశే B_ శేందము నుండి తీగెపె ఏచేని విద్యుత్తు A= కేంద
చ్చేసింగ్‌ స్థితికి, “B' శేందములోని రిలే మార్కింగు మునకు వచ్చిన, ్మ- శేందమువద్ద జేలెన్సింగ్‌ చెడి సౌండరు

స్థితికి చలించును, Lt $7 Uv
అటులనే “A

శేం [ద ము స్చే
సింగు, “B'* కేం
[దము మార్టింగ్‌
స్థితిలో ఉన్నపుడు
“A? రిలే మా
ర్కింగ్‌, “B°ర8లే
స్పేసింగ్‌ సితిలో
థి

ము-5లో ద్వి చిత్రము -5
నీ .భుర్భ త్వ బక

ర్వి విద్యుత్తు |బిడ్డి డూప్లెక్స్‌ విధానము
డూవెక్స్‌ విథా
౧

డో శే. పి ౦ ప
బడును.
క్వాడుప్లెక్స్‌
వి థా నము:
చితము - 6 లో
క్వా [డు ప్లై క్స్‌
విధానమునకు
అనువగు వల
యము చూపబడి
నది. ఇందు ఒకే
క్రీగెకు ఇరు చివ
రల ఉన్న రెండు
శకేం|ద ములలో
ఒకదాని నుండి
మరొక దానికి

నమునకు అనువగు వలయము చూపబడినది. ఈ విధానము శెండేసి చొప్పున మొత్తము నాలుగు వార్శలను ఒకే

పీట్‌స్టన్‌ |బిడ్డి సూత్రమ్మువే ఆధారపడి ఉన్నది. “*కీవ మారు (పసారము చేయవచ్చును. విద్యుత్తు పరిమాణముతో
బ్‌ జ అ

బితిలో ఉన్నను చేలెన్సింగ్‌ బాక్స్‌ సరిగా కూర్చబడినచో A- నిమిత్తము లేకుండ విద్యుత్తు (ధువ విచకతను అనుసరించి

థ

కి రిల గరిలీ

శక
తాకు (కాలు క ల ల జనిదు అలి

బేలన్స్‌

చితము - é

శ్వాడ్రు ప్లెక్స్‌, నిఖణానము

శేందమువద్ద విద్యుత్తు, (లెను వలయము, బేలెన్సింగ్‌ వలయ మాతమే పనిచేయు ద్వి వి

ద్యుత్తు డూప్లెక్స్‌ విధానమును,

ముల మధ్య సమముగ విభజింపబడును. అందుశకేత .LE ల (ధ్రువ విచక్షణతతో నిమి తృము లేకుండ విద్యుత్తు పరిమ*ణ
వద వోల్డేజి సమమె సౌండరు (పీశేపింపబడదు. శాని, మును అనుసరించి మా(త్రమే పనిచేయు ఏక విద్యుత్తు
© 3

383

బరి గాఫు
డూసెక్స్‌ విధానముతో కలిపి 1874 లో ఎడిసన్‌ ఈ
క్వా[డు్లెక్స్‌ విధానమును (ప్రవేశ పెన్షను. ఈ విధాన
మునకు అనువగు వలయములను అనేక విధములుగ
రూపొందించనగును.

బహుస్రోతస్సు (మల్టీ పైక్స్‌) విధానము : (సోతస్సును
పౌనఃవున్యవి భాగములుగా విభజించుట అనునది బహు
(సోతస్య (శ్రవణ పౌనఃపున్యవి ధానమునందు వాడబడు
చున్నది. కాల విభాగ జనిత బహుస్రోతస్సు విధానము
నందు లైను కొంతకాలముపాటు ఒక (సోతస్సునకు,
తరువాత అంతే కాలముపాటు మరొక సోతస్సునకు =
ఈ విధముగ అశేక [సోతస్సులకు _ కలుపబడును. (లైను
చివరలందు ఒకే సమయమునకు ఒకే స్థానమునకు వచ్చునట్లు
తిరుగు విభజన చక్రములు ఉండును. ఈ చక్రములు
గడియార సొధనములవచే కాని, ఫోనిక్‌ చక్రముల చే కాని
త్రిప్పబడును. చైను [సోతస్సునకు కలుపబడిన కాలములో
ఒక అతరము గాని, అంకె గాని, విరామ గుర్తు గాని
(పసారము కావింపబడును. బోడో 1874 లో € _ (పోత
స్సులు కల విధానమును రూపొందించెను.

న్వతశ్చలిత (ఆటో మాటిక్‌) తంతి విధానము: మానవ
(ప్రేరిత తంతి విధానములందు పనిచేయువాని శక్తిని బట్టి
తంతి (పసారవేగము, తంతిపసార నిర్జుష్టత పరిమితము
అగును. స్వతళ్చలిత విధానములో ఎక్కువ వేగము
సాధ్యము అగును. అందుచేత అధిక వ్యయముతో కూడిన
పొడవగు జలాంతగ్గత శేబిల్‌ విధానములందు స్వతశ్చలిత
విధానము వాంఛనీయము. ఈ స్వతశళ్చలిత విధానములో
వార్శలు లిఖింపబడుట (పశ్యేక సౌకర్యము.

వార్తలను లిఖించు తంతి విధానమునకు (శ్రీకారము
చుట్టినది మోర్స్‌ శా(స్ర్రజ్ఞుడు. ఈయన రూపొందించిన
యంత్రమును * మోర్స్‌ ఎంబోసనర్‌ * అందురు. ఇది అంత
సుకరము కానందున 1854 లో *“ మోర్‌ - ఇంకరు'
రూపొందింపబడెను. మోర్‌ - ఇంకరునందు ఒక విద్యుత్తు
అయస్కా౭తము కలదు. దీని ఆశర్మేచరునకు కలుపబడి
ఒక చ|కము ఉండును. చ|క్రమునకు సిరా పూయు పద్ధతి
అమర్చబడి ఉండును. ఈ చ[కము ఒకే వేగముతో కదులు
ఒక శాగితపు శేపు పైకి వచ్చి ఉండును. ,లెనునుండి
వచ్చు విద్యుత్తు విద్యుదయస్థాంతములోనికి (పవహించు
నపుడు ఆశ్మేచరు కదిలి సిరాపూసిన చక్రము కాగితపు
శుపువె చుక్క, గీతలకు అనుగుణముగా పొట్టివి, పొడు
వెనవి అగు గీతలను గీియును.
పస్‌ రికార్డరు : పొడవగు జలాంతర్గత శకేవిలు
వలయము. లందు నిరోధకశ క్రి, తావాతు (కెపాసిశున్స్స్‌)

చాల ఎక్కువగ ఉండును. ఇన్సులేషను సమస్యవలన అధిక
ముగా వోల్లేజి చవెంచ వీలుపడదు. అందుచేత (గ్రాహక
కేం దము వద్దకు వచ్చు సంశేతములు చాల బలహీనముగా
ఉండును. అదియుగాక, ఈ సంకేతములు కొంత వికృత మై
(డిస్టార్టెడ్‌) ఉండును, ఇట్టి సంశకేతములను అందుకొను
టకు అతి సున్నిత మైన పరికరములు అవసరము. 1659 లో
విలియమ్‌ తామ్సన్‌ (లార్డ్‌ కెల్విన్‌) అను విజ్ఞాని దీనికి
అనువగు సాధనమును రూపొందించెను, చిత్రము - 7 తో
చూపబ*న ఈ సాధనమును సెఫన్‌ రికారరు అందురు.

చిత్రము = 7

సైఫన్‌ రికార్డరు

ఇది మూవింగ్‌ కాయిల్‌ గాల్వనీ మీటరు పద్ధతిపై పని
చేయును. అతి సన్నని తీగాతో మెత్సని ఇనుప గర్భము
(కోరు) పై చుట్టబడిన తీగాచుట్ట (౦) ఒకటి కలదు.
శేత్రమంతయు ఒకే బలము గల ఒక గట్టి అయస్కాంత
కేత్రమునందు ఈ తీ చుట్ట (వేలాడగట్టబడి ఉండును,
అయస్కాంత కేత్రము శాశ్వత అయస్కాంత మువలన
కలుగును. గట్టిగా లాగి కట్టబడిన తీశాను (౪) ఆధార
ముగా చేసి కొని తేలిక అగు అల్యూమినియము వాహకము
(K) కలదు. పె తీగాచుట్ట ఈ అల్యూమినియము
వాహాక మునకు పట్టుదారములచే కట్టబడి ఉండును. ఈ
వావహాకమునకు ఒక సున్నితమగు గాజు నెఫన్‌ కట్టబడి
ఉండును. నైఫన్‌ ఒక చివర సిరాబుడ్డిలోనికి పోయి
ఉండును. నైఫన్‌ రెండవ చివర ఒకే వేగముతో నడచు
కాగితముపె ఆని ఉండును. ఇట్లు ఆని ఉండుటచే ఏర్పడు
ఒరిపిడిని నిర్మూలించి రికార్డరుయొక్క- సున్నిత త్వమును
వెంచుటకె గట్టిగా లాగి కట్టబడిన తీగ (Ww) ఒక
వై('్రేటరు సహాయమున కొద్దిగా కంపించుచుండును.

384

శేబిల్‌నుండి వచ్చు విద్యుత్తు తీగాచుట్టలోనికి పంపబడి
అయస్కాంత డే|తమును కలుగ జేయును. ఈ అయస్కాంత
జేతము యొక్కయు, శాశ్వత అయస్కాంత కే [తము
యొక్కయు ఘర ణచేత త్రీగెచుట్ల కదులును. ఈ కదలికలు
వావాకమును, తర్ధ్వారా చెఫన్‌ను కూడ కదలించును.
అందుచేత, కాగితము పై ఊర్భ్వముఖముగను, అధోముఖము
గను గితలు గీయబడి గీతలను తెలియ
జేయును.

తరంగ లేఖిని (ఆండ్యులేటర్‌) : ఇది నెఫన్‌ రికార్డరు
కంచు తక్కువ నసున్నితము, ఎక్కు_వ దృఢము అయిన
పరికరము. (పస్తుతము ఇది అన్ని డ్రాన్వ జలాంతర్గత
కేబిలు వలయములందును, స్పంభములపై నడచు తంతి
(పసారములందును, నిస్తంత్రీ (పసారములందును నర్వ
సాధారణముగా వాడబడుచున్నది. అందుకొనిన సంశకేత
ములను ఇది కాగితము పె తరంగ రూపములుగా లిఖించును,
తరంగలేఖని యొక్క_ వేగము నిముషమునకు చాచాపు
మూడువందల మాటల వరకు ఉండును,

న్వతశ్చలిత (ప్రసారిణి (ఆటోమాటిక్‌ (టాన్స్‌మిటర్‌):
చేతితో పనిచేయించు (పసారమునందు కంచు చాల ఎక్కువ
వేగముతో తంతి సంశకేతములను ప్రసారము చేయ గల
సాధనములు కనుగొనబడినవి. (ప్రసారము చేయవలసిన
సంశకేతములకు అనుగుణముగ కాగితపు శేపునందు రం|ధ
ములు గల శాగితమును స్వతళ్చలిత (ప్రసారిణులలో
అతివేగముగా నడచునట్లు చేసి, (ప్రసార వేగమును చెంచు
చున్నారు. ఒక స్వతకళ్చలిత (పసారిణికి
శుపును తయారుచేయుటకు చాల మంది ఆపరేటర్లు
కావలసివచ్చును, పూర్వము ఈ పేపరుశేపును చేతితో
పనిచేయు యంతముల సవహాయమున చేసెడి వారు,
[పస్తుతము శైపు మిషనులోని “కీ_ బోర్డు? వంటి
కీ బోర్డులు కలిగి సులువుగా పనిచేయు సాధనములు కను

చుక్క,

కావలసిన

గౌొనబడినవి, ఈ సాధనముల వలన (పసార కాలమును,
(గ్రమయును తగ్గుటయేకాక, అధిక వేగము సాధ్య
మయ్యెను,

వీట్‌ స్ట్రన్‌ ఒక న్వతశ్చలిత (ప్రసారయం[తమును 1867
నాటికే నిర్మించి ఉపయోగించెను. చిత్రము -రిలో ఈ
యంత్రము సహాయముచే అధిక వేగముతో మోర్స్‌కోడ్‌
నందు సంశేతములను పంపు విధానము చూపబడినది.
కాగితపు కేపు ఒక పళ్ల చక్రము సహాయమున |ప్రసారిణి
గుండ పంపవలయును, పళ్ల చక్రము విద్యుత్తుమోటారు
సవాోయమున తిరుగుచుండును ఈ మోటారు ఒక
రాకరును కూడ ఊగించుచుండును. రాకరు ఒకసారి

XI—49

"బలి గాపు
ఊగునంతలో పేపరుశేపు ఒక బెజ్టమునుండి మరొక
బెజ్జము వరకు కల దూరము ముందుకు నడుచును. జెల్‌
(_కాంకు లీవరులకు బిగింపబడిన "ెండు ప్పంజర్ల చ్వారా

ర 65
సే 900 3 కేపును నడుపు
రం|ధములు

చిత్రము - 8

అధీక వేగముతో మోర్స్‌కోడ్‌నందు సంకేతములను
వంపు విధానము

(పసార నాలిక పనిచేయును. పేపరు శేవుయొక్క ెజ
ముల గుండా చకి, (కిందికి తిరుగ గల వెకర్లు అనుసాధన
ములు ఈ జెల్‌ (కాంకు లీవరులకు అమర్చబడి ఉండును,
ఒక పెకరు దానికి అనుబంధమగు లీవరు (ప్రసార
నాలికను మార్కింగ్‌ స్థితికి, రెండవ పెకరు దానికి అను
బంధమగు లీవరు (ప్రసార నాలికను స్పేసింగ్‌ స్థితికి కొని
పోవును. స్పింగుల నవాోయమున చెలకాంకు లీవర్గు
రాకరు పిన్నులకు అమర్చబడి ఉండును. శకాగితపు "పు
లేకుండ (పసార యంత్రమును నడపిన ఎడల పెకర్ల
సవాయమున ప్రసార నాలిక ఊగించబడి లెనుమీదికి ధన,

బుణ విద్యుత్తులను వరుసగా మార్చి పంపుచుండును,
(ప్రసారిణిద్వారా పంపబడిన సంశకేతములను (గావాకము
వద్ద తరంగ లేఖిని చ్వారా గాని, వీట్‌స్టన్‌ (గ్రావాక
యంతము చ్వారా గాని అందుకొనవచ్చును వీట్‌స్టన్‌

Ct
(గ్రాహక యంత్రమునందు |ధ్రువీకరింపబడిన విద్యుత్తు
అయస్కాంతము ఒకటి ఉండును. దీని ఆశ్మేచరుపె
సిరాపూయబడిన చక్రము ఒకటి ఉండును, విద్యుత్తు

అయస్కాంత కదలికలు నడచుచున్న శకాగితముపై సిశా
గితలుగా రికార్డు చేయబడును,

మ్నదణ తంతి విధానములు : నిర్మాణాత్మక మైన ఇట్టి
విధానము మొదటగా 1846 లో * రాయల్‌ ఇ. హౌస్‌ *
అను విజ్ఞానిచే నిర్శింపబడెను, విద్యుత్తు అయస్కాంతీ

385

బలిగాఫు
కరణచే అంచెలంచెలుగా పనిచేయుచు (పసార శేం[దము
వద్దను, |(గావాక శేందమువద్దను ఒకే విధముగా తిరిగాడి
చక్రములను ఉపయోగించి హౌస్‌ ఈ విధానమును
తయారుచేనెను. (పసార కేంద మునందలి చక్రము యొక్క
(పతి కదలిక లెనుకు ఒక ఇంపల్ఫొను పంపును ఈ
ఇంపల్ఫొనందుకొని (గావాక శేం[దమునందలి చక్రము కూడ
(ప్రసార కేం దమునందలి చక్రమువలె కదులుచుండును,
ఒక అక్షరము, అంకె లేదా విరామగుర్తునకు సంబంధించిన
పల్ఫొబు పూర్తికాగానే విశామము ఇవ్వబడును. ఈ
విరామ సమయములో గ్రాహక కేంద మునందలి చక్రము
ఆగి, సదరు అక్షరము, అంకె లేదా విరామగుర్తును
ముదించును. వాగ్స్‌ మొదలగు శాస్త్రజ్ఞులు ఈ పద్ధతిని
సవరించిరి. వాగ్స్‌ (పసార, (గ్రావాక శేందములందలి
చక్రములు ఒకేసారి ఒశకేస్థానమునకు వచ్చునట్లు తిరిగాడు
పద్ధతిని అవలంబించి యంత్రమును ఆపకుండగనే అక్షరము
లను ము।దించు విధానమును రూపొందించెను,

బోడో ముద్రణ తంతి విధానము 1870 - 1880 మధ్య
వ్యాప్తి లోనికి వచ్చెను. కొంత కాలమువరకు ఇది అన్ని
దేశ ములందును వాడుకలో ఉండెను, అలి పింటరు [చూ.]
విధానము, బహు సోతస్య (శ్రవణఫౌనఃపున్య తంతి
విధానము అమలులోనికి వచ్చిన తరువాత బోడో విధానము
సర్వత విసర్షించబడెను,

బోడో ముదణ విధానము అయిదు యూనిట్ల కోడ్‌తో
పనిచేయును. చితము -9 లో ఒకే దిక్కులో వార్శలను
పంపు బోడో

(నీవ? వితరణ శె

ఉపయోగపడును, పరి భమించెడి [బష్‌ సాధనముచ్వారా
ఈ (పతి విభాగము ఒకదాని తరువాత ఒకటి .లైనుకు
కలుపబడును. వీనికి అనుబంధమగు అయిదు స్పర్శషత్రము
(కాంటాక్ట్‌ బ్లేడ్‌) ల స్థితినిబట్టి లైనుకు ఇవ్వబడిన ఘటము
యొక్క |ధువత నిర్ల యింపబడును. అయిదు 'కీ” లు కల
§ బోర్డు సాధనము వలన కాని, స్వతశ్చలిత |పసారిణి
యొక్క పెకర్ల చేకాని ఈ స్పర్భషత్రముల స్థితిని నిర్భయింప
దగును, |పసార కేం దమువద్ద విభజన చక్రములో ఏరేని
విభాగముపై “|(బవ్‌ ” నడచునప్పుడు వైనులోనికి [పవ
హించిన విద్యుత్తు (గ్రావాక శకేందమువద్ద తత్సంబంధమగు
విభాగమునకు (గావాక విభజన చక్రము యొ క్ర బష్‌ ద్వారా
వచ్చును. తర్గ్వారా విద్యుత్తు ([గావాక యంత్రము నందలి
విద్యుత్తు అయస్యాంతపు తీ7ెచుట్టలోనికి
చానిని పనిచేయించును. ఈ విధముగ అయిదు సంశకేతములు
అందగనే (గ్రావాక యంతము అక్షరమును మ్ముదించును.
ఈ విధానము విజయవంతముగ పనిచేయుట (ప్రసార
శకేందము యొక్కయు, |(గావాక శేందము యొక్కయు
విభజన చక్రములు తమ తమ విభాగముల మధ్య సిం|క్రో
నై జేషనుపై ఆధారపడి ఉండును; ఇది

సాధ్యము,
కదలి - ఆగు తంతివిధానము (స్టార్ట్‌ - స్టాప్‌ టెల్నిగాపు) :
బోడో విధానమునందు అత్యవసరమగు సింక్రో నె జేషను
((పసార (గావాక కేందముల విభజన చక్రములు శెండును,
తమ విభాగములు ఒకే సమయమునకు బఒేే స్థానమునకు
వచ్చునట్లు తిరుగు

(ప్రవహించి

బహు కష
ల

శ్వా (డు E క్స్సు చుండుట) కు బదు
విధానము చూప లుగా ఈ విధా
బడినది. |పసార నమునందు ఒక
శేందము వద్దను, సులభ పరతి
గా వాక కేం అమలు జరుప
[దము వద్దను విభ బడుచున్నది. ఇది
జన చ క ము కూడ రయూనిట్ల
నాలుగు భాగము కోడ్‌ నే ఉపయో
లుగా విభజించ గించును, శాన,
బడినది. ఒక క్ర ఈ విధానము
భాగము ఒకక నందు కోడ్‌ లోని
(స్రోతన్సుగా ఉప చిత్రము - 9 ర్‌యూనిట్లకు
యోగ పడును, ఒకే దిక్కులో వార్తలను పంపు బోడో శ్వా(డు'స్లెక్సు విధానము ముర దు: (దక్ష
(పతి భాగమును ఇంపల్ఫ, వెనుక

అయిదు విభాగములుగా విభజించబడినది. అయిదు విభాగ
ములును కోడ్‌లోని అయిదు యూనిట్లను పంపుటకు

ఒక ఇంపల్ఫ్స్‌ ఇవ్వబడును. మొదటి ఇంపల్ఫ్స్‌ యొక్క
కాలపరిమితి కోఢ్‌లోని ఒక యూనిట్‌ యొక్క

386

కాలపరిమితీకి నమానము. చివరి ఇంపల్ఫ్‌ యొక్క
కాలపరిమితి కోడ్‌లోని ఒకటిన్నర యూనిట్ల- యొక్క
కాలపరిమితికి సమానము. అందుచేత ఈ పద్ధతిలో
ఒక అకరమును పంపుటకు మొత్తము 7కై యూనిట్ల
కాలపరిమితి అవసరము, కోడ్‌కు మొదట ఇచ్చు ఇంపల్స్‌
(ప్రసార శేం[దము వద్దను, (గావాక కేందమువద్దను
యం|తములను పనిలోనికి తెచ్చును. కోడ్‌నకు చివర వచ్చు
ఇంపల్ఫ్‌ యంత్రములను శెంటిని ఆపుకేయును. అందుచేత
అశరము గాని, సంఖ్య విరామగుర్తులు గాని
(ప్రసారము చేయబడునపుడు ఈ విధానములోని యం తము
పనిలోనికివచ్చి (ప్రసారము కాగానే ఆగిపోవును. ఇంకొక
(ప్రసారము చేయవలనసినచే ఇవి పనిలోనికి వచ్చి (పసాఠము
కాగానే ఆగిపోవును, ఇట్లు ఏ అతకరమునకు ఆ అకరము
విడిగా [పసారమై విడిగా (గహించబడుటచే (ప్రసార,
(గ్రాహక శేందముల మధ్య సింక్రో నె జేషను జెడద ఈ
విధానములో లేదు.

ఇట్టి కదలి - ఆగు విధానములకు పునాది 1907 లోనే
డమ్‌ అను విజ్ఞాని వలన జరిగాను. 1920 లో యునె బడ్‌
స్టేట్సొలో “ఇెలిశైప్‌ * అను సాధనమును (పవేళ పెట్టిరి.
సంకేత చివ్నాములను నేరుగా పంపుటకు అనువుగా మైపు
రై_టరులోని కీ - బోర్డు వంటిది ఇందులో అమర్చబడెను,

గాని,

బలిిగాఫు
మొదటి బలిపింటరు నందు శుపువై ననే అక్షరములు
ముదింపబడుటకు వీలుండెను. తరువాత శేపునకు బదులు
పేజీ వాడుటకు అనువగు మార్పులు వచ్చెను. చిత్రము 2
నందు (4) శేపు, (b) చేజీ వాడెడి చలి పింటర్‌ లు విడిగా
చూవబడినవి.

(ప్రసార కేంద్రము వద్ద క్రీం బోర్డుపై ఏదేని అక్షరమును
పనిచేయించిన ఆ అక్షరమునకు సంబంధించిన మార్కింగ్‌,
స్పేసింగ్‌ ఇంపల్ఫొలు శ౭ైనులో (ప్రహించి (గావాక కేం దము
వద్ద అందుకొనబడి ఆ అక్షరమును ముదించును,

పునఃప్రసార తంతి సాధనములు : తంతి (పసారమునకు
వలయు లెనుకు గల నిరోధము (శెసిసైన్స్‌), (ప్రరో
చనము (ఇండక్ట్య న్‌్‌), తావాతు (కెపాసిమెన్స్‌), ఓడుదనము
(లీకెన్స్‌) అను నాలుగు లకణముల వలన (పసారము
చేయబడిన సంకేత విద్యుత్తు క్రమముగ కీణించుటయే కాక
వికృతిని (డిస్టార్ష న్‌) కూడ పొందును, లెను పొడవు
ఎక్కువగు కొలది ఈ కీణించుట, వికృతి చెందుట కూడ
ఎక్కువగుచుండును, అందుచేత |గాహక కేం దమువద్ద
ఈ సంశేతము సంగహింపబడక పోవుటకు కాని, తప్పుగా
సం(గహింపబడుటకు కాని ఎక్కువ అవకాశము కలుగును.
అట్టి పొడవగు లైెనులలో మధ్య మధ్య పునః|పసారిణులను
ఉపయోగించుటద్వా రా చె అనర్థ్భములను తొలగించు

కదలి-ఆగు సంకే చున్నారు, సంగ
తములు శాక, స హింపబడలళే
అయిదు యూ నంతగా తీణత
నిట్లు వెరి 73 i ip జెందుటగాని,
యూనిటుకల వికృతి ఉెందుట
కోడ్‌ ఉపయో ర్‌, + + Gk జరుగక
Hosa. సొర పూర్వమే సంశే
శైను నుండివచ్చు తము పునః|ప్రసా
సం శకేతములను = రిణిలోనికి చేరున
కాగితము పె చిత్రము - 10 ట్టుగా లెనునందు
ere sie ఏక విద్యుత్తు విధానపు సింప్లెక్స్‌ పద్దతిలో పనిచేయు ఓవెన్‌ నర్వ్యూూ్యూట్‌ వీటిని అ ర్చ
చుటకు ఇందు 3 9 వలెను సిం పైక్స్‌,
పచ్చాట్లు కలవు, వలయములందు ఉప యోగింవబడు వునః (దసారిణి, డూప్లెక్స్‌, పున

1922 లో కీడ్‌ అను ఆంగ్ల దేశ శా స్ర్రజ్ఞుడు “బలి పింటరు *
౧ Ga
అను దూర ముదణయం[తము రూపొందించెను, ఇదికూడ
73 యూనిట్లు కల కోడ్‌ పై పని చేయును, (ప్రసార,
(గావాక ముద్రణసాధనములు అన్నియు కలిపి ఇతడు
ఒశే పరికరమునందు అమర్చెను. ఈ 'బలిపింటరు అనతి
కాలములో బహుళాదరణ నొంది అంతకు పూర్వము
వాడుకలో ఉన్న యంతములు అన్నిటికి స్వస్తి ₹ెప్పెను,

రుత్ప త్తి చేయు రకము అను పలు విధములగు పునః[పసా
రిణులు [పస్తుతము వాడుకలో ఉన్నమవి,

వక విద్యుత్తు విధానపు సింప్లెక్స్‌ పద్దతిలో పనిచేయు
ఓపెన్‌ సర్మూూట్‌ వలయములందు ఉప యోగింపబడు
పునః[పసారిణి చిత్రము ౬ 10 లో చూపబడినడి, డగ
శేందము వద్ద కీ నొక్కబడగానే 2 వ రిలే (పేశేపింపబడి
ఘటమును కుడివైపు లెనుకు కలుపును, అడే విధముగా

387

బలి గాఫు
B శేందము వద్ద ఉన్న కీ నొక్కబడినప్పుడు 1 వ రిలే
(పే శేపింపబడి ఎడమ వెపు లెనుకు ఘటమును కలుపును.

సిం ప్లెక్స్‌, డూ పెక్స్‌ పునః |పసారిణులు అందుకొనిన
సంకేతములను వృద్ధిపర చి తిరిగి (పసారము చేయును.
అందుకొనిన సంశకేతములోని వికృతులు కూడ అటులనే
వృద్ధిపరుపబడి, తిరిగి పసారము "జెందును. ఈ వికృతుల
విషయములో పునరుత్ప త్తిచేయు పునః|పసారిణి సింప్లెక్స్‌,
డూ ప్లెక్స్‌ పునః|పసారిణులకు భిన్నముగా పనిచేయును.
ఇది సంశకేతములోని వికృతులను తొలగించి సరియగు
సంకేతములను తరువాతి లెనుకు ఇచ్చును. (ప్రసారమునందు
సంశకేతపు గుర్తులో మధ్య కొద్ది ఛాగము సాధారణముగ
వికృతినొందదు. ఇచ్చట &ీణత కూడ చాల తక్కువగా
ఉండును. ఇటి భాగమును ఉపయోగించి రిలేను పని
చేయించుట చ్వాశా ఈ పునరుత్పత్తి చేయు (రీజెన రేటివ్‌ )
పునఃపసారిణి మార్పు నొందని సంశకేతములను లెను
సెకి ఇవ్వగలుగును,

టెలెక్స్‌ విధానము: ఇది బలిఫోను విధానము వంటి
దూరముదణయంత్ర విధానము. అనగా ఈ విధానము
నందు చందా దారునివద్ద శులిఫోనుకు బదులు బలి పింటరు
అమర్చబడును, అటులనే ఈ విధానమునందు వేరు వేరు
చంచాచదారులను కలుపు ఆపశేటరులు కూడ అులిఫోనుకు
బదులు దూర ముదణ యంత్రమును ఉపయోగింతురు.
చెలెక్స్‌ శేందము మెలిఫోను కేంద్రమును బోలి ఉండును.
కేందమునకు వలయు [టంకు వలయములు, చందాచారుల
ఒలానులు బహు (సోతస్య శ్రవణ పౌనఃపున్య తంతి
వలయములనుండి గాని, విడిగా నిర్మించబడిన వైనుల నుండి
గాని పొంద బడును,

ఇలెక్స్‌ నిర్మాణపు తొలిరోజులలో చులిఫోను లైనులు,
బలిఫోను కేందములు ఇులెక్స్‌ విధానమునందు ఉపయో
గించబడెను, [ప్రతి చందాదారుని వద్ద ఒక “కన్వర్టర్‌ *
ఉంచబడెను, ఇది బుణ విద్యుత్తును "సెకనుకు 16500
వనెకి ళ్లుగల (శ్రవణ పౌనఃపున్యము (ఆడియో ఫీ క్వేన్సీ) గా
మార్చును. చందాదారులు, కేం దమువద్ద ఉన్న ఆపరేటర్లు
"బలి పింటరు యంత్రములతో పాటు బలిఫోను సాధనము
లను కూడ కలిగి ఉండిరి, ఒక స్విచ్చీ ద్వారా బలి పింటరు
యం|త్రవి ధానమునుండి బలిఫోను విధానమునకు మారు
టకు వీలు కలిగించబడెను. (శ్రవణ పౌనఃపున్య కన్వర్టర్‌
శైనుపై వచ్చు విద్యుత్తు పొంగులకుకూడ అనుగుణముగ వని
చేయుచుండును. క్రమేణా బలెక్స్‌ చందాదారుల సంఖ్య
చెరుగజౌచ్చెను, ఈ రెండు కారణములవలన (ప్రస్తుతము
అలెక్స్‌ విధానమునకు (ప్రశ్యేకముగ ,లెనులు, బహు

(పోతన్య గ్రవణ పౌనఃపున్య తంతీ వలయములు అమర్చ
బడుచున్నలవి.

బహు స్రోతస్య (శ్రవణుపౌనఃపున్య విధానములు (M-C_V-
F.T-S): తంతి సంకేతములు వికృతి చెందకుండ (గ్రహింప
బడుటకు వలయు (సోతస్సు యొక్క. విస్తృతి ఈ
సంకేతములు (ప్రసారము చేయబడు వేగము (జాడ్‌లలో)
నకు సమానము. అలిగాఫు, చలిఫోను
(పసారములకు ఉపక రించు సాధారణ వానుువె
8000 జాడ్‌ల వేగముతో తంతి వార్తలను ఏ మాత్రము
వికృతి చెందకుండ పంపదగును, శాని, బలి పింటరు
యంత్రములవంటి సామాన్యసాధనము యొక్క |పసార
వేగము 50 జాడ్‌లు మాత్రమే. అందుచేత లైనుయొక్క
పౌనఃపున్య విస్తృతిని విభజించి అనేకములగు (పోతస్సు
లను పొందదగును. శ్రవణ పౌనః పున్య తంతి విధానము
లందు మార్కింగునకు కంపన విద్యుత్తును ఉపయోగించుట,
స్పేసింగునకు విరామమును ఉపయోగించుట వాడుకలో
ఉన్నది. ఒక /స్రోతస్సునుండి మరఠొకడానిని వేరు
చేయుటకు లెనుకు శెండు చివరల చాండ్‌ పాస్‌ ఫిల్చరులు
ఉప యోగింపబడుచున్నవి. (ప్రతి [స్రోతస్సున్ను తనకు
కేటాయించబడిన పౌనఃపున్య |శేణిలో పని చేయుచు, ఆ
గ్రేణిలోని మధ్య పౌనఃపున్యమును తన (పోతఃపౌనఃపున్య
ముగా కలిగి ఉండును.

(పన్తుతము 18 (స్రోతస్సుల వరకు కల విధానములు
వాడుకలో ఉన్నవి. సెకనుకు 800 నుండి 8400 వెకిళ్ల
గణి కల నవీన వావాక కేవిలు వలయములను ఉపయో
గించి 24 (సోతస్సులు కోల విధానములను రూహపొందడించు
చున్నారు. వివిధ (సోతః పౌనః పున్యములు ఎలక్ట్రాన్‌
ట్యూబు (ప్రకంపములనుండి కాని బహు ఫౌనః పున్య
విద్యుజ్జనక ములనుండి కాని పొందబడుచున్న వి, (పసార
కేం దము వద్ద బుజు విద్యుత్తు చే ఈ పౌనః పున్యములు
పరివర్తింపబడుచున్నవి. |[గావాక కేం దమువద్ద (గావాక
ఫిల్హ ర్‌ నుండి వచ్చు విద్యుత్తు సంకేతములు వృద్ధి చేయబడి
విపరివ ర్తింపబడును, వివరివ ర్తింపబడిన సంశకేతములవలన
(గావాక పరికరములు పని చేయును.

అంతర్జాతీయ తంతి సలహా సంఘముచవారు 196 వరకు
శ్రవణ పౌనఃపున్య విధానములందు కంపన విస్తార
పరివర్హన విధానములను మాత్రమే ఆమోదించిరి. కంపన
విస్తార పరివ ర్హనము (ఆం ప్రిట్యూడ్‌ మోడ్యులేవన్‌) కంశు
పౌనఃపున్య పరివ ర్హనమునందు కల లాభముల దృష్ట్యా
1956 వ సంత్సరములో అంత ర్థాతీయ తంతి సలవో
సంఘమువారు శ్రవణ పౌనః పున్య విధానములందు కంపన

అనగా

388

పౌనః పున్య పరివర్తన విధానమును బలవరచిరీ. అప్పటి
నుండి పౌనః పున్య పరివర్తన విధానముషవై పని చేయు
(శ్రవణ పౌన్మ పున్య విధానములు అభివృద్ధిలోనికి వచ్చినవి.

ఫోటో విధానము (పిక్చర్‌ _ఇుల్మిగఫీ) : తంతి
విధానము చ్వారా ఒక వస్తువు యొక్క_ (పతిరూపమును
(పేసారము చేయుటకు “ఫేక్సిమిలీ * తంతివిధానము లేదా
ఛాయా చిత తంతి విధానము అందురు. యునె బడ్‌
న్లేట్స్‌లో ఫేక్సిమిలీ తంతి విధానము (వాత లేదా అచ్చు
వార్తల చితముల యొక్క_ (పసారమునకు పరిమిత మై
నిర్వచింపబడినది. ఫోటో|వసారము, ఫోటో తంతి విధా
నము లేడా ఛాయాచిత్ర తంతి విధానము అని వ్యవవా
రింపబడుచున్నది, |థ్రిటన్‌ లో ఫేక్సిమిలీ తంతి విధానము
అన్న పేరుపై అన్ని విధానములకు కూడ సాధారణముగా
ఉపయోగింపబడుచున్నది.

ఛాయాచిత్ర తంతి విధానమునందు (పసారము కావల
సిన చిత్రము ఒక చివరనుండి మరొక చివరకు వచ్చునట్లు
పంక్తి తరువాత పంకిగా చితము మొత్తము ఒక కాంతి
పుంజముచే పరికింకపబడును, ఈ పరికరణ ఫలితముగా
వచ్చు సంశేతములు చిత భాగముల యొక్క. తెలుపు -
నలుపులను బట్టి పశావర్తితమగు కాంతి ఛభేదములను
అనుసరించి ఉండును, ఈ సంకేతములు (పసారము చేయ
బడును. (పసారము కావలసిన చిత్రమును ఒక డమ్ముషపె
చుట్టుదురు. చిత్రము గుండ్రముగా తిరుగు నపుడు

దము కల్పించు వళ్ళెము

8 (కందికి కడువు డ్మూ

పై

అలి గాఫు
కారఠతీనీ అంచునందు బెజ్టములు గల ఒక తిరిగాడి చక్రము
చ్వారా ఒక నిర్తీత పౌనఃపున్యముతో ఛేదించుదురు. ఈ
కాంతి ఒక ఫోటోసెల్‌ పెకి వచ్చునట్లు అమర్చబడును.

— ౧m

అట్లు చేసినపుడు ఫోటోనెల్‌నుండి వచ్చు విద్యుత్తు అందు
కొనిన కాంతిని బట్టి మారుచుండును. ఈ విద్యుత్తును తగు
విధముగా పెంపొందిఆచి వైానుకు పంపుదురు.

(గావాక కేంద మువద్ద ఈ సంకేతములు (గహింపబడి
అద్దము అమర్చబడిన గాల్వనో మీటరుకు ఇవ్వబడును.
ఈ గాల్వనో మీటరు యొక్క అద్దమువై (పతిఫలించిన
ఒక కాంతిపుంజము (గావాక కేం దమువద్ద ఉన్న (డ్రమ్ము
చైకి వచ్చును. ఈ కాంతి పుంజము ఒక సన్నని ద్వారము
గుండా పంపబడును. [డమ్ము పై కివచ్చు కాంతి గాల్వనో
మీటరు యొక్క అద్దము యొక్క. స్థితినిబట్టి మారుటకు
వీలగునట్లు ఈ చ్వారము అమర్చబడును, (గావాక

౧m
డమ్మువె కాంతి గ్రాహకమగు ఫిల్ముగాని, కాగితముగాని
చుటుట చ్వారా చిత్రము (గహింపబడును,

అట

(ప్రేసారక, (గ్రావాక (డ్రమ్ముల మధ్య పూర్తి సింక్రో
నె. జేవన్‌ చాల అవసరము, శెండు కేం దములవద్ద ఈ
డముల తిపుచూ ఈ
డ్రమ్ములను ఫోనిక్‌ మోటార్లతో త్రిప్పు
సింక్రోనె జేషన్‌ సాధింపబడును. ఫోనిక్‌ మోటార్గకు
అవసరమగు విద్యుత్తు ట్యూనింగ్‌ ఫోర్కును ఉపయో
గించు అతి స్థిరమగు పౌనఃపున్యమును ఇచ్చు వాల్వు
(ప్రకంపిని నుండి ఇవ్వబడును. ట్యూనింగ్‌ ఫోర్కునుండి

చిత్రము - 11

ఛాయచి త్ర తంతి విధానము

పంక్తి తరువాత పంక్తిగా చితములోని (పతి బిందువును
పంక్తి యొక్క ఒక చివరనుండి మరొక చివర వరకు ఒక
కాంతిపుంజముచేత పరికింపబడి పరావర్తిత కాంతిపుంజ
మును ఒసగుచుండును, చితమునుండి (పతిఫలించిన

వచ్చునట్టి సెకనుకు 1020 సైకిళ్లు కల విద్యుత్తు కూడ
లైనువపై (పసారము చేయబడును. (గ్రావాక కేం దము వద్ద
ఈ విద్యుత్తుచే ఒక నియోన్‌ లాంపును వెలిగించి, ఈ
వెలుతురును [గావాక మోటారుచే |క్రిప్పబడు 'స్టో9బో

89

"బలి గావు
సోపు? పైకి (పనరింవ చేయుదురు. ఈ స్టో)లోస్కోపు
సవాయమున (గావాక శేందమునందలి (పకంపని యొక్క
పౌనఃపున్యము సరిచేయబడి, (గావాక కేం దమునందలి
(డమ్ముకూడ ప్రసార కేం దము నందలి (జమ్ము వేగముతో
సమముగ తిరుగునట్లు చేయును.

ఛాయాచిత్ర తంతి విధానము 859 పుటలోని చిత్రము -
11 లో నూచీపట రూపమున చూపబడినది.

జలాంతర్గత కేబిల్‌ (తంతి) విధానము : 1798 లో
న్పెయిన్‌ డేశస్థుడగు సాల్వా నీటిలో కూడ తీగాల చ్వారా
విద్యుత్తు సంకేతములను పంప వీలగునని సూచించెను. అప్పటి
నుండియు జలాంతర్గత శేలిలు విధానమును గూర్చిన
ఊవాలు మొదల య్యెను. 1809 లో సోమరింగ్‌ అను
జర్మనీ శాస్త్రజ్ఞుడు “కాట్‌ ఛ్రోఠక్‌ * అను (దావకమును
నీటిలోని తీ7కు పూసి ఆ తీగెగుండా విద్యుత్తును
(పవహింపచేసెను, కాని, 1847 లో “గట్టావెర్చా” అన
బడు రబ్బరువంటి పదార్థము కనుగొనబడిననాటినుండి మే
జలాంతర్గత శకేవిలు విధానములందు నిజమగు పురోభివృద్ధి

జరిగాను. జలాంతర్గత శకేవిలు తంతి విధానములు
సింఫైక్స్‌, డూ పైెక్స్‌ పద్ధతులపై పని చేయుచున్న వి.

డూవ్లెక్స్‌ విధానమునందు చేలన్సింగ్‌ చేయబడ లేనప్పుడు
తప్ప సింప్లెక్స్‌ విధానము వాడబడుట లేదు, జలాంతర్గత
తంతి విధానమునందు డూపెక్స్‌ బేలన్సింగ్‌ చాల కష్టతర
మైనది. |పస్తుతము బహుసోతసన్సు విధానములు కూడ
జలాంతర్గత శేవిలు విధానములందు అమలులో ఉన్నవి.

వార్తా పసారము : జలాంతర్గత శకేబవిలు తంతి విధానము
లందు చేతితో పని చేయు విధానములు, స్వతశ్చలిత విధాన
ములు కూడ అమలులో ఉన్నవి. భూమిపై జరుపు తంతి
విధానములందు ఉపయోగించెడి “కీ * జలాంతర్గత విధాన
ములందు పనికిరాదు. జలాంతర్గత తంతి విధానములందు
ఉపయోగించెడి (పసారిణి “డాట్‌ = కీ, డాష్‌ కీ? అను
శెండు “కీ? లు కలిగి ఉండును. డాట్‌ - కీ పని చేయు
నపుడు ఘటము యొక్క ధన|ధువము లైనుకు కలుపబడి
బుణ(ధువము ఎర్త్‌ చేయబడుట చ్వాశా చుక్క సంకేతము
ఉత్పన్నము అగును, డామ్‌ = క పనిచేసినపుడు ఘటము
యొక్క బుణ (ధువము లైనుకు, ధన (ధ్రువము ఎర్త్‌కు
కలుపబడి గీత సంకేతము ఉత్పన్న ము అగును. |పసారిణి
పనిచేయనపుడు శెండు కీలును, శేబిలును ఎర్‌ చేయబడి
ఉండును. శెండు కీ లును పనిచేయు కాలము సమానము.
స్వతశ్చలిత సాధనములందు [ప్రసారము - మోటారుచే
నడుచు జెజ్జములు గల కాగితపు శుపుచే అదుపుచేయబడినట్టి
(పసారిణులచే = జరుగును,

(గాహకములు : లోగడ వివరించినట్లు జలాంతర్గత
శేవిలు విధానములందు (గావాకము అతి సున్నిత మైనదిగ
ఉండవలెను, అందుచేత [గావాక యంతములు సాధారణ
ముగా సున్నితములగు గాల్వనో మీటరు పద్ధతిపై పని
చేయునవిగా ఉండును. లోగడ వివరింపబడిన నెఫన్‌
రికార్జరు సాధారణముగ వాడుకలో ఉన్న (గ్రావాక
యంతము.

పునః పసారిణులు : (పేసార కేంద మునుండి (గావాక
కేందముయొక్క దూరము అధికమగు కొలది పునః
(పసారిణుల ఆవశ్యకము అధికమగును. జలాంతర్గత శేవిలు
తంతి విధానములందు సున్నితము అధికముగా కావలసి
నందున పునః|పసారిణులు కూడ గాల్వనోమీటరు పద్ధతి వె
పనిచేయునవిగానే ఉండవలెను. అతి తరుచుగా పునరుద్భ
వింపచేయు పునః[పసారిణులు వాడుకలో ఉన్నవి.

రేడియా టెల్నిగాపు (పసారము : లైను నిర్భాణావశ్య
కము లేనందున అతిదూరపు (పసారములందు శేడియోా
ప్రసారము పసిద్ధి చెందుచున్నది. రేడియో విధానము
నందు కోడ్‌ సంశేతములు శేడియా |పసారిణి చ్వారా
(ప్రసరింపబడి రేడియో |గావాకము చ్వారా |గహింవ
బడును, మల్టి ప్లెక్స్‌ పద్ధతులు కూడ శేడియో విధానము
నందు అమలులో ఉన్నవి.

తంతి [పసారములో కోడ్‌ యొక్క చుక్క, గీతలకు
అనుగుణముగ శేడియో విధానమునందు పసారిణి
నుండి సంకేతములు వచ్చునట్లు చేయబడును. విరామము
లకు అనుగుణముగ పసారిణి నుండి సంశేతములు వచ్చు
నట్లు చేయబడును, విరామములకు అనుగుణముగ [వసా
రిణి నుండి సంశకేతములు లేకుండ చేయబడును. (పసారిణి
నుండి సంశేతములు వచ్చునట్లు, లేకుండునట్లు చేయుటను
“కీయింగ్‌ ? అందురు. ఎక్కువ వోల్లేజి విద్యుత్తును కీ దగ్గర
నివారించుట్సకె ఈ కీయింగు తక్కువ విద్యుచ్చక్తి కల
స్టేజిలలో జరుపబడును. శేడియో _(ప్రసారమునందు
మరొక పద్ధతిలో మార్కింగుకు ఒక పౌనఃపున్యమును,
న్చేసింగ్‌ కు మరొక పౌనఃపున్యమును వాడుదురు. దీనిని
* ఫ్రీక్వెన్సీ షిఫ్ట్‌ కీయింగ్‌' అందురు. స్వతశ్చలిత ము[దణ,
తంతి విధానమును అవలంబించు అన్ని శేడియో
విధానములందును ఈ |ఫీక్వెన్సీ షిప్ట్‌ కీయింగ్‌ ఉపయోగింప
బడుచున్నది. ఇది కంపన పౌనఃపున్య పరివర్తన (|ఫీ'క్వెన్సీ
మాడ్యులేషన్‌ ) విధానము అగుటచేత ఇందు డ్రావ్య శబ్ద
కర్కశ ధ్వనుల నిష్పత్తి సంకేతములు ఉండు, లేకుండు
పద్ధతిలో కన్న చాల మిన్నగా ఉండును, అందుచేత, ఈ
(ఫ్రీక్వెన్సీ షిఫ్ట్‌ కీయింగ్‌ను ఉపయోగించి స్వత శ్చలిత

390

ముదణ విధానములందు వచ్చు తప్పులు సాధ్యమయినంత
వరకు తగ్గింపబడుచున్న వి.

ఈ దూరవార్తా (పసారమునకు ఉపయోగించు పౌనః
పున్యములు సెకనుకు మూడువేల నుండి ము'పై వేల
కిలోనెకిళ్ల వరకు పరిమితమై ఉండును. రెండు కేంద
ముల మధ్య వార్తా (ప్రసారమునకు అనువగు పౌనః
పున్యము దినమందు కాలము, సంవత్సర మందు బుతువు,
రెండు శేందముల మధ్య దూరము అను అనేక అంశము
లపై ఆధారపడి ఉండును, మధ్యదూరము చాల ఎక్కువ
అవని శెండు కేందముల మధ్య శేడియో (పసారము
జరుగునపుడు సెకనుకు ముపై లకుల కిలో నె కిళ్ల నుండి
మూడు కోట్ల కిలో నెకిళ్ల వరకు గల పౌనఃపున్యములు
ఉపయోగింపబడుచున్న వి.

మానము: మానము (ఫేడింగు) వలన |వాస్వతరంగ
శేడియో (పసారములు తరుచుగా అలజడి నొందును.
అయనావరణము (అయనోస్ఫియర్‌ ) లోని కకవికలు
దానికి ముఖ్య కారణము. అయనావరణముద్యారా మనము
శెండుగాని, అంతకన్న ఎక్కువగాని సిగ్నల్‌ లను వేర్వేరు
మార్గములలో పంపినపుడు అవి అన్నియు (గావాక మువద్ద
ఒకే విధముగా ఒశేసారి గుమికూడ లేవు. అవి తమతమ
మార్గములను అనుసరించి ఆయా మార్గములలో గడిపిన
కాలమును బట్టి ఒకొక్కసారి గ్రావాకము వద్ద వాటి
శక్తులు పరస్పర దోవాదకారులు శకావచ్చును లేదా
పరస్పర విచ్చేద కారులు కావచ్చును. అందుచేత వేర్వేరు
మార్గములలో వచ్చు శకెండు సంశకేతముల మొత్తముకాని,
భేదముశాని (గావాక ముచే (గహింపబడును. సర్వసాధారణ
ముగ (గావాకము వద్ద సంకేతబలము ఈ రెండు విలువల
మధ్య మారుచుండును. దినినే “మానము” అందురు.

సంఖ్యా సమాచార వార్తా విధానము: దూర[పాంతము
లకు వార్తనంపు పద్ధతి పుట్టిన నాటినుండియు ఈ చారలను
అతి వేగముగా పంపవలెనను అభిలాష (పబలి ఉన్నది,
కంప్యూటర్లు, సమాచార సంకేపక యంత్రములు [పబలిన
తరువాత అతివేగముగా వార్తలను పంపుట మరింత
అవసరమయ్యెిను. వార్తావావాక వలయముచే వరస్పరము
కలుపబడిన కంప్యూటర్ల శాతము (ప్రస్తుతము (1969) ఒకటి
కంచు ఎక్కువలేదు, కాని, ఒక దశాబ్దములోగా ఈ శాతము
చాల అధివృద్ధినొందు అవకాశము కలదు. కంప్యూటర్లు
మానవునికన్న ఎక్కువ నైపుణ్యముతోను, తక్కువ తప్పుల
తోను సమాచారమును భ|దపరచి అత్యంత వేగముతో
పనిచేయగల యంత సాధన ములు [చూ. ఎల న్టానిక్‌
కంప్యూటర్‌ లు హః 276]. అందుచేత కంప్యూటర్లు మధ్య

బలి గాపు
సమాచార |వసారము చాలవేగముగను, తప్పులు లేకుండ
గను జరుగవలెను. నున్న ౬ ఒకటి అను ఈ రెండు సంఖ్య
లునూ సంశకేతములుగా వాడబడు
చున్న ందున సంఖ్యా సమాచార వార్తావిధానములందు
కూడ ఈ రెండు సంఖ్యలే సంకేత గుర్తులుగా వాడబడు
చున్నవి. సంభ్యావిధానమును ఉపయోగించని విధానము
లందు కొంత అతి శబ్బ సమాచారము ఉండుటచేత వార్తా
వాహినులను పొదుపుగా వాడుట సాధ్యముకాదు. సంఖ్యా
విధానమును ఉపయోగించు పద్ధతులంటు అధిక సమాచార
మును తగ్గించుటచే వార్లావాహినులను పొదుపుగా: వాడ
దగును. శకాని, అధిక సమాచారములేని విధానములందు
(గ్రావాక శేందమువద్ద వచ్చు తప్పులను సరిచేయుట కష్ట
సాధ్యము, కనుక ఈ విధానమును
రూపొందించవ లెను.
నసంభ్యావావాక చార్తా విధానమును నెక్విస్ట్‌ అను
విజ్ఞాని 1925 లో చాల విపుఅముగ పరిశీలించెను, కొన్ని
(ప్రాశిపదికలపె వాహిని [సోతస్సులోని (పతి ఆవృత్తికి
నెకనుకు రెండు బిట్ల వేగమున సంఖ్యా సమాచారమును
(ప్రసారము చేయ వీలగునని అతడు 1928 లోనే తన
విజ్ఞాన పుత్రమునందు నిరూపించెను, అతడు వికృతి
చెందని సంకేత (పసారములను మాత మే తన పరిశీలనకు
తీసికొనెను. తదుపరి 1946 లో షానన్‌ * అను విజ్ఞాని
సంఖ్యావాహాక వార్తావిధానమును మరొక కోణమునుండి
పరిశీలించెను. “వెట్‌ నాయిస్‌ * చే వికారము చెందిన
సంకేత (పసారమును పరిశీలించెను,
మోనన్‌ యొక్క పరిళోధనలను సాధారణముగా
“సమాచార సిర్ధాంతము (ఇన్‌ ఫర్మేషన్‌ తియరీ)* అని
అందురు. శకాని, నేడు నమాచార
అనేక రకముల పరిజ్ఞానములకు విస్తరించి ఉన్నవి.
షానన్‌ సిర్థాంతము వెలువడిన తరువాత తప్పులు లేకుండ
చాల వేగముగా (ప్రసారము చేయుటకు అనేక కోడింగ్‌

కంప్యూటరులందు

అతిజా[గతృ్సగా

సిద్ధాంతపు ఎల్ల లు

* ఇతడు అనువగు కోడింగు విధానములను ఉపయోగించి
సమాచారమును సెకనుకు ౪ 105 (145/N) బిట్ల వేగముతో
[పసారము చేయవచ్చునని, ఇట్లు (ప్రసారము చేయునపుడు రాదగు
తప్పులు లెక్కకు రానంత తక్కువగా ఉండునని నిరూపించెను,
ఇందు గజఆవావాక ప్రోతన్సు (సెకిళ్లు/నెకను). 5/N=
సంశేత కర్కశ నివ్పశత్తి. ఎట్టి కోడింగు విధానమును అవలంబించి
నను తగు మా(త్రము తప్పులు రాకుండ ఇంతకంచె ఎక్కువ
వేగముగా (ప్రసారము చేయ వీలువడదని కూడ షానన్‌ 1946 లో
పచురించిన తన విఖ్యాత పత్రమునందు సేర్కొనెను,

391

చెలి పింటర్‌

విధానములు కనుగొనబడినవి, “వెట్‌ నాయిస్‌ "తో కూడి
ఉన్నపుడేగాక “ఇంపల్ఫొ నాయిస్‌ * తో కూడ తప్పులు
లేకుండ అధిక వేగముగా (పసారము చేయుటకు అనువగు
కోడింగ్‌, డీ కోడింగ్‌ పద్ధతులను రూపొందించుటకు
|పపంచము నలుమూలల పరిళోధనలు ఇంకను జరుగు
చున్నవి.

సంఖ్యా సమాచారములను స్పంభములపై నడచు
డైనులు, శేబిలులు ; భూమ్యుంతర్గత (లెనులు, శేవిలులు ;
జలాంతర్గత శేవిలులు, మైక్రో వేవు లింకులు, వార్తా[పసార
ఉపగవాములు అను పలు విధములగు వలయముల చ్వా రా
(పసారము చేయవచ్చును.

సంఖ్యా సమాచార (పసార విధానమును తెలియ
జేయు సూచీ పటము చిత్రము - 12 లో చూపబడినది.

చును: 1. (గహించిన సమాచారమునందలి తప్పులను
పట్టుట, సరిదిద్దుట ; 2. సోర్సు ఎన్‌ కోడరు అతి శబ్ద సమా
చార మును తగ్గించినచో ఇది అతి శబ్బసమాచారమును తదను
గుణముగ హెచ్చించును ; కి. ద్విసంఖ్యాయుత సమాచార
మును ఇది సోర్సులో ఉన్న విధముగా గాని, (గాహకము
నకు అనువగు విధముగా గాని మార్చును. “కర్కశ ధ్వని
జనకము? సమాచార సంశేతములకు కొన్ని లోటుపాట్లు
కలిగించుటచేత (గావాక మువద్ద తప్పు సంకేత ములు వచ్చును
[చూ. కమ్యూనికేషన్‌ ఇంజనీరింగు - పు , 287; వార్తా

(ప్రసార ఉపషగవాములు]. నుల నాం
బులిపింటర్‌ : చూ. బలిిగాఫు.
అలిఫోను (దూరవాణి (పసారము) : బలిఫోను

అనుపదము (గీకు భాషనుండి వచ్చినది. “బులి* అనగా

(ప్రసారము కావ సుడూరము;
లసిన వార్త లేదా “ఫోనీ? అనగా
సమాచారము మాట్లాడుటను
“సోర్సు” నందు తెలియ. జేయు
ఉత్పత్తి చేయ నది, దూరము
బడును లేచా చితము - 12 నకు వాక్కును
నిల్వ చేయ సంఖ్యా సమాచార (ప్రసార విధానమును తెలియజేయు సూచీ పటము (పసారము చేయు
బడును. “సోర్సు 1. సోర్సు; ల సోర్సు ఎన్‌కోడరు; శి. ఛానల్‌ ఎన్‌ కోడరు; విధాన భపిన కలి
ఎన్‌ కోడర్‌' 4. ఛానల్‌; 6 కర్కశ ధ్వని జనకము; 6 ఛానల్‌ ఫోను (దూర
అనునది. (క్రింది డి_కోడరు; 7, సోర్సు డీ-కోడరు; ర. (గావాకము. వాయ పలా
మూడింటిలో రము) అందురు.

ఒకటిగాని, అంతకంయు ఎక్టు వగాని విధులను నిర్వ ర్పించును:
1. సోర్ఫునందలి సమాచారము ద్విసంఖాాక ము కానిచో
ఇది ఆ సమాచారమును ద్విసంభ్యాకముగా మార్చును ;
2, (పసారము కావలసిన సమాచారములోని అతి శబ్ద
సమాచారమును నిర్మూలించి (పసారవేగము పెరుగుటకు
దోవాదము చేయును; శి. (ప్రసారము నందలి తప్పులను
కనుగొనుటకును, తప్పులను సరిదిద్దుటకును అవసరమగు
అతి శబ్ద సమాచారమును చేర్చును. సోర్సు ఎన్‌ కోడరు
నుండి వచ్చు ద్విసంఖ్యాయుతమగు పల్ఫొలను “ఛానల్‌
ఎన్‌ కోడరు? వావహాకముపై (పసారము కేయబడదగు
సంశకేతములుగా._ మార్చును, సమాచారమును స్వస్థానము
నుండి గమ్యస్థానమునకు చేర్చు (ప్రసార మధ్యమము
“ఛానల్‌ ? అనబడుచున్నది. “ఛానల్‌ డీ కోడరుి
అనునది ఛానల్‌ ఎన్‌ కోడరుకు తిర్యగ్వర్తిగా పని
చేయును. డీనినుండి ద్విసంఖ్యాయుత పల్ఫొలు సోర్సు డీ
కోడరుకు వచ్చును. సోర్సు డీ కోడరు (క్రింది మూడింటిలో
ఒకటిగాని, అంతకంళు ఎక్కువగాని విధులను నిర్వ రిం

విద్యుత్తుచే తంతి విధానము వీలగునని కనుగొనబడిన
వెంటనే వాక్‌ (పేసారమునకు కూడ విద్యుత్తును ఏల
ఉపయోగింపరారు అను ఊహా కొంతమంది విజులకు
కలిగెను, 1887లో పేజ్‌ అను శా న్ర్రజ్ఞుడు ఒక ps
ముక్కను తక్కువ విరామములలో అయస్కాంతీక రించి,
నిరయస్కాంతీక రించుటవలన శబ్దము పుట్టునని కనుగొ నెను,
1854 లో ఛార్లెస్‌ బోర్‌ సెల్‌ అను యువక విజ్ఞాని కదల
గల రేకుయొక్క |పకంపనములద్వారా ఒక విద్యుద్దట
వలయమును కలుపుచు, విడదీయుచు దూర (పజేశములో
ఉన్న ఇంకొక రేకునందు అట్టి కదలికను ఉత్పన్న ముచేసి
తర్ధ్వారా వాక్‌ (ప్రసారము సాధ్యమగునని సూచించెను,
కాని, ఆ వార్తల ఉచ్చారణ బాల అస్పష్ట్రముగా ఉండుట
చేత మాటలు తెలియకుండా పోయినవి, తరువాత 1881 లో
ఫిలిఫ్‌ రెస్‌ అను జర్మనీ శాస్త్రజ్ఞుడు రినిమీద అభివృద్ధి
సాధించి మరికొంత దగ్గరకు వచ్చెను, ఆయన తన పరికరము
లను మానవ |శవగణేందియము ఉన్న రీతిలో ఏర్పాటు
చేసెను. ఇందు మాటనుబట్టి కంపించుటకు ఒక పలుచని

392

చర్మమును ఉపయోగించెను. ఆ చర్మపు [పకంపనములను
ఒక లోవాపు అంగుళికి జతపరిచి, చానిని కదులునట్లు
చేసెను. ఆ చర్భపు పొర శకేందమువద్ద అమర్చబడిన
లోవాపు (ధువమును ఈ అంగుళి సున్నితముగ ఆనుకొని
ఉండెను. (గావాక శేందమువద్ద ఒక సూది యొక్క
అయస్కాంత త్త మును వలసినరీతిలో మార్చుచు (ప్రసార
శేందమునుండి వెలువడిన ధ్వనులను పునరుద్భవింప జేయ
సాధ్యమయ్యెను, కాని, ఈ పరికరము వరుసగా వచ్చు
వాక్‌ తరంగములను సంతృప్తిగా (పసారముచేయలేక
పోయెను.

ఈ సరికి శులిఫోను భావము (ప్రపంచము నలుమూలల
ఉన్న శాస్త్రజ్ఞులను ఆకర్షించెను, 1678, ఫి|బవరి 14 ఉద
యము ఆలిగాండర్‌ (గావాం జెల్‌ తన ఇులిఫోను యం|త
మునకు పేశుంటుకు దరఖాస్తు పెప్టెను. ఈ యంతము
(చూ. చిత్రము - 1] మారుచుండు విద్యుత్తు వాహిని
స్ఫూతము'పై రూపొందించబడెను. (ప్రసార, (గ్రాహక

అర్వేచరు

లిగింపు నేషన్‌ A

నేషన్‌ రి
బ

DI LLLLLLLALLALL LLM)

విద్యుదయస్కాంతము

మడత డయాఫ్రమ్‌

చిత్రము - 1

మొట్టమొదట జెల్‌ సిద్ధపరచిన

విద్యుత్తు అయస్కాంత బలిఫోను

యంతములు శెండును ఒశేరితి ఉండినవి. “రెంటియందును
ఒక గరాటుయొక్క అడుగు భాగమున చర్మపు పొర
బిగువుగా అమర్చబడి ఉండును. ఈ పొర శకేందమువద్ద
ఒక ఇనుపముక్క._ అతికించబడి ఉండును, ఇది ఒక విద్యుత్తు
అయస్కాంతము ముందున్న ఆర్మేచరుకు
ఆశ్మేచరుకు చర్మపు కదలికలను ఆపాదించును. ఇటువంటి
యంతములు రెండు (([గావాకము, (పసారకము) ను
ఒక విద్యుత్తు. ఘటముతో వరుసలో తీశౌాలచ్వారా
కలుపబడెను. చర్భ్శపు (పకంపనములను అనుసరించి
ఆశ్మేచరు (పకంపించుటవలన వలయమునందు మారు
చుండు విద్యుత్తు ఉత్పన్న మై వాక్‌ (ప్రసారము సాధ్య
మయ్యెను.
XII—50

కలుపబడి

ఇులిఫోను
* ఎలిమా|గే అను శా(నృజుడు 1878, ఫి|బవరి 14వ
eran ws as ఇులిఫోను
సాధన మునకు కావియట్‌ దరఖా స్తు చేసెను. ఈ యంత్రము
ఒక (దవయుత (పసారిణి ; దీనియందు విద్యుత్తు నిరోధక
మార్పుల సూత్రము ఉపయోగించబడినది. చర్మపు పొరకు
అతికించబడిన ఒక ఇనుప కడ్డీ ఆమ్సయుత జలములో
(డేలాడుచుండును. దీనివలన కడ్డీ నీటియందు మునిగి
ఉండు ఛాగము ధ్వని తరంగములకు అనుగుణముగా
కదలుచు తన విద్యుత్తు నిరోధకతలో మార్పులు చెందు
చుండును, తత్భ్ళలితముగా వలయమునందు విద్యుత్తు
మారుచుండును. ఈ మార్పు జెల్‌ యొక్క యంత్రములోని
మారుచుండు విద్యుత్తును పోలి ఉండును. జెల్‌కూడ తన
సేఖుంటు దరఖా స్తునందు ఇటువంటి యంత్రము సాధ్యమని
నుడివెను. తదుపరి అతడు ఇట్టి యంత్రము ఒకదానిని
నిర్మించెను. జెల్‌ యొక్క విద్యుత్తు అయస్కాంత (పసారిణి
యందు జనించిన విద్యుత్తు [దవయుత (పసారిణిలోని
విద్యుత్తుకంచు చాల బలహీనముగా ఉండెను. జెల్‌ తన
సాధనమును పూర్తిచేసి, అందరికంచు ముందు పేశుంటుకు
దరఖాస్తు వెట్టుటచే సేశంటును, యళో భా గ్యములను
పొందెను.
పరికరములు : ఇలిఫోను వాణిజ్య పద్ధతిలో (పవేళ
వెట్టుటకు ఇంకను ఒక అడ్డంకి ఉండెను మై[కోఫోను
పుట్టుక ఆ అడ్డమును తొలగించెను, 1877, జూ లెలో
ఎమిలీ జెర్లినర్‌ మైక్రో ఫోనుకు పేశుంటును పొందెను,
దీనియందు ఒక లోవహాపు గుండుకు ఆనుకొని ఒక గుండ్రని
రేకు ఉండెను. శబ్ద తరంగముల శాకిడికి శేకు (ప్రకం
పించగా శరేకుకు, గుండుకు మధ్య గల (పేషము మారి
విద్యుత్తు నిరోధమునందు మార్పులు కలిగించెను. తదుపరి
హగ్స్‌ అను విజ్ఞాని మై[కోఫోను సిర్థాంతమును రాయల్‌
సొనెటీ వారికి నివేదించెను, శబ్దతరంగముల తాకిడికి
కదులుచూ నిరోధమునందు మార్చుచెందు వావాకము
దీనికి ఆవశ్యకమని సూచించెను. ఒకదాని నొకటి వదులుగా
స్పృశించుచున్న పదెనా వావాక సముదాయము జులిఫోను
(పసారిణిగా ఉపయోగపడునని నిరూపించెను, ఇంచుమించు
అడే కాలమునందు ఎడిసన్‌ అను శాస్త్రజ్ఞుడు మారెడు
విద్యుత్తు నిరోధకము కల [దవ్యములలో కారన్‌ |శేష్టమని
కనుగొనుటయే కాక ఒక వాణిజ్య పరికరమును కూడ
రూపొందించెను,
టెలిఫోను (పసారిణి : (పక్కపుటలోని చితము ఎ ల్లీలో
ఆధునిక (ప్రసారిణి చూపబడినది, ధ్వని తరంగముల తాకిడికి
(ప్రసారిణి ముందు భాగమున ఉన్న లోవాపు రేకు కంపించి

393

బలిఫోను

తద్ద్వారా శేకుకు ఆనుకొని ఉన్న కారన్‌ రేణువుల మధ్య
ఉన్న |పేషము మారును. ఈ (పేషము మార్పులకు అను
గుణముగా కార్బన్‌ శరేణువులయొక్క- విద్యుత్తు నిరోధము
మారు చుండును.

దినివలన ఈ సాధ
నమునకు ఘట కాగితపు వలయములు
మును కలిపి డయూన్రక
నపుడు వలయ ఇమ్సలేటరు
ములోని విద్యుత్తు శార్భన్‌ గణములు
(పవాహమునందు

మార్పులు కలు
గును, ఈ మార్చు
లు ధ్వని తరంగ
ములకు (ప తి
రూపములుగా
ఉండును, ఈ
విద్యుత్తు తీ7ెల
చ్వా రా (పవ
హించి దూర
మున ఉన్న [గా
వాకమును పనిచేయించును.

టెలిఫోను (గ్రాహకము: చిత్రము - లి లో అధునిక
"బలిఫోను (గావాకము చూపబడినది. ఇందు ఇనుప కడ్డీలపె
రాగి తీగ చుట్లబడి ఉండును. చిత్రమునందు చూపబడిన
రీతిని ఇనుప కడ్డీలు శాశ్వత అయస్కాంతమువద్ద అమర్చ
బడినవి. శాశ్వత అయస్కాంతము ఇనుప కడ్డీలద్వారా తన

రజక ధాతు గిడ్‌ +

చిత్రము - 2

బలిఫోను |పసారిణి

వలుచని ఇనుప డయ్య్మాఫ్రక్‌

శాశ్వత అయస్కాంతము

CLLLELLELEUEL EEE CALEELEEELELLEREELE EERE

చిత్రము - 8
ఆధునిక “బరిఫోను గ్రాహకము

ఎదుట ఉన్న శేకును ఆకర్షించి పట్టి ఉంచును. అందుచేత
త్రీగియందు విద్యుత్తు లేనపుడు శేకు మధ్య భాగము
లోపలి వెపుకు వంగి ఉండును, చుట్టలు రెండును వరుసలో
కలుపబడినందున వాటిగుండా విద్యుత్తు [పవహించునపుడు
వాటి అయస్కాంత శక్తులు ఒకదానికొకటి దోవాదము

చేయును. త్రీగౌచుట్టలయందు (పవహించు విద్యుత్తు యొక్క
దిశను అనుసరించి విద్యుత్తువలన ఉత్పన్నము అగు
అయనస్తాంతత్వము శాశ్వత అయస్కాంత శళ క్రికి తోడ్పడుట
గాని, ఎదుర్కొనుటగాని జరుగును, ఇందుచేత శేకువై
కల ఆకర్షణ హెచ్చుట గాని, తగ్గుట గాని జరిగి, రేకు
ముందుకుగాని, వెనుకకుగాని కదలును. ఈ విధముగా
చుట్టలలో (పవహించు విద్యుత్తుకు అనుగుణముగా శేకు
కంపించి ఆ కంపనములను వాయు రేణువులకు ఆపాదించి,
తర్ద్వారా శబ్ద తరంగములను ఉత్ప త్రిచేయును. ఈ పరికర
ములో శాశ్వత అయస్కాంతము లేని ఎడల చుట్టలలో
(పవహించు విద్యుత్తు యొక్క (పతి ఒకు ఆవృ కత్తికి
రెండు ఆవృత్తులు జనించి ధ్వని విపర్యయము నొందును.

టెలిఫోను సెట్టు: పైన వివరింపబడిన |ప్రసారిణి,
(గావాకము గాక, చందాదారుని వద్ద గంట, నస్విచ్చీ,
(పరోచన వేష్టనము లేదా పరిణామకము, తావహాతి కల
వలయము ఉండును. వీటన్నితో కూడిన సముదాయ
మును “ఇెలిఫోను చందాదారుని యంత్రము లేదా
"బలిఫోను నెట్టు? అందురు, (క్రింద చూపబడినట్లు ులి
ఫోను నెట్టు “మూడు రకములుగా ఉండును. ఇవి:
1. మాగ్నాటోరకము; 2 చేతితో పనిచేయు రకము;
8, డయల్‌ చేయు రకము. 1877 కు పూర్వము |గావాకము,
(పసారిణి విడివిడిగా ఉండెడివి. 1577 లో మెశెవేయీా,
(ఫిచెట్‌ అనువారు ఈ శెండింటిని ఒకే “హాండ్‌ సెట్‌ * లో
అమర్చు విధానమును నూచించిరి.

మాగ్నాటో బలిఫోను పద్ధతిలో నెట్టులోవల అమర్చ
బడిన చిన్న కంపన విద్యుత్తు ఉత్పాదకము ఉండును. దీనిని
చేతితో |త్రిప్పుటవలన విద్యుత్తు ,లెనులోనికి (ప్రవహించి,
బలిఫోను శేందములో పిలుపు సంశేతమును ఇచ్చును,
చేతితో పనిచేయు పద్ధతిలో హోండ్‌ సెట్టును ఎత్త గనే భూమ్యా
కర్ష ణచే పనిచేయు స్విచ్చీవలన (పరోచన వేష్టనము,
(పసాణిరి వనుకు అందింపబడును. తర్ధ్వారా బలిఫోను
కేంద మునందు పిలుపు సంకేతము కలుగును. డయల్‌ చేయు
పద్ధతిలో కావలసిన అంకెలను (క్రిప్పుట వలన కావలసిన
చంచాచారుని పిలువ వీలగును.

శేందఘట (సెంట్రల్‌ బ్యాటరీ) పద్ధతిని పనిశేయు చందా
చారుని పరికరము యొక వలయము (పక్క పుటలోని
చిత్రము 4లో చూపబడినది. ఇందు పౌర్మ్వు ధ్వనిని
తొలగించుటకు ఉపయాగపడు ఒక (పరోచన వేష్టనము
కలదు. హాండ్‌ నెట్టు మామూలుగా ఉన్నపుడు (పసారిణి,
(గ్రావాకము, (పరోచన వేష్టనము లైను నుండి తొలగింపబడి,
ఒక శావాతి, గంటమా(తము చైనుకు కలుపబడి ఉండును,

394

గంట యొక్క వలయములో విద్యుత్తు (ప్రవహించునపుడు
గంట|మోగును. వాండ్‌ నెట్టును వెకి ఎత్తగనే భూమ్యా
కర్షణ శక్తితో పనికేయు స్విచ్చీ మూసికొని (వరోచన
వేష్టనమును, (ప్రసారిణిని (లైెనుకు అందించును.

శాజజల (ప్రసారము 3
——
గ హణము

b .

చిత్రము 4

స్వతశ్చలిత చులిఫోను సెట్టు

ఈ పద్ధతిలో (పసారిణికి కావలసిన విద్యుత్తు కేంద
ఘటము నుండియే సరఫరా అగును. మాట్లాడు నపుడు
(పసారిణి నిరోధము మారి ఆవర్తి విద్యుత్తు ఉత్పన్నము
అగును. ఈ విద్యుత్తు (పరోచన వేష్టనములోని శిండు చుట్ట
లందు ఎదురు మారగ్గములందు (పవహించి పార ధ్వనిని
తొలగించును. శోబ్ది తరంగ విద్యుత్తు యశథా(పకారము
లైను లోనికి పోవును. దూరమున ఉన్న (గావాక
వలయములో ఈ విద్యుత్తు (పవహించి శబ్ద తరంగములను
జనింపజేయును.

ధ్వనిని (గహించునపుడు ైైను నుండి |గహింపబడు
ఆవర్తి విద్యుత్తు P,P అందు ఒకే దిశలో |ప్రహించి
(పరోచన చుట్టయందు శబ్ద తరంగ విద్యుత్తును ((ేశేపించి
(గూవాకమందు ధ్వనిగా మారును.

చుంచాచారుడు డయల్‌ చేసినపుడు డయల్‌ అంగుళి
చక్రము స్వస్థానమునుండి తిరుగుచూ “డయల్‌ ఆవ్‌

నార్మల్‌ (స్పింగ్‌ * D,, D, లను పనిచేయించి అులిఫోను

ఇబలిఫోను
వలయమును షార్టు సర్క్యూట్‌ చేసి, డయల్‌ పల్సింగ్‌
(స్పింగులకు అడ్డముగా 80 ఓమ్‌ల నిరోధమును 2 మైక్రో
ఫేరడుల శావాతిని కలిపి స్పార్కును అరికట్టుటకు సవాక
రించును. డయల్‌ అంగుళి చ(కము వదిలి వేయజడినపుడు
అది పల్సింగ్‌ (స్పింగులను సెకనుకు పది సార్లు చొప్పున
కలిపి విడదీయును. ఈ విధముగా విద్యుత్తు వలయమును
ఛేదించుటవలన శేందములోని స్వతశ్చలిత సెలక్ట్రరులను
అంచెలంచెలుగా నడిపి కావలసిన చందాదారుని వైనును
పట్టుకొనదగును.
టెలిఫోను రిలే: ఒక విద్యుత్తు వలయములోని విద్యుత్తు
స్థితివలన మరొక వలయములోని విద్యుత్తు స్థితిని అదుపు
చేయుటకు ఉపయోగించు సాధనము “రిలే”. ఇబలిఫోను
(పసాఠము అంతయు ఇబలిఫోను రిలే మీద ఆధారపడి
ఉన్నది, చిత్రము - ర్‌ నందు ఒక ఆధునిక రిలే చూపబడినది,
దీనిలో ఒక మెత్తని ఇనుపకడ్డీ గర్భమువై న ఇన్సులేషన్‌

\S

శాడి

గర్భము
లి

చేయబడిన రాగితీ7 చుట్టి ఉండును, ఈ ఇనుపకడ్డీ ఒక
ఇనుపకాడికి బిగించబడి ఉండును, శకాడి చివర ఒక
ఆశ్మేచరు అతుక (పివిట్‌) బడి ఉండును. గర్భము, కాడి,
ఆశ్మేచరు ఎక్కువ (పవేళ సాధ్యత, తక్కువ నిలుపుతనము
కల ఉత్తమమైన మెత్తని ఇనుముతో చేయబడినవి, చుటలు
ఎనామిల్‌ చేసిన శాగితీగాతో చేయబడి, ఇనుపకడ్డీ ముండే
ఇన్సు లేట్‌ చేయబడి, తీ? కొనలు చుట్టకు ఒక 'వెపున ఉన్న
బేక్‌ లెట్‌ ముక్కుమీద అతుకబడి ఉండును. తీ? చుట్ట
అంతయు ఒక భాగముగా నుండి ఒక నట్టుతో కాడికి
బిగింపబడి ఉండును, ఆ నట్టును విప్పి తీగె చుట్టను రిలే
నుండి బయటకు తీయ వీలగును. తీ? చుట్టయందు విద్యుత్తు
(పవహించునపుడు ఇనుపకడ్డీ అయస్కాంతీక రింపబడి ఆశే
చరును ఆకర్షి ంచును, ఆశ్మేచరు కదలికలవలన కాడికి
విగించబడిన స్పర్భ్శప[తములు కదలి రెండేసి షత ముల
మధ్య ఉన్న కలయిక విడిపోవుటగాని, విడినవి కలియుట

395

"బలిఫోను

గాని, కొన్ని మొదట కలిసి తరువాత విడిపోవుట గానీ
జరుగును.

టెలిఫోను నూచి; మరొక ముఖ్యసాధనము బలిఫోను
సూచి. ఇది ఒక విద్యుత్తు అయస్కాంత సాధనము. దీని
తీ? చుట్టయందు విద్యుత్తు (పవహించునపుడు ఒక జెండా
కాని, ఒక రేకు కాని కదలి సంకేతము వచ్చుచున్నదని
చూపును, (పస్తుతము విద్యుత్తు అయస్క్మాంతములకు
బదులు సూచీ దీపములను ఉపయోగించుట ఎక్కువ
వాడుకలో ఉన్నది. సూచీ దీపమును ఉప యోగించుట
వలన చోటు కలసి వచ్చుటయేకాక, కంటికి నదురుగా కూడ
ఉండును,

మీటరు (రిజిస్టరు) అనునది శెలిఫోను విధానమునందు
మరొక ముఖ్య సాధనము. ఇది కూడ విద్యుత్తు
అయస్కాంత సాధనమే. ఇది పిలుపులను లెక్కి ంచుటకు
ఉపయోగించును,

స్విచ్చింగ్‌ స్మూత్రములు : తొలుదొ ల్ల అులిఫోను ఇద్దరు
చందాదారుల మధ్య తీగెలను ఉపయోగించి సంభాషణ
నెరపుటకు మాత్రమే ఉప యోగింపబడెను. పెక్కు చందా
చారులలో ఎవరు ఎవరితో నె నను సంఛాషించుటకు వీలుగా
"బలిఫోను విధానమును విస్తృత పరచుటకు (పయత్న ములు
వెంటనే సాగినవి. తత్ఫలితముగా జులిఫోను కేందములు
ఉద్భవించినవి. చంచాదారులందరినుండి తీగెలు కేందము
వద్దకు వచ్చి చేరును, కేం దమువద్ద ఉన్న ఆపశేటరు వారి
వారి నుండి వచ్చు తీగెలను కలుపుట ద్వారా ఏ చందా
దారుని అయినా మరొక చందాచదారునితో కలుపును. ఇట్టి
కేందములను చేతితో పనిచేయు కేం[దములు అందురు.
స్వతళ్చలిత కేం దములందు మానవ సవాయము లేకుండ నే
చందాదారుల తీగెలను విద్యుత్తు యంత పరికరముల
చ్వారా కలిపి సంభాషణలను జరుపదగును,

చేతితో పనిచేయు కేందములందు చందాదారుల వద్ద
నుండి వచ్చు తీగెలు స్విచ్చీ బోర్డుల మీదకు వచ్చి చేరును.
మొట్టమొదటి స్విచ్చీ బోర్లులందు నిలువుగాను, అడ్డము
గాను ఉండు లోవాపు కడ్డీలు ఒక దానిని ఒకటి తాకకుండు
నట్లు అమర్చబడి ఉండెను. కెండు కడ్డీలందును రంధ్రములు
ఉండెను, ఒక లోవాపు ముక్కను దూర్చుట చ్వారా
చెండు కడ్డీల మధ్య స్పర్శ కలుగుటకు వీలు ఉండెను,
చందాదారులనుండి వచ్చు ,లెనులు అడ్డ కడ్డీలకు కలుప
బడును. ఇద్దరు చందాదారుల మధ్య సంభాషణకు వారి
వారి నుండి వచ్చు లైనులు కలుపబడిన కడ్డీల మధ్య ఉన్న
కన్నములలో లోవాపు ముక్కలను అమర్చెడివారు, ఆ
రోజులలో చంచాడారులనుండి కేందమునకు ఒకొక్క

తీగె మా(త్రమే వచ్చెడిది. రెండవ వాహకముగా భూమీ
ఉపయోగింపబడెడిది. (క్రమముగా డశెండు క్రీగెలను
ఉప యోగించు విధానము అమలులోనికి వచ్చెను, చ౭ఠదా
దారుల సంఖ్యకూ డ వెరుగ జౌచ్చెను, ఈ రెండు కారణ
ములచే పాతపద్ధతికి స్వస్తి చెప్పవలసి వచ్చెను,

పన్తుతము మానవ (పేరిత శకేందములందు ఇద్దరు
చందాదారులను మెలితిరుగు (ఫైక్సిబుల్‌) కార్డు చ్వారా
కలుపు కార్డు రకపు స్విచ్చీబోర్డులు సర్వత ఆమలులో
ఉన్నవి. కార్డు శేని స్విచ్చీబోర్డులు చిన్నరకపు చేతితో
పనిచేయు సొంత కేం దము లందు ఉప యోగపడుచున్న వి.
ఒకరిద్దరు ఆపరేటర్లు సరిపోని పెద్ద కేందములందు
బహు ముఖ స్విచ్చీ బోర్డులను వాడుదురు. బహు
ముఖ స్విచ్చీ బోర్షులందు ఎంతమంది ఆపశేటర్లు ఉందురో
అన్ని స్థానములందు చందాదారులనుండి వచ్చు (లెనులు
సమానాంతరముగా కలుపబడును, ఈ స్విచ్చీ బోర్లు
విభాగములుగా నిర్మింపబడి ఇందు ఒక్కొక్క ఆప రేటరుకు
స్థానము ఇవ్వబడును. ఒక ఆపరశేటరు
స్థానమువద్ద కలుపబడు చందాదారుల ఎైనులు అన్నియు
e స్థానమువద్ద సూచీలతో సవో అంత మొందును, మిగశా
చందాదారుల లెనులన్నియు ఆ ఆపరేటరు స్థానమువద్ద
జాక్‌ లతో అంత మొందును, పిలుచుచున్న చందాదారుని
వద్దనుండి సూచన రాగానే ఆపరేటరు పిలుపబడుచున్న
చందాదారుని నెంబరు కనుగొని తన స్థానమందు ఉన్న
కార్డు వలయము చ్వారా వీరిద్దరి వైనులను కలుపును,
ఇట్లు వీరి సంభాషణకు వీలు కలిగించుటయే కాక, ఈ
పిలుపును లెక్కించి సంభాషణానంతరము వచ్చు సంకేత
ములను బట్టి వీరి లెనులు విడదీయును.

చేశ వ్యాప్తముగా ఉన్న విధానములో చంచాచారుల
మధ్య సంభావణను సుకరము చేయుటకై దేశము కొన్ని
జోనులుగా చేయబడును. ఒక జోనునుండి మరొక జోేనుకు
వెళ్లు, వచ్చు పిలుపుల రద్దీని తట్టుకొనుటకు (పతి జోనుకు
జోనుశేం[ద ఎశ్ఫేంజీ ఉండును. (పతి జోనును (గ్రూపులుగా
విడగొట్టి గ్రూపుకు ఒకటి చొప్పున (గూపు ఎశ్ఫేంజీ
ఉండును. రద్దీనిబట్టి ఊరుకుగాని, పట్టణమునకుగాని ఒకటి
గాని, అంతకంచె ఎక్కువ గాని ఎశ్ఫేంజీలు ఉండును, చందా
చారుని వద్దనుండి (గూపు ఎశ్మేంజీకి, (గ్రూపు ఎశ్ఫేంజీనుండి
జోను ఎశ్చేంజీకి, ఒక జోను ఎశ్ఫేంజీనుండి మరియొక జోను
ఎశ్ఫేంజీకి చైనులు అవసరము.

"బెలిఫోను విధానమునందు సిగ్నలింగు ఒక ముఖ్య
సమస్య. చందాదారుల మధ్య సశాసరి సంబంధము సుళువే

ఒకొక్క

కాని, ఎశ్ఫేంజీల ద్వారా అందునా పునచ్చారకములను

396

nsglogo seagul 8౫0g రయ] nese Qaenl sganSee Se

ggloxmo sagaul goenog sg)

నజర్‌ స్విచ్చీ

సెంట్రల్‌ బ్యాటరీ బరలిఫోను (మేన్యువల్‌ )

డయల్‌ శేయు రకపు ఇఅులిఫోను

మాగ్నెటో బలిఫోను

బలి పింఓర్‌ రెబ్బను పద్దతి
>

Blank Page

ఉపయోగించు పొడవగు [ట్రంకు వలయముల చ్వారా
సిగ్నలింగు కష్టమైన పని.

చేతితో పనిచేయు విధానములు: 1. మాగ్నెటో;
2, కేందఘట సిగ్నలింగు -1;లి. కేందఘట సిగ్నలింగు -2;
4, కేం దఘట అని నాలుగు విధములుగా ఉన్నవి. ఇందు
రెండవ, మూడవ విధానములు శెండును ఒకే జాతికి
చెందినవి, పె చేతితో పనిచేయు విధానముల ముఖ్య కవళి
కలు ఈ |క్రింద పొందుపరపబడిన రీతిగా ఉండును.

మాగ్నెటో ఎక్సేంజీ : ఈ విధానమునందు మాగ్నెటో
ఉత్పత్తి యం తమునుండి వెలువడు 17 వేకిళ్ల కంపన
విద్యుత్తును సిగ్నలింగుకు ఉప యోగింతురు. పిలుచు చందా
చారుడు తన మాగ్నాటో ఉత్పత్తి యంతపు కాడను
(త్రిప్పగా 17 నెకిళ్ల ఆవర్తి విద్యుత్తు ఎశ్ఫేంజీవరకు
(ప్రవహించి ఎశ్ఫేంజిలో ఉన్న అతని నంబరుకు సంబంధించిన
సూచీని పని చేయించును. వెంటనే ఆపశేటరు పిలుచు
చున్న చందాదారుని జాక్‌ నందు కార్జువలయపు ప్లగ్గును
గుచ్చి అతనికి కావలనిన చందాచదారుని నెంబరు తెలిసికొని
కార్డు వలయపు అవతలి కొననున్న ప్లగ్గును పిలవబడు
చందాచదారుని జాక్‌ నందు గుచ్చును. * రింగింగు కీ? సవనోయ
ముతో 17 సెకిళ్ల ఆవర్తి విద్యుత్తును లైనులోనికి పంపించి
పిలువబడు చందాదారుని పిలిచి, పిలుచు చందాదానిరుతో
సంఛాషించుటకు అనువుగా వీరిద్దరి ైనులను కలుపును,
సంభాషణానంతరము చందాడారులు తమ విద్యుత్తు
ఉత్పాదకములను మరల (శ్రిప్పగా కార్జువలయమునందలి
సూచీ పని చేయును. అది గమనించి ఆపశేటరు కార్డు
వలయపు శెండు ప్లగ్గులను జాక్‌ లనుండి తీసివేయును,
కార్డు వలయపు సూచి యథాస్థానమునకు వచ్చును,

మాగ్నాటో ఉత్పత్తి యంత్రమునుండి వెలువడు అధిక
వోల్లేజి ఎక్కువ దూరము రింగు చేయుటకు కూడ
ఉపయోగించును. ఇందు ఉపయోగపడు వలయములు
కూడా సామాన్యమైనవే కాని, చందాదారునివద్ద విద్యుత్తు
ఘటము యొక్క ఆవశ్యకము కలుగుటతో సంభాషణా
సామర్థ్యము ఘటము యొక్క స్థితిపై
ఉండును, అంతేకాక, పిలుచు, అంత మొండించు సంకేత
ములు చేతితో పని చేయునవి అగుటతో చందాదారులు
అంతమునందు సంశకేతములను ఇవ్వ మరచినచో ఆపరేటరు
వారి వలయములను విడదీయ లేడు. ఈ లోపమువ ల్ల
ఈ పద్ధతి వాడుకనుంచి తొలగింపబడుచున్నది.

కేంద ఘట సిగ్నలింగు - 1: ఈ విధానమునందు
సిగ్నలింగునకు ఘటము కేం దమువద్ద ఉంచబడి చందా
చారులు హోండ్‌ సెట్‌ ఎత్తినపుడు పిలుపు సిగ్నలు, మరల

ఆధారపడి

శులిఫోను

యశథాస్థానమునందు ఉంచినపుడు అంత మొందించు సిగ్నలు
వచ్చును, కాని, మాటలాడునపుడు చందాచదారుని వద్ద
ఉన్న ఘటము వని చేయవలసివచ్చుటచే సంభాషణా
సామర్థ కము ఘటము యొక్క పరిస్థితివె ఆధారపడి
ఉండును. వెగా మాగ్నాటో కేందముతో పోల్చిచూడ
ఈ విధానమునందు వలయములు క్లిష్టతర మైనవి.

కేంద ఘట సిగ్నలింగు జల్లి; ఆంత్యసంశకేతమును ఇచ్చు
టలో తప్ప ఈ విధానము పై విధానమువలె ఉండును,
ఇందు అంత్య సంకేతము బుజు విద్యుత్తును ఆపి వేయుట
ద్వారా కలుగును, పై విధానమునందు శైనును ఎర్తు
చేయుటవల్ల ఈ సిగ్నలు కలుగును,

కేంద ఘట విధానము: చేతితో పనిచేయు విధానము
లందు ఇది ఉ త్రమమైనది. అందుచేత ఇది బహుళ (ప్రచార
ములో ఉన్నది. ఇందు పిలుచు, అంత మొందుచు సంకేతములు
రెండును స్వతశ్చలితములే. చందాడారునికి స్లానిక
మాగ్నెటో ఉత్పత్తి యంతముగాని, ఘటముగాని అనవ
సరము, కేం దమువద్ద గల ఘటము ఉమ్మడిగా సిగ్న
లింగుకు, సంభాషణకు కూడ ఉపయోగపడును. (ప్రసార
సామర్థ్యము చందాడారుని తంతి నిరోధముపై న మాత్రమే
ఆధారపడి ఉండును, కాని, ఇందు ఉపయోగపడు వలయ
ములు క్లీష్టతర మైనవి,

స్వతశ్చలిత కేందములు: పైన చెప్పిన విధానములు
అన్నిటియందు స్విచ్చింగు మొదలగు పనులు అన్ని యు
ఆప శేటర్ల్ణవలన జరుగును. శాని, స్వత ళ్చలిత కేం దము
నందు విద్యుత్తు అయస్కాంత యంత సాధనముల ద్వారా
ఈ పనులు అన్నియు వాటంతట అవే జరుగును. సంపూ ర్ధ
స్వత శ్చలిత మైన స్విచ్చింగు విధానము పురాతన మెనే,
జెల్‌ ఇులిఫోను కనిపెట్టిన నాలుగు సంవత్సరములలోవు నే
డేనియల్‌ శకానోలీ, టి. ఏ. కానోలీ, టి. ఇ, మాక్‌టిగ్‌
స్వత శ్చలిత మైన స్విచ్చింగు విధానమునకు 1879లో పేశుంటు
పొందిరి, కాని, అది వాణిజ్య సరళిలో నఫలత పొందలేదు.
1891 లో శాన్‌సాస్‌కు చెందిన స్ట్రేజర్‌ న్వతళ్చలిత
స్విచ్చింగు విధానమునకు సేశుంటు పొందెను. ఈ విధా
నము నందు ఇద్దరు చందాదారుల మధ్య పిలుపులకు
ద్విగమన సెలెక్టర్లు వాడబడును. ద్విగమన నెలెక్ట్టరు పని
చేయు విధానము శేఖాచిత్రముపై ౫, ? భుజములను బెట్టి
బిందువును గుర్తించుటను పోలి ఉండును. శకాని, దీనికి
చందాచదారుని వద్దనుండి కేం[దమునకు అయిదు తీగెలు
అవసరమయ్య్యను, దీనినే మార్చుచేసి అధునాతన స్ట్రజర్‌
విధానమునందు ఉప యోగించుచున్నారు. స్వత శ్చలిత
శేందస్థాపన వ్యయము చేతితో పనిచేయు శేందస్థాపన

397

ులిఫోను
వ్యయముకం"టు పసాచ్చు అగును. కానీ, స్వతళ్చలిత
విధానము (క్రింది (పయోజనములను ఒసగును : 1. నిర్వవాణ
వ్యయము తక్కువ; 2, చందాదారుల మధ్య సంభాషణ
రవాస్యముగా ఉండును ; శి. శేతితో పనిచేయు కేందము
లలోవలె మానవ సంబంధమగు అడ్డులు, ఆలస్యములు
ఇందు ఉండవు. ఈ కారణముల వలన స్వతకశ్చలిత కేంద
ములు త్వరితముగా పజాదరణలోకి వచ్చుచున్నవి.
స్వతశ్చలిత విధానమునందు చంచాదారునికి డయల్‌
కల శులిఫోను పరికరము ఇవ్వబడును. స్వతశ్చలిత విధా
నమునందు అవసరమగు త్రతర ముఖ్య సాధనములు:
1, యూనీసెలెక్టరు; 2. స్ట్రాజర్‌ స్విచ్చీ, ఇవి శెండును
చిత్రము = 4 న చూపబడినవి.
యూనీ సెలెక్టరు : ఇది మెట్లునుంచి మెట్టుకు ఎక్కు
పరిభ్రమణ స్విచ్చీ. దీనికి పాల్‌ - రాచెట్‌ మెకానిజమ్‌
ఉండును. దీనివలన (పతి మెట్టువద్ద వెపర్లు చుట్టు ఉన్న
స్పర్శలను తాకుచు తిరుగును, రిలే ఆశ్మేచరు విడువబడి
నపుడు వెపర్లు ఒక జత సృర్శల మధ్య సంబంధము
నెరపుకు. యూనీ నెలెక్టర్‌లు సాధారణముగా అయిదు
అంతస్తుల వరకు స్పర్శగుంపులను కలిగి ఉండును. (పతి
గుంపునందు 25 వరకు స్పర్శలు ఉండి 25 బహిర్గమన
మార్గము (జొట్‌ లెట్‌) లకు పనికి వచ్చును. దీనికి బదులు
ఒక స్పర్శ స్వస్థానముగాను, మిగతవి బహిర్గమన మార్గ
ములుగాను వాడుకొనవచ్చును. గుంపులందు స్పర్శలు ఒక
అర్థవృత్సము మీద సమాన దూరములో ఉండును, వె పర్గకు
చెండు చివరలను స్పర్శలు ఉండి జతలుగా ఉండును,
ఇవి రాచెట్‌ చివరనున్న గొట్టము మీద అమర్చ బడును.
ద్విగమన సెలెక్టరు : దీని వైపర్లు చోదక అయస్యాంత
(పథావము వలన ఒకటి మొదలు పది వరకు మెట్లపై కి
ఎక్కును. మరియొక |భమణ చోదక అయస్కాంతము
వలన (పతి మెట్టు వద్దను సమతలములో ఒకటి నుండి పది
స్థానముల వరకు తిరుగును. తత్ఫలితముగ [పతియొక్క-
అంతగ్గమన మార్గమునకు 100 బహిర్గమన మార్గములు
ఉండును. స్విచ్చీయొక్క [వతి స్థితికి గత్యంతరము కలిగించి
నచో బహిర్గత మార్గములు ద్విగుణీకృతము అగును.
శెండు వేల రకపు స్విచ్చీలకు పూర్వపు వానియందు
నెలెక్టరు స్పర్శలను యథాస్థితికి తీసికొని వచ్చుటకు మరి
యొక అయస్కాంతము ఉపయోగింపబడినది,
2,000 తరవో స్విచ్చీలందు స్వస్థానమునకు వచ్చుట |(భమణ
ఆయస్క్మాంతము ద్వారానే జరుగును. ఏ అంతస్తు నందై నను
వైర్లు ఆగిన స్థలము నుండి ముందుకు 12 వ స్థానమువరకు
(భ్రమించి (క్రిందకు దిగజారి స్వస్థానము చేరును,

కాని,

న్యతశ్చలిత కేందము పనిచేయు విధానము : ఇందు
చందాదారునికి తాను పిలుచుటకు వీలున్నదో లేదో,
తనకు కావలసిన వ్యక్తి పలుకుటకు సిద్ధముగా ఉన్నాడో
లేడో లేదా తనను ఎవ ౫ నా పిలుచుచున్నా శే మో అనునవి
తెలియవలెను, ఇందుకు అవసరమగు పలురక ముల రింగింగు
స్వరములు శేం[దము వద్ద ఉత్పన్న మగును.

పిలుచు చంచాదారుడు తన హాండ్‌ నెట్టును ఎత్తినపుడు
అతని లెనుకు సంబంధించిన యూనీ నెలెక్టరు ఒక ఖాళీగా
ఉన్న |గూప్‌ సెలెక్టరు కొరకు వేటాడును. ఖాళీగా ఉన్న
(గ్రూప్‌ సెలెక్టరు దొరికినచో చందాదారునికి లికి నెకిళ్ల
డయల్‌ స్వరము వచ్చును. అనగా అతను కావలసిన
నంబరును డయల్‌ చేయవచ్చునని సూచన. డయల్‌
చేయుచున్న పుడు నంబరును బట్టి ,కెనుకు వెళ్ళు బుజు
విద్యుత్తు వలయము (D.C.) చేదింపబడి డిజిట్‌ (పకారము
మొదటి (గ్రూప్‌ నెలెక్టరు కావలసిన అంతస్తుకు పైకి
వెళ్లును. ఆ అంతస్తు చేరగనే ఈ గూప్‌ నెలెక్టరు ఖాళీగా
ఉన్న రెండవ (గ్రూప్‌ సెలెక్టరు కొరకు వేటను ఆరంభించును,
డయల్‌ చేసిన నంబరునందలి రెండవ సంఖార్థి స్థానములను
అనుసరించి రెండవ (గ్రూప్‌ నెలెక్టరు అవసర మైన అంత స్తు
నకు చేరుకొనును, ఆ మీదట రెండవ (గ్రూప్‌ సెలెక్టరు
ఖాళీగా ఉన్న చివరి సెలెక్టీరు కొరకు వేటాడును. మూడవ,
నాలుగవ సంఖ్యా స్థానములు చివరి నెలెక్టరును అవసరమగు
మెట్టుకును, సమతలములో కావలసిన స్థానములకును తీసి
కాని వెళ్ళి పిలువబడు చందారదారుని లానును కలుపును*
పదివేల లైనులు కలిగిన కేందము యొక్క |(టంకింగ్‌
విధానము చిత్రము - 6 నందు చూపబడినది.

చంచాచదారుని యూనీ నెలక్ట్యరు

మొరట గ్రూవు నెల్యారొలు

శెండ్లవ నెలకార్‌లోని మిగ శ్వా గూవ్చులక్సు

కడవ రావు వెల్యారొలు

+ (కె గూవు) == | అంతిమ వెల్మారోల లోని
oa == ఇతర (గూపులు
™
అంతిమ సెల్మా*ర్‌లు 8111 ఎల
త్‌ 31
ఓ... నుల నుం
(3 గాల) ==
=) G4 8100
చిత్రము - 6

ట్రంకింగ్‌ విధానము (నాన్‌డై శెక్టర్‌ మైవ్‌)
పిలువబడిన చందాదారుని లై ను దొరికినపుడు సెకనులో
నాలుగవ దశాంశము పాటు సాగి, రెండు దళాంశముల

398

పాటు ఆగి,మరల నాలుగు దశాంళశముల పాటు సాగి, రెండు
సెకనులు ఆగి, మరల ఈ విధముగా ఆగి సాగు చుండు
188 సైకిళ్ల డయల్‌ స్వరము అతనికి అందింపబడి అతనిని
పాచ్చరించును,

అట్లు కాక పిలువబడిన చందాదారుని లెను మరి ఎవరికో
ఉపయోగపవడుచుండిన ఎడల (క్రమముగ కి సెకను సాగి
ఆగు నాలుగువందల నె కిళ్లు గల * పనిలో ఉన్నట్లు తెలుపు
స్వరము? వచ్చి, పిలుచు చంచాదారునికి తన ఫోనుదించి
కొంత ఆగి - మరల (పయత్నించమని పాచ్చరించును.

చైనునందలి దోషమువల్ల గాని, ఎవ్వరికి కలుపబడని
అదనపు నెంబరును పొరపాటున డయల్‌ చేయుట గాని
జరిగి పిలువబడిన చందాచదారుడు దొరకే అవకాశము
లేనపుడు పిలుచు చందాదారునికి నాలుగువందల వెకిళ్ల
ఆగని స్వరము వచ్చును.

మొరటి కోడ్‌ చెలక్టార్‌లు

=}

II

చంచాచదారుని యూనీ నెలక్టరు

బలిఫోను
నిర్దేశక కేంద్రము (డైరెక్టర్‌ ఎక్సేంజీ): చాల ఎక్కువ
కేందములు కల (పొంతములందు అని ర్దేళక శేందముల
కంశు నిర్దేశక కేం దములు లాభ డదాయకములు, ఇటువంటి
చోట్ల ఎన్నో కేం దములు ఉండుటవలన వివిధ కేం దముల
మధ్య కలియక చాల తరుచుగ అవసరము అగును. ఈ
విగానము చందాదారు లందరికీ ఒకే తరవో నంబరులను
ఇచ్చుటయే కాక, (ట్రంకింగ్‌ విధానమును కూడ సౌలభ్య
పరచును. అతి తక్కువ అదనపు పరికరములతో - వివిధ
రుసుముల మీటరింగ్‌ విధానమును కూడ ఇందు అమర్చ
వచ్చును.

ఈ విధానమునందు పతి కేందమునకు ఒకకోడ్‌
నంబరు లవ్వబడును, చందాచదారునివద్ద
నుండి వచ్చిన డయల్‌ కోడ్‌ను అనుసరించి కొన్ని
ఇంపల్ఫొలను పంపి అతి పొదుపుగా పిలుపును మార్లీ

అంతేకాక,

రద్దీ ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఉపకరించు
జంక్షన్‌ మారములు
Ca ౧

శెండవ కోడ్‌ సెలక్టార్‌లు

రదీ ఒక మోస్తరుగ ఉన్నప్పుడు ఉపక
oం -—_

రించు జంక్షన్‌ మారములు
RS ౧

మూడవ కోడ్‌ నెలశ్షార్‌లు

రద్దీ తక్కువగా ఉన్న

. వుడు ఉపకరించు

జంకన్‌ మారములు
౧

II

అంతిమ నెలశార్‌ లు

చిత్రము - 7
నిర్లేశక కేం[దముయొక్క మౌలిక (ట్రంక్‌ విధానము
ం

వై రకపు కేందములను అని్దేళక (నాన్‌ = డై శెక్టర్‌) కరించు సాధనము కూడ ఉండును. ఈ విధానమును
కేం దములందురు, ఇది ఒక మాా(తము విస్తీర్ణము కల తర్జుమా అందురు. ఈ తర్జుమా చేయు భాగమును నిర్దేశ
|పొంతమునకు పనికివచ్చును. కము అని అందురు.

399

"బలిఫోను

చిత్రము = 7 నందు నిర్లేళక కేం దముయొక్క మౌలిక
మైన (ట్రంక్‌ విధానము చూపబడినది. చందాదారుడు తన
హాండ్‌ నెట్టును ఎత్సగానే అతని యూనీ నెలెక్ట్టరు
ఖాళీగా ఉన్న ఒక (పథమ కోడ్‌ సెలెక్టరును వేటాడి
పట్టుకొనును. మొదటి కోడ్‌ శెలెక్టరుకు సంబంధించి
“A డిజిట్‌ వాంటర్స్‌ ఉండును. “A డిజిట్‌ వాంటర్స్‌
యొక్క స్పర్శ్భల గుంపుకు “A” డిజిట్‌ సెలెక్టరు కలుప
బడును. మొదటి కోడ్‌ నెలెక్ట్టరు దొరకగానే * A * డిజిట్‌
వాంటర్‌ “A డిజిట్‌ సెలెక్టరు కొరకు గాలించి మొదట
ఖాళీగా దొరకిన దానిని పట్టుకొనును. అప్పుడు పిలుచు
చందాదారునికి డయల్‌ స్వరము అందును. డయలింగ్‌
జరుగుచుండగా మొదటి డిజిట్‌ కు సంబంధిం చిన * A * డిజిట్‌
సెలెక్టరు ఎక్కి
ఖాళీగా ఉన్న నిశర్చేళకము కొరకు వెదకును. అటులనే
(ఉన్నచో) శెండవ, మూడవ డిజిట్లుకు సంబంధించిన
ఇంపల్ఫొలు ఇతర సెలెక్టరుల కొరకు వెదకి చివరకు
పిలుపు యొక్క గమ్యమును నిర్టేశించును.

పిలువబడిన చంచాదారుని నెంబరు నందలి తరువాతి
భాగము నిర్లేశకముచే [గహింపబడి, ఇది రికార్డు అగు
చుండగా నిర్జేశకము “A” డిజిట్‌ వహంటర్ల చ్వారా
మార్గీ కరించు డిజిట్లను (పథమ కోడ్‌ నెళెక్టరుకు పంపును,
మొదటి ఇంపల్ఫొల వరుస మొదటి కోడ్‌ సెలెక్టరును పైకి
ఎక్కించగా శెండవ, మూడవ ఇంపల్ఫొల వరుసలు శెండవ,
మూడవ కోడ్‌ సెలెక్టరులను వలసిన స్థానములకు కొని
వచ్చును, కోడ్‌ అయిపోయిన వెంటనే నిర్దేశకము నంబరు
నందలి సంఖ్యా భాగమును పునః|[పసారము చేయుట
చ్వారా అంకెల సెలెక్ట్‌ రులను నిర్హీత స్థానమునకు కొని
వచ్చును, ఈ తరువాతి శాగము అని ర్టేళక కేందమునందు
వలెనే ఉండును. ఇది జరిగి పిలువబడిన చందాదారుని
నంబరు [పసారము కాగానే 4 డిజిట్‌ సెలెక్టరు, నిర్దేశకము
ఇతర పిలుపుల కొరకు సిద్ధమగును. ఈ పనులన్నియు
కణములలో జరుగును. వీటియందు ఉపయోగపడు
స్విచ్చింగ్‌ వలయములు ఆచరణయందు చాల క్లిష్ట
భూయిష్టముగా ఉండును.

(క్రాస్‌ బార్‌ కేందము ; వైన ఉదావహాొరించిన స్వత శ్చలిత
విధానములు అన్నియు మౌలికముగా స్ట్ర్రజర్‌ ద్విగమన
నెలెక్టరులను ఉపయోగించును. ఇవి చప్పున చెడిపోవు
స్వభావము కలిగి ఉండుటవలన ఫీనిని జా(గత్తగా
సంర &ంచుకొనవలసిన అవసరము కలుగును, (కాస్‌ శార్‌
విధానమునందు గమన నెక్ట రులు లేక పోవుట యేగాక
ఇంకనూ ఇతర లాభములు ఎన్నియో కలవు.

కావలసిన అంత స్తుకు అక్కడ

అంచెలు అంచెల విధానమునందు పిలుచువాని నుండి
పిలువబడువానికి, పిలుపు నంబరునుబట్టి ముండే నిర్భయింవ
బడిన ఒక మార్గము చ్వారా చేరును. (క్రాస్‌ జార్‌
విధానమునందు నిర్లీతమార్గము దొరకకపోయినచో
మార్కరు విధానము అనునది మరొక మార్గము చ్వారా
పిలుపును శచేర్చగలుగును. దీనివలన (ట్రంక్‌ శైనుల ఉప
యుక్షత ఎక్కువ అగుచున్నది, అంతేకాక, ఈ పరిస్థితి
యందు ఎక్కడైనను వపదైన యం(తము చెడిపోయిన
ఎడల ఆ తప్పు [గహింపబడి అలారమ్‌ ధ్వనించును. పిలుపు
అందుటకు పట్టు కాలము చాల తక్కువ, చితము - 6
నందు [పధానమైన స్విచ్చింగు వనులకు ఉపయోగించు
(యాస్‌ కార్‌ స్విచ్చీ చూపబడినది.

(కాస్‌ బార్‌ విధానము ఇప్పుడు ఎక్కువ |పచారము
లోనికి వచ్చుచున్నది. దష&ిణ ఛారత దేశములో మొట్ట
మొదటి (డాన్‌ శార్‌ కేందము 1968 లో మృచాసు నగరము
నందు త్యాగరాయనగరములో (పారంభింపబడినది.

కేబిలు, వైర్లు, కేం దమువద్ద రక్షణ: "బరలిఫోను
శేందమువద్ద కావలసిన పరికరములు ఆ శకేందము
యొక్క తరవోనుబట్టి మారుచుండును. కాని, పరికరము
లను ఒక చడానికి ఒకటి కలుపు పద్ధతి మాత్రము అన్ని తరహో
కేం దములకును ఇంచుమించు ఒకే రీతిగా ఉండును,

ఒకొక్క విభాగములో ఉన్న చంచాదారులందరికి
ఒకే శేవిలు చొప్పున భూమ్యంతర్గత మైన పెద్ద శేబిల్‌
చ్వారా కైనులు అన్నియు ఇెలిఫోను శకేం[దమును చేరును.
చందాదారుల నంబర్గకు వారి భూ గో ళస్థితికి మా(తము
ఎట్టి సంబంధము ఉండదు. కాని, కేందములో చైౌనులు
అన్నియు వరుస క్రమములో ఉండవలెను. కనుక, ఏ చంచా
చారుని లైనునెనను కేందములోని ఏ పొజిషన్‌ నంబరు
వైనను కలుప వీలు ఉండవలెను. ఈ విధముగా కలుపుటకు
కేం దములో “(వథాన పంపిణి చ|టము? ఒక దానిని
ఉపయోగింతురు. ఇదే చ(టమును రక్షణ పరికరములను
అమర్చుటకు కూడ ఉప యోగింతురు. లోపలనుండి, బయటి
నుండి వచ్చు శేవిలులు దీనిని చేరునుగాన శకేందములోపల
బయటనున్న పరిస్థితులను పరీకించుటకు ఈ చ[టము చాల
అనువుగా ఉండును.

పెద్ద కేం దములలో ఈ [పధాన చ[టము కాక ఉప
చ[టము అనునది కూడ ఉండును. చిన్న కేం దములలో
ఇవి వేర్వేరుగా ఉండవు. ఈ ఉపచటముచ్వారా శేందము
లోని చందాదారుల చైనులు అన్నియు ఆపరేటర్ల కు
సమానముగ పంచుటకు వీలగుచున్నది. స్వతళశ్చలిత కేంద
ములలో ఈ ఉపచ[టము వచ్చు పిలుపులను యూనీ

400

నెలెక్టరులు మొదలగు సాధనములకు పంచి ఇచ్చుటకు
తోడ్పడును. అంశేగాక, ఈ ఉప చ(టము వలయములను
ఒక చానికి ఒకటి కలుపుటకు, తప్పులు పట్టుకొనుటకు
కూడ ఉపయోగపడుచున్న ది.

కేం దములోని పనివారలకు,
కేం దములోని పరికరములకు మెరుపులనుండి, ఇతర
అవాంఛనీయమైన విద్యుత్తునుండి రక్షణ కావ లెను. దీని-క
ఫ్యూజులు, ఉప్ప వేష్టనములు, రకకములు మొదలగునవి
చానుల చివర కలుపబడి ఉండును. (ప్రధాన పంపిణీ
చ[టమునకు కేందము వైపున ఇవి అమర్చబడి ఉండును,
ఒకటిన్నర ఆంపియర్‌ ల బలము గల ఈ ఫ్యూజు ద్వారా
కి ఆంపియర్‌ ల విద్యుత్తు పవావాము |ప్రవహింపచేసిన
అది వెంటనే మాడిపోవును. ఉన్ల వేష్టనమునందు కి దశాంశ
ఆంపియర్‌ ల విద్యుత్తు కొన్ని గంటలు [పవహించగలదు.
కాని, ఈ విద్యుత్తు 5 దశాంశ ఆంపియర్‌ లు అయినచో
లికి నిముషములలో శకాలిపోవును. అవాంఛనీయ విద్యుత్తు
అధికముగా ఉన్నప్పుడు మాడిపోవు ఈ వేష్టనము
వానను భూమికి కలిపి కేందములోని పరికరములకు రక్షణ
కల్చించును. రకకమునందు శెండు చిన్న కారన్‌ దిమ్మెలు
ఒక చదునైన (స్పింగుకు, ఎర్స్‌ చేయబడిన మరియొక
చేటునకు మధ్య బిగింపబడి ఉండును. దిమ్మలు ఒక చివర
నుండి మరొక చివరకు సన్నముగా చెక్కబడి ధూళి పట్ట
కుండ పూత పూయజడి ఉండును. ఇదిగాక, అతిపలుచగా
ఇన్సు లేషనువార్నిషు కూడ పూయబడి ఉండును. మెరుపులు
గాని, మరియే విధమైన 7650 వోల్టులకు మించిన అవాంఛ
నీయమైన విద్యుత్తుగాని వీనివై బడినపుడు ఇన్సులేషను
పగిలి విద్యుత్తు భూమికి ప్రవహించుట చ్వారా పరికరములకు
కల్చించబడుచున్నది. చిత్రము ర లో శేందములోని
రతక పరికరములు చూపబడినవి.

చందాదారులకు,

p నంరశక ములు

పరికర వ్యవద్ధ

చిత్రము - 8

శకేం|[దములోని రతక పరికరములు
పునరుచ్చారకములు : "ులిఫోను పద్ధతిలో సుదూర
వార్తాయానము గురించి మొదటినుండియు అనేక
విజ్ఞానులు కృషి చేయుచుండిరి, శబ్దసం కేతములు లైనుపె
(పయాణించునపుడు (క్రమముగ శీణించుచుండుట కద్దు,
అందుచే సుదూర[పసారము కొరకు

XI—51

అక్కడక్కడ

"బలిఫోను

ఎలక్టానిక్‌ విస్తారకములను ఏర్పాటు చేయుదురు.
"బలిఫోను అనునది రెండు [పక్కలనుండి వచ్చు సంశకేతము
లతో కూడినది. కాని, పై విస్తారకములు ఒక [పక్కనుండి
వచ్చు సంశేతములను మాత్రమే విస్తరింపచేయును. కావున,
ఒక వైపుకు ఒకటి చొప్పున శెండు విస్తారకములను ఉప
యోగింతురు. సం[పచాయ పద్ధతిలో ఈ రెంటిని కలిపినచో
ఒకచానినుండి బహిర్గమించు నంశేతములు శెండవ విస్తార
కము చ్వారా మరల మొదటిదాని లోనికి వచ్చుటవలన
కూతలు వినబడును. దీనిని “సింగింగ్‌ * అందురు. దీనిని నివా
రించుటకు సంకర (హై బిడ్‌) పరిణామకములను ఉపయో
గింతురు. వీని ద్వారా అవాంఛనీయ వలయములు ఏర్ప
డక పోవుటవలన కూతలు రాకుండ ఉండును. ఈ పద్ధతిలో
అమర్చబడిన విస్తారకములను “పునరుచ్చారకములు *
అందురు. సంకర పరిణామకమునందు అడ్డముగా కలువ
బడిన సమానతగల తీ? చుట్టల సముదాయము ఉండును
[చూ. చి తము], ఇది సరిగా పని చేయుటకొరకు వేరు వేరు
చుట్టలు ఒకదానితో నొకటి కచ్చితముగ సరితూగ వలెను,

—ఈ* బయటకు

మరొక

—ఛ
చిన్న లైనుకుక=.

= తీరి! వచ్చినవి

చిత్రము - 9
EU (ట్రాన్స్‌ ఫార్మరు

అంచశేగాక, చందాదారుని శెండు తీగల లెను యొక్క
(పతిబంధకత కావలసిన సంశకేత పౌనఃపున్యములవద్ద లైనును
నరితూచు విద్యుత్తువలయ సంచయము యొక్క (పతి
బంధకతకు సరిపోవ లెను,

చంచదాడారుని వద్దనుండి వచ్చు సంశేత విద్యుత్తు T,, ఇ
వరిణామకముల (పేరిత (నెకండరీ) చుట్టలందు సంకేతము
లను (గ్రేశేపించును. T, యొక్క (పేరితమందు (ేశేపించ
బడిన సంకేతములు ' వెళ్ళు" లైనులోని ఎలక్ట్రానిక్‌ ఆంప్లి
ఫయర్‌ లోనికి పోయి వి స్తరింపబడును, T్మ (_్రేరితమందు
((్రేశేపింపబడిన సంకేతములు మ్యాతము “వచ్చు?
విస్తారకము బయటి వైపునకు చేరి నిష్ప యోజనములు
అగును, శైనును సరితూచు వలయ సంచయములో

401

"బలిఫోను

(ీశేపింపబడిన సంశేతములు ఒకదాని నొకటి రద్దు చేసి
కొనును,

ఇదే విధముగ “వచ్చు? లెను నుండి వచ్చు సంశేత
విద్యుత్తు గ యొక్క (ప్రథమ చుట్ట (గి, క్క) లందు
సంకేత ములను గ్రేశేపించును, Li యొక్క P; లో
(గే శేపింపబడిన సంశకేతములు చందాదారుల లెనులకు
(ప్రయాణించును, T,, 1 యొక్క. Pp చుట్టలను అడ్డుగా
కలుపుట వలన T, (పేరితములో ఈ సంకేతముల యొక్క
(ప్రేరణ నివారింపబడుచున్నది. ఇది జరుగుటకు లైనును
సరితూచు వలయసంచయము యొక్క. (పతిబంధకత
సంకేత పౌనఃపున్యములు అన్నిటివద్ద చందాడదారుని (లెను
యొక్క (పతిబింధకతతో సమాన విలువను. కలిగి ఉండ
వలెను. ఈ విధముగా సంకరపరిణామకము “వచ్చుి
విస్తారకమునుండి వెలువడు సంశకేతమును * వెళ్ళు * విస్తార
కములోనికి చొరనీయకుండా చేసి కూతలను నివారించును.

వాహక టెలిఫోను పద్దతి : ఈ పద్ధతిని (ప్రవేశ పెట్టుట
వలన లెను యొక్క (ప్రసార సామర్థ్యము అనేక శెట్లు
చెరుగుచున్నది. ఇందు ఒకే భౌతిక వలయమునందు అనేక
ఖలిఫోను స్రోతస్సులను ఏర్పరుపవచ్చును. _ వివిధ
(పోతస్సులనుండి వచ్చు శబ్దతరంగములను ఉపయోగించి
వివిధ పౌనఃపున్యములు గల వాహకములను పరివర్హనము
నొందింతురు. ఈ పరివ ర్తిత సంకేతములు అన్నియు ఒకే
భౌతిక వలయముపై దూరపు కొసకు (ప్రసారితము అగును,
(గ్రాహకము వద్ద వివిధములెన పరివర్తిత పౌనఃపున్యము
లన్నియు వివిధ (గావాకములోనికి తీసికొనబడి అచ్చట
విపరివర్హనమునొంది, వినబడు స్థాయికి విస్తరింపబడు
చున్నవి. (పసారక, గ్రాహక శేందముల శెండింటివద్దను
చాండ్‌ పాస్‌ ఫిల్హరుల చ్వారా పరివ ర్తిత పౌనఃపున్యములు
అన్నియు వివిధ ' (సోతన్సులుగా విభజింపబడుచున్న వి.
బలమును కోల్ఫోయిన సంశేతములను విస్తరించుటకొరకు
అచ్చటచ్చట పునరుచ్చారక ములను ఉపయోగింతురు.

వాహక అలిపోను పద్ధతి వాణిజ్య సరళిలో (పథమముగ
1918 లో ఉపయోగింపబడినది. ఇందు స్తంభముల పె
నడచు ఒకే వైనుపై నాలుగు అధిక (పోతస్సులు పొంద
బడినవి, ఈ నాడు ఈ శా స్త్రవిషయములో సాధింపబడిన
(పగతి వలన ఒశే లైనుపై 16 నుండి 24 సోతస్సులవరకును
పొందగలుగుచున్నారు.

'వాహాక' పద్దతికి భూ మ్యంతర్గత మైన కేవిలులను కూడ
వాడుదురు. కాని, వీటియందు సంశేత శ క్తి స్వల్పదూరము
లశే తీణించును. అందువలన పెక్కు పునరుచ్చారక ములను
ఉపయోగింపవలసి ఉండును, ఈ రోజులలో స్తంభముల పె

నడచు జతలో ఎన్ని (సోతస్సులు _పంపనగునో
భూమ్యంతర్గత శకేవిలులోని జతయందు కూడ అన్ని
(సోతస్సులను (ప్రసారము చేయనగును,

వావాక ెలిఫోను పద్ధతి ముందంజ వేయుటకు
సహోాతక శేవిలు నిజమైన కారణము, 19 వ శతాబ్దములోనే
కెల్విన్‌, ఏ. రస్సెల్‌ అనువారు సవోకుక శేబిలుయొక్క-
ప్రసారణ ధర్మములను విస్తారముగ పరిశీలించిరి.

(పస్తుతము సవోకక శేబిలులు అధిక పౌనః పున్య
విస్తృతి గలవిగా చేయబడుచున్నవి. ఇందుమూలముగ
వందల కొలది (సోతస్సులు లభ్యమగుచున్న వి, (పస్తుతము
తయారు శేయబడుచున్న కేబిలు అనేక మైన సం[పదాయ
జతలను, ర సవాకక ములను కలిగి ఉండును, ఈ విధముగ
తయారు చేయబడిన శేవిలు వేలకొలది వర్హమానములను
ఒశకేమారు పంపగలదు. శాని, ఇట్టి వాహక పద్ధతి ఎంత
వరకు పొదుపగుననునది కొనలను అమర్చబడిన పరికర
సముదాయమును బట్టి ఉండును, ఈ [పకారము చూచిన
ఎక్కువ దూరములకు ఈ పద్ధతిని (పవేశ పెట్టుట లాభ
చాయకము శాదని తేలుచున్నది.

విద్యుత్తు తీగలపై వాహక టెలిఫోను విధానము:
ఈ రోజులలో పతి దేశములోను దిట్టమైన విద్యుత్తు
తీ7ెలపె కూడ వావాక వర్తమాన సంశేతములను
(ప్రసారము చేయుచున్నారు. విద్యుత్తు తీగలను ఉపయో
గించుటవలన ప్రశ్యేకముగ స్థాపన, నిర్వహణ ఖర్చులు లేక
పోవుటచే ఈ వావాక పద్ధతి చాల ఆదాగా ఉన్నది,

ఈ వావాక పద్ధతిలోని పౌనః పున్యములు ఒక వెపు
విద్యుచ్చక్తి యొక్క పౌనఃపున్యముతో సంబంధము ఉండ
కుండునట్లు, మరియొక [పక్క శరేడియోకు ఉపయోగించు
దీర్భ, మధ్యస్థ తరంగములతో సంబంధము లేకుండునట్లు
జాగ త్తగ ఎన్నుకొనబడుచున్నవి. ఛారత దేశములో
విద్యుత్తు తీగెలపై వాహక తరంగముల (పసారమునకు
ర0కిలో సై కిళ్ల నుండి 600కిలో సె కిళ్ల మధ్యనున్న పౌనఃపున్య
ములు ఉపయోగింపబడుచున్నవి, పంపించు చివర, అందు
కొను చివర కూడ సరియెన జోడింపుచేయు సాధనముల
ద్వారా విద్యుచ్చక్తి పౌనఃపున్యములు వాహాక పరికరము
లోనికి, వావాక తరంగములు శ క్రిజనకము లోనికిగాని,
పంపిణి పరిణామక ముల లోనికిగాని చెరకుండ చేయుదురు.

సుదూరములకు డయల్‌ చేయుట: దీనిని చందా
చారుడు (ట్రంక్‌ డయలింగ్‌ చేయుపద్ధతి అందురు, అలిఫోను
పద్ధతి తొలి రోజులలో నేరుగా డయల్‌ చేయుట శేవలము
ఊరిలోని పిలుపులకు మాత్రమే పరిమిత మ య్యెడిది, (ట్రంక్‌
పిలుపులు మాత్రము మానవ సహాయముతోనే శేయ

402

బడెడివి. కాని, 1955 (పాంతము నాటికి అనేక దేశములలో
కొలది కొలదిగ (ట్రంక్‌ డయలింగ్‌ పద్ధతి మొదలు పెట్ట
బడినది. |[పస్తుతము ఛారత దేశములోని కొన్ని (పముఖ
నగరముల మధ్య [టంక్‌ డయలింగ్‌ పద్ధతి (మాటవరుసకు
మచాసు = బెంగుళూరు మధ్య) అమలులో ఉన్నది. ఈ
పద్ధతిలో మొదట కొన్ని అంకెలు కావలసిన (పాంతమును
చేరుటకు ఉపయోగపడును. తరువాత డయల్‌ చేయబడిన
అంకెల చ్వారా ఆ (పొంతములో కావలసిన చందాచదారుని
నేరుగా పొంద వీలగుచున్నది,

రేడియో టెలిఫోను పద్దతి: [వతి జాతి యొక్క దైనం
దిన జీవితములోను శేడియా "'బరలిఫోను పద్ధతి అనేక
రంగములలో (పముఖ పాతను వహించుచున్నది, వాణిజ్య
దృష్ట్యా జేశములో రెండు కేందముల మధ్య గాని, ఒక
డేశమునుండి మరొక దేశమునకు గాని సమాచారములు
పంపుటకు ఈ పద్ధతిని ఉపయోగించుచున్నారు.

శబ్ద తరంగములతో అధిక పౌనఃపున్యవావాక మును
పరివర్తించి, పరివర్తిత సంశకేతములను ఏరియల్‌ చ్వారా
ఆకాశళములోనికి (పసరింప జేయుదురు. (గావాక కేందము
వద్ద ఈ సంకేతములు మరియొక ఏరియల్‌ చే (గహింపబడి
విస్తారము చేయబడిన పిదప, విపరివ ర్ఫ్వనము నొంది మొదట
ఉపయోగించిన శబ్దతరంగములను తిరిగి ఇచ్చును. అవసరమై
నచో వీనిని మరల విస్తార ముచేసి వినబడునట్లు చేయవచ్చును.

పరివర్శన పద్ధతులలో మిక్కిలి సరళమైనది ఆవర్తి
విస్తారపరివర్శ నము, దీనిలో పరివర్తించు తరంగము
యొక్క విస్తారమునుబట్టి పరివర్తిత (నైన్‌ సాయిడల్‌)
తరంగము యొక్క విస్తారము మారుచుండును, ఇదిగాక,
పౌనఃపున్యపరివర్శన, _ఫేజ్‌పరివర్శన, _పల్ఫొపరివ రృన
ములు అనునవి కూడ కలవు. పౌనఃపున్య పరివర్శన
పద్ధతిలో పరివ ర్తించు తరంగము యొక్క విస్తారమునుబట్టి
(పవర్తింపబడు నైన్‌ సాయిడల్‌ తరంగ వావాకము
యొక్క పౌనఃపున్యము ఆ |ప్రసారిణికి, నిగేశింపబడిన
పౌనఃపున్య మునకు ఇరువెపుల ఊగాడుచుండును. ఒక
నెకనులో ఎన్నిసార్లు ఊగుననునది పరివర్తించు తరంగము
యొక్క పౌనఃపున్యమును బట్టి ఉండును, చేజ్‌ పరివర్హన
లలో బహిర్గతమగు తరంగము యొక్క. మమ్‌ ఫేజ్‌
పరివర్తించు తరంగ విస్తారమునుబట్టి మారుచుండును. ఈ
మార్పుల యొక్క తరచుదనము పరివర్తించు తరంగము
యొక్క. పౌనఃపున్యముపై. ఆధారపడును,

పల్స్‌ పరివర్హన పద్ధతి అనునది అత్యధునాతన మైనది.
ఇందు వావాక తరంగ విస్తారమును గాని, ఫేజ్‌కోణమును
గాని వలసిన విరామములందు ‘కీ? చేయుచుందురు.

శులిఫోను _ శేవిలులు
ఈ పద్ధతి యొక్క అనేక గూపాంతరములు (పస్తుతము
వాడుకలో ఉండుటయేగాక, ఛావిలో బహుప యోజన
కారులుగా ఉండునను ఆశాభావమును కలిగించుచున్నవి.
ఆధునిక పద్ధతులు : 1948 లో డ్రాచన్‌, బార్జీన్‌
షాకిల్‌ అనువారు |టాన్సిస్టార్‌ ను సిద్ధపరచుటతో సమా
చార శాస్త్ర శాఖలన్నిటిళోను ఒక కొత యుగము
మొద్నలెనది. ఈ |టాన్సిస్టార్‌ అను సూక్ముసాధనము
ఎలనాగ నిక్‌ ట్యూబు చేయగల పనులన్ని టిని చేయుటయే
గాక చానికంచు ఈ (క్రింద పొందుపరుపబడిన అదనపు
లాభములను కలిగి ఉన్నది: 1. ఎక్కువ దిట్టతనము;
2 తక్కువ (పమాణము ; శి. ఎక్కువ కాలము మన్నిక
(ఆయున్హాయము) ; 4. తక్కువ రాశి విద్యుచ్చక్కితో పని
చేయుట ; ర్‌. తక్కువ శ కిని వృథా చేయుట. (టాన్సిస్టార్‌
వలన శేలిక, ఛారీ విద్యుత్తు పరికరములను ఎన్నిటినో
సూక్తీకరింవ వీలగుచున్నది.

శక

వై చెప్పిన సామాన్య అవసనరములశే గాక [టాన్సిస్టారు
స్విచ్చింగు వలయములలో కూడ అత్యంత ఉపయోగకర
ముగ ఉన్నది. విద్యుత్తు అయస్కాంత సాధనముల ద్వారా
సవాస్రాంళ నెకనులో జరుగు స్విచ్చింగు డయ,
(ట్రాన్సిస్టారు ద్వారా అందులో కూడ సవాస్రాంశ కాలము
లోనే (అంతకంచు తక్కువ కాలములోను కూడ) జరుగు
చున్నది. ఈ కారణముగా కేందములోని పరికర
స్థాపనలో విశేషమైన ఆదా జరుగుచున్నది.

ఈ ఘనస్థితి సాధనము సమాచార సంశేతశా(స్త్రనులో
స్విచ్చింగు, (ప్రసారణ శా(న్ర్రము = రెండింటియందును రాగల
సంవత్సరములో విప్లవాత్మకమైన మార్పులను తీసికొని
రాగలదు [చూ. నర 2 = వు, లికకి], నల నౌ

టలిఫోను ._ కేబిలులు : సెలిగాపు, "బలిఫోను
(పసారములకు ఉపఇోగించు లైనులు స్థూలముగా శెండు
రకములు, అవి: 1. సంభములపై తీ7లు- ఇవి ఎల్లప్పుడు
భూమిపై ననే ఉండును; 2, ఇన్సులేశుడ్‌ శేబిలు-ఇవి భూమి
లోవల, భూమిపైన, నీటిలోను కూడ ఉండును. ఇందు
శెండు ఇన్సులేటు చేయబడిన తీగెలు (పక్క[పక్కగా గాని,
ఒక దానిలో ఇంకొకటి గాని ఉండును. ఒక చానిలో ఒకటి
ఉండు శేబిలును * సవోక్షక (కో - యాక్సిల్‌ )’ అందురు. ఈ
రెండు రకములలోను ఒక తీ7ను మరొక తీగెనుండి ఒక
ఇన్సులేటరు వేరుచేయును.

బలి గాపు (పసారములో సాధారణముగా భూమి ఒక
త్రీ?కు బదులు పనిశేయును. భూమి నిరోధము చాదావుూ
సున్నయగుటచే ఘటము నుండి తీసికొనబడు శక్కి ఆదా
అగును, :

403

"బలిఫోను ౬ కేవిలులు

బలిఫోను [పసారమునందు ఒక తీగకు బదులు భూమిని
ఉపయోగించ లేము. ఏలనన, భూ విద్యుత్తు (పవావాముల
అతి జోక్యత వలన |శ్రావ్యశబ్ద (సంశేత) కర్కశధ్వనుల
నిష్పత్తి చెడును. కనుక ఇులిఫోను [పసారమునకు ఉప
యోగపడు లెనులు అన్నిటిలోను ఎర్‌ చేయబడని క్రీగెలను
మాత మే వాడుదురు. ఎర్‌ విడిగా చేయబడును. బహు
ప్రోతన్య శ్రవణ పౌనఃపున్య తంతి (పసారమునకు
ఉపయోగపడు లెనులకు కూడ అులిఫోను (పసారమునకు
ఉపయోగించు లై నులలో వలెనే కెండు తీగెలు అవసరము,

స్తంభములపై ఉండు లైనులు ః స్తంభముల పైన ఉండు
లైనులను స్థాపించుట, నిర్వహించుట సులభము. ఒక
సమానాంతర తీగెల జత అతి తక్కువ ఓడుదనము
(లీకేజీ) కలిగి మంచి తూకమెన (జాలన్స్‌డు) (ప్రసార
మార్గముగా పనిచేయును. వీని మధ్య గాలియే అవావాక
మయినందున ఇట్టి లైనుకు ఉన్న తావాతు (కెపాసిటీ)
కూడ తక్కువగా ఉండి విశిష్ట, పతిబంధకత (కేర స్టరిస్టిక్‌
ఇంపీడెన్స్‌) ఎక్కువగా ఉండును.

భూమిపై ఉండు తీగెలు కాని, శేబిలులు కాని స్తంభ
ములపై నడచును, భూమి పై ఉండు శకేవిలుల వలన ఎక్కువ
వలయములు చౌకగా లభించును. ఇందుకు కారణము
శెండు స్తంభముల మధ్య చాల జతల తీగెలున్న శకేబిలును
బలమైన తీ? ఆధారముగ వేయుటకు వీలగుటయే, భారత
దేశమున చెలి గాపఫు, బలిఫోను (ప్రసార లైను స్తంభము
లకు కళాయి వేసిన గొట్టములను ఎక్కువగా వాడు
చున్నారు. దృఢపర చిన క|ర స్తంభములను, పోత ఇనుప
స్తంభ ములను కూడ ఉపయోగించుట కద్దు. లై నును నిలుపు
టకు వలయు బలము మీదను, అగు ఖర్చుమీదను, లభ్యమగు
వస్తువుల మీదను స్తంభముల ఎన్నిక ఆధారపడి ఉండును,
స్తంభము యొక్క ఎత్తు, బలము, మన్నిక అధికము అయి
నందున కర్ర స్తంభములను వాడుదురు. క|ర స్తంభములను
సాధారణముగా “(క్రియొసోట్‌ * అను రకుక|దవములో
ఊర బెట్టి గట్టి చేయుదురు. వాతావరణ మార్పుల వలన
చెడిపోకుండ స్తంభము చివర ఒక థాతు కప్పును
అమర్చుదురు. లైను నడచు (పాొంతము మీద స్తంభము
ఎత్తు ఆధారపడి ఉండును. రోడ్డు (పక్కగా నడచులైను
భూమికి కనీసము లి.65 మీ. (12) ఎత్తున ఉండవలెను.
పొలములగుండా పోవులెను కనీనము శ్‌.శీరి మీ. (18) ఎత్తు
ఉండవలయును రోడ్డును చాటు చోట్ల లైను 6 మీ. (20),
శై.లుమార్గమును చాటు చోట్ల 6.70 మీ. (22") ఎత్తు ఉండ
వలయును, సాధారణముగా స్తంభము ఎత్తులో అయిదవ
వంతును భూమిలో పాతుదురు. పాతుటకు ముందు

స్తంభము అడుగు కొనకు ఒక వెడలె పన ఆసన పీఠమును
అమర్తురు. స్తంభము పై కొననుండి 228,6 మి. మీ, (9) నుండి
804.8 మి. మీ. (12”) మేర వదలిఅడ్డబద్దలు 0.8/04మీ, (1)
వ్యవధికి ఒకొ)క్కటి చొప్పున అమరురు, స్పంభముమీది
అడ్డబడ్దల గరిష్ట సంఖ్య స్తంభము బలము మీదను, చారిన
పోవు వలయముల సంఖ్యమీదను ఆధారపడి ఉండును,
సాధారణముగా ఒక స్తంభము మీద పోవు వలయముల
సంఖ్య పదవహోరుకు మించదు,

నాలుగు తీగెలను మోయు అడ్డబద్ద సాధారణముగా
1106:8 మై. మీ; (42") పొడవు ఉండును. అడ్డబద్దల మీద
1524 మి, మీ. (67) నుండి 804.5 మి, మీ, (127) వ్యవధికి
ఒకటి చొప్పున ఇన్సులేటర్లు బిగింతురు. తీగెలు ఈ ఇన్సు
లేటరుల మీదుగా పోవుచుండును. తీగెల సంఖ్య మారినపుడు
అడ్డబద్ద పొడవు మారును, పింగాణి చౌకయు, ఎక్కువ
బిగి కలదియు, ఎక్కువ నునుపు, మెరుగు వచ్చునదియు
అగుటచే ఇన్సు లేటర్లు పింగాణీతో చేయబడుచున్నవి,

స్తంభముపై నడచుతీ7లు సాధారణముగా దృఢ
పరచిన రాగితో గాని, తగరపు పూతగల ఇనుముతో గాని,
కంచుతో గాని, కాడ్మియమ్‌ రాగితో గాని చేయబడి అరతీత
ముగా ఉండును. రాగి అతి ఎక్కువ వావహాకత కలది,
ఇనుము రాగికంచు చౌక యే గాని ఇది రాగికంశు ఎక్కువ
విశిష్ట నిరోధము (స్పెసిఫిక్‌ రెసిస్టెన్స్‌), ఎక్కువ బరువు
కలిగి ఉండును, బలమును బట్టి చూచినచో కంచు జాగుగా
తగినది, కాని, దీనికి విశిష్ట నిరోధము చాల ఎక్కువ;
కాడ్మియమ్‌ రాగి (1% కాడ్మియమ్‌ 99% రాగి) కి కంచు
కున్నంత బలము, రాగియొక్క వావాకతలో 644%
వావహాకతయు కలవు, కనుక, స్తంభముల పై నడచు ఒలెను
లకు కాడ్మియమ్‌ రాగి తగినది. కాని, దీని ఖరీదు అధికము,

భూమ్యంతర్గత కేబిలు : ఇది మన్నుతో గాని, గట్టిపరుచ
బడిన చెక్కతో గాని, ఇనుముతో గాని చేయబడిన
గొట్టముల గుండా పోవును. ఈ గొట్టములు కాలిబాటకు
దగ్గరగా 0.914 మీ. (8) లోతున వేయబడి ఉండును,
శేబిలు అతుకబడిన చోట్ల పరీ జా సేటికలు గాని, పరీణా
రంధ్రములు గాని ఉంచుదురు. ఈ పరీజా రంధములు
విశాలమై, మనిషి దూరుటకు వీలుగా ఉండును. పరీజా
చేటికలు, రం|ధముల వలన కేవిలులను తరచుగా
పరీకించుటకును, సరిగా ఉంచుటకును వీలు కలుగును.
పైనుండి తెరచుటకు వీలగు మూత గల విశాలమగు భూ
గర్భపు ఇటుక కట్టడ మే పరీజా రంధ్రము.

మొట్టమొదటి భూమ్యంతర్గత కవిలును 1880 లో
వేసిరి. ఈ శేబిలులో రబ్బరుగాని, “గట్టాసెర్చా? గాని

404

ఇన్సులేటరుగాను, రకకముగాను ఉండెను, సంవత్సరముల
తరబడి పరిశోధనలు జరిగిన తరువాత చులిఫోను తంతులకు
(కొత్తరకపు అవావాక రకక పదార్థము తయారు చేయ
బడెను. చెమ్మలేని పొడి శకాగితమే (డ్రై పేపర్‌) ఈ
అవావాక రక్షకము. శకేబిలులోని రెండు తీగలకు మధ్యను,
శెండింటిని చుట్టుచును ఈ పొడి కాగితము ఉండును,
కాగితమునకు తడి ఏ మాత్రము సోకకుండ శకేబిలు
పూర్తిగా సీసముతో కప్పబడి, ఇరు చివరల సీలు చేయబడి
ఉండును. ఈ పద్ధతి 1890 లో అమలులోనికి వచ్చెను,
శేవిలులను తయారు చేయుటకు సాధారణముగా
1,60 8. మీ. కు లీ,4.589, 9.07 8. (గా. బరువు కల దృఢ
పరచిన నగ్న (అర&ిత)
రాగి తీగెను వాడుదురు.
రంగులేని కాగితపు రిబ్బ
నును ఇన్నులేటరుగా
వాడుదురు. ఈ కాగి
తము మీద అడ్డముగా
ఒకటి, రెండు, మూడు
లేదా నాలుగు చెప్పున
అంగుళాా కారపు పట్టీలు
సమాన దూరములో
ఉండును, ఈ పట్టీలు ఎరుపు
లేదా నీలముగా ఉండును.
(పీతి త్రీగెను ఈ కాగిత
ముతో చుట్టుట చేత తీగె
పొడవునా ఎరుపు (క)
లేదా నీలపు (B) రంగు
కల రింగులు సమాన
దూరములలో కనపడును.
ఈ రింగులు తీగను గుర్తిం
చుటకు ఉపయోగపడును,
ఆధునిక కేవిలులు

ములో కట్టబడి ఉండును,

ఇందు నాలుగేసి తీగెలకు ఒక కట్ట చొప్పున శేబిలులోని తీగె
లన్నింటిని విభజింతురు, చితము - 1 (ఏ) నందు వలె |పతి
కట్టకు మధ్యగా ఒక సెల్యులోజ్‌ చారము ఉండును. 4,
B ఒక జతగాను, C, D మరొక జతగాను పనిచేయును.
చిత్రము - 1 (బి) నందు కేబవిలు యొక్క కూటమి చూప
బడినది. మధ్య కట్ట చుట్టునూ పొరలు పొరలుగా కట్లలు
అన్నియు ఉండును. కట్టలను గుర్తించుటకు (పతి కట్టను

(వతితీ౫ మీద ఉండు శాగితమువై ఉండు గీతలు

శులిఫోను - కేబవిలులు"

రంగుచారముతో చుట్టుదురు. మధ్య కట్టను, సరిసంఖ్య కల
పొరలలోని కట్టలను తెల్ల దారముతోను, బేసి సంఖ్యగల
పొరలలోని కట్టలను నల్ల దారముతోను చుట్టుదురు. (ప్రతి
పొరలోను “గుర్పుకట్ట' అనబడు మొదటి కట్టను,
“అన్వయపు కట్ట” అనబడు చివరి కట్టను నారింజపండు
రంగుగల మరొక అదనపు దారముతో చుట్టుదురు. ఇది
గాక, ఒకొక్క పొరలోని కట్టలకు ఉపయోగించు
కాగితము మీది రింగులు కట్ట విడచి కట్టలో ఎరుపుగాను,
నీలముగాను ఉండును. అయినను (పతి పొరలలోను చివరి
కట్ల అగు అన్వయపు కట్లలోని కాగితము మీద ఎల్ల ప్పుడు
నీలపు రింగులు మా(తమే ఉండును. (ప్రక్క[పక్కనున్న
వలయముల మధ్య (పేరో
తన మిథోమఘ ట్టనము
(ఇండక్టి వ్‌ ఇంటర్‌ ఫియ
శెన్స్‌ను కనిష్టము చేయు
టకు (పతి కట్టయు కొంత
దూరమునకు ఒక మెలిక
చొప్పున తిరుగును,
చివరకు శేబిలునంతను
కొన్ని పొరల కాగిత
ముతో చుట్టి దానిమీద

మును తగరము, కాడ్మి
యమ్‌ వంటి ధాతువులతో
సాధారణముగామిశము
చేయుదురు. పూ ర్తి అయిన
కేవిలు రెండు కొనలను
తారులో
ముంచిన గోనె పట్టేతో
శకేవిలు పొడవునా చుట్ట
. బడును, ఆఖరున శేవిలును
|డమ్మువై చుట్టునవుడు
అతుక్కొనకుండా _ శేబిలుకు సున్నపు పూత
పూయుదురు.
జలాంతర్గత కేబిలు: పె న ఉదావారించిన భూమ్యంతర్గ త
శేవిలుకు, దీనికిని తయారీలో చాలా తేడా ఉన్నది,
జలాంతర్గత శకేబిలుకు ఉపయోగించు ఇన్సులేటరు లోతగు
సముదములో గూడ తన అవావాక లకణములను
కోలోవరాదు. ఇండియా రబ్బరు సము(డము నందు

వీలుచేసి,

405

ఖులిఫోను - శకేవీలులు

లోతుకు పోయిన కొలది తన అహావాక లకణములను
కోల్పోవును. “గట్టాపెర్చా?” యొక్క అవావాక లకణ
ములు సము(దమునందు లోతుకు పోయిన కొలది విపరీత
ముగా సెరుగుచుండును. అందుచేత జలాంతర్గత శేబిలు
నిర్భ్మాణమునందు గట్టా పెర్చా వాడబడుచున్నది.
చితము - 2 లో జలాంతర్గత శకేవిలు నిర్మాణము చూప
బడినది. కేబిలు మథ్యలో రెండు వావాకములు గట్టా
సెర్చాతో వేరుచేయబడి ఉండును. ఒక్కొక్క వావాకము
గుర్తు కట్టలు

"కాగితపు పొరలు

సీనపుపూత
చిత్రము - 1 (వి): కేదిలు యొక్క కూటమి

కొన్ని సన్నని నగ్న (అరకిత) తీగెలు మెలిచుట్టుటచేత
వర్పడినదియె ఉండును. మధ్యనున్న శెండు వావాకము
లను చుట్టుచూ పొరలు పొరలుగా గట్టా వెర్చా ఇన్సు
లేటరు ఉండును, గట్టాపెర్చా పొరలు “ఛాటర్‌ సన్‌
కాంపౌండ్‌” తో వేరుకేయబడి ఉండును. _శేవీలును
“శురెడోే? అను సము(దపు పురుగుల చారినుండి రషించు
టకు శేబిలుపె ఇతడి శుపును చుకైదరు. దానిపై కీలు
మైనపు శేపును, దానిపై గోనె పట్టీని, పిమ్మట బలము
న్వకె ఇనుప లేదా ఉక్కు. తీగెలను ఈ శేవిల్‌ పె చుట్టు
దురు. ముందుగా ఒక రతక సంయోగముతో ఈ తీ7లు
పూత పూయబడును, ఈ శేవిలుపె సంయోగిత గోనె పట్టీ
(జనపనార గుడ్డకు రతక (దవ్యములు పూత పెట్టి) తో
శెండు పొరలు చుట్టుదురు. చివరకు శేబిలును (డమ్ముషై
చుట్టు నపుడు ఆ చుట్లు అతుక్కొనకుండా శేబిల్‌ కు
సున్నపు పూత పూయుదురు. ఇటీవల గట్టావెర్చాకు

బదులుగా “పాలితీన్‌ * ను అవాహాకముగా వాడుట

వాడుక లోనికి వచ్చుచున్నది. పాలితీన్‌ యొక్క పార
విద్యుదంకము (డె ఎలక్ట్రిక్‌ కాన్‌ స్టెంట్‌) గట్టా పెర్చా
యొక్క పారవిద్యుదంక ము కంచు తక్కువగుటచే శేవిలు
తావాత తగ్గును. అందుచేత ఈ శేవిలుపె (ప్రసార
వేగమును పెంచదగును.

నేలలో గాని, నీటిలో గాని, భూమిపై గాని లైను
వేయుటకు ముందు చైను వేయు (ప్రాంతము లన్నిటిని
స్థూలముగా సశ్వే చేయుదురు. భూతోలమును బట్టియు,

ఎదురు" పొర

శాంపౌండు శేపుల పొర

ఉక్కుతో చుటిన రక్షక వేషనము
టబ ట

జనపనార "ేపు

బిటూమినెస్‌ మైనపు శేపు

ఇత్తడి శేపు

గట్టా సెర్చా ఇన్సులేషన్‌

గటావెర్చా తొడుగు
బ

వావాక ములు

చిత్రము - లి

జలాంతర్గత శకేవిలు నిర్మాణము

లెను వేయుటకు అగు ఖర్చును బట్టియు ఒక అనువగు
మార్గమును నిర్లయింతురు. ఈ మార్గము మీదుగా పోవు
వలయముల సంఖ్యను మున్ముందు రాగల పెరుగుదలను
దృష్టిలో ఉంచుకొని నిర యింతురు. నీటిలో శేలిలు
వేయుటకు ప్రశ్యేకముగా నిర్భింపబడిన నౌకలను
వాడుదురు. ఈ కేవిలుయొక్క ఒక కొనను సముదపు
గట్టున కట్టి శకేవిలు వేయు నౌక (డమ్మునుండి శేవిలును
విప్పి అందజేయుచు పైన నిర్ణయించిన మార్గమున
పోవును, నౌక నీటిమీద పోవుచుండగా లెను విడుదలను
అదుపులో ఉంచు సదుపాయము కూడ నౌక యందు
ఉండును. లైను ఎచ్చటనెనను చెడిపోయినచో చాగు

406

చేయుటకు వలయు పరికరములు కూడ నౌక యందు
ఉండును.

వైన ఉడావారించిన శేబవిలు లెనులు తమ గుండా
(పవహించు విద్యుత్తు తరంగములందు కొంత విక్భతిని
కలిగించును. ఒక చతురసపు తరంగము కొన్ని నెన్‌
సాయిడల్‌ తరంగముల కలయిక వల్ల జనించకలదని
సులువుగా చూపదగును. అులిఫోను సంకేతములు సెకనుకు
800 నుండి 8000 వరకు నె కిళ్లుగల (గ్రవణ పౌనఃపున్య
గ్రేణికి పరిమితము అగును. వావాక సంకేతము ఇంతకంశు
చాల ఎక్కువ పౌనఃపున్యమును కలిగి ఉండును. పౌనః
పున్యము ఆత్యధికము శకానంతవరకు లైను యొక్క
విశిష్ట (పతి బంధకత పౌనఃపున్యమునకు అనుపాతములో
ఉండునని గణితశాస్త్ర మూలముగా రుజువు చేయవచ్చును.
కాని, లెనులను పౌనఃపున్యములతో, మారని పతి
బంధకముతో అంతము చేయుటవలన పౌనఃపున్యములు
మారుచున్న పుడు తరంగములు (డావ్య వికృతి చెందును.
అంతేకాక, లైను యొక్క శణీకరణము పౌనఃపున్యముచే
మారుచుండుటశే వివిధ పౌనఃపున్యములు వేరువేరు
మేరలకు శీణీకరణము నొంది వికృతములు అగును.
అదియుగాక, వివిధ పౌనఃపున్యములు లైనునందు వివిధ
వేగములతో (పయాశణించుట వలన కూడ సంశకేత శ బ్ఞములు
డావ్య వికృతి నొందును.

CEY యొక్క నిర్మాణము LxG=CXR (L=
(పరోచనము, G = ఓడుదనము, C= తశావాత, గ=నిరో
ధము) అగునట్లు లెను యొక్క_ నిర్మాణమును సవరించి
తరంగముల యొక్క. (శ్రావ్య వికృతిని తగ్గించవచ్చును.
అంశేగాక, దీనివలన లెనుయొక్క కీణీకరణము కూడ
తగ్గును. వై షరతులను సరిపుచ్చుటకు ను గాని, ౮ను గాని
మార్చిన చాలునని సిధ్ధాంత పూర్వకముగా చూపనగును,
“G* చాల తక్కువగా ఉండును కాన “L*?ను హెచ్చించి
గాని, “౮? ని తగ్గించిగాని పై షరతును సరిపుచ్చదగును,
తావాతను తగ్గించుట. కష్టసాధ్యము కనుక, “L*ను
చాచ్చించుట వాడుకలో ఉన్నది. ఈ విధముగా చైను
(పరోచనమును కృ(త్రిమముగా పెంచుటను “లోడింగు *
అందురు. లోడింగు మూడు విధములు : 1. ముద్దలోడింగు ః
ఇందు [పరో చనములను మధ్యమధ్య నమాన దూఠములందు
=ైనులో ఉంచుదురు ; 2. సాగెడి లోడింగు : ఇందు లైనుకు
పొడవునా ఎక్కువ “[పవేళసాధ్యత (పెర్మియవిలిటీ) *
గల ధాతుమి(శములను (మ్యూ మెటల్‌, పెర మెల్లాయ్‌)
చుట్టి లెను పొడవునను (ప్రరోచనను ఎక్కువ చేయుదురు ;
ళీ. అతుకుల లోడింగు; ఇందు లెనును కొంత దూరము

బులిఫోను ౬ శేవిలులు

సాగాడి లోడింగుచేసి, నురల అక్కడి నుండి అంతే మేరకు
లోడుచెయ్యక వదలి, మరల అంత మేరకు లోడుచేసి
ఇట్లు లోడుచేసిన, చేయని భాగములు ఒకడాని తరువాత
ఒకటి వచ్చునట్లు చేయుదురు.

ముద్ద లోడింగు 5 నుండి 10 కిలో వెకిళ్ల పౌనఃపున్య
ముల వరకు మాత్రమే సాగెడు లోడింగువలె పని చేయును.
ఇదే ముద్ద లోడింగులోని లోపము. 'రుర్ధావృత్తి (కట్‌
ఆఫ్‌)? పౌనఃపున్యము చాటిన తరువాత లైనుయొక్క
కీణీకరణము చాల ఎక్కువగా పెరిగిపోవును, తత్ఫలిత
ముగా ముద్దలోడింగు బలి గాఫు శకేవిలుకు మా(తమే
పరిమితమై ఉన్నది. సా7డి, అతుకుల లోడింగులు
జబులిఫోను యందును, వావాక వార్తా విధానమునఠదును
ఉప యోగింతురు.

అులిఫోను (పసారమునకు మరి యొక అపకారము కూడ
ఉన్నది. ఇది అడ్డు సంభాషణ యొక్క ఉనికి, ఇులిఫోను
శతెనులలో ఒకదానికి మరియొక డానికి మధ్య గాని,
విద్యుచ్చక్తి (లెనులకు, ఇులిఫోను లైనులకు మధ్య గాని
(పరోచన సాధ్యము కాకుండులాగున వర్చాటు చేసినచో,
ఈ అడ్డు సంభాషణ ఉండదు, విద్యుచ్చక్తి (లెనులను, లి
ఫోను లెనులను ఒకదాని కొకటి వీలైనంత ఎక్కువ
దూరమున ఉంచినచో విద్యుచ్చక్తి తరంగముల ఉన్నత
స్థాయి వోర్మోనికులను చాలవరకు నిర్మూలించవచ్చును.
కాని, ఈ ఏర్పాటు ఆదా దృష్టా సమ్మతము కాదు.
స్తంభముల మీద తీ7ల మధ్య 152-4 మి. మీ. (6”) నుండి
804.8 మి. మీ. (12") ఎడమ సాధ్యము కాగా శేదిలులందు
చాలకొద్ది మిల్లీ మీటరుల (పమాణములో మా(తమే ఈ
ఎడము ఉంచుట సాధ్యము.

అడ్డు సంభాషణకు కారణములు: 1. రెండు చవావాక
ముల యొక్క నిరోధములోని అసమానత ; 2. సంభముల
మీద నడచు తీగెలలో ఒకటి ఎక్కు వగను, ఒకటి తక్కువ
గను గేలాడుచుండుట వలన వాటికి, భూమికి మధ్యగల
తావాతల వ్యత్యాసము వలన కలుగు తావాతలోని అస
మానత ; లి. రెండు జతల తీ7లమధ్య తటస్థ విద్యుత్తు
బంధనము; 4. రెండు జతల తీగెల మధ్య విద్యుత్తు
అయస్కాంత బంధనము,

వీటిలో మొదటి శెండింటిని చైను నిర్యాణమునందు
జా(గత్స వహించుటతో రూపుమాపవచ్చును,
తటస్థ విద్యుత్తు బంధనమును, విద్యుత్తు అయస్కాంత బంధన
మును తొలగించుట సులభసాధ్యము కాదు. ఒక జతలోని
తీగెలను దగ్గరకు కొనివచ్చి, రెండు జతలమధ్య ఎడమను
హౌచ్చించి కొంతవరకు అడ్డు సంభాషణను తగ్గించ వచ్చును,

కాని,

407

బలిఫోను = శేవిలులు

కాని, దీని అవధులు దీనికి ఉండుటచే కొంతవరకు మాత మే
ఈ పదతి వల అడు సంభాషణను అరికటదగును.

> ౧ G ల

సంభముల మీద నడుపబడిన తీ7ల మధ్య అడ్డు సంభా
షణ తొలగించుటకు ఉత్తమమైన పద్ధతి స్థాన వినిమయము
లను ఉపయోగింతుట. చిత్రము ఎ కీ లే చూపబడినట్లు
ఒక జతలోని (పతితీగా రెండవ జతకు దగ్గరగాను, దూరము

వేర్‌ 1

MMT eee

చిత్రము - 8

అడ్డు సంభాషణ, తీగెల విన్యాసము

గాను మారుచుండును. దీనివలన ఒక జతవలన రెండవ
జతలో వివిధ విభాగముల మధ్య (ప్రేశేపింపబడిన విద్యుత్తులు
ఎదురు బదురు అయి, రద్దు చేసికొనును. పొడవగు లైను
లందు ఇటువంటి స్థానపరిణామములను ఎక్కువ చోట్ల
కలుగ చేసి అడ్డు సంభాషణను తగు మా(త్రమునకు తగ్గించ
వీలగును. కాని, రెండు జతలందును నాన వినిమయము
ఒకేచోట జరుగకుండునట్లు జా(గత్త మాత్రము తీసికొన
వలయును.
భూమ్యం తర్గత
శేవిలు నందలి
రెండు జతలందు
గల నాలుగు తీగ
లను కొంత దూర
మునకు ఒక మెలి
చొప్పున వేయుచు

చిత్రము - 4

అల్యూమినియము విద్యుత్తు (పరోచన రతక ఫలకము
(ఇండ క్లిప్‌ పీల్లు) గా సీసమును మించును. బయటనుండి
సంఘర్షణ రాకుండ రకణ ఫలకము కావలసినచో అల్యూ
మినియమునే ఉపయోగింతురు.

క్రమముగా సఫ్లాస్థిక్కు ఇన్సులేషను శేవిలు తయారీలో
స్థానమును ఆక మించుకొనుచున్నది. దీనికి కారణములు :
1. తక్కువ బరువు; 2, భౌతిక బలము; లి. ఉత్తమ పార
విద్యుద్ధర్మములు ; 4. అధిక కయ నిరోధకళ క్రి; 5. వంగాడు
శక్తి. కాని, వీనికి (క్రిందిలోపములు ఉన్నవి: 1. పురుగు
లచే తినివేయబడుట ; 2, ముక్కలను అతుకుట చాల కష్ట
మగుట, శకాని, వీటిని అధిగమించుటకు (పయత్న ములు
త్వరితముగా జరుగుచుండుటచే భావిలో పాసికు). ఇను
SHI ఇతర పదార్థములను Ss spas
గలిగే అవకాశము ఉన్నది.

ఏకకాలిక టెలి గాఫు = టెలిఫోను : అులిఫోను (ప్రసార
మునకు సెకనుకు 00 సెకిళ్ల నుండి 2600 చెకిళ్ల మేర
చాలును. అందువలన అడే జత తీణాలలో 800 నెకిళ్ల
లోపలిమేర అదే కాలమునందు తంతి పసారమునకు కూడ
ఉపయోగించును. లైను ఇరుచివరల అనువగు ఫిల్చ రులను
ఉపయోగించి ఈ విధానమును సంతృ ప్రికరముగా పని
చేయింపదగును. ఈ ఫిల్బరులు బలి గాఫు - చలిఫోను
సం శకేతములను
వేరుశేసి, వాటి
వాటి గమ్యములను
సాగించును, దీనికి
ఉపకరిలచు ఒక వల
యము చిత్రము -
4లో చూపబడినది,

అడ్డు సంభాషణను మిథ్యావలయము

కొంతవరకు తగ్గిం ఒశేసారి గమ్యములను నడిపించు అలి(గాపు - బలిఫోను (ఫాంటమ్‌ స
౧

చవచ్చును. ప్రతి 1. హైపాన్‌ ఫిల్లరు; &, శుల్మిగాపు పరికరములు; శి. లోపాన్‌ ఫిల్టరు రూట్‌ )ః (ప్రక్క

చతుష్ట యమునకు
ఈ మెలి కొంత దూరము పాటు ఉండును. కొన్ని
రకముల శేబిలునందు ఇన్సులేట్‌ చేయబడిన రాగి తీగెలు
శెండేసి ఒక జతగా మెలి పెట్టబడి, ఇటువంటి జతలు మరల
మెలి వెట్టబడును.

శేవిలుకు రకణ, చాని ఆయునాయము రక్షణకు ఉప
యోగించు తొడుగు మీద ఆధారపడి ఉండును. మెత్త
దనము, కయనిరోధక శ కుల దృష్ట్యా తొడుగులకు సీనము
ఉత్తమ పచార్భముగా ఎంచబడుచున్నది. తయ నిరోధక
శక్తి తక్కు వైనను ఉత్తమమైన వావాకము అగుటచేత

పుటలోని చిత్రము
= 5 నందుచూపబడిన విధముగా డిఫ రెన్షి యల్‌ గా చుట్టబడిన
పరిణామకములను ఉపయోగించి (పతి రెండు జతల
బలిఫోను లెనులనుండి ఒక అదనపు తంతి వలయమును
కూర్చుట సాధ్యము. పరిణామకముల ఒరైను చుట్టల మధ్య
బిందువులు పైకి తీయబడి ఈ తృతీయ వలయమును
ఇచ్చును. ఈ తృతీయ వలయమును మిఛ్యావలయము
అందురు. దీనిని చెలిగాఫుకు గాని, ఇులిఫోనుకు గాని
ఉపయోగింపదగును. మొదట తీసికొనబడిన జతలను
పార్భ్ళపావలయములు అందురు.

408

శక్తి నిలయము: బలి(గాపు, బలిఫోను విధానము
లలో (వతిచోట విద్యుచ్చక్తి అవనరము. శాని, శక్తి విని
యోగము పనిశేయు విధానము మీదను, "బలి గ్రాపు
కార్యాలయము యొక్క. గాని, బలిఫోను కేందము

—_ ——మ

—

రానల్‌ 8 శృ

=

మిథ్యావలయము (పాంటమ్‌ సర్యూ్యట్‌ )

చితము - 5

యొక్క గాని పరిమాణము మీదను ఆధారపడి ఉండును.
బలి గాపు - ఇలిఫోను (పసారములకు ఉపయోగపడు
శక్తి సాధనములలో చిన్న కార్యాలయముల వద్దనుండు
చిన్న ఘటములు మొదలు, పెద్ద కేందముల వద్ద
ఉపయోగింపబడు ఎక్కువ శక్తిగల సాధనముల వరకు
ఉండును.

కేవలము బుజు విద్యుత్తు తంతి సంకేతములనే ఉపయో
గించు కార్యాలయములందు = 40 వోల్డ్టులు, £# 80
వోల్డులు, + 120 వోల్టులు ఇచ్చు శ క్తిసాధనములు,
స్థానిక 24 వోల్డులు సాధనములు ఉండును. బహు
(పోతన్య శ్రవణ పౌనఃపున్య తంతి విధానమును ఉపయో
గించు కా ర్యాలయములందు అదనముగా శెర్ళో అయానిక్‌
వాల్వు ఫిలమెంటుకు 21,5 వోల్టుల బుజు విద్యుత్తు,
ఏనోడ్‌ కు 180 వోల్టుల బుజు విద్యుత్తు కూడ కావలెను,
ఇులిఫోను కేం దములకు సాధారణముగ 50 వోల్లుల బుజు
విద్యుత్తు అవసరముకాగా, వాహక ములను ఉప యోగించు
శేందములకు ఇంతకన్న ఎక్కువ డవోల్లేజీలు కూడ
కావలెను, పనిశేయు విధానమును బట్టి కొన్ని
కార్యాలయములలో ఇంకను (పశ్యేకపు శక్తి సాధనముల
ఆవశ్యకము కలుగును. మామూలుగా ఈ వివిధ వోల్డేజీలు
ఘటములను వరుసలో గాని, సమానాంతరముగ గాని,
కొంత అటు = కొంత ఇటుగా గాని వలయు విధముగా
ఉంచి పొందబడును,

ఎక్కడ లోపము జరిగిననూ మొత్తము విధానమే పని
శేయకపోవు (పమాదము ఉండుటచే ఘటములు శెండు
ఛాగములుగ ఉండి, ఒకటి శక్తిని ఇచ్చుచుండగా మరొకటి

XI—52

బలిమీటరింగు

శక్తిని పొందుచుండును. ఈ శక్తిని ఇచ్చు = పొందు
విధానములకు భూయిష్టమైన వలయములు
అక్కరలేదు, నిర్వవాణ కూడ సులువే. శాని, మాటి
మాటికి ఇట్లు శక్తిని ఇచ్చుచు, పొందుచు ఉండుటవ ల్ల
ఘటముల ఆయుర్దాయము శీణించును,

కేందము యొక్క శక్తినిలయమును అతి పొదుపుగా
వాడు పద్ధతి శతేలెడి ఘటముల విధానము, దీనియందు
విద్యుత్తు తీగాలనుండి పనిచేయు విద్యుత్తు ఉత్పాదక యంత
ములుగాని, ఆవర్తి విద్యుత్తును బుజు విద్యుత్తుకు మార్చు
శెక్తిఫయర్లుగాని ఘటములకు సమానాంతరముగా కలువ
బడి ఉండును. తత్భ్ఫలితముగా కావలసిన శక్తి అంతయు
యంత్రముల నుండియే (గహించబడును. శక్తితో నిండి
ఉన్న ఘటములు లై నులోని విద్యుచ్చక్తి ఆగిపోయినడుపు
మాత మే పనిచేయుటచే బహు సంతృ ప్పికరముగా పని
చేయుటయే కాక, పూర్ణాయునర్హాయము కలిగి ఉండును,
ఘటముల గుంపులు ఒకటిగాని, రెండుగాని ఉండ వచ్చును,
రెండుండుట వలన ఒకటి పనిచేయునపుడు - పనికి అడ్డము
లేకుండ = రెండవదాని చాగోగులు చూడ వచ్చును, తక్కువ
స్థాపన, నిర్వవాణ వ్యయములే కాక, శతేలెడు ఘటముల
పద్ధతి యందు అతి సంతృ ప్రికరమగు వోల్లేజి స్థిరత్వము
ఒక అదనపు లాభము.

బహు (పోతన్య (గ్రోవణ పౌనఃపున్య తంతి విధానము
నందు శక్తి నిలయముల _ వోల్లేజి స్థిరత్వము అధిక
(ప్రామేఖ్యము వహించును. లేకపోయినచో వోల్లేజి
మార్పులు సంశేతములను మరింత వికృత పరచును,
వోల్డేజి మార్పుల పరిమితులు - ఫిల మెంట్లకు -: 025
వోల్డ్టులుగాను, ఏనోడ్‌ లకు + 138 వోల్డులుగాను =
(పమాణపరుపబడినవి. లైను విద్యుచ్చ కి ఆగిపోయి
నప్పుడు పనికేయుట వలన ఘటముల పటుత్వము తగ్గిన

కష
౧బ

స్థితిలో కూడ ఈ వోల్డేజీలను, పరిమితులను నిర్లీత

అవధులలో నిలుపుటకు స్వతశ్చలిత |పేరిత కార్బన్‌ దొంతి
రకపు సాధనములను ఉప యోగింతురు. ఇట్టి సాధనములు
పవరు బోర్జునుండి వచ్చు (పతి (పథాన విభాజకమునకు
కలుపబడి 5 నుండి 10 విధానములకు సరిపోవును: ఈ
కారన్‌ దొంతి మారుచుండు నిరోధకమువలె పనిచేసి
వోల్డేజి మార్పులను అరికట్టును, న.ల, నా.

జలిమీటరింగు : అబలిమీటరింగు అనగా దూరము
నుండి కొలుచుట అని అర్థము, (ప్రత్యక్షముగా అధిగమ్య
ములు కాని సంఘటనలను "బులిమీటరుల సవాయమున
పరిశీలించవచ్చును; కొలువవచ్చును. ఏవెన శెండు
బిందువులను సమీపించుట దుస్సాధ్యముగా ఉన్న పుడుగాని,

409

టెలివిజన్‌

వాటి మధ్య గల దూరము (ప్రత్యక్షముగా కొలుచుటకు
వీలుపడని ఎడల గాని, వాటి మధ్య గల అడ్డు లేదా నిలువు
దూరమును మట్టముల సాయమునను, తియిొడో లెట్‌
(భూమి కొలతలో కోణములను కొలుచు యం[తము)
సాయమునను కొలిచి భూమిని సశర్వేచేయు పద్ధతితో నే
బలిమీటరింగు (పారంభమై ఉండవచ్చును. వాటికి చాల
దూరమునందున్న ఒక ఉదావత ప్రమాణ విందువునుండి
వస్తువుల దూరములను కొలుచుటకు ఉపయోగపడు
దూర శతామాపకము (రేంజి ఫైండర్‌ )లు కూడ "ఠి
మీటరుల కోవకు చెందినవే.

ఇబలిమీటరులో ఒకటి లేదా కొన్ని దూరదర్భ్శనులు
ఉండును. దూరదర్శనికి ఒక (గాటిక్యూల్‌ లేదా
న్టేడియా అద్దము అమర్చబడి ఉండును. దూరవ స్తువుల
(ప్రతివింబములు దూరదర్శ్భని ద్వారా నేడియా అద్దము పై
పడును. ముందుగానే నిర్ణయింపబడిన దూరదర్భని యొక్క
అధికీకరణ (మాగ్నిఫి కేషన్‌) ను బట్టి, న్టేడియా అద్దము పె
బడిన వస్తుపతిబింబముల పరస్పర దూరములనుబట్టి _పె
వస్తువుల దూరములను చాల ఇదమిత్సముగా నిర్ణయించ
వచ్చును. దూరదర్శనికి అమర్చబడిన వర్తుల మాపకముల
చ్వారా దూరవస్తువుల కోణీయ స్థానములను గుర్తించి
కూడ ఆ వస్తువుల దూరములను లెక్కకట్టవచ్చును. భూమి
మీద లేదా ఆకాశమున ఉన్న దూరవ స్తువుల దూరము
లను కచ్చితముగా నిర్హయించుటకు దూరశామాపక
ములో అతివర్శన (పారలాక్స్‌) స్మూతము వినియోగ
పడును.

ఆధునిక అులిమీటరింగులో ఎలక్ట్రాన్‌ రాడార్‌ వ్యవన్ధ
వినియోగపడుచున్నది. ఇందు దూరవ స్తువులకు రేడియో
సంశకేతములను (ప్రసారముచేసి, ఆ వస్తువులనుండి
పరావ ర్తితములు అయిన సం శకేతములను తిరిగి (గహింతురు,
సంశకేతముల [పసార, పునర్గగివాణములకు పట్టిన అత్యల్ప
కాలమును బట్టి, సంకేతముల (పనరణ వేగమునుబట్టి వస్తు
వుల స్థానమును, ఎత్తును కూడ నిర్భయింపవచ్చును. వాయు
విమానముల స్థానమును, వేగమును, దూరమును
కనుగొనుటకు; తుపానుల దిశను, వేగమును నిర్ణయించు
టకు ఈ ఆధునిక రాడార్‌ను వినియోగింతురు [చూ
రాడార్‌ ; నాౌకాయానము].

పెద్ద పెద్ద రిజర్వాయరులలో అనభిగమ్యస్థలముల వద్ద
నీటి మట్టములను, నదులలో వేర్వేరు లోతులవద్ద (ప్రవావా
వేగములను 'జలిమీటరింగు ద్వారానే కనుగొందురు,
నూతన నియం|తిత పరిస్థితులలో పనిచేయు పరిశ్రమలలో
దూరముగా ఉన్న ఒక నియం(తణ స్థానమునుండియే

తాషక్రమమును, (_ైపేషమును, (దవ్య[పసరణమును కొలుచు
పద్ధతి (ప్రవేశ వెట్టబడినది, పరమాణు రియాక్టర్‌ ల
చేరువకు పోవుట (ప్రమాదకరము. కావున, వాటిలో కూడ
తాపషక్రమము, (పేషము, శేడియో ధార్శికత, ఉశ్చాదింప
బడిన శేడియోా ధార్భికళ క్తి, ఉషహ్ప్రము మున్నగువాటిని
కూడ ఇచలిమీటరుల సాయముననే సురకిత [ప్రాంతము
నుండి కొలుతురు.

(దవముల మట్టము, (పేషము, తాపక్రమము, (ప్రసరణ
శేటు, శక్తి (ప్రసరణ శేటు మున్నగు వాటిని కొలుచు
బలిమీటరులలో పున్మపసార (రిలే) సూత్రము వినియో
గింపబడును. ఈ రిలే స్వభావము యాంత్రికము కాని,
వాయవము కాని, కాంతియుతము శాని, విద్యుత్తుకు
సంబంధించినది కాని కావచ్చును లేదా ఎలశ్టనులకు
సంబంధించినది కావచ్చును. కొద్దిపాటి దూరమునుండి
కొలుచుటకు యాంత్రిక, వాయవ రిలేలు వాడబడును.
అధికతర దూరములకు మిగిలిన రిలేలు అనివార్య
ములు [చూ, (కోనో(గాప్‌ = పు, 910౪ (కోనో మీటరు =
810; రోదసీ విజ్ఞానము]. రా. కృ. రా.

బలివిజన్‌ ; రేడియా చ్వారా దూరమునుండి
శబ్దమును వినగలుగునట్లు గా, బలివిజన్‌ ద్వా రా దూరమున
ఉన్న రూపము లేదా పటమును కూడ చూడవచ్చును.
శేడియో (పసారములో (పసారము చేయబడు (పో(గాము
శబ్ద తరంగములను మాత్రమే కలిగి ఉండును. "'బలివిజన్‌
(పసారములో (పసారము చేయబడు పోగాము శబ్ద,
రూప తరంగములను శెంటిని కలిగి ఉండును, పై శెండు
రకముల తరంగములును ఒకే ఆకాశతంతువు (ఏరియల్‌)
చ్వారా (పసారము చేయబడును.

రిసీవరు వద్ద కూడ ఒకే ఆకాశతంతువు ద్వారా శబ్ద,
రూప తరంగములు శెండింటిని |[గహింపవచ్చును, తదుపరి
శబ్ద, రూప తరంగములు వేరుచేయబడి, వేరువేరుగా
శోధింపబడి, తగు రీతిగ వి స్తరింపబడును. వి స్తరింపబడిన
శబ్ద తరంగములు ధ్వని అధికముచేయు యం[తము ద్వారా
వినబడగా, బొమ్మ “పట నాళము (పిక్చర్‌ టూూబ్‌)'
మీద గోచరించును.

"బలివిజన్‌ (పసారిణి వద్ద |పసారము చేయబడు వస్తువు
యొక్క (పతిబింబమును కెమేరా స్కాన్‌ చేసిన (పతి
బింబములోని కాంతికి సమానమగు విద్యుత్తు తరంగములు
తయారగును. స్కానింగు అనగా |పసారము చేయబడు
పటము మీద పై నుండి (కిందికి, వరుస ౬ అడ్డు లెనుల
(పకారము పటమునందంతటను బుణ విద్యుత్తు కణముల
సమూవాము కదలుట. (ప్రక్కపుట (411) లోని చితము-1 న

410

స్కానింగు చూపబడినది. పూర్తిగా గీయబడిన గీతలు
పటమునకును, అసంపూర్ణముగా గీయబడిన గీతలు ప్లై బాక్‌
నకును సంబంధించినవి,

చటపు కాలమును బట్టి చలనము

శేఖా కాలమును పట్టి చలనను
—

చిత్రము -1
స్కానింగు
(ప్రామాణిక "ఖలివిజన్‌ పటము పై నుండి |క్రిందికిపోయి,
తిరిగి పైకి పోవుటకు సెకనులో 1/60 కాలము
పట్టును, ఫీల్డ్‌ అనబడు ఈ కాలములో 202.5 గీతలు
(పసారము అగును. (పతి ఫీల్డ్‌ ను అడ్డ గీతలు కలిగి
ఉన్నందున తరువాతి ఫీల్డ్‌ గీతలు మొదటి ఫీల్డ్‌ గీతల
మధ్య వచ్చును, ఇదే చిత్రము - 2 నందలి చిన్న చిన్న

మొను బట్టి చలనము

చటపు కాల

Tr శేఖా కాలమును బట్టి చలనము
కా. ద దా స.

చిత్రము - 2

అల్లిక స్కానింగు పదతి
౧ ధి

గితలవలన చూపబడినది. ఈ విధముగ వరస ఫీల్డ్‌ లు
అల్లి బడి ఉండును. ఈ రెండు ఫీల్డ్‌ లు కలిపిన మొతము
పటము “(ధ్రేమ్‌* అనబడును. ఇది 405 గీతలు
కలిగి |పసారమగుటకు నెకనులో కే వంతు
కాలము పట్టును, దీనినే *అల్లికసానింగు ? అందురు.

శులివిజన్‌
ఇదియే ప్రస్తుతము వాడుకలో ఉన్న పద్ధతి. ఈ పద్ధతిలో
పటముల కదలిక వలన కలుగు అవాంఛనీయమైన : ఫికర్‌
నిర్భూలమగును, (టిటిష్‌ (పామాణిక ఇులివిజన్‌ లో
పటము యొ క్ట పొడవు - వెడల్పు 5:4 నిప్పతిలో ఉండును.
కెమేరా మూడుభాగలు: 1. కాంతి కటక సము
చాయము. కది వస్తువు యొక్క. (పతిబింబమును కాంతి
విద్యుత్తు మొజాయిక్‌ పైకి తెచ్చును; 2. శేజో విద్యుత్తు
మొజాయిక్‌ ; లీ. బుణ విద్యుత్తు మార్గ కిరణ స్కానింగు
సమూవాము. చిత్రము - శి బలివిజన్‌ కమేరాను చూపును,

చిత్రము జీ
బలివిజన్‌ కెమేరా

స్కానింగు |క్రింది విధముగ జరుగును: వేడిచేయబడిన
ఫిలమెంట్‌ (A) నుండి నిరంతర బుణ విద్యుత్తు కణముల
(పవాహము కలుగును. ఈ (పవాహము వెకి, (కిందికి,
(పక్కలకు అడ్డ ఫలకముల (D, d), నిలువు ఫలకముల
(E, e) వలన కదిలింపబడును. బుణ విద్యుత్తు కణ
(పవావహాము కెమేరా చివరన ఉన్న మైకా తెరను శాకి
వస్తు |పతిబింబమును స్కాన్‌ చేయును,

మైకా తెర ముఖభాగము లతల కొలది చిన్న చిన్న
సీజ్రియమ్‌ ముక్కలచే పొదుగబడి ఉన్నది. ఈ ముక్కలు
చిన్న కాంతి విద్యుత్తు ఘటములవలె (ప్రవర్తించును, వానికి
తగులుచున్న వెలుగు వాని నుండి బుణ విద్యుత్తు కణము
(ఎలక్ట్రాన్‌) లను బయటకు పంపుట ద్వారా ధన (ధువము
లుగా తయారు చేయును [చూ. 412 వ పుటలోని
చిత్రము - కి వ].

412 పుటలో చిత్రము - 4 మెకాతెరవె సీజియమ్‌ ముక
లను చూపుచున్నంది. 1;2 ముక్కులు చీకటిలో ఉన్నవి. 8 వది

® 411

బలివిజన్‌

కొద్ది చీకటిలోను, 4 వది పూర్తిగా వెలుగులోను ఉన్నవీ.
బుణ విద్యుత్తు కణ (ప్రవావాము ఈ ముక్కలపై ముందుకు
వెనుకకు ఊగును,
చీకటిలో ఉన్న
ముక్కలు పూర్తి
గా విద్యుత్తుఆవిష్ట

కూర్చును. సీజియమ్‌ ముక్కలే వెలుతురు హెచ్చిన
కొలది |శుతి కూర్పు ఎక్కువగును. ఆ విధముగ కి వ

ఛాతువూత చిత్రము లోని
ఇన్సు లేషన్‌ శమేరాలోని
రజత గుళిక కటకము బుణ విద్యుత్తు

కణముల సమూ

ముల ఆండును. ———_—_————— 22 హాము వస్తువు
అవి బుణ (ధ్రువ I i (పతి బింబము వె
ములుగ ఆవిష్ట Sak z ఊ గును. (పతి
ములె ఉన్నం :5 వింబము చీకటిగా
దున బుణ విద్యు ———_————_——— ఉన్నప్పుడు బుణ
త్తు కణములను విద్యుత్తు కణము
తిరస్క రించును. లు సీజియమ్‌
బుణ విద్యుత్తు ముక్కుల నుండి
కణములు భూ వెలువడవు; ధాతు
స్థాపితమగు చీక్ష ఫలకముపై ఆవే
రణపుటంగము శము కలుగదు;
వద్ద చేరును, కొద్ది తశ 8 | ఇలివిజన్‌ తరంగ
వెలుతురులో బుణ విద్యుత్తు కణ ప్రవావాము కెమేరా చివరన ఉన్న మైకా తెరను శాకి ములు |శుతి కూ
ఉన్న ముక్క వస్తు (ప్రతి బింబమును స్కాన్‌ చేయును. ర్పబడవు. |[పవా

కొద్దిగా మా(తమే బుణ విద్యుత్తు కణములను వదలును.
అందుచే డాని ఆవేశములో కొద్ది మార్పు మాత్రమే కలు
గును. వూర్తి వెలుగులో ఉన్న నాలుగవ ముక్క చాల
బుణ విద్యుత్తు కణములను వదలును, అందుచే దాని ఆవే
శము ఎక్కువగ మారును. కనుక, వెలుగు హెచ్చుతగ్గులను
బట్టి విద్యుత్తు ఆవేశము మారును.

సీజియమ్‌
ముక pn 1)
ఉన్న ఆవేశ
ములోని మా
ర్పు ధాతు ఫ
లకములో
రెండవ రక
మునకు చెం
దిన ఆవేశము
ను కలిగించు
ను కనుక
బుణ విద్యుత్తు కణ (ప్రవావాము వెలుగులోని ముక్కను
తాకినపుడు ఫలకముపె ఆవేశము కలుగును. ఈ ఆవేశము
విస్తారిణి వాల్వులోని |గిడ్‌ పె మార్పు కలిగించి బయటకు
పోవు "పలివిజన్‌ తరంగములలో శ్రుతి (మోడ్యులేట్‌ )

చిత్రము - 4

బుణ విద్యుత్తు కణ(ప్రవావాము సీజియమ్‌
ముక్కలపై ముందు వెనుకలకు ఊగుట

హము వెలుగులో ఉన్న (పతిబింబమును తాకినపుడు
ఎలక్ట్ర/నులు బయటపడి ధాతుఫలకముపై ఆవేశము
కలుగజేయును. ఈ విధముగ బయటకు పోవు తరంగ
ములు (శ్రుతి కూర్చ్పబడును,

శబ్ద స్ఫుట యం|త్రమునుండి వచ్చి, తగు రీతిగ విస్తరింప
బడి (గ్రవ్యవావాక తరంగముల |శుతి మేళవించు (శ్రవ్య
తరంగములు, స్కానింగులో (క్రిందనుండి పె కిని, కుడి నుండి
ఎడమకును ఎలక్ట్రాన్‌ (పవావాము కదులునప్పుడు పట
నాళము పని చేయకుండ చేయుట కొరకు (పసారము
చేయబడు శ్లాంకింగ్‌ పల్ప్సులు, రిసీవరులోని అడ్జ - నిలువు
స్కానింగులను |పసారిణిలోని అడ్డ - నిలువు స్కానింగులతో
సరిపడునట్లుగా చేయు సింక్రోనెజింగ్‌ పల్పులు
శులివిజన్‌ (పసారిణినుండి (పసారమగు ఇతర తరంగములు,
ఈ సింక్రోనె జేషన్‌ తెరపై బడు కాంతిమంతమగు, కాంతి
విహీనమగు మచ్చలను సరియగు చోట్ల పడునట్లు చేసి పసా
రితమగు వస్తువుయొక్క |పతిరూపము సరిగా తెరపె పడు
నట్లు శేయును. ఈ సింక్రోనెజింగ్‌ పల్ఫులు ర్లాంకింగ్‌
పల్ఫులతో పంపుట వలన తెర పె గాని, రిసీవరు పట నాళము
పైగాని కనిపింపవు.

సాధారణ ులివిజన్‌ (పసారయంతములోని భాగము
418 పుటలోని చిత్రము - రలో చూపబడినది, గ్రవ్యతరంగ

412

సముదాయము సాధారణ శేడియోా
(ప్రసారకము, కాని, పట తరంగ (పసారణ సముదాయము
కెమేరా, సింక్రో నె జింగ్‌ వలయములను కూడ కలిగి
ఉండును, ఆ విధముగ పట తరంగములును, |శవ్య తరంగ
ములును వి స్తరింపబడిన తరువాత తమ తమ వాహక
తరంగములపై |శుతి మేళవింపబడి ఒకే ఆకాశ తంతువు
నుండి (పసారము అగును, వీనితోడనే బ్లాంకింగ్‌, సిం|క్రో
నై_జింగ్‌ పల్ఫులు కూడ [పసారము అగును.

(పసారము చేయబడిన తరంగములు రిసీవరువద్ద మరల
ఒకే ఆకాశతంతివలన (గహింపబడును. బలివిజన్‌ లో

(పసారణ

"సీన్‌ చేసి సింక్ర నైజుచేయు
సర్వ్యూ్యట్‌ లు
శద్ది ప్రభవ స్థానము )

శులివిజన్‌

ఇలివిజన్‌ రిసీవరునకు ఉపకరించు ఆశకాశతంతువు
శేడియో రిసీవరు ఆకాళతంతువువలె నన్నని తీగ కాదు.
సన్నని తీ? పటతరంగముల మొత్తమునకు సరిగా అనువ
దించలేదు. ఆకాశతంతువు (ఏరియల్‌ ) వైశాల్యమును
4 చ, సెం. మీ. నుండి 6 చ. సెం, మీ, వరకు “పెంచినచో
వె కష్టము తొలగును. ఆశకాశతంతువు ఎత్తు చాల
ఎక్కువగా ఉండవలెను. "బలివిజన్‌ రిసీవరులోని ముఖ్య
ఛాగములు 414 పుటలోని చితము -6 లో చూపబడినవి,

బలివిజన్‌ రిసీవరు కూడ సూపర్‌ హెట్‌ పద్ధతిపై ననే
ఆధారపడి ఉన్నది. రిసీవరు ఆకాశతంతువు అందుకొనిన

_(ప్రేషవణ ఆకాశకము

చిత్రము - 5

బలివిజన్‌ పసారిణిలోని ముఖ్య భాగములు

1, 6 R.F. శావొక తరంగ ఆధారము; 2, 7. మోడ్యు లేట్‌ చేసిన R. F. ఆంప్లి పయర్‌ ; 8, 8. మోడ్యులేట్‌
చేసిన ఆంప్లి పయర్‌ ; 4,9. లెన్‌ ఆంప్లిపయర్‌ ; 5, 10 మానిటర్‌ ఆంప్పిపయర్‌,

ఉపయోగింపబడునంతటి ఎక్కువ పౌనఃపున్యము కల
తరంగముల |పసారము కనుచూపు మేరలలోనే జరుగును.
(పసారక, గ్రాహక ఆకాశతంతువుల ఎత్తులు వాటి మధ్య
దూరములను నిర్ణయించును, ఇంతేకాక, వె ఆకాశ
తంతువుల మధ్య వదేని పర్వతము గాని, ఎత్తయిన
కట్టడము గాని ఉన్న ఎడల తరంగములను నిరోధించును.
(ద్రస్తు తము బులివిజన్‌ ప్రసార దూరము సుమారు
80 క. మీ. వ్యాసార్థమునకు పరిమిత మై ఉన్నది.

413

తరంగములు ఒకటి గాని, అంతకంచు ఎక్కువ గాని అయిన
శేడియోా పౌనఃపున్య వి స్తరణ సాధనములకు పంపబడును.
ఈ శేడియో పౌనఃపున్య విస్తరణ సాధనములు రేడియో
రిసీవరులో వలెనే పనిచేయును, అవి |(శవ్య కర్కశ ధ్వనుల
నిష్పత్తి (సిగ్నల్‌ -నోయిస్‌ శేప్యో) ని పెంచును.
శేడియో పౌనఃపున్య విస్తరణ సాధనముల తరువాత
తరంగములు మి|శమకారి లోనికి వచ్చును. మిశమకారి
యందు ఈ తరంగములు “స్థానిక [పకంపని (లోకల్‌ ఆసి

శులివిజన్‌

లేటర్‌ )* నుండి వచ్చు తరంగములతో మి(శము పొంది,
పై రెండు తరంగముల పౌనఃపున్యముల భేదమునకు
సమానమగు మధ్యమ పౌనఃపున్యము (ఇంటర్శీడి యేట్‌
(ఫ్రీక్వెన్సీ) కేడియో రిసీవరులో వలె తయారగును.

(గావాక ఆకాశము

తెలిసికొని ఉన్నాము. ఈ సిం|కో నె జింగ్‌ తరంగములు
రూప తరంగములనుండి “క్లిపర్‌ వలయము (క్లిప్‌
సర్క్యూట్‌)” ల చ్వారా విడదీయబడును. ఈ తరంగ
ములు అడ్డము, నిలువు సింక్రో నె జింగ్‌ తరంగములను కలిగి

సింకనెజ్‌ చేయుటకు
విచలనము చేయుటకు సర్యూ్యూట్లు

చిత్రము - 6

"ఇబెలివిజన్‌ రిసీవరులోని ముఖ్య భాగములు

1. ఆడియో ఆంప్టి వయర్‌ ;

1. F, ఆంపి పయర్‌ (శబ్దము); 6 ఆడియో డిబకర్‌ ;
౧ (n) టె

ఇులివిజన్‌ రిసీవరు రెండు మధ్యమ పౌనఃపున్య విస్తారిణు
లను కలిగి ఉండును, వీటిలో ఒకటి [శవ్యతరంగములను
విస్తరించుటను, శెండవది రూపతరంగములను విస్తరించు
టను చేయును, అత్యధిక పౌనఃపున్య విస్తారిణి (ఆడియో
ఐ. ఎఫ్‌, ఆంప్లి ఫయర్‌ )రూప తరంగములను రూప [గాహిణికి
అవసరమైనంత వరకు విస్తరించును. ఈ విస్తరణ తక్కు
వైనచో రూప వెక్ళత్యమును, ఎక్కు వెనచో తరువాతి
ఘట్టములో అధిక భారమును కలుగును,

వి స్తరింపబడిన రూప మధ్యమ పౌనఃపున్య తరంగములు
సూపర్‌ పౌట్‌లో వలె [కుతి కూర్పు తరంగముల (మోడ్యు
లేటింగ్‌ సిగ్నల్‌) ను విడదియుటకె రూషగాహిణి
ఘట్టములోనికి పోవును. ఈ రిసీవరునుండి వచ్చు తరంగ
ములు బలహీనముగ ఉండుటచే పట నాళము పనిచేయుటకు
తగి ఉండవు కనుక, ఇవి పట నాళమునకు పోవుటకు
ముందు అత్యధిక పౌనఃపున్య విస్తారిణిలో వి స్తరింపబడును.

(పసారిణినుండి (శ్రవ్యరూప తరంగములు
సింక్రోఎనె జింగ్‌ తరంగములు కూడ (ప్రసారము అగునని

కాక

2, ఆక్సిలశేటర్‌ ; 8&8,

R. FF. ఆంప్లివపయర్‌ ; 4. మిక్చర్‌ ; ర. ఆడియో

7. డిణకర్‌ LF. శబము; రి, గA.F. ఆంపిపయర్‌.
. బ (a) ౧m

ఉండును. అవి మరల డిఫశెన్షి యేటింగ్‌, ఇంచు |గేటింగ్‌
వలయముల చ్వారా వేరుచేయబడి రిసీవరువద్ద నిలువు,
అడ్డ స్కానింగ్‌ [పకంపనులను సింక్రోనెజ్‌ చేయుటకు
ఉపయోగింపబడును, ఈ విధముగ (ప్రసారిణి వద్ద
(పసారము చేయబడిన రూపము రిసీవరు వద్ద కూర్చు
శేయబడును.

ఇక [శ్రవ్య తరంగముల విషయము చూడవలసి ఉన్నది.
సాధారణముగ |శవ్య మధ్యమ పౌనఃపున్య తరంగములు
(గాహిణి (రిీసీవరు) తరువాత గాని, అత్యధిక పౌనఃపున్య
విస్తారిణి తరువాత గాని విడదీయబడును. యునె బడ్‌
నేట్స్‌లో సూపర్‌ పెట్‌ శేడియో రిసీవరులో మనము
చూచినట్లు కాక, (శ్రవ్యతరంగములు పౌనఃపున్య (శ్రుతి
మి(శము ((ఫీక్వెన్సీ మోడ్యులేవన్‌) చే [కుతి మేళవింప
బడును. దీనికి కారణము పౌనఃపున్య |శుతి మిశ్ర ములో
పరిమితి (శుతి మి్రము (ఆంప్లి ట్యూడ్‌ మోడ్యులేషన్‌ )
కంచు ఎక్కువ |శవ్య, కర్కశ ధ్వనుల నిష్పత్తి కలిగి
ఉండుట. వేరుచేయబడిన (శ్రవ్య మధ్యమ పౌనఃపున్య

414

తరంగములు మధ్యమ పౌనఃపున్య విస్తారిణియందు
విస్తరింపబడి |శవ్య[గాహిణి ఘట్టమును ఆవేశించును. ఈ
(గాహిణి పూర్వపు [గాహిణివలె కాక, మరి యొక పద్ధతి_పె
పనిచేయును.

(గ్రాహిణినుండి వచ్చు తరంగములు శ్రవ్య (శ్రుతి కూర్చు
తరంగములను కలిగి ఉండును, ఇవి విస్తరింపబడి ధ్వని
అధికము చేయు సాధనమునకు పంపబడును. ఇచ్చట ఇవి
ధ్వని తరంగ ములుగ మార్చబడును.

ఈ విధముగ |పసారిణి వద్ద (ప్రసారము చేయబడిన
(శ్రవ్య రూప తరంగములు రిసీవరు వద్ద ధ్వని అధికము
చేయు సాధనము, పటనాళముల వద్ద చేరుచున్నవి. పట
నాళము |క్రింది విధముగ పని చేయును.

చిత్రము = 7 ఇలివిజన్‌ రిసీవరులో ఉప యోగింపబడు
పట నాళమును చూపుచున్నది.

తరంగములు' - గ

చిత్రము =

బలివిజన్‌ రిసీవరులో ఉప యోగింపబడు పటనాళము

అందు ఎడమ థాగము |త్రిధువిని పోలి ఉన్నది. ఫిల
మెంట్‌ (4) వేడిచేయబడినప్పుడు ఎలశ్రన్‌లు జనించును.
ఈ విధముగ జనించిన ఎలక్ట్రాన్‌ లు ధనావేశము కలిగి
ఉన్న ఫలకము (H) చే ఆకర్షి ంపబడును. (గైడ్‌ (B)
ఎలన్రన్‌ (పవావామును నియం|త్రించును. (గైడ్‌ ఎక్కువ
ధనావేశము కలిగి ఉన్న ఎలక్ట్రాన్‌ (పవావాము
హౌచ్చగును ; (గిడ్‌ ఎక్కువ బుణావేశము కలిగి ఉన్న
ఎలక్ట్రాన్‌ (పవావాము తగ్గును, ఇంతవరకు పటనాళము
శేడియా వాల్వు వలెనే పనిశేయును. ఫలకము (H) లోని
రం|ధముగుండా బయటికి వచ్చు ఎలక్ట్రన్‌లు పటనాళము
నకు రెండవ చివరి ఉన్న ఫ్లో రెనెంట్‌ తెరపై బడి వెలుగును
కలుగ జేయును, ఈ ఎలక్ట్రాన్‌ సమూవాము "లివిజన్‌
వటమును తయారు చేయును.

అడ్డ ఫలక ములు (D, d) (పకంపిత (పవావామును
ఇచిన ఎడల ఎలశక్షాగన్‌ |పవాహము పె కిని, |క్రిందికిని
Hee AM (E, e) ras

బసా, నికోలా
౧m

మును (పక్కలకు ఊపును. ఈ విధముగ ఎలశ్ట్రాన్‌లు
ఫలకమునుండి శతెరకు పోవునంతలో పెకి, (క్రిందికి,
(పక్కలకును కదలికను వెంపొందించుకొనును. తెర్వపె
బడగనే పటమును రూపొందించును. పటములోని వెలుగు
నీడలు [పసారితములోని సరియగు స్థలములలో వచ్చుటకు
ఎలక్ట్రాన్‌ సమూవాము రిసీవరులోని స్కానింగ్‌ ఏజంటుతో
సింకోనెజ్‌ చేయబడును. సమూహపు
(పవావాము కెమేరా నుండి తరంగములచే నియంత్రించ
బడును,

వైన ఉదావారించిన ప్రమాణములు |బవిటిషు పద్ధతిని
అనుసరించినవి. అటులనే మరికొన్ని పద్ధతులు కూడ
కలవు. కాని, వాటిలో ముఖ్యమైనవి |బిటిషు, అమెరికన్‌
పద్ధతులు మాత్రమే. అవి (కింది పట్టికలో ఉదావారింపబడినవి,

ఎలక్ట్రాన్‌

నెం (వమాణము (అటక |[యువై శాడ్‌,
ప్రల
[fs Ase నంఖ్య 405 5్‌2క్‌
2. |వటపౌన॥పున్యము-నెక నుకు 25 80
8. చటపు పౌనఃపున్యము 50 60
4, వట నిష్పత్తి 5:4 4:8
5, శ్రవ్య, రూవ వావాక 8.56 మెగా 4.5 మెగా
తరంగముల పౌనఃపున్య నెకిళ్లు నైకిళ్లు
భేదము
6. శ్రవ్య (ప్రసార పద్ధతి పరిమితి (థుతి పౌనఃపున్య|ళుతి
మి(శము మి(శము
7. |కేడియోా తరంగముల నిలువు అడ్డము
(ధువత్వము

(పీస్తుతము (ప్రపంచములో పెక్కు. దేశములు అలివిజన్‌
(పసారమును కలిగి ఉన్నవి. జపానులో కూడ ఇది
సాంశకేతికముగ ముందంజ వేసినది. ఛారత దేశములో
(పయోగాత్మకముగ బలివిజన్‌ ప్రసారము 1959 లో
న్యూఢిల్లీ యందు ([పారంభించబడి నగరమున గల విద్యా
సంస్థలకు (పశ్యేక కార్య(క్రమములను (ప్రసారము చేయు
చున్నది. వి. వి. ఎల్‌, రా.

పులెక్స్‌ చూ. ఇబలిఫోను పు. 892,

బస్టా, నికోలా (1856 జ 1948) : యునె బడ్‌
నేట్స్‌ సాంశేతిక విజ్ఞాని. 1866, జూలై 10వ శేదీన
(కోషియా(అప్పుడు ఆస్టి )యా._హం గేరీయందు ఉన్న ది) లో
జనించెను. (గాజ్‌లోని పాలీ బక్నిక్‌ స్కూలు
నందును, [ప్రాగ్‌ యూనివర్సిటీలోను విద్యను అభ్యసించెను.
ఆదిలో గణిత, భౌతిక శా(స్త్రములందు పాండిత్యమును
సముపార్థించవలెననే సంకల్పముతో విద్యను కొన

415

(టాన్సిస్టార్‌
సాగించి నప్పటికి విద్యుత్తు శా(న్త్రమునందు అభిరుచి
ఏర్పడి ఆ రంగమున కృషి జేయ దొడ?ను.

యుసై బడ్‌ న్లేట్స్‌కు 1894 లో వలస వెళ్లి కొంత
కాలము ఎడిసన్‌ కంపెనీ (ఆరంజ్‌) లో వనిచేసి అమెరికన్‌
పౌరస్వత్వమును పొందెను. న్యూయర్‌, నగరమున
లేవొ రేటరీిని వ్యవస్థాపించి, బస్తా అవిరళ పరిశోధనలు
సలిపి అధిక వోల్డేజీ విద్యుత్తు రంగమునకు మార్గదర్శి అయి,
శేడియో (టాన్స్‌మిషన్‌, విద్యుత్తుశా(స్త్రముల అభివృద్ధికి
దోవాద మొనర్చిన పెక్కు ఆవిష్కరణములను, కల్పనలను
చేసెను. ఆర్క్‌లాంప్‌లు, బస్తా ఇండకున్‌ మోటార్‌,
ఆలి ర్నేటింగ్‌ కరెంట్‌ (ప్రసార పద్ధతి, బస్లా కాయిల్‌,
అధిక పౌనఃపున్యము గల జనరేటర్లు శేడియో సమాచార
విధానము, తీ7ెలు లేకుండనే విద్యుచ్చక్తి (వసార విధా
నము మొదలగునవి బస్లా (పథాన నిర్వావహాములు ;
(పసిద్ధ నయాగరా జలపాతము నందలి విద్యుత్తు వ్యవస్థ
స్టా రూపకల్పన యే.

ఇతని 80 వ జన్మదినోత్సవము 1986 లో వెక్కు
యూరప్‌ నగరములందు ,నెంటిఫిక్‌ సంస్థలలోను, సదస్సు
లలోను జరుపబడినది, ఇతను 1948, జనవరి 7వ శేదీన
న్యూయార్‌ నగరమునందు మరణించెను. పొ. ల. నా.

ట్రాన్సిస్టర్‌ : చూ నెమీకండెక్టర్‌.

డబ్బాలలో నిల్వ: చూ. ఆహారములు, నిల్వ -పు. 228.

డాగర, లూయీ జాక్సియస్‌ మాండఢీ (1789 -
1851) : |ఛ్రైంచి జాతీయుడు, డాగరీ మైప్‌ అనబడు
శాశ్వత చిత్ర నిర్మాణ పద్ధతిని సమగ వర చిన వె జ్ఞానికుడు.
ఇతడు 1822 లో ఒక పారిస్‌ (పదర్శనమునందు రెండు
వైపుల చిత్రింపబడిన పారదర్శక కాన్వాసులను సందీపింప
చేసి, చంద కాంతి యొక్క, ఇతర కాంతుల యొక్క
అద్భుత ఫలితములను నిరూపించెను. 1827 లోశే ధాతువుషపై
చిత్రములను తయారుచేసిన నెసీఫోర్‌ నెపెక్‌ అను
భౌతిక శ్వాస్త్రవేతృతో కలసి ఇతడు 1629 నుండి పని
చేసెను. కాని, తన సహచరుని మర ణానంతరమున నే ఇతడు
తన డాగరీ మైపును సమ్మగ పరచగలి7ను. ఆ. 'వెం.

శాములు ; నదీ (పవాహమును గోడవలె అరికట్టి,
నీటిని నిల్వచేయుటకు నిర్శించు కట్టడమునకు “ డాము'
(ఆనకట్ట) అనిపేరు. నేడు తరుచు వ్యవహారింపబడు
*డాముి? అను ఆంగ్ల పదమునకు తెలుగులో “ఆనకట్ట” అని
చెప్పవచ్చును. ఈ కట్టడము కొన్ని వందల మీటరుల ఎత్తు
గల శాశ్వత మైన ఎత్త యిన జలనిర్మాణము మొదలుకొని
తాశ్తాలిక అవసరముల్యకె నిర్మించబడు మట్టికట్టల వరకు
సలు రూపములలో ఉండవచ్చును. నదీ (ప్రవావామును

ఒక జలాశయములో నిల్వచేసి ఉంచుటయే ఈ డాముల
ఆశయము. చిన్న వాగువై నిర్శ్మింపబడు ఊరి చెతువు,
218 మీటరుల ఎత్తుగల థా(కా డాము. ఈ రెండిటి ఆశ
యము ఒకటియే. 15 మీటరుల కంచు ఎత్తుగల కట్టడము
లను పెద్ద డాములు అని పిలుచుచున్నారు [చూ. ఆన
కట్టలు, బరాజులు = పు. 202].

ఈ డాముల నిర్మాణము అనేక (పయోజనములకె
జరుగవచ్చును. పంట నీటి సౌకర్యము, జలవిద్యుచ్చ క్తి,
మంచినీటి సౌకర్యము, వరద నివారణ మొదలగు వానిలో
ఏ ఒక్కటికైనా గాని లేదా శెండు మూడు సౌకర్యము
లకు గాని ఈ కట్టడములు నిర్శింపబడవచ్చును. ఉదా:
పోచంపాడు డాము (ఆంధ్రపదేశ్‌) నిర్మాణము కేవలము
పంటనీటి సౌకర్యమున కై. ఉద్దేశింపబడినది. మాచ్‌ ఖండ్‌
జలాశయము విద్యుచ్చ కిక ఏర్పడినది. TE డాము
ఈ శెండు (పయోజనములను చేకూర్చుచున్నది. హీరాకుడ్‌
డాము ఈ శెండింటికే గాక వరద నివారణ కూడ (ప్రధాన
ఆశయముగా కలది. నాగార్జున సాగరు [చూ.] వంటి
బహుళార్థ సాధకములగు డాములను నిర్శించుటయే
ఎక్కువ పరిపాటిగా ఉన్నది.

ఈ డాముల నిర్మాణము వేల సంవత్సరములుగా జరుగు
చున్నది. డీ. పూ, 4 వేల పండ్ల క్రిందట నే ఈజిప్లు దేశపు
ఫారో చక్రవర్తులు డాములను నిర్మించినట్లు తెలియు
చున్నది. ద&ిణ ప్రాంతమున చోళ రాజులు నిర్శించిన
కావేరీ ఆనకట్ట పెద్ద ఎత్తయిన ఆనకట్ట కాకపోయినను
అతిముఖ్యమగు పురాతనమైన ఆనకట్ట [చూ. ఆనకట్టలు,
బరాజులు], తెలుగు దేశములో కాకతీయుల కాలము
నాటి పాకాల, రామప్ప చెరువులను పురాతన మెన ఆన
కట్టలలో ఎంచవచ్చును [చూ. పు. 202].

కట్టడమునకు ఉపయోగించు నిర్మాణ సామ(గిని బట్టి
పెద్ద డాములను శెండు రకములుగా విభజించవచ్చును :
1. మట్టితోగాని లేదా గుట్టగా పోసిన రాళ్లతో గాని
ఏర్పడు డాములు; 2, రాతి డాములు సాధారణముగా
మనకు ప్రతి గామమునందును కన్న్చించు చెరువు కట్టలు
మట్టి ఉాములు, మట్టిని, రాతి ముక్కలను కలిపి గాని,
గుట్టగా పోసిన రాళ్లతో గాని డాములను నిర్మించు పద్ధతి |
ఇటీవలనే వాడుకలోనికి వచ్చినది. ఈ రకపు నిర్మాణ
ములో సిమెంటు గాని, సున్నము గాని అవసరములేదు.

రాతి డాములను కట్టడపు రాళ్లతో గాని లేదా
కాం|క్రీట్‌తో గాని నిర్శించవచ్చును. నాగార్జున సాగరు
డాములోని ఎక్కువభాగము కట్టుడు రాతిపనియే, ఈ
రకపు కట్టడములో బండరాళ్ళను ఒకదానిపై ఒకటి

416

TTT en NE

SST TTT:

ఉమియామ్‌ డాము (బారాపఫానీ (ప్రాజెప్ట్‌ : 12 మీ: 19 మ్‌. 76 ము, మీః విద్యుత్తు సహాయమున పనికేయు శేడియల్‌ గేట జంట,
లీ ౧

ఉత్తర (పదేళ్లలో సో నేనదికి ఉపనదియెన రీహిం
నదిపె కాం కీటుతో నిర్మిత మైన ద్ద)
డాము,. పొడవు 1,01! మీ. ; ఎత్తు 9 ఫ్రీ నాగార్జున సాగరు డాము: (చూ, పు, 480)

(9]

స

ఉత్తర [ప్రదేశ్‌ లోని రూన్సీకి 56 కి, మీ. నెర్భృతి దిశన ఉన్న జెట్వానదిపై నిర్మించిన డాము,

మెసూరు రాష్ట్రములోని మొల్ల

._ ల

పురమునమీపమునతుంగభ। డానది పె

పు U cl

ప్రయిట్‌ (గావిటీ పద్ధతిని నిర్మించిన

మేసనరీ డాము. పొడవు 2,188 మీ,,
ఎతు 468 మీ.

మెసూరు (షి మోగా

a

జిల్లా) లోని జోగ్‌ జల
౧m

పాతము సమీపమున

జలవిద్యుత్తు కేం దము

తమిళనాడులో భవానీ

నది మోయార్‌ నదితో

నంగమమైన చోటుకు

దిగువన నిర్మించబడిన

దిగువ భవానీ డాము,

పొడవు 8,799 మీ.
ఎత్తు 62 మీ,

మలంపుర్లూ డాము (కేరళ): ఈ
డాము మలంపురలూ నదిపై నిర్శ్మించ
బడినది. దీని పొడవు 1949 మీ.; ఎత్తు
88 మీ. దీని నిర్మాణము 1949 లో

(పారంభమై 1967 కు ముగిసినది.

భారతదేశ స్వాతం|త్యమునకు ముందు మైసూరు
(నాటి సంస్థానము) రాష్ట్ర)మున కావేరీ నది పె
థి బ —_
మోకుగుండం విశ్వేశ్వర య్య ఆధ్వర్యవమున
నిర్మిత మైన కృష్ణరాజ సాగరుడాము. (1981)
పొడవు: 2620 మీ.; ఎత్తు: 42 మీ,

అమర్చి మధ్యన ఉన్న సందులను చెక్కసున్నముతో గాని,
సిమెంటుతోగాని నింపుదురు. 1950 లో కాంక్రీటు డాములు
వచ్చువరకు భారత దేశములో పెద్ద ఎత్తుగలవి రాతి
డాములే - చాదాపు నూ రేళ్లు = వాడకములో ఉండినవి.
ఇటీవల కాం|కీటుతో కూడ వెద్ద డాములను ఛారత దేశ
ములో నిర్మించుచున్నారు.

రాతిని చిన్న ముక్కలుగా చితుకగొట్టి సిమెంటు,
ఇసుకలతో పాళము చేసిన కాంక్రీటుతో డాములు నిర్మింప
బడుచున్నవి. ఈ రకపు కట్టుడుకు యంతసావాయ్యము
అవసరము, ఛారత దేశములో కాంక్రీటుతో నిర్మించిన
పెద్ద డాములలో ముఖ్యమైనది భా(కా డాము [చూ.].
ఈ డాము నిర్మాణములో యం|తములు విరివిగా వాడ
బడినవి,

ఈ డాముల ప్లానులను తయారు చేయుటలో అనుస
రించు మూల సిద్ధాంతములను బట్టి రాతి డాములను
మూడు తెగలుగా విభజించవచ్చును మొదటివి గురుశ్వా
కర్షణ సిధ్ధాంతరీ త్యా నిర్శింపబడు . గ్రావిటీ * డాములు.
ఇవి దాదాపు గోడలవలె నిలువుగా, నీటి ఒత్తిడిని తట్టు
కొనుటకు నిర్మింపబడు కట్టడములు. ఈ సూత్రమును
అవగాహాన చేసికొనుటకు గోడనే తీసికొందము. ఈ గోడకు
ఒక వైపున నీరున్నచో, ఆ గోడ నీటి ఒత్తిడిని తట్టుకొని
నిలబడ వలయును. ఈ నీటి ఒత్తిడి గోడను పడవేయు
టకు (పయత్నించుచుండును. శాని, గోడకు గురుశ్వా
కర్ణణ బలమువలన సిద్ధించిన బరువు తగినంతగా ఉండుట
వలన ౬ గాలి దుమారములో నిలదొక్కుకొని ఉండెడి
మనిషివలె = విరిగి పడక నిలువగలుగు చున్నది. ఇట్లు
గురుత్వాకర్షణ సూత్రమును అనుసరించి నిర్మింపబడిన
డాములే భారత దేశములో సర్వసాధారణములు.

ఈసూత్రముషపై ఆధారపడని రాతి డాములు కమాను?
“ఆర్చీ” డాములు (ఆర్చీ డాము). ఈ
పద్ధతి కట్టడములో ఇమిడి ఉన్న సూత్రమును |[గహించు
టకు సాధారణముగా సింవాచ్వారమువై కనిపించు ఆర్పీ
"లను తీసికొందము. ఈ చ్వారపు కమాను క్రింద గోడ
లేదు కదా! కనుక ఆర్బీవైన ఉన్న బరువునంతటినీ గుమ్మ
మునకు ఇరుపక్కలా ఉన్న గోడ భరించవలసి ఉన్నది.
గుమ్ముమునకు వైన ఉన్న కట్టడపు భారము నంతటను
మనము ఈ కమాను మూలమున చ్వారమునకు ఇరు
|పక్కలను ఉన్న గోడలపై మోపగలుగుచున్నాము. ఈ
ఉపాయముతోనే నీటిభారమునంతను ఆ డామే భరించ
వలసిన అవసరము లేకుండ నదికి [పక్కనే ఉన్న కొండ
లపై మోపగలుగుచున్నాము.

XI—53

డాములు లేదా

డ్డాములు

ఈ కమాను పద్ధతిని అనుసరించి, నదికి ఇరు వైపులా
ఉన్న దిట్టమైన కొండలను కలుపుచూ ఆర్బీవలె వ(టువ'
యగు ఉపరితలము గలిగిన డామును నిర్మింఛవచ్చును.
ఈ పద్ధతి వలన డాముకు మందమును తగ్గించవచ్చును. దీని
వలన నిర్మాణపు ఖర్చు కొంత తగ్గును. ఈ రకపు కట్టడ
ములో నీటి బరువంతయు ఎక్కువగా నదికి ఇరు వెపుల
ఉన్న కొండలే మోయవలసి ఉన్నందున, ఇరు పార్ణ్వపు
కొండలు దృఢముగా ఉండవలయును,

ఈ కమాను డాముల నిర్మాణము పందొమ్మిదవ
శ తాబ్దపు మధ్య భాగములో (పారంభమయినది. రీనికి
పానులను వేయు పద్ధతి క్రిష్టమైనందువలన థారత
దేశములో ఇవి ఇంకను ఎక్కువ (పచారములోనికి శా లేదు,
కేరళ రాష్ట్రములో నిర్శింపబడుచున్న ఇడికీ డాము
భారత దేశములో మొదటి కమాను డాము అని చెప్ప
వచ్చును. దీని ఎత్తు 170 మీటరులు.

నది ఈ చివర నుండి ఆ చివరకు కలుపుటకు ఏక బిగిగా
ఒశే ఒక పెద్ద ఆక్చీతో కాక, అనేక చిన్న ఆర్చీలతో కూడ
డామును నిర్శ్మింపవచ్చును. ఈ కమానులకు వెన్ను తట్టు
నిచ్చుటకు అడ్డు గోడలను కూడ కట్టుదురు. ఈ గోడల
వలన కమాను కట్టడమునకు పుష్టి కలుగుటయే కాక,
డాముకు మందమును కూడ తగ్గించవచ్చును, ఈ వెన్ను
తట్టు గోడలు గురుశ్వాకర్ష ణపు ఆనకట్టలలో కూడ ఉండ
వచ్చును. సైదరాజాదు సమీపమున గల మీర్‌ ఆలం
చెరువు అనేక ఆర్చీలతో నిర్మింపబడిన డాముతో ఏర్పడినది.
ఇది |క్రిందిటి శతాబ్దిలో (ఫెంచి ఇంజనీరుల ఆధ్వర్యవమున
నిర్మింపబడినది.

నల నిర్ణయము : డాము నిర్మాణమునకు అనువగు
స్థలమును నిర్లయించుటకు అనుభవము, నేర్చు కావలని
ఉన్నది. నిర్మాణ స్థలమున నది ఎక్కువ వెడల్పుగా ఉండక
నిటపు కొండల మధ్యగా (పవహించుచుండవలెను, నదీ
గర్భమునుండి ఎక్కువ లోతు పోనక్కర లేకుండ గట్టి
రాయి దొరకవలయును, నిర్మాణమునకు
కావలసిన నిర్మాణ సామ గి సమీపమున నే దొరకవలయును.
డాము వలన ఏర్పడు జలాశయ ఫలితముగ మునుగు భూ
భాగము ఎంత తక్కువయిన అంత మంచిది. ఈ వివిధ
విషయములను కూలంకషముగా పరిశీలించిన తరువాత
డాముకు అనువైన స్థలమును నిర్ణయించ దగును.

డాముకు స్థల నిర్ణయము జరిగిన పిమ్మట, ప్లానులను
తయారు శేయుదురు. లభ్యమగు నిర్మాణ సామగగి, న్థల
స్వభావము, స్థానికముగా ఉండు (వశ్యేక సమస్యలు
వీటన్నిటిని దృష్టిలో ఉంచుకొని అనువగు ప్లానులను

పునాది

417

డాములు

వేయుదురు. వివిధ రకములకు చెందు డాముల శాగోగు
లను, నిర్మాణ విశేషములను ఇక్కడ స్థూలముగా చర్చించ
నగును.

మట్టి డాములు : పూర్వము మట్టి డాములను ఒకే
రకమునకు చెందిన మట్టితో నిర్శించెడివారు. మనము
సాధారణముగా గమనించు చెరువు కట్టలన్నియు ఈ తెగకు
చెందినవే. ఈ పద్ధతితో ఎక్కువ ఎత్తగు కట్టడమును
నిర్మించుటకు వీలుండెది కాదు. ఎక్కువ ఎత్తుగా ఉండు
మట్టి డాముల నిర్మాణము సాంకేతిక విజ్ఞానాభివృద్ధి వలన
ఈ శ తాద్దిలో నే పారంభమయినది. ఈ నిర్మాణములో గర్భ
భాగము బంకమన్ను, ఒండుమన్ను లేదా వీని మి(శ్రముతో
ఉండును. ఈ ఛాగము నీటిని చొరనీయకుండుటకు
వీలైనంత అభేద్యముగా ఉండవలయును. ఈ జల అభేద్య
భాగమునకు లకు పఫార్ళ ములు గులక రాళ్లు, కంకర
మొదలగు వస్తువులతో నిర్శింపబడును. మట్టి డాములలో
పార్శ ములు ఎక్కువ నిటముగా కాక, చాదాపు బల్ల
పరుపుగా ఉన్నట్టు కనిపించును. భూ గర్భములోని నీరు
పునాదులలోనికి ఇంకి, డాము దిగువ ఛాగమునకు
చేరుకొన్నచేో డాముకు ముప్పు. కనుక, ఇది సంభవించ
కుండ తగిన కట్టు దిట్టములు చేయవలెను. డాము దిగువ
భాగమున వాలు తగ్గించి, పీథ్రమును చెద్దది చేయుట,
డాముకు అడుగున లోతుగా ఇనుపశేకులను దింపుట
మొదలగు పద్ధతులవలన నీరు డాము దిగువ వైపునకు
చొరకుండ _చూచుకొనవచ్చును ఈ మట్టి డాముల
నిర్మాణమున కె (పశ్యేకముగా పునాదిక మంచిరాయి
కావలయుననెడి నిర్భంధము లేదు. నిర్మాణ వ్యయము
కూడ తక్కువ,

మట్టి నిర్మాణములో యంత్ర ములను
వాడుట వలన, డాములోనికి వేయు మట్టిని, చెమ్మను
పరిళోధనాలయములో నిర్ణయించుట వలన పనిత్వరగా
జరుగుటయే కాక, బాగుగా ఉండగలదు. మటి, రాతి
ముక్కలు మొదలగు నిర్మాణ సామగిని సమాజ
228 మి, మీ. మందమునకు పేర్చి, దానిని యంతముల
సాయముతో దిమ్మిసా చేయుదురు. ఈ పొర బిగిసిన పిదవ

ఇఢాముల

దానిపెన మరియొక పొరను ఇదే విధముగ పరచి
డామును పైవరకు కట్టుదురు. తమిళనాడు (మచాసను)

లోని భవానీ సాగరు ఆనకట్టను భారత దేశములో శాస్త్రీయ
పద్ధతులపై నిర్శ్మించిన మొదటి చెడ్ద మట్టి డాముగా
పరిగణించ వచ్చును. ఒరిస్సాలోని హీరాకుడ్‌ డాము
భారత దేశములో వెద్ద మట్టి డామే గాక, (పపంచము
లోని ముఖ్య కట్టడ ములలో ఒకటిగా చెప్పబడినది, ఈ

శెండును కూడ దాదాపు 60 మీ. ఎత్తు గలవి. శకాని,
ఇటీవల సాధించిన విజ్ఞాన (ప్రగతి వలన 152 మీ. పైబడి
కూడ మట్టి ఢాములను నిర్మించుచున్నారు.

మట్టికి బదులు రాళ్ళను గాని లేచా నదిలో లభ్యమగు
గుండాళ్లను గాని చేర్చి లేదా మట్టితో కలిపి గాని
డాములను నిర్మించుట యునై అడ్‌ స్టేట్స్‌ మొదలగు
డేశములలో కొన్ని సంవత్సరములుగా జరుగుచున్న దే.
వీనిని చాలవరకు మట్టి డాము (క్రిందనే జమకట్టవచ్చును.
వీటికి రాతి డాములకన్న నిర్మాణ వ్యయము తక్కువ.
కాని, సంరతణ ఎక్కువ. ఈ డాములలో - ముఖ్యముగా
మట్టి డాములలో - ఒక ఛాగము ఏ కారణముచేత నెనను
కుంగుట మొదలిడినచో డాము అంతయు [పమాదమునకు
గురి కాగలదు.

రాతి డాములు : ఈ తెగకు చెందిన డాములను గూర్చి
ఇంతకు ముందు కొంచెము చర్చించితిమి [చూ. పు. 68].
రాతి డాములు (పక్కనుంచి చూచినచే చాదాపు
సమకోణ (తిభుజమువలె కన్చించును. జలా శ యమునకు
ఆనుకొని ఉండు డాము ముఖము దాదాపు నిట్టనిలువుగా
ఉండి, డాము దిగువ భాగము మాతము ఏటవాలుగా
ఉండును. డాము పునాదులవద్ద వెడల్పుగా ఉండి పెకి
పోయిన కొలది మందము తగ్గుచుండును, రాతి డాములను
సాధారణముగా నదికి ఈ (పక్కనుండి ఆ (పక్కకు ఒకే
సరళ రేఖలో ఉండు గోడవలె నిర్మించుదురు. కాని, ఈ
డాము ఒకే సరళ రేఖలో ఉండవలననెడి నియమములేదు.
నదీ గర్భమున ఒశకే సరళ దిశలో తగిన పునాది రాయి
లభించనిచో డామును నాలుగైదు ఖండములుగా ఒక దాని
నొకటి కలుపుకొనుచు నిర్మింపదగును, క్రిందటి శ తాబ్దిలో
నిర్మించిన ఖడక్‌ వాస్తా, లాయిడ్‌ డాము మొద లెన వెద్ద
నిర్మాణములు ఒకే సరళ రేఖలో కాక, ఖండములుగా
కనిపించును, ఇప్పుడు పునాదులకు సంబంధించిన విజ్ఞానము
పురో భఖివృర్ధి నొందిన కారణమున తిన్నగా ఒకే సరళ
శేఖలో పోవు డాములు ఎక్కువగా వచ్చినవి,

రాతితో నిర్మింపబడు డాములను చారు చారున ఏకాండ
ముగా ఉంచక మధ్య మధ్య x జాయింట్ల * ను వెట్టుదురు.
వీటివలన డాము శీ తాతపపరిస్థితులవలన వర్పడు
పగుళ్లను నిరోధించగలదు. డాము నిర్మాణము 'చ్లాకు
(ఖండముల) * పద్ధతిపై జరుగును, నిర్మాణ స్థలము
నంతటిని 80 లేదా 45 మీ. చారు గల ఖండముల (క్రింద
విభజింతురు. (పక్కపక్కనే ఉన్న ఖండములలో ఒకే
సారి పని తల వెట్టక, పని జరుగుచున్న కెండు ఖండములకు
మధ్య ఒక ఖాళీఖంఢమును ఉంచుదురు. ఇట్లు చేయుట

418

వలన కట్టడములో ఉపయుకృమగు సిమెంటు పదార్థములు
చక్కగా బిగిసికొనుటకు అవకాశము కలుగును. రాతి
డాములను చాలవరకు నిపుణులైన శావీమే స్త్రీలు చేతితోనే
కోట్టుదురు. కాని, డాములో కట్టుడుపని ఎక్కువ అయినచో
సౌలభ్యమున కె యంత్రములను కూడ వాడుదురు,

కాంక్రీటు డాముల నిర్మాణములో మా(త్రము యంత
సావాయ్యము అవసరము. శాళ్లను చిన్నవిగా చితుక
గొట్టుట, ఇసుకను శు[భముచేయుట, వీనిని సమపాళ్లలో
సిమెంటుతో కలిపి ఆడుట, తయారైన కాం కీటును
నిర్మాణ స్థలమునకు చేర వేయుట ఇవన్నియు సాధారణ
ముగా యంత సవాయముననే జరుగును.
డాముల నిర్మాణములో తోడుకొనునమయమున డోద్ధ
వహించవలసి ఉండును. సిమెంటు గోడలను కట్టిన పిమ్మట
బీటలు పర్పడకుండుటకు చల్లని నీళ్ళతో డతడిపినళ్ల్లే,
కాంకీటు డాములోకూడ అటువంటి ఏర్పాటు చేయవలసి
ఉన్నది. కాం|కీటును డాములో వేయుటకు ముందు
చల్హపరచుట గాని లేదా డాములో సన్నని గొట్లములను
ఇమిడ్చి చన్నీటిని పవహింప జేయుట గాని చేయవచ్చును.

రాతి డాములలో సాధారణముగా తణిఖి గ్యాలరీ
అమర్చబడును, ఇది ఇాము కుడి వె పునుండి ఎడమ వెపు
వరకు పోవు సొరంగము వంటి కట్టడము. నిర్మాణము
పూర్వ యిన పిమ్మట ఈ సొరంగమునుండి డాము మంచి
చెడుగులను ఎప్పటికప్పుడు పరీతించి, అవసరమయినచో
సిమెంటు (దవమును ఒత్తిడితో సిమెంటు నిర్మాణములోనికి
ఎక్కించి మరమ్మతు పనిని చేయవచ్చును. దీనిని “ (గౌటింగ్‌ *
అందురు, ఇటువంటి సొరంగములను నిర్మాణ దశలో
సిమెంటు |ద్రవమును లోనికి ఎక్కించి పునాదులను గట్టి
చేయుటకు కూడ విని యోగింతురు. ఈ సొరంగము కేవలము
తనిఖీకే కాక, డాము లోనికి దిగు నీటిని (పోగుచేసి
బయటకు పంపుచ్వారా తోడివేయు ఏర్చాటునకు కూడ
వాడుదురు.

డాము స్వరూపము : డాములో సర్వసాధారణముగా
మనకు కనిపించు నిర్భ్మాణఖండము వెల్లువ మార్గము
(స్పిల్‌ వే). డాముకు ఎగువన ఏర్పడు జలాశళయములో
వరదసమయమున నీరు అమితముగా ఎక్కువ అయిన
ఎడల డాము దెబ్బతినవచ్చును. ఇట్టి అవాంతరములను
నివారించుటకు వెల్లువ మార్గము అవసరము, పాతరకపు
డాములలో ఈ వెల్లువ మార్గమున కై డాము గోడలోనే
తూములను అమర్చెడివారు. ఇప్పటి డాములలో డాము
శిఖరముపై ననే వెల్లువ మార్గమును ఏర్పాటుచేసి, దానికి
తలుపులను అమర్చుదురు. ఈ కట్టడము డాముకు ఒక

కాంక్రీటు

ఇాములు

పక్ష గాని లేదా మధ్యనగాని ఉండవచ్చును. డాము మి క్రిలి
పొడవుగా ఉన్నచో రెండు వెల్లువ మార్గములను ఏర్పాటు
చేయుటకూడ పరిపాటి. ఈ వెల్లువ మార్గపు తల మట్టము
డాముతల మట్టముకన్న తక్కువగా ఉండును, ఇట్లుండుట
వలన డాము పైవరకు నీరు నిండకమునుపే వెలువ
మారగ్గముగుండా వరద నీటిని బయటకు వదలివేసి, ఉఊముపి
(ప్రమాదము లేకుండా చూచుకొనవచ్చును, వెల్లువ
మార్గముపై న తలుపులను అమర్చుటవలన జలాశయమున
మరింత నీటిని నిల్వచేయవచ్చును. వరద నీరు ఎక్కువగా
వచ్చినచో తలుపును దింపి వెల్లువ నీటిని వదలి వేయవచ్చును,

మట్టితో నిర్మించిన డాములలో కూడ ఈ వెల్లువ
మార్గము అవసరము. చిన్న సెజు మట్టి డాములలో
కూడ వెల్లువ మార్గము ఆవశ్యకము, మట్టి డాములలో
ఈ వెల్లువ మార్గపు కట్టడము ఉండు భాగమును సామాన్య
ముగ శాతితో నిర్శింతురు,

తణిఖీ గ్యాలరీ, వెల్లువ మార్గము, శిఖరపు తలుపులు
మొదలగునవి డాములో క్లిష్టమగు కట్టడముల |క్రింద
జమకట్టవచ్చును. వీనిని నిర్జుష్టముగా రూపొందించుటకు
నమూనాలపై పరిశోధన జరుపవలసి ఉండును, ఈ
పరిశోధనల సవహాయమున రూపకల్పన యే కాక్క, తలుపులు
మొద్య్శలెన కట్టడ భాగములను పనిచేయించుటకు కావలసిన
నియమిత కమమును కూడ తయారు చేయవచ్చును
[చూ. హై (డాలిక్‌ నమూనాలు],

డాము నిర్మాణ సమయమున నది నీటిని నదీ గర్భము
నుండి మళ్లించి, డాము స్థలమును పొడిగా ఉంచవలనీ
ఉన్నది. దీనికై నిర్మాణ స్థలమునకు ఎగువన - దిగువన
కూడ తాశ్కాలికపు డాములను నిర్శింతురు. దానిని
కాఫర్‌ డాము అందురు. నదికి ఈ చివరనుండి ఆ చివర
వరకు పని ఒశేసారి తల పెట్టక, ఒక సమయమున నదిలో
ఒక (ప్రక్కనే వని (పారంభఖించిన ఎడల, రెండవ వెపున
ఉన్న నదీ భాగమునుండి నీటిని మళ్చించుటకు సౌకర్యము
కలుగును. డాము (ప్రదేశమున నది ఎక్కువ వెడల్పు
లేనిచో నిర్భాణకాలములో నది నీటిని మళ్లించుటకు పక్కన
ఉన్నకొండలగుండా సొరంగములుచేసి; సొరంగ ములనుండి
నీటిని మళ్లి ంచవచ్చును [చూ. తరలింపుసొరంగములు ].

పెద్ద ఢాములకు ప్లానులు వేయుటకు, వానిని నిర్మించు
టకు విశేపానుభవము, కొత్త పోకడలను ఆకళింపు
చేసికొనగల సామర్థ్యము కావలయును. నిర్మాణ వ్యయ
మును తగ్గించుటకే కల్పనలోను, నిర్మాణపు పద్ధతులలోను
అవిరళముగ కృషి జరుగుచున్నది. వీని సత్ఫఠలితములను
వెనువెంటనే స్వీకరించి, అమలులోనికి తెచ్చుచు పురోగ

419

డీలింటరులు

మించుటయే ఇంజనీరు కర్తవ్యము [చూ. కేంద జల
విద్యుచ్చక్తి సంస్థ పు, 800].

డీలింటరులు :
చూ. వస్తో)త్పత్తి.

డీసెల్‌ ఇంజ
నులు: డీసెలు ఇంజ
నును జర్మను ఇంజ
నీరు రుడాల్ఫ డీసె
ల్‌ 1892లో నిర్మిం
చెను. ఇది కదలు
చున్న ముషలక
ముశకే ఉన్నత Es
మునకు అదుమ(సంపీ
డింప) బడిన గాలిలో
డీసెల్‌ నూనెను
మండించి, శ కిని
ఉక్చాదించు యం
(త్రము, ఇంధన దవా
నము ఇంజను లోప
అనే జరుగుటచే ఇది
అంతర్జవహాన ఇంజను
[చూ. పు. 152],

(పతి డినెల్‌ ఇంజ
నులోను గాలిని సంపీ
డించుటకు, దానిలో
నూనెను[పవేశ పెట్టు
టకు, ఆ మి(శము
నకు నిప్పు అంటించి
శక్తిని ఉత్చాదించు
టకు కొన్ని అంగ
ములు ఉండవలెను,
వాటిలో (పథానమై
నది సిలిండరు,
చానిలో బిగువుగా
అమర్చబడిన ఒక
ముషలకము (పిస్థ
న్‌) లోనికి, వెలుపలికి
జారుచు దెబ్బలను
పూ ర్తి చేయుచుం

PLATES
ANY
EOE

శక్తి దెబ్బ

సనంధానక దండము

నిర్గమనపు చెబ్బ

చిత్రము wl

నాలుగు దెబ్బల ఆవృత్తి ఇంజను

మునకు శెండు బేరింగులు ఉండును. ఈ ేరింగులే

జి, వెం. రా. _్రాంక్‌ను ముషలకముతో అనుసంధించును. (కాం

యం (తౌ ంగము
ముషలక ము యొక
అంతర్భహిళ్చలన
ములను కాంక్‌ షాఫ్ట్‌
యొక్క. థ్రమణ
గమనముగా మార్చు
ను. తాజాగాలిని
సిలిండరులోనికి (ప్రవే
శ పెట్టుటకు, దాని
లోని వ్యర్థబాయువు
లను వెలుపలికి నెట్టు
టకు అవసరమగు
కవాట యం తాం
గము; ఇంధన తెల
మును సన్నని తుంపు
రుగా సిలిండరులోని
సంపీడిత వాయువు
లోనికి |[పవేశ పెట్టు
ఇంజక్షన్‌ పంపు సిలిం
డరునకు అమర్చబడి
ఉండును,

నాలుగు దెబ్బల
ఆవృత్తి ఇంజను : ఈ
ఆ వృ త్తి (పారంభ
మున ముషలకను
సిలిండరునడినెత్తి
వెన ఉన్నదనియు,
నిలిండరులోనికి
శతాజాగాలిని తీసిక్రొ
నుటకు సి ద్ద ముగా
ఉన్నదనియు అను
కొందము, అప్పుడు
(ప్రవేశక కవాటము
తెరచుకొనును ; నిర్గ
మన కవాటము
మూసికొనును, (యం
కొషాఫ్ట్‌ కదలగానే

డును. ముషలకము ఒక సంధానక దండము డ్వారా (క్రాంక్‌ మువలకము సిలిండరు లోనికి దిగి, (పవేశక కచాటము
యం(తాంగమునకు అనుసంధింపబడును, సంధానక దండ చ్వారా కొంత శతాజాగాలిని లోనికి తీసికొనును, ముషు

420

లకము తన దెబ్బలో అడుగు భాగమును చేరుకొనుటతో
(పవేళక కవాటము మూాసికొనును. (కాంక్‌ మరికొంత
కదలుటతో ముషలకము నసిలిండరులోని గాలిని సంపీ
డనమునకు గురిశేయుచు, తన లోపలి దెబ్బను |[ప్రార౭భిం
చును. ఇందువలన ఆ గాలియొక్క- (వేషము 16 ౩ెట్లు
పెరుగును; దాని తాషక్రమము చాదాపు 1000° F కు
హెచ్చును. ఈ దెబ్బకు సంపీడనపు దెబ్బ అని పేరు. ఈ
తణమున సంపీడింపబడిన గాలిలోనికి ఇంధనమును ఇంజక్టు
చేయగా అది శాలి, విస్తార మైన వేడిమిని పుట్టించి,
వాయువుల ఆయతనమును వి స్తరింప జేయును, ఆ వాయు
వులు ముషలక మును ముందుకు (తోయగా, అది సంధానక
దండము చ్వారా ఆ బలమును (కాంక్‌ షాఫ్ట్‌ నకు (ప్రసారము

సంఫీడనక "ఛెబ్బ

డీసెల్‌ ఇంజనులు
వాయువులను బయటికి నెట్టును, ఇంతటితో ఒక ఆవృత్తి
పూర్తియి సిలిండరు తరువాతి ఆవృత్తిని ఆరంభించును.
ఇటుల పనిచేయు జ్లంజను నాలుగు దెబ్బల ఆవృత్తి ఇంజను
అని చెప్పబడును. పెక్కు అంతర్జవాన ఇంజనులు ఈ
ఆవృత్తితోనే పని చేయును.
అయితే, ఈ ఆవృత్తిలో శక్తి దెబ్బ ఒక్క కు ఉన్నది.
నాలుగు చెబ్బలలోను ఆ దెబ్బ యందే ('్రాంక్‌ షాఫ్ట్‌ పని
చేయుటకు వలయు శక్తి ఉత్చాదింపబడును. మిగిలిన
మూడు చదెబ్బలలోను అది పని చేయుటకు కావలసిన
శక్తిని దానికి అమర్చబడిన ఒక గతి నియంత్రక చక్రము
(స్లైవీల్‌) సరఫరాచేయును. ఈ చక్రము శక్తిదెబ్బ
సమయమున వాయువులనుండి [గహించి నిల్వచేసిన శ కిని

ఆడానము ఈ నిర్గమనము

చ్యాకేచనము

చిత్రము - 2

రెండు దెబ్బల ఆవృత్తి ఇంజను

చేయును. ఇందువలన (కాంక్‌ పాఫ్ట్‌ పరిభ్ర మించు
ఇంజనుచే నడుపబడుచున్న యంతమునకు శక్తిని జారీ
చేయును. ముషలకము తన శక్తి దెబ్బను పూర్తి చేయు
టతో వాయువులు తమ (తోపుడు శ క్రిని గోలుపోవును,
ఈ సమయమున నిర్గమనక వాటము తెరచుకొనగా, ముష
లకము లోనికి పోవుచు, ఆ కవాటముల చ్వారా వ్యర్థ

మిగిలిన మూడు దెబ్బల సమయమున విడుదలచేయును.
అనేక సిలిండరులు కలిగి, ముషలక ములు
అన్నియు ఒకే (ాంక్‌ షాఫ్ట్‌ కు అనుసనంధింపబడిన
ఇంజనులు కుూడకలవు. ఇట్టి ఇంజనులలో శక్తి చెబ్బల
కాలవ్యవధియందు హౌచ్చుతగ్గులు లేకుండ
చూతురు [చూ. అంతర్జవాన ఇంజను పు, 152].

వాటి

ఆవృ శ్త

421

డీసెల్‌, రుడాల్ఫొ

రెండు దెబ్బల ఆవృత్తి ఇంజను :
ఇంజనునందు వచ్చిన అభివృద్ధి ఫలితమే ఈ ఇంజను, ఇంచు
మువలకము యొక్క (పతి రెండు దెబ్బలలోను ఒకటి
శక్తి దెబ్బ; గాలిని తీసికొను దెబ్బ, దానిని విసర్షించు
చెబ్బ మినహాయింపబడును. ఇందుకు (పశక్యేకముగా ఒక
గాలి తిత్తిని వినియోగింతురు. అది గాలిని (గహించి,
కొద్దిగా సంపీడించి, చానిని సిలిండరులోనికి పంపును.
కవాటయం|తాంగ మునకు బదులు ఇందు సిలిండరు చెరి
యొక (పక్క |ప్రవేశక, నిర్గమనద్వారము (పోర్ట్‌) లు
అమర్చబడును. ముషలకము తన (క్రింది వెపు చెబ్బ పూర్తి
శేయగానే శెండు పోర్టులును తెరచుకొని, వెంటనే గాలి
తిత్తి నుండి (పవేళక పోర్టు ద్వారా గాలి విసురుగా
సిలిండరులోనికి చొరబడి, (క్రిందటి చెబ్బలోని వ్యర్థ
వాయువులను నిరగ్గమన పోర్టు ద్వారా బయటికి నెట్టును.
తరువాత ముషలకము శెండు పోర్టులను కప్పి వేసి మీదికి
జరుగుచు గాలిని సంపీడించును. ఈ దెబ్బ చివర సిలిండరు
లోనికి ఇంధనము (ప్రవేశ వెట్టబడుటతో శక్తి చెబ్బ
ఆరంభ మగును [చూ. 421 వ పుటలోని చితము - 2].

అన్ని ఉప్ణ ఇంజనులలోను అధికతమ సామర్థ రము కలది,
ఎక్కు వలాభసాటి అయినది డీసెల్‌ ఇంజను. ఇతర
నూనెలతో సరిపోల్చి చూచినచో డీసెల్‌ నూనె చౌకనది,
గ్రేలనిది, అల్బ్చ జ్వలన శీల మైనది. ఈ ఇంజనులను శ్రీఘము
గను శ్రీతలపరిస్థితులలోను కూడ బయలుదేర కేయ
వచ్చును. అయితే, అవి ఉన్నత |పేషములకు తట్టకొన
గలుగునంత దృఢముగ ఉండవలెను గనుక వాటి నిర్మాణ
వ్యయము చాల అధికము,

వినియోగములు : (పస్తుతము చాల రైలు ఇంజనులను
డీసెల్‌ ఇంజనులతో నడుపుచున్నారు. ఇప్పుడున్న ఆవిరి
₹ై.లు ఇంజనుల స్థానమున (క్రొత్త డీసెల్‌ ఎైైలు ఇంజను
లను (పవేశ పెట్టుటకు కూడ [ప్రయత్నములు సాగుచున్నవి.
సాధారణముగ (ట్రక్కులు, బస్సులు, (టాక్టర్లు, నిర్మాణ
యంత ములు, భూమి శఆ్రవ్యకపు యం తములు నేడు
డీసెల్‌ ఇంజనులతోనే పనిచేయుచున్నవి. ఇంధన
వ్యయమును ఆదాచేయుటయే డీసెల్‌ ఇంజనుల వాడుకకు
ముఖ్య హేతువు. ఎక్కువ భారములను లాగగల్లుట కూడ
ఆ ఇంజనుల మరియొక లాభము. నిర్విరామముగ, సమర్థ
ముగ పనిచేయ వలసి ఉండు నౌకలలో డీసెల్‌ ఇంజనులను
వాడుట తప్పనిసరి, పి. శ్రీ. రా.

డీసెల్‌, రుడాల్స్‌ (1858 ై 1918) : (ప్రముఖ
జర్మనీ ఇంజనీరు. డీనెల్‌ ఇంజను నిర్మాత. ఇతడు
1868, మార్చి 18 న పారిస్‌ నగరమున జన్మించెను, పారిస్‌,

మ ఆక్‌ క్‌

ఆగ్స్‌బర్గ్‌, మ్యూనిక్‌ నగరములందు విద్యను అభ్యసించి,
1880 నుండి 1890 వరకు పారిస్‌ నగరమున రిఫిజరేటింగ్‌
పరిశ్రమకు మానేజర్‌ గా పనిచేసెను. తరువాత
మ్యూనిక్‌కు తిరిగివచ్చి 1898 లో “ది తియరీ అండ్‌ కన్‌
స్ట్రక్షన్‌ ఆవ్‌ ఏ శేషనల్‌ హీట్‌ మోటార్‌ * అను
(గ్రంథమును (పచురించెను. దీనిని (ప్రాతిపదికగా చేసికొని
డిసెల్‌ చేసిన పరిశోధనల ఫలితమే డీసెల్‌ ఆయిల్‌
ఇంజను. అదే సంవత్సరమున |క్రప్‌, ఆగ్స్‌ బర్గ్‌ ఫ్యాక్టరీ
లందు డీసెల్‌ ఇంజను నిర్భాణమును అతడు [పారంభించెను.
తన |ప్రయత్నములపై వచ్చిన విమర్శనలను, నిర్మాణ
కృషిలో ఎదురెన వై ఫల్యములను లెక్కచేయక అవిరళ
కృషి సలిపి 1897 లో డీసెల్‌ ఇంజను నిర్మాణము పూర్తి
కావించెను. 1898 లో (ప(పథమముగా మ్యూూనిక్‌ నగరము
నందు డీసెల్‌ ఇంజను (పదర్శింపబడినది. ఈ ఇంజనుల
నిర్మాణమున్నక 1899 లో ఆగ్స్‌బర్గ్‌ నందు ఒక ఫ్యాక్టరీని
వ్యవస్థాపించి, శేషజీవితము అంతయు దానిలోని లోపము
లను సవరించి, పరిపూర్ణత కలిగించుటకు డీసెల్‌ క్భషి
చేసెను. 1904, 1912 సంవత్సరములలో యు నె బడ్‌ స్టేట్స్‌
దర్శించి పెక్కు విజ్ఞాన ఉపన్యాసములను ఇచ్చెను. బిటిష్‌
అడ్మిరాలిటీ ఆవహ్వానముపై ఇంగ్లండు వెళ్లుచు 1918,
సెప్టెంబరు 29 _ 80 రాత్రి పమాద వ శాత్తున స్ట్రీమర్‌ నుండి
ఇంగ్లీ షు చానల్‌ లో పడిపోయి డీసెల్‌ మరణించెను
[చూ. డీసెల్‌ ఇంజనులు]. పొ. ల. నా,

డీసెల్‌ రైలు ఇంజను : ఇనుప పట్టాలపై నడచు
చక్రములపై అధిష్టింపబడి, ఒక డీసెల్‌ ఇంజను నుండి
చలన శక్తిని [గహించి, (పయాణీకుల లేదా సరకుల
బండ్లను లాగుటకు ఉపకరించు ఇంజనుకు డీసెల్‌ కలు
ఇంజను అని పేరు. ఇందు శక్తి (దవేంధన దవానము వలన
యాంత్రిక శ క్రిగా పరివ ర్తి లపబడి, ఇంజను యొక్క.
ముషలకము (పిస్ట్రను) చే భ్రమణము చ్వారా వంకర
ఇరుసు కమ్మీ (_్రాంక్‌పాఫ్ట్‌) కి అందింపబడును. తరువాత
ఆ దండముద్వారా ఒరెలు ఇంజను చక్రములకు (పసారితము
చేయబడును, డీసెల్‌ ఇంజను యొక్క [పధాన దండము
నుండి చక్రముల ఇరుసులకు ఈ |(ప్రసరణము మూడు
మార్గములలో జరుగును. మొదటిది కేవలము ఒక క్లచ్‌
యొక్క యాశతిక పరికరము. ఇచట శకెండు శేకులు
కలసి పనిచేయునపుడు రెండును కట్టబడి ఉండును; పని
చేయని సమయమున దూరముగా (తోయబడును, చెండు
శేకుల నడిమి ఘర్షణ వలన డీసెల్‌ ఇంజను వేగము
చక్రముల వద్ద కావలసిన పరిమితికి తగ్గింపబడును.
శెండవది ఒక మై డాలిక్‌ పద్ధతి, మూడవ దానిలో డీసెల్‌

422

ఉసెలు ఇలు ఇంజను

డీసెలు నైలు శారు డీసెలు రలు ఇంజను

Blank Page

ఇంజను ఒక విద్యుత్తు జనిత్రమును నడుపును. దిని
నుండి పుట్టిన విద్యుత్తు (పవావాము ఇరునుల డ్వారా
నడచు చకములను (తిప్పును.

ఛారత దేశమున ఒక నూతన ప్రసార విధానము
అభివృద్ధి చేయబడినది. అది దానిని (పవేళ "పెట్టిన
విజ్ఞాని చేర “నూరి (ప్రసారము? అని వ్యవవారింపబడును.

చారిత్రక విషయములు : చై ల్వేలలో డీసెల్‌ చైలు
ఇంజనులను ప్రవేశ వెట్టుట 1912 లో (పారంభింపబడినను
1924 వరకు వాటిని వాడుటకు తీ వకృ్ళషి జరుగ లేదు.
ఉన్నత శ క్తికల మొట్టమొదటి డీసెల్‌ రైలు ఇంజను ఆ
ఏట జర్మనీలో నిర్శింపబడెను. మరుసటి సంవత్సరము
మరియొక రెలు ఇంజను నిర్శింపబ డెను, అప్పటినుండి
డీసెల్‌ ఇంజనులచే రైలు బండ్లను లాగించుటకు (ప్రయత్న
ములు సాగినవి. అయితే, ఆ నాటి డీసెల్‌ ఇంజనులు
ఆటోమొ బెల్‌ వాహనముల పెట్రోలు ఇంజనుల కంచు
ఎక్కువ బరువు, తక్కువ వేగము కలవిగ ఉండెను. అందు
వలన అవి రవాణావ్యవస్థలలో విరివిగా వినియోాగింపబడ
కుండెను. శాని, ద్వితీయ (ప్రపంచ యుద్ధ కాలమునకు

ముందు, ఆ యుదకాలమునను జర్మనీ, స్విజ ర్లండ్‌
ధి ౧

డిసెల్‌ నైలు ఇంజనులు

ఇంజనులు అత్యంత సమర్థములు, (పయోజనకరములునె
ఉన్నవి. రైల్వేల అవసరములకు అనుగుణముగా అవి
నేడు వివిధ నైజులలో తయారగుచున్నవి. ఉన్నత శక్తి
మంతములైన డీసెల్‌ల నిర్మాణములో నేడు యునె జెడ్‌
సేట్స్‌కే చెచేయిగా ఉన్నది.

డీసెల్‌ రైలు ఇంజనుల వలన లాభములు : 1, ఉన్నత
శక్తితో ప్రయాణము (పారంభింపగలుగుట ; 2. (పతి
చక్రము మరి ఏ ఇతర చక్రముతో సంబంధము లేకుండ
తిరుగుట, అందువలన పట్టాలపై బరువు తౌల్య విరుద్ధముగా
ఉండకుండుట ; మార్గమునకు అరుగుదల తగ్గి, వంతెనల
మీద, మదుముల మీద చక్రములు అధికతర వేగముగా
పయనింపగలుగుట; కి. అల్పతర వేగ పరిధులలో కూడ
త్వరణము హెచ్చుగ ఉండుట; 4, తక్కువ సిబ్బందితో పని
చేయగలుగుట ; ర్‌. (పయాణీకులకు అసౌకర్యకరములైన
ఆవిరి, పొగ లేకుండుట; 6, ఇంజనును పనిలో పెట్టుటకు
చాల తక్కువ కాలము పట్టుట, అందువలన అది ఎక్కువ
కాలము ఉపయోగపడుట ; 7. తిరుగు పయాణము శీఘ్ర
ముగా ముగియుట; బూడిదను తొలగించి ఇంజనును
శుభపరచ నక్కర లేకుండుట, నీటి తొ "బ్లలను నింపనక్కర

1925 లో సోవియట్‌ రష్యా సిద్ధపర చిన 1200 వి. పౌచ్‌, పి. గల డీసెల్‌ రైలు ఇంజను

1. డీసెల్‌ ఇంజను; 2. విద్యుత్తు అయస్కాంత క్లచ్‌;

శి. గెర్‌ బాక్స్‌;

డేశములలో అధిక వేగవంతములెన డీసెల్‌ ఇంజనులు
నిర్శింపబడినవి. ఈ ఇంజనులలో ఇంధనము అందు పద్ధతిని,
బహిర్గత వాయువులను ఉపయోగమునకు శెచ్చు పద్ధతిని
సమగపరచి, అవి అత్యధిక శక్తిమంతములు శకావింప
బడినవి, అందువలన మొదట రోడ్డు రవాణాలోను,
తదుపరి రైల్వే రవాణాలోను వాటిని [వవేశ పెట్టుటకు
అవకాశము కలిగెను. చేడు యావత్‌ (పవంచమున
ఛాడబడుచున్న [వపధాన చలన యంతములలో డీసెల్‌

4. మరొక డీసెల్‌ ఇంజను;

ర. కేడియేటర్‌ పంకా.

లేకుండుట. (పయాణకాలములో చాల కొద్దిచోట్ల, చాల
తేలికగా ఇంజనులో ఇంధనపు చమురు నింపగలుగుట;
8. విడి భాగముల బరువు బహొు శేలిక కాబట్టి నిర్వవాణకు
అవసరమగు మరమ్మత్తులు, పూర్తి మరమ్మత్తులు చేయుటకు
తేలికైన (అనగా మిత వ్యయముతో కూడిన) (న్‌ లను
ఉపయోగింప వచ్చుట; 9. నీళ్లు పోయుటకు, బూడిదను
గోతులలో నింపుటకు, బొగ్గును నిల్వ చేయుటకు వర్చాట్లు
చేయ పనిలేక పోవుట; 10. ఇంజనులను తయారుచేయు (పాంత

423

మునకు గాని, (పయాణము చేయునపుడు ఆయా |పాంత
ములకు గాని ఆవిరి ఇంజనులలోవలె చిమ్నీ ద్వారా వచ్చు
నిప్పురవ్వలవలన అగ్ని (ప్రమాదములు లేకుండుట ;
ll వరుకు, అతని సహాయకునకు పని సౌకర్యముగ
ఉండుట; 12. శెండు గాని, అంతకు ఎక్కువగా గాని
శెలు ఇంజనులను సంయు కృముగ పనిచేయింపవచ్చుట.
ఇంతల సిబ్బంది వ్యయము తగ్గుటకు, ఎక్కువగ బరువులు
లాగించుటకు, (ప్రయాణము ఎక్కువ సాఫీగా సాగుటకు
వీలుకలుగుట ; 18. పనిచేయని కాలమున ఇంజనును
ఆపి వేయవచ్చును, శాబట్టి, ఆ కాలమున దానికి అగు
ఖర్చు లెక్కలోనికి రాకుండుట. పనిచేయనికాలమున కూడ
ఆవిరి ఇంజనులలో బాయిలర్‌ లను ఆపివేయ వీలులేదు.
బొగ్గువేసి ఎల్లపుడు జ్వలింపజేయుచునే ఉండవలెను;
14. “పనిశేయక, ఆపి వేయబడి ఉన్నపుడు డానిని పర్యవే
కించుటకు, కాపలా కాయుటకు ఎవ్వరిని నియమింవ
నక్కర లేకుండుట; 165. ఇంధన వ్యయము తక్కువగుట.

లోపములు: 1. నిర్మాణ వ్యయము అత్యధికము ;
2, ఆవిరి ఇంజనులలో సిబ్బంది బొగ్గును ఎక్కువగ
ఉపయోగించి, ఆవిరిని ఎక్కు వగ ఉశ్చాదించి, ఏ వేగమున
౫న ఇంజను శక్తిని _"వెంపొందింపవచ్చును, డీసెల్‌
దంజసులలో మోటారు శక్తి నిర్గీతపరిధికి మించుట
సాధ్యము కాదు; లి. ఆవిరి ఇంజనులో విడిభాగములు
తక్కువ సంఖ్యలోను, సరళతరముగను ఉండును. శావున
వాటి నిర్వహణము, మరమ్మత్తులు తక్కువ వ్యయముతో
జరుపవచ్చును, డీసెల్‌ -కెలు ఇంజనులలో ఈ వ్యయము
హెచ్చు. విడిభాగముల సంఖ్య కూడ హెచ్చు. అవి అధిక
క్లిష్ట్రములు; 4. ఆవిరి ఇంజనులను తక్కువ పెట్టుబడితో
నిర్మింవవచ్చును. అందు పనిచేయు కార్మికులకు “నెపుణ్య
ముతో అంతగా పనిలేనందువలన జీతబ త్రెముల వ్యయము
తగ్గును, దానివలన నిర్వహణ వ్యయము కూడ తగ్గును;
ర్‌, “ఆవిరి నైలు ఇంజను నిర్మాణము చాక అగుటవే "ట్టు
బడి తక్కువ; శెంటిని పోల్చిన డిసెల్‌
ఇంజను నడుపుటకు -ై.9వరుకు జటిల సాంకేతిక కికణ
అవసరము. ముఖర్టీ.

డేవిస్‌, జాన్‌ (ర. 1550 - 1805): ఆంగ్ల నావికుడు.
మార్జిన్‌ (పో బిషర్‌ విడిచిపెట్టిన కృషిని కొనసాగించి,
వాయవ్య మార్గమును అశ్వేపించుటకు అతడు 16685 లో
తన తొట్టతొలి సము[దయానమును శావించెను. ఈ
పయాణములో డేవిస్‌ చాఫిన్‌ ద్వీపమునకు చెందిన
కంబర్‌ లాండ్‌ సౌండ్‌ను కనుగొనెను; 1696, 1687
సంవత్సరములలో తాను చేసిన తదుపరి (పయాణములకు

అదిగాక

(పాతివదిక లైన భూపరిళోధనలు కూడ కావించెను. మూడవ
(పయాణములో డేవిస్‌ జలసంధి గుండా చాఫిన్‌ ఆభఖాతము
లోనికి [పవేశించి, వాడ్‌నన్‌ జలసంధి తూర్పు కొనమీదుగా
అతడు జాఫిన్‌ ద్వీపతీరమును శచేరుకొనెను; అచ్చటి
ఉత్తర సముదపాంత ము యొక్క భౌగోళిక పరిస్థితులను
కూడ విశదముగా పరిశీలించెను. 1591లో డేవిస్‌ మెెల్లాన్‌
జలసంధిని గూర్చి దక&ిణముగా పయనించి, 1592 లో ఫాక్‌
లాండ్‌ ద్వీపముల కనుచూపు మేరకు పోయెను: తరువాత
తూర్పు ఇండియా దీవులను చేరుకొని, అచ్చట జపాన్‌ ఓడ
దొంగల తోడి పోరాటములో [ప్రాణములు కోలో యెను,
అతడు కనివెట్టిన క్వాణడెంట్‌ ఒక శశాబ్దమువై గా
వాడుకలో ఉండెను. అతడు ' నావికుని రవాస్యములు *
(సీమన్స్‌సీకట్స్‌) అను చిన్న |గంథమును (వా నెను, ఆ, వెం,

డేవీ, హంపీ (1778 అ 1829) ; ఇంగ్లీషు రాసాయ
నిక శాస్త్రజ్ఞుడు, డేవీ రకక దీప నిర్మాత. ఒక సేద
వ(డంగి పుతునిగ పెంజెన్స్‌నందు 1778, డిసెంబరులో
జన్మించి, పెంజెన్స్‌లోను, (టూరోలోను విద్యను అభ్య
సించెను. తండి మరణానంతరము (1794) వెంజన్స్‌నందలి
జాషధములు వి|క్రయించు ఒక సర్జన్‌ కు సవాయకుడుగ పని
చేయుచు అతి భౌతికశాస్త్రము, నీతి శాస్త్రము, గణిత
శాస్త్రము అభ్యసించెను. 1797 వ సంవత్సరాంతమున తన
దృష్టిని రాసాయనిక శాస్త్రము వైపునకు మరల్చి
నికల్సన్‌ , లవ్యా జేల [గంథములను అభ్యసించి రాసార్థునిక
శా(స్త్రమునందు అసంఖ్యాక (పయోగములు చేసెను,

శ్రీపన్‌ నందలి న్యూమాటిక్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ లేజొ కేటరీ
డై శెక్టర్‌ (1798 - 1801) గ ఉన్న సమయమున వేస
వాయువుయొక్క_ ధర్మములను పరిళోధించెను. లండను
నందలి రాయల్‌ ఇనిస్టి టూషన్‌ నందు ఇతడు లెక్చరర్‌
(1801) గను, (ప్రొఫెసర్‌ (1802 _ 18) గను పనిచేనెను,
తోళ్లు పదునుచేయుటకు రాసాయనిక సూత్రములను
వివరించుచు వెక్కు_ ఉపన్యాసములను ఇచ్చెను. ఓక్‌ పట్టాకు
బదులు అంతకంచు చాల చౌకయిన కాచూను ఉపయో
గించవచ్చునని నిరూపించెను, బోర్డ్‌ ఆప్‌ అగికల్చర్‌ వారి
కోరికపై 1808 నుండి వరుసగా 10 ఏండ్లు వ్యవసాయ
శాసాయనిక శాాస్త్ర్రముషపె పెక్కు ఉపన్యాసములను ఇచ్చి,
తుదకు వానిని 1818 లో * ఎలిమెంట్స్‌ ఆవ్‌ అ(గికల్చరల్‌
కెమిస్ట్రీ) అను పేరున (పచురించెను. 50 ఏళ్లవరకు అది
ప్రమాణ పాఠ్య(గంథముగ ద్రనిద్ధినొందినది.

కాని, రాయల్‌ ఇనిస్టి ట్యూషన్‌ నందు ఇతని [ప్రధాన
పరిశోధనలు విద్యుత్తు రాసాయనిక శా(స్త్రమునందు జరిగినవి.
ఈ శా(స్రుమునందు ఇతని పరిళోధనల _ఫలితముగ

424

పొటాసియమ్‌, సోడియమ్‌ (1807 నందు), కాల్సియమ్‌,
జేరియమ్‌, బొెరాన్‌, మగ్నీషియమ్‌, స్ట్రాిన్షియమ్‌
(1808 లో) వంటి మూల[దవ్యములు మొదటిసారిగా వాటి
యోౌగిక రూపములనుంచి _వేరుచేయబడినవి. ఆక్సీ
మురియాటిక్‌ ఆసిడ్‌ మూల[దవ్యము అని నిరూపించి
దానికి * క్లోరిన్‌ ” అని పేరిడెను. హై|డోజన్‌ బలుకరైడ్‌,
మౌ(డోజన్‌ ఫానెడ్‌ మొదలగు పెక్కు యౌగికములను
డేవీ ఆవిమ్కరించెను. గనులందు పనిచేయువారి రక్షణ ¥ై.
జేవీ నిర్మించిన డేవీ రక్షణ దీపము [చూ. భౌతిక, రాసా
యనిక శాస్త్రములు, సం. 2-పు, 859 ] అతనికి శాశ్వత
కీర్తిని ఆర్డి ంచి పెట్టినది, 1812లో “నర్‌” విరుదు, 1818లో
చారొనిట్‌ బిరుదు ఇతనికి ఒసంగ బడినవి. రాయల్‌
సొనై టీకి కార్యదర్శిగ (1807 - 1812) ను, (వెసిడెంట్‌
(1820 1826) గను డేవీ ఉండెను. 1829, మే29 న డేవీ
మరణించెను. పా. ల నా.

డెనమో: చూ. భౌతిక, రాసాయనిక నంపుటము
వు. లిశి7.

డ్రాయింగు పరికరములు : ఈ శీర్షికలో
(డాయింగు తయారుచేయుటకు ఉపయోగపడు పరికర
ముల గురించి సం|గవాముగ శెలిసికొందము.

(డాయింగు బోర్డు: ఇది బాగుగా ఆరిన మృదువై న
చెక్కపలకతో దీర్హ చతురస్రాకారముగ నిర్మింపబడును.
వంపులు రాకుండుటకు బోర్డుకు డింది భాగమున శెండు
భ|దమైన అడ్డుపలకలు బిగంపబడును. |డాయింగు గీయు
నపుడు బోర్డు ఎడమ అంచువపై ననే T- మట్టము జరుగును.
కాబట్టి, ఈ అంచున దృఢమైన చేవ చెక్కను అమ ర్పురు,
ఇట్లు చేయుట వలన (డాగుయిం బోర్డు చాల కాలము
మన్నుటయే కాక చక్కని బుజు రేఖలు గీయుటకు కూడ
వీలుపడును. ఇండియన్‌ స్టాండర్డ్‌ స ఇనిస్థ్రిటూూరమన్‌
నిర్లయించిన కొలతలు దిగువ పట్టికలో ఈయబడి నవి,

(డాయింగు బోర్డు కొలతలు

నంబరు కొలతలు (మి. మీ.) ఉప యోగములు

B 1౬50 x 900 (డాయింగు ఆఫీసులలో
B 900 x 650 { ఉప యోగింతురు.
By 650 x 500 విద్యా సంస్థలలో
B 500 x 850 { ఉపయోగింతురు.

T= మట్టము (టీ ఇ స్వ్వేర్‌ : దృఢత్వము, నాణ్యము
గల చెక్కలతో “1” ఆకారముగ చేయబడిన మట్టము.
కాబట్టి, డీనిని 7. మట్టము అని అందురు. పొడవు బద్దలోని
సె అంచును బుజు రేఖలను అడ్డముగా గీియుటకు
ఉపయో గింతురు. కాబట్టి, ఈ అంచును చాల జా(గత్తగా

XI1—54

(డాయింగు పరికరములు

వాడవలయును. పొట్టిగా ఉన్న అడ్డు బద్దను (డాయింగు
బోర్డు ఎడమ అంచు మీద జరుగు లాగున ఉంచి, పొడుగు
బద్ద పె అంచు వెంబడి ఆ బుజు రేఖలను అడ్డముగా
గీయుదురు, T - మట్టము పొడుగు (డాయింగు బోర్డుకు సరి
పోవునట్లు ఉండవలెను,

మూలమట్టములు (నెట్‌ స్క్వేర్స్‌): లివి గశ్రిభుజాకార
ముగ ఉండును. వీటిని చెక్క పలకలతో గాని, ప్లాస్టిక్‌తో
గాని, సెల్యులాయిడ్‌తో గాని తయారు చేయుదురు.
నెల్యులాయిడ్‌ తో చేసిన మూలమట్టములు పారదర్శక
ముగ ఉండును. ఇవి రెండు రకములు. ఒకో రకమును
80°/60° మూలమట్టము అనియు, శెండవ రకమును
45° [45° మూలమట్టము అనియు పిలుతురు. అనగా
మొదటి రకపు మూల మట్టములో 80°, 60°, 90°
(కోణములు), రెండవ రకపు మూలమట్టములో 45°, 45°,
90° ఉండును. మూల మట్టమును 7. మట్టము వైన
ఉంచి, నిలువు రేఖలు గీయవచ్చును. అదే విధమున శి0°,
45°, 60° ఏటవాలు గీతలు కూడ గీయవచ్చును.

వృ త్రలేఖిని (కాంపస్‌): ఇది వృత్తములు, చావములు
గీయుటకు ఉపయోగపడును. దీనికి రెండు కాళ్లు ఉండును.
ఒక కాలిలో వాడి సూదిని, రెండవ కాలిలో పెన్సిలు
ముక్కను అమర్చుటకు వసతి ఉండును. మొదటి శాలిని
వృత్త కేందముగా చేసి, పెన్సిలు కాలితో వృత్త మును
గాని, చాపమును గాని గీయవచ్చును. వృత్త లేఖినిని
కావలసిన వ్యాసార్థమునకు అమర్చవచ్చును.
కాలిని పొడిగించుటకు, తగ్గించుటకు (పశ్యేక భాగములు
కూడ కలవు.

విభాగిని (డివై డర్స్‌): ఇది వృ త్తలేఖిని మాదిరిగనే
ఉండును. శాని, దీని రెండు కాళ్లకు సూది ముక్కలే
ఉండును. (డాయింగులో సమథభాగములు గుర్తించుటకు,
ఒశే కొలతను అనేక పర్యాయములు ఉపయోగించుటకు
విభాగిని అవసరము.

కోణమాని (పొటాక్టర్‌): నెల్యులాయిడ్‌ తో తయా
రయిన కోణమాని గాజువలె పారదర్శకముగ ఉండును
కాబట్టి, శేకుదానికంచు ఇది ఎక్కువగ ఉపయోగకరము.
ఇది అర్థ వృత్తాకారములోను, పూర్ణ వృత్తాకారములోను
లభించును. అయితే, అర్థ వృశ్తాకారపు కోణమాని యే
వ్యా ప్రిలో ఉన్నది. ఇది కోణములు గుర్తించుటకు,
కొలుచుటకు ఉపయోగపడును.

క్లినోగాఫ్‌; దీనిని చెక్కతో గాని, సెల్యులాయిడ్‌తో
గాని చేయుదురు. వటవాలులో సమాశగాంతర రేఖలు
గియుటకు క్లినో[గాఫ్‌ చాల ఉపయోగపడును,

పెన్సిలు

425

డై9శేజ్‌

కొలతబద్దలు (స్కేలు): డాయింగు పనికి చెక్కతో
గాని, అట్టలతో గాని తయారు చేసిన కొలత బద్దలను
సామాన్యముగ ఉప యోగింతురు, చెక్కతో చేయబడినవి
అడ్డు కోతలో గ్రిభుజాకారముగ ఉండును. అట్టలతో
చేయబడినవి చౌక, దీనిని “స్కేలు సెబి అందురు.

సిరాకలము (ఇంకింగ్‌ పెన్‌): ఇది సిరాతో
([డాయింగును గీయుటకు వాడబడు పరికరము. వృత్త
ములు, చాపములు గియుటకు ద్ర శ్యేక కలములను ఉప
యోగింపవలెను. పెన్సిలుకు బదులు కలమును వృత్త
లేఖినికి తగిలించవచ్చును,

డ్రాయింగు పెట్టె: వృ త్త లేఖిని, దాని అనుబంధ
పరికరములు, విథాగిని, సిరాకలములు, కోణమాని మొద
లై_న వాటిని ఒక సెమైలో పెట్టి అమ్ముదురు, అదియే
(్రాయింగు వెస్టె.

డాయింగు కాగితములు: ఎన్నో రకములైన
(డాయింగు కాగితములు కలవు, ఐ.ఎస్‌, ఎస్‌, వారు స్టిరీక
రించిన కాగితపు కొలతలు (క్రింది పట్టికలో ఈయబడినవి,

నెంబరు. కొలత మి. మీ.
Ag 514x 1189
A 594x814
Ay 420x594
A 297 x 420
A 210 x 297
Ay 149 x210
సెన్సిలుతో వేయు [డాయింగులకు ఏవిధమైన

_డాయింగు కాగితమునై నను ఉపయోగించవచ్చును,
సిరాతో వేయునపుడు పరీశించి సిరా ఇంకని నాణ్య
మయిన (కెంట్‌ ) కాగితమును ఎంచుకొనవలెను, దిట్ట మెన
కాగితమును ఉపయోగించినచో అది చాల కాలము
మన్నును.

(టేసింగ్‌ కాగితము, (టేసింగ్‌ గుడ్డ : పారదర్శక
మయిన కాగితమును “|శేసింగ్‌ కాగితము, పారదర్శక
మైన గుడ్డను “సింగ్‌ గుడ్డ' అని అందురు: (డాయింగును
వీటివై గీసి, బూ (దింట్‌ గా గాని, అమోనియా |పింట్‌ గా
గాని [డాయింగు నకళ్లను చేయవచ్చును, |ేసింగ్‌ గుడ్డ పె
సీరాతోనే (డాయింగు వేయవలెను,

(డాయింగు పిన్నులు : |డాయింగు వేయునపుడు కాగిత
మును గాని, గుడ్డను గాని (డాయింగు బోర్డుపై అదిమి
ఉంచుటకు నాలుగు మూలలను _(డ్రాయింగు పిన్నులను
(గుచ్చవలయును. అయితే, పిన్నుల వలన కాగితము పై నే
శాక, |[డాయింగు బోర్డు వె కూడ రం|ధములు పడును,

రం[ధములు పడకుండవ లెనన్న పిన్నులకు బదులు
(డాయింగు క్రిపులను గాని, చనెలోశేప్‌ లను గాని
వాడవ లెను,

పెన్సిళ్లు: చౌకరకపు పెన్సిళ్లు |ఇాయింగు పనికి
బాగుండవు. అందుకు (ప్రత్యేకమైన (డాయింగు వెన్సిళ్లను
వాడవళెను, అవి B,HB, H, 2H, 3H, 4H ©
రకములు. fF అనునది శకారిన్యమును, B అనునది నలుపు
దనమును సూచించును. సాధారణముగ 1H, 21 పెన్సిళ్లు
_(డాయింగునకును, అక్షరములు, కొలతలు (వ్రాయుటకు
HB పెన్సిళ్లును వాడుదురు. పెన్సిలు మొనను చెక్కు.టకు
(శ్యేక |శద్ధ అవసరము.

ఇండియన్‌ సిరా : (డాయింగులు అందముగా ఉండవలే
నన్న వాటిని (శేసింగ్‌ గుడ్డపై సిరాతో వేయవలెను.
అందుకు ఉపయోగింపబడు సిరాను ఇండియన్‌ సిరా” అని
పిలుతురు. ఇది చిన్న చిన్న సీసాలలో దొరుకును.

వ|క్రరేఖా పరికరములు: ఇవి క్రమపద్ధతిలో లేని వక్ర
చేఖలను గీయుటకు చాల ఉపయు క్ష ములు. మౌళి,

డ్రైనేజ్‌ : చూ. జలనిర్గమన పద్ధతులు - వు లికీర్‌,

తరలింపు సొరంగములు : ఒక నదిపై డామును
గాని, బరాజును గాని కట్టునపుడు ఆ నదిని చాని సహజ
మార్గ మునుండి తరలింపవలసి వచ్చును, నదీ (ప్రవావాము
నుండి విడదల అగు నీరు డాము పైనుండి పొరలి పారు
నట్లు చేయుట సాధ్యము కానిచో, ఆ (ప్రవావామును తర
లించుటకు సొరంగములు, కరకట్టలు నిర్మింపవలెను, ఈ
తరలింపు సమన్య యొక్క మేర నది నై_జునుబట్టి, ప్రవావా
సంభవనీయతనుబట్టి మారుచుండున్కు
సమయమున నదిని దిగువ చెప్పిన నాలుగు సాధారణ పద్ధ
తులలో తరలింపవచ్చును : 14 తరలింవవలసిన యావత్‌
[పవావామును సొరంగముల చద్వారా తరలించుటకు
వీలుగా ప్రవావామునకు ఎగువను, దిగువను కరకట్ట లతో
నవా ఒకటి లేదా ఎక్కువ తరలింపు సొరంగములను
నిర్మించుట; బి. తరలింపవలసిన యావత్‌ ప్రవావామును
పంపుటకు చాలినట్లుగ డాము లోపల గాని, డ్రిందను గాని
కాలువలు నిర్మించుట; లి. తరలింప వలసిన యావత్‌ (వవా
వామును తరలించుటకు వీలుగా డాము గుండా గాని,
దానికి దూరముగ గాని తాశ్మాలికముగ కాలువలు
నిర్మించుట; 4. వీతకాల (పవావామును సొరంగముల
ద్వారాను, వర్షాకాల _పవావామును డాము యొక్క
మీదుగాను తరలించుట; శెండవ పతమున
కెత్తు పని నిర్విరామముగా కొనసాగింప

పలు

డాము నిర్యాణ

చాకుల
య౧m

చాకులను పె
(oe) Q——

వలెను.

426

ఒక స్థలమున లోగడ సనంభవించిన లేచా మున్ముందు
సంభ వింపవచ్చునని తలంచిన గరిష్ట పవావహామును తర
లింప జూచుట ఆర్థికముగ అలవిీకాదు. తరలింపు పద్ధతిని
ఎంచుకొనుటకు ముందు [కింది విషయములను పరిగణింప
దగును 1. పని పూర్తి అగుటకు పట్టు కాలములో నదికి
ఎన్ని సారులు వరదలు రావచ్చును; 2, సమా _ప్పమైన పనికి
గాని, సాగుచున్న పనికి గాని వరదల వలన సంభవింపగల
మొత్తము నష్టము; కి. వరద దెబ్బతినిన భాగముల
మరమ్మతుల మూలమున నిర్మాణము పూర్తి అగుటకు
పట్టు కాలవారణము వలన కలుగ గల నష్టము - ఇందు
కం(టాక్టరుల పనిముట నిర్నంధ నికువ యోగము వలన

J
®ి
a
b
9
»
వ్ర

తరలింపు సొరంగములు

సొరంగములు “తరలింపు సొరంగములుి అని చెప్పబడును*
సొరంగములకు స్పిల్‌ వేలు
ఏర్పాటు చేసినప్పుడు లేదా తరలింపు తరువాత సొరంగము
లను విద్యుత్తు సొరంగములుగా విని యోగించినప్పుడును ఈ
తరలింపు పద్ధతి ఆర్థికముగ చాల లాభదాయకము. చై
బహి ర్మార్గముల పొడవు సాధ్యమైనంత తక్కువగ ఉండ
దగును. తరలింపు సొరంగముల నిర్మాణ వ్యవస్థ డింది
శెండు చి[త్రములలో చూపబడినది, తరలింపవలసిన (పవా
హాము కరకట్ట వై నుండి పొరలి పారకుండ సొరంగముల
ద్వారానే పోవుటకు వీలుగా తరలింపు సొరంగముల నై_జు,
ఆకారము, పొడవు వంటి పరిమాణములను నిర్భయుంప

లేదా బహిర్భార్గములు

చిత్రము = 1. తరలింపు సొరంగముల నిర్మాణ వ్యవస్థ,

వచ్చు నష్టమును కూడ చేర్చవలెను-; 4. కార్మికుల,
ప్రవావాము దిగువన గల జనావాసముల భద్రత, (ప్రవావా
మును తరలించు పద్ధతులు ఆ పవావాము యొక్క పరి
మాణము మీద, నేలయొక్క_ భౌతిక లక్షణముల మీద,
నిర్మింపవలసిన డాము రకము మీద, వెల్లువ మార్గము, జల
చారులు వంటి అనుబంధపు పనుల మీద, నిర్మాణ క్రియా
కోలాపముల వరున క్రమము మీద ఆధారపడి ఉండును, ఈ
తరలింపు పనులు కనీసము నష్టముతోను, కనిష్ట విలంబము
తోను డాము నిర్మాణ కార్యక్రమములో చేర్చుటకు వీలుగ
ఉండవలెను, ఎబట్‌ మెంట్‌ లలోని సొరంగముల చ్వారా
(పవావాములను తరలించుటయే సాధారణ ఆచారము, ఈ

వలెను, తరలింపు సొరంగముల లోపల జల|పేషము తరు
చుగా తక్కువ. సొరంగముల లోపలి గోడలను కాంక్రీ
టుతో కట్టుదురు., సొరంగములో ద్రవావావేగము సెక
నుకు నుమారు 12 _ 15 మీ, ఉండును.

తరలింపు సొరంగముల నిర్మాణము మట్టిని (క్రవ్వుటతో
గాని, రాతిని తొలుచుటతోగాని ఆరంభమగును, (తవ్వ
కపు పద్ధతులు తొలగింవబడవలసిన (దవ్య న్వరూపమును
బట్లి మారుచుండును. కావున, ముందుగ ఆ (ప్రదేశమును
భూ శాస్త్రీయ సమ|గ పరిశీలనకు గురిచేయుట ఆవశ్య
కము. ఇందు ఆ మన్ను యొక్క లక్షణములు, మన్నులోని
ఖనిజ ఘటకములు, సంభవనీయ (పమాదములు నిర్ణయింప

427

తరిమణో యంతములు

బడవలెను, గట్టిగనుండు రాతినేలలో సొరంగములను
తొలుచుటకు (ేలుడు మందులను ఉపయోగింపవ లెను.
రాయి మెత్సనిదైనచో సొరంగము కూలిపోకుండ తన్ను
కర్రలు నిల బెట్టవ లెను, మన్నుగుండా త్రవ్వబిడిన సొరంగ
ములకు (పేలుడు మందులు వాడనక్కర లేదు. కాని, వాటికి
కమాను తన్ను కర్రలు నిలబెట్టుట దాదాపు అన్నిచోట్ల
అవసరమగును, సొరంగముల [తవ్వకము పూర్తి అగుటకు
వాటి పొడవును దిగువ చెప్పిన పనులు వరుసగా పునరా

తయారైన
కాంక్రీటు
నసరూపము
చేమెంటు

చిత్రము = 2

వృత్తి చేయుచు పోవలెను: 1. (్రోలుడు సామ(గిని దట్టించు
టకు రంధ్రములు తొలచుట; 2, తొలచిన రం|ధములలో
గ్రేలుడు సామగగిని దట్టముగా దట్టించుట్క శి. సీలుడు
సామ(గికి నిప్పుసెట్టుట, (పేలుడు పొగలను ఖాళీ చేయిం
చుట్క 4. (పేలి వగిలిన రాతి ముక్కలను పైకి తొలగించుట.
(్రేలుడు పొగలను తొలగించుట కే కాక, సొరంగములలో
కార్మికులకు శాజా గాలి సదుపాయము లభించుటకు కూడ
తగిన ఏర్పాట్లు చేయుట అవసరము, సొరంగ ముఖమున
గాలి కొలుములను నెలకొల్సి, వాటివలన ఛారీ గొట్ట ముల
చ్వారా మంచి గాలిని లోనికి (ప్రసరింప జేయవచ్చును. ఈ
కొలుములనే తాశ్మాలికముగ ఎదుటివైపు నుండి పని
చేయించి, (పేలుడు పొగలను కూడ ఖాళీ చేయించ
వచ్చును. మన్నును, శాతి ముక్కలను _్రశ్యేకములైన
తొలగింపు సాధనములతో గాని, వలు రకముల యాంత్రిక
సాధనములతో గాని బయటికి తీయవచ్చును.

రాతిలో సొరంగములను తొలుచుటకు అనేక పద్ద
తులు కలవు. రంధ్రము యొక్క నెజు, స్థల పరిస్థితులు
లేదా నిర్మాణ పరిస్థితులు, అందుబాటు కాగల ఉపకరణ
సామ్మగి, కావలసిన తన్ను కర్రల మేర, తొలగింపు విధా
నము - వీటిని బట్టి ఉచిత మైన పద్ధతిని ఎంచుకొనవ లెను,

అప్పుడప్పుడు డాము నిర్మాణ కాలమున దాని దిగు
వను కల భూములకు నీటి పారుదల సౌకర్యములను సమ
కూర్చుటకు తరలింపు సొరంగములు అవసర మగుట కలదు.
నాగార్జున సాగరు డాముకు అనుబంధముగ కృష్ణానదీ

428

ప్రవావామును తరలించుటకు, కృష్ణ డెల్హా భూములకు
20,000 క్యూ సెక్కు_ల నీటిని అవిచృన్నముగ సరఫరా
చేయుటకు 58, 2మీ, (27°) వ్యాసము, గురపు నాడా
ఆకారము గల సొరంగము నిర్మింపబడినది. దీనిని ఇంత
కన్న ఎక్కువ నీటిని (గహించగల చానితో చాతుమెడ
నాళికతో కలిపి, డెల్హా అవసరములు పూర్తిగా తీరుటకు
(ప్రా కక్టు యొక్క శాశ్వత అంగముగా ఉంచుట కూడా
జరిగినది, బృవా త్తర నాగార్జున సాగరు డాముకు ఎగువన
నిర్శింపబడనున్న శ్రీ] లము విద్యుచ్చక్తి (పా జెక్టుకు
కూడ నిర్మాణ సమయమున కృష్టా జలములను తరలించు
టకు 9.1 మీ, (80')వ్యాసముతో ఒక వలయాశకార సొరం
గము నిర్మింపబడినది, దీనిని వై విధమున పా జెక్టుకు శాశ్వత
అంగముగా ఉంచు పతిపాదనకూడా కలదు, కరుణాకర్‌.
తరిమణి యం_త్రములు: చూ. లేక్‌ యంత్రములు.
తాపస్థాపకము (తెర్మోస్టాట్‌ ): తాపక్రమమును కావల
సిన విలువవద్ద నిలుకడగా స్థాపించి ఉంచుటకు ఉవకరించు
ఉపకరణమునకు “తాపస్థావకము” అని పేరు. అనేక పరి
(గమలలోను, పరికరములలోను, (తి క్రియలలోను - అవి
ఫల[పదములగుటకు-తాప క్రమమును ఒక విలువ వద్ద నిలిపి
యుంచుటయో, నియం|త్రించుటయో అవసరమగును, తావ
స్థాపకము తాషక్రమ వ్యత్యాసములకు (్రతికరించు పరి
కరము కనుక అది తాషక్రమ నియం తణమునకు వినియో
గింపబడును,
తాపస్థావకము 1885 (ప్రాంతమున వినియోగమునక
తేబడినది. 1917 నాటికి నియంత్రణ పరిశ్రమ పటిష్టముగా
స్థాపితమ య్యెను. 1928 నాటికి నూనె బర్నరులు, స్థాకొలు,
గాన్‌ బర్నరులు, విద్యుత్తు శీతలీకరణ యంతములు గృవా
ములలో శతాపనమునందు, శీతలీకరణమునందు వెద్ద
మార్పులు |[పవేళ పెళ్లైను, యూనిట్‌ హీటర్‌లు కూడ
అభివృద్ధి పరచబడినవి. తాషక్రమ నియం(తణ మీదనే అవి
అన్నియు సక్రమముగా పనిచేయగలవు కనుక, తావస్థాపక
ములకు గిరాకీ పెరిగెను. ఇందుకుతోడు విజయవంతముగా
వెలుగు చూచిన వాశానుకూలనము(ఎయిర్‌ కండిషనింగ్‌)
కూడ తాపస్థావకముల వాడుకను పెంచి, పూర్తిగా ఒక
కొశ ఆవశ్యకమును నిర్భంధముగా కొని తెచ్చినది.
వాశానుకూలిత స్థలములో సమరూపత నెలకొనుటకు వేరు
వేరుగ పనిచేయు యంతాంగముల తాషక్రమములను
నియంతించుటయే ఆ నూతన ఆవశ్యకము.
తాపస్థాపకములలో మౌలిక రకములు రెండు కలవు.
మొదటిది ఆన్‌, ఆఫ్‌ రకము, రెండవది (క్రమేణ పనిచేయు

రకము. ఈ రెండురకములును ఏదో ఒక రూపమున ఒక
కంటోలును పనిచేయించుటకు ఘనపదార్థముల లేదా
(దవముల లేదా చాప్పముల వ్యాకోచనము పై ఆధార
పడును. ఒకో ధాతుదండమును ఉప్పమునకు గురిచేసి, చాని
'వ్యాకో చనమును-అవసరమగు నపుడు దానిని తగురీతిని
అధికీకరించి - ఒక నిర్దీత తాషక్రమమువద్ద ఒక కం[టో
లును పనిచేయించుటకు ఉప యోగింతురు. ఈ వ్యాకో
చనము లేదా సంకోచనము ఆ నిరీత తాప క్రమమువద్ద
శెండు విద్యుత్తు స్పర్శలను శెరచునట్లు గాని, మూయు
నట్లుగాని చేయవచ్చును. మొదటిరకము నూనె బర్నర్‌ లు,
స్థాక్లు, యూనిట్‌ హీటర్‌ లు, శీతలీకరణ యంతములు,
స్వత శ్చలిత కవాటములు మున్నగువాటిని పని (ప్రారంథింప
జేయుటకు గాని, మానిపించుటకు గాని ఉపకరించును.
రెండవరకపు తాపస్థాపకములు సాధారణముగ మొదటి
రకపు వాటికంచు తక్కువ వేగముతో పనిచేయును. అవి
ఒక ఆవృ ర్తిని ముగింపక మునుపు దిశను అటునుండి ఇటు
[కిప్పగలవు; ఒక మధ్య బిందువువద్ద ఆపి, తరువాత ఆదిళ
లోనే వెళ్ళగలవు లేదా దిశను తారుమారు చెయ్యగలవు.
తాపస్థాపక నియంత్రణ పద్ధతులు: 1. వాయువు; 2.
విద్యుత్తు; 8. ఎలక్ట్రానిక్‌; 4, (క్వాచిత్క ముగా) పై|డాలిక్‌
అను నాలుగు రకములు. మూడు ద్రసిద్ధరకముల తావస్థాప
కములు నేడు విని యోగమునందున్నవి [చూ.చ్మిత్రము- 1].

a ఇత్తడి

క్వి? కరి?

చిత్రము-1: ద్విధాతుక శావస్థాపక ము

ద్విధాతుక తాపస్థాపకము : “ ద్విధాతుక చీలిక * అను
దీని పేరు సూచించునట్లుగా ఇది శేఖియ వ్యాకోచన గుణ
కము (ఓనియర్‌ కోయఫి మెంట్‌ ఆప్‌ ఎక్స్‌పాన్షన్‌) లలో
విస్తృత వ్యత్యాసము కల రెండు విథిన్న ధాతువులతో
కూడి ఉండును [చూ. చిత్రము-1ఏ ]. తరుచుగా ఈ రెండు
ధాతువులు ఇత్తడి (d=20 x10-$0-8), ఉక్కు

తాపస్థాపకము (శెర్మోస్టాట్‌ )
(4= 10-4౫ 10-60) అయి ఉండును. శెండిటిని అతికి
గాని, చీలలతో బిగించి గాని ఒక సంయు క్త చీలికగా
తయారు చేయుదురు. ఇత్తడి యొక్క కేఖయ వ్యాకో చన
గుణకము ఉక్కు దానికన్న 1కే రెట్లు పెచ్చు గనుక,
రెండిటి తాపక్రమములను ఒకే విలువకు మార్చినపుడు
ఇత్తడి చీలిక ఉక్కు. చీలిక కంచు 13 కెట్లు వ్యాకో చించు
టయో, సంకోచించుట యో జరుగును. ఇందువలన వేడి
చేసినను, చల్లి బరచినను సంయు క్త చీలిక చాపముగా
వంగును. సంయు క్ష చీలికను వేడిచేసినపుడు అధిక శేఖయ
వ్యాకోచన గుణము కల ఇత్తడి చీలిక చాపము బయటను,
చల్లబర చినపుడు చాపము లోపలను ఉండును. ఈ ద్విధా
తుక చీలికకు ఒక విద్యుత్తు సంయోగమును సంధించినచో ఆ
తాప|క్రమము వద్ద ఆ చీలిక చే సర్క్యూట్‌ ఏర్పడునట్టుగాని,
తెగిపోవునట్లుగాని చేయవచ్చును [చూ. చితము-1 బి,సి].
శెండు స్పర్శల మధ్య ఉండు ఎడమును సర్హుజాటుచేసి తాప
క్రమమును కూడ సర్గుజాటు చేయవచ్చును, ద్విధాతుక
తాపస్థాపకమును ఇండ్ల లో వాడు ఎల క్రిక్‌ ఇస్త్రీ పెట్టెలలో
స్వతశ్చలన తావ|క్రమ నియంత్రణకు ఉపయోగించవచ్చును
[చూ, చిత్రము-2). ద్విధాతుక చీలికను ముందుగా నిర

విద్యుత్తు నన్లయ

విద్యుత్‌ ఇస్త్రీ) వెట్టి డ్రిందిథాగము;
చిత్రము-2: స్వతశ్చలన తాషక్రమ నియం తణము

యించుకొన్న తాప క్రమమునకు పైబడి వేడిచేయగా, అది
మీది వైపు వంగును, దానితో ఇస్త్రీ పెన్టైకు విద్యుత్తు సర
ఫరా శెగిపోవును. ఆ చీలికను ఒక నిర్తీత తాప క్రమము
దిగువకు చల్ల బరచినచో విద్యుత్తు తిరిగి సరఫరా అగును.

టాల్యుయిన్‌ దవతాపస్థాపకము: ఇది పనిచేయునూత్రము
480 పుటలోని చిత్రము-8ిలో చూపబడినది.గాజుబల్బు గీలో
ఉన్నత ఘనవ్యాకోచ గుణకము కల టాల్యుయిన్‌ [దవము
పోయబడును. ఒక నిర్హీత తాపక్రమమునకు వైగా వేడి
చేసినచో టాల్యుయిన్‌ వ్యాకోచించి, పాదరసమును నాళ
ములో ఎగువకు (తోసి, హీటర్‌ కు గాస్‌ సరఫరాను D, ల

429

తాపీ పని

చ్వారా నిలిపివేయును. అయితే, గాస్‌ సరఫరా పూర్తిగా
త గ్గిపోకుండా అందు

ఒక్‌ ఉప సరఫరా మార్గము B

క విద్యుత్‌ సప్లయి

.

rapes |

Ty

చితము-లి: టాల్యుయిన్‌ _్రవశాపస్థావక మ

ఏర్పాటు చేయబడినది. తావ క్రమము, దానితోపాటు పాద
రనమట్టము పడిపోయినచే గాస్‌ తిరిగి పూర్తిగా నరఫరా
అగుట సుస్పష్ట మే.

బాప్ప తాపన్థాపకము : శీతలీకరణయింత్రములలో తరు
చుగా వాడబడు ఇట్టి తాపనస్థావకము పనిచేయు నూ[తము

శీతమందిరము

చిత్రము-4: చాప్పతావస్థాపకము

చిత్రము4-లో చూపబడినది.ఒక బాప్పశీల[దవముతో కూడిన
ఒక బల్బు శీత లీకరణాయం[తము యొక్క_ శీతలమందిర

430

ములో ఉంచబడును. మందిరము యొక్క తాప క్రమము
పెరిగినపుడు జాప్పు (పేషము కూడ పెరిగి, అది బల్ఫ్బులోని
ఒశికనాళము ద్వారా వంగాడు స్వభావము కల ఢధాతు
నిర్మిత కొలిమితిత్తులకు [పసరింపబడును. అప్పుడు కొలిమి
తిత్తులు వ్యాకోచించి, విద్యుత్తు సర్యూ్యూట్‌ ను తెగగొట్టు
టతో రిఫిజరేటరు మోటారు పని [పొరంభించును. కొంత
సేవపైన తరువాత చావ్బ (పేషము తగినంతగా తగ్గి, కొలిమి
తిత్తులు సంకోచించుటతో నర్యూూ్యట్‌ మరల |[పారంభమై
మోటారు ఆగిపోవును. సీ. ఏ. ఎల్‌, రాక్ష.

తాపీ పని; చూ. నిర్భ్మాణములు-పు, 481.

తీగె వారా విధానము : చూ. అలిఫోను-పు. 892,

తుంగభ[ద డాము : శాల్ఫీకి శామాయణమున
వర్ణింపబడిన పంపయే నేటి తుంగభ|ద. మైసూరు రాష్ట్ర)
ములో దకిణ కెనరా (ప్రాంతపు కొండలలో పుట్టిన తుంగ,
భద్ర అను శెండు నదులు షిమోగా జిల్లాలో కుండలివద్ద
సంగమింపగా ఏర్పడినది తుంగభ|ద. ఈ నది చివరకు
దకిణ భారత దేశములోని రెండవ పెద్దనది యగు కృ వలో
అలంపురము సమీపమున డకలియుచున్నది. తుం[గభ[ద
మొత్తము పొడవు 640 కి. మీ చాని పరీవావా[పాంతము
రమారమి 70,000 చ. కి. మీ.

తుంగభ|ద గ్రాజెష్టీ బహుళార్భ సాధక (ప్రా శెప్టు. దీనిని
1946, ఫిబవరి 29 వ తేదీనాడు అప్పటి ఉమ్మడి మచదాను
దభుత్వము, హైదరాబాదు సం స్థా న ప్రభుత్వము
సంయు క్షముగా |ప్రారంభించినవి. తదుపరి రాష్ట్ర ముల
పునర్వ ివస్టీకరణ ఫలితముగా ఏర్పడిన ఆం|ధ, మైసూరు
(పభుత్వములు సంయు క్షముగా ఆ కృషిని పూ ర్తిచేసినవి.
జలవిద్యు త్తు కేం దముల నిర్మాణముతో సహో, ఈ పాకె
ర్టుకు చాదాపు రూ. 100 కోట్లు ఖర్చయినవి. మల్లా
పురము వద్ద కట్టబడిన డ్డాము; కుడి, ఎడమ కాలువలు;
డామువద్ద, కాలువల పొడవున అనేక స్ఫలముల వద్ద
ఏర్పాటు చేయబడిన జలవిద్యు త్తు కేం దములు తుంగభ|ద
(ప్రాజెష్టలోని ముఖ్యాంగములు.,

డాము, రిజర్వాయరు : ఇది ఒక మధ్యరకపు తిన్నని
(గ్రావిటీ డాము. ఇందు మూడు ఛాగములు కలవు,
1. నదికి అడ్డముగ రాయి, సున్నముతో 1,941 మీ, పొడ
వున నిర్మింపబడిన [పథాన డాము. ఇందులో ఎడమ
చివరన 81 మీ, పొడవు కల ఒక అవిభ క్ష డాముతో సవో
మధ్య భాగమున అదనపు వరదనీరు పోవుటకు వీలుగా
700 మీ,పొడవున ఒక వెల్లువ మార్గము(స్పిల్‌ వే) ఏర్పాటు
చేయబడినది; 2. ప్రథాన డాముకు ఎడమ,వెపున కల
కొండలో ఉన్న చిన్న సందును మూయుటకు 152 మీ.

పొడవున కోట్టిన మన్ను డాము; లి. ఎడమ తట్టు చివరన
465 మీ. పొడవున కొట్ట బడిన ఒక అవిభ క్ష డాము. పునాది
అట్టడుగు నుండి డాము గరిష్టపు ఎత్తు 49.8 మీ; డాము
గోడ పై భాగమున వెడల్పు 6.7 మీ. పూర్తి రిజర్వాయరు
మట్టమున, అనగా 4 168కి అడుగుల వద్ద రిజర్వాయరులో
8. 766 శ. కో. భఘ,మీ, నీరు నిల్వ ఉండును.
సాధారణముగ నీరు తీసికొన వీలగు కనిష్ట మట్టమున,
అనగా + 15కీర్‌ అడుగుల వద్ద రిజర్వాయరులో శ8.681 శ.
కో, ఘ,మీ. నీరు ఉండును. జలవిద్యు త్తు కేందములోనికి,
పంటకాలువల లోనికి నీరు పారించుటకు జలచదారు
(వెన్‌ స్టాక్‌)లు, తూములు కూడ డాములో ఏర్పాటు చేయ
బడినవి.

కుడి కాలువ: ఇది ప్రధాన శాలువ. దీని మొత్తము
పొడవు 862 కి. మీ. దీనిలోనికి 1550 ఆ. మట్ట మున నీరు
పారును. ఇందులో మొదటి 22, 5 కి. మీ. ఛాగము
విద్యుత్తు కేం దపు కాలువ అని పిలువబడును, ఈ (పాంత
మున గల ఆయకట్టు భూమికి రాయ, బసవన్న కాలువలు
అనబడు పూర్వకాలపు కాలవలద్వారా నీరు సరఫరా అగు
చున్నది.

విద్యు త్తుకేందపు కాలువ తీసికొని పోవు 2,500 క్యూ
నెక్కుల నీటిలో విద్యుత్తు ఉత్పాదనలో రెండవ దళ తరు
వాత దిగువ కృష్ణాడెల్లా అవసరముల నిమి త్తము 700
క్యూ నెక్కు.ల నీటిని తుంగభ|[దలోనికి తరలింవ వలయును,
విద్యుత్తు కేం[దపు కాలువ తరువాత ఈ కాలువ అల్పమట్టపు
(లో లెవెల్‌ ) కాలువ అని పిలువబడును. దీని గర్భము
వెడల్పు 22 మీ. ఇది బళ్ళారి,
గుండా పోవుచు బళ్ళారి జిల్లాలో 87, 870 హౌక్టేరులకు,
కర్నూలు జిల్లాలో 42,44,000 హౌ,క్టేరులకు పంట నీరు
సరఫరా చేయును, అందువలన సాలీనా 98,000 టన్నీల
ఆవార ధాన్యములు ఉత్ప త్తి అగును. డాము, తత్సంబంధ
మైన నిర్మాణములు కాక కుడికాలువలో 155 కి, మీ,
మైసూరులోను, మిగిలిన కాలువ ఆంధ్రపదేశ్‌ లోను
కలవు,

కుడివెపు హై లెవెల్‌ కాలువః డాములో 1.8 మీ.౫
8.6 మీ. నై జున 10 ఉన్నత మట్టపు తూములను నిర్మించి,
ఉన్నత మట్టపు భూములకు కూడ కాలువల ద్వారా పంట
నీరు అందించుటకు ఏర్పాటులు చేయబడినవి, ఈ మా
లెవెల్‌ కాలువల వ్యవస్థ లోని భాగములు : 1, డాము
నుండి బయలుదేరి పెన్నా నదిలో కలియు కాలువ, గుంట
కల్‌ ఉపకాలువ - ఇది కూడ సెన్నా నదిలోనే చేరును;
* ఒక అడుగునకు 0-804 మీటరు.

కాని,

కర్నూలు జిల్లాల

తులామానములు

2. పెన్నా నది మీదుగా ఉత్తర, దకఠిణ శకాలువలతో
కూడిన మధ్య వెన్నా శెగ్యులేటర్‌; 8. మైలవరము వద్ద
సెన్నా నది మీద గండికోట డాము; 4. ఉ తర, దవీణ
కొడప కాలువలు, &

హై లెవెల్‌ కాలువ రెండు దశలలో పూరిచేయ
బడును. మొదటిదశ శెండు రాష్ట్ర ములలోను "68-69
నాటికి ముగియును. దీని పొడవు 187 కి, మీ. ఇందులో
మొదటి 110కి. మీ. మెసూరులోను, మిగిలినది ఆంధ
(పదేళ్లేను ఉండును. దీనివలన బళ్ళారిజిల్లా (మైసూరు
లో 81,000 పా క్టేరులకు; అనంతపురము, కడవ, కర్నూలు
జిల్లాలలో 61,000 హౌ న్టేరులకు పంటనీరు అంది, సాలీనా
1,60,000 టన్నీల ఆవారధాన్యములు పండును.

ఎడమ కాలువ: ప్రధాన ఎడమ కాలువ పొడవు 204
కిమీ, దీనిలోనికి 1560 అడుగుల మట్ట మునుండి నీరు తీసి
కొనవచ్చును. దీనిగుండా మొదటి 24 కి, మీ. పొడవున
విద్యు త్తు ఉత్పాదనకు 7,000 క్యూ సెక్కులు,తరువాత పంట
నీటికి 8,100క్యూ నెక్కు.ల నీరును పారును. ఈ కాలువలో
40 క.మీ.నుండి నౌకాయానమును కూడ ఏర్పాటు చేయు
సంకల్పము కలదు. దీని వెడల్పు 25 6 మీ, ఇది పూరి గా
మైసూరు శాష్ట్రమునందే ఉన్నది. దీనివలన సాతీనా
2.85,000 హౌ క్టేరులు సాగులోనికి వచ్చి, 8,15,000
టన్నీల ఆహార ధాన్యములు పండును,

విద్యుత్తు ఉత్పాదన; నదికి రెండు (పక్కల నిర్శింపబడిన
విద్యుత్తు కేందముల నుండి చివరిదశలో 72,000 కలో
వాట్టులునుు కాలువల [పక్క పెక్కు.చోట్ల ఏర్పాటు చేయ
బడిన కేందములనుండి 1,00,500 కిలో వాట్టు లును విద్యుత్తు
ఉశ్చాదింపబడును. కుడివైపు విద్యుత్తు ఉత్పాదన రెండు
దశలలో పూర్తి చేయబడును. మొదటి దశలో డాము
వద్ద ఉన్న విద్యు త్తు కేంద్రములలో రెండు యూనిట్లును,
వాంపీ విద్యుత్తు శేం[దములో మూడు యూనిట్లును నెల
కొల్పబడును. ఒకొక్క యూనిట్‌ ఉత్పాదన శ కి 9,000
కిలో వాట్టులు; మిగిలినవి రెండవ దశలో పూర్తిశేయ
బడును;

ఎడమవైపు విద్యుత్తు ఉత్పాదనలో మొదటి దళలో
'డామువద్ద ఉన్న విద్యుత్తు కేందములలో మూడు యూని
ట్లును, తక్కిన యానిట్లు రెండవ దళలోను నెలకొల్ప
బడును, కె. వి. కృ,

తులా మానములు : కొలతలు, తూనికలు కచ్చిత
ముగ, అన్యూనాతిరి క్లముగ నిర్వహింపగల దతత, అట్టి
అన్యూనాతిరి క్రతను సర్వ మానవ కార్యకలాపములకు
అనువ ర్షిం¢పజేయుట మానవ నాగరకశా పురోగమనము

431

తులామానములు

నకు అశ్యావ శ్యకములు, ఈ మాట సూల దృష్టికి అత్యు
డిగా తోచవచ్చును. నూకు పరిశీలకులు మాత్రమే దానిని
నగ్నసత్యమని గు_ర్దింవగలరు. వస్తువులను కచ్చితముగ
కొలవగలుగుట, దూరమునుండియే జంతువులను వేటాడు
టకు అనువగు సాధనములను నిర్మించుకొనుట, దూరము
లను ఆకళించికొని, తదనుగుణముగా ఆయుధములను
(పయోగించుట, సరుకులను - సమాచారమును మార్పిడి
చేసికొనుట మొదలగు దతతలవల్ల నే మానవుడు మిగిలిన
జంతుజాలముపె ఆధిక్యమును ఆర్డి ంచెను.

మానవ మేధ కాలక్రమమున కొలతలకు, తూనికలకు
(పమాణములను రూపొందించి, ఉమ్మడి సాం కేతిక భాషలో
వ _ర్హకమునకు, వృత్తులకు సంబంధించిన సమాచారమును
సమాజమునకు అందించెను. అప్పటినుండి మానవుడు
కొలతల, తూకముల పునాదులపై వర్తకము, పరిశ్రమ,
సైన్సు, బక్నాలజీ, తదితర మానవ వ్యాపారములు కల
సిన ఒక వి స్ఫృత క్లిష్ట ఆర్థిక వ్యవస్థను వికసింపజేసెను.
కాలతలకు, తూనికలకు సంబంధించిన సాం కేతిక (పక్రియ
లను మెరుగుపరచుకొనుట వల్లనే మానవుడు చం[దమండ
లముపై అనుకొన్నచోట రాకెట్లను దింపగలుగుచున్నాడు
[చూ రోదసీ విజ్ఞానము].

వె జానికముగ ముందంజవేసిన దేశములు కొలమాన
మ వకీకృత పద్ధతిని అవలంబించి, దానిని చక్కగా
సంస్కరించి, (పజలకు వారి దైనందిన జీవితములో ఆ
సంస్కరణ ఫలితములను క్రియారూపమున అందించు
చున్నవి. భారత దే శ మున ఇటీవలివరకు వందలాది కొలమాన
పద్ధతులు వాడుకలో ఉండెడివి, ఈ వద్ధతులు రాష్ట్రము
నుండి శాష్ట్రమునకు, జిల్లానుండి జిల్లాకు, మార్కెట్టు
నుండి మార్కెట్టుకు, ఒకే మార్కెట్టులో నైతము సరకు
నుండి సరకునకు వేరు వేరుగ ఉండెడివి. కొలమానములకు
ఏకీకృత పద్ధతి లోపించుటచే భారత దేశము వైజ్ఞానిక,
సాంకేతిక [ప్రగతి సాధించలేక పోవుట ఆశ్చర్యకరము కాదు.

భారత దేశ మున కొలమానముల విషయమున ఈ తిక
మక (గందర గోళము) కడచిన శెండువేల ఏండ్లలో ఏర్పడి
ఉండవచ్చును. 5000 వేల ఏండ్ల (క్రిందట 1,500 క మీ.
పొడవు, అంశే వెడల్పు కల విసృత [ప్రాంతములో వెలసిన
సింధులోయ చాగరకతలో ఒశే ఒక ఏకీకృత కొలమాన
పద్ధతి అనుసరింపబడుచుండెననియు, బహుశా ఆ పద్ధతిని
(వపభుత్వమే అమలుపరచెననియు సూచించు సాక్యాధార
ములు కనిపించినవి. పురాతత్వ శాస్త్రీయ నిదర్శనము
లను బట్టి ఆ పాచీన నాగరకతలో ఆ పద్ధతి శెండు వేల
ఏండ్ల కువైగా అమలునందుండెననియు, ఆ పద్ధతి నేటి

శాస్త్రీయ |ప్రమాణములను పట్టి చూచినను అత్యద్భుత మైన
దనియు, అత్యంత సమర్థమైన ఒక కేంద్రీయ వ్యవస్థ
చ్వారా తప్ప అట్టి నిర్గుష్ట పద్ధతిని ఆ విశాల (ప్రాంత
మంతట అవిచ్చిన్నముగ అమలు పరచుట అసాధ్యమనియు
తెలియవచ్చినది. మానవ నాగరకశతా చరిత్రలో తొలిసారిగ
సువ్యవస్థీకృత కొలమాన పద్ధతిని |(వవేశ పెట్టుట సింధు
లోయ చనాగరకతలోనే జరిగి ఉండవచ్చునని డ విశ్వసింప
నగును.

సింధులోయ నాగరకత అ స్పమించిన నాటినుండి చంద
గు_ప్ప మౌర్యుని కాలమువరకు భారతదేశమున గల కొల
మానములకు సంబంధించిన పురాతత్వ శాస్త్రీయ సాజ్యూ
ఛారములు మృగ్యములని యే చెవ్పవచ్చును. చం|దగు ప్రుని
మంత్రులలో ముఖ్యుడు, స్నుపసిద్ధుడు అగు కౌటిల్యుడు
(చాణక్యుడు) తన అర్థశ్యాన్రములో తూనికలకు, కొల
తలకు ఒక పద్ధతిని, చానిని అమలుపరచుటకు వలయు వ్యవ
స్థను ని'ర్రేశించెను. ౪ పద్ధతి భారతదేశము, పెక్కు. ఇరుగు
పొరుగు దేశములతో కూడిన మౌర్య సా(మాజ్యమున
రమారమి రెండువందల ఏండ్ల పాటు వాడుకయందుండెను.
మౌర్య సా(మాజ్యము &ణించిన తరువాత దేశమున శక్తి
మంతమైన శేం[ద [ప్రభుత్వము కరవయ్యెను. చిన్న చిన్న
రాజ్యములు అనేకములు ఏర్పడెను. ఈ రాజులు ఎవరికి
చారు తమ రాజ్యముల లో వేరువేరు కొలమాన పద్ధతులను
ద్రవేళ పెట్టిరి. భూమిని కొలచుటకు గూడ తమ చేరనో, తమ
కులడై వతములవపేరనో (పమాణపు కొలతలను మాన
దండములను కూడ ఏర్పరిచిరి. ఈ మానదండములు [పజ
లకు సుళువుగా అందుచాటులో ఉండుటకు వీలుగా వాటిని
రాతిగోడల మీదనో దేవాలయ స్పంథభముల మీదనో
చెక్కించుచుండిరి. పూర్వకాలపు రాజుల మానదండములు

క్కింపబడి ఉన్న దేవాలయములు ద &ిణ దేశమున నేటికిని
కలవు, ఉదా: ఆంధ (పదేశ్లో (ప క్తిపాడు వద్ద దండేశ్వర
స్వామి ఆలయములో “కేన (విత సి) "అని పేరుగల మాన
దండము యొక్క నిడివి 457.2 మి. మీ. దీనిసెన ఆధార
పడిన నేలకొలతల వట్టిక కూడా [ప్రజల సౌకర్యమున కె
నమీపముననే చెక్కబడినది.

మౌర్యసా[మాజ్య పతనానంతరమున కొలమాన పరి స్థి
తులలో చాపురించిన అస్తవ్య స్తతను తరువాత వచ్చిన
చాళుక్యులు, పల్ల వులు, విజయనగర సా(మాట్టులు, అక్ళరు,
శ క్రిమంతులే అయినను చక్కదిద్దలేక
పోయిరి. |బిటిషు పరిపాలకులు కూడ కొలమానములను
యావద్దేశ మున ఏకీకృత పద్ధతిని అనుసరించుటకు కావించిన
అనేక _ప్రయత్నములలో కృత కృతులు కాలేకపోయిరి;

మవారాషులు
©

432

మెటిక్‌ పద్ధతి (పాతిపదికగా కొలమానములను ఏకీకరెంచు
టకు 1870లో |బిటిషువారు ఒక తీవ యత్నము చేసి,
అవసరమగు చట్టమును కూడ ఆమోదించిరి. దూరదృష్టి
కోల రిచర్డ్‌ శ్రాచీ అను ఆంగ్ల ఉద్యోగి ఉత్సావాము ఫలిత
ముగా జరిగిన ఈ కృషికి కూడ ఇంగ్ల ండులోని వ్యతి రేక
శ కుల మూలమున పురిటిలోనే సంధి కొన్చును. తరువాతి
ప్రయత్నములు హృదయ పూర్వకముగ జరిగినవి కావు.

న్వతం[త్ర భారత [ప్రభుత్వము 1965 లో దేశమున
శెండువేల ఏండ్ల నుండి ఏర్పడిన ఈ తికమక పరిస్థితిని
తొలిగించి, మెట్రిక్‌ పద్ధతి కొలమానములను |(ప్రవేళ పెట్టి
నది. ఇటీవల దేశమున వంర్థకము, పరిశ్రమ, నైన్సు,
ఇచుక్నాలజీ, విద్య మొదలగు సమస్హ మానవ క్రియా
కలాపములలోను తూనికలకు, కొలతలకు మెటిక్‌ వద్ధతి
వినియోగింపబడుచున్నది. ఇతర పద్ధతులు (క్రమముగా
స్వ స్తీ చెప్పబడుచున్న వి. ఇటుల దేశమున సుస్థిరముగ నిల
డ్రొక్కుకొని అవలంబింపబడుచున్న మెట్రిక్‌ పద్దతి కొల
మానములలోని (ప్రథాన యూనిట్‌ ల చె_జ్ఞానిక పూర్వ
చరిత్రను గూర్చి శెలిసికొందము. అది ఆస _క్లిదాయకము.

మెటిక్‌ మానపద్ద్ధతి మానవథావనా శ క్రికి ఒక విజయ
పతాక. ఈ పద్ధతి అవతరింపకమునుపు 1795 వరకు గలు,
జాన,మూర, చెయ్యి వంటి మానవ శరీరాంగములను వివిధ
నిష్పత్తులలో కొలతలకు (ప్రమాణములుగా (గ్రహించు
చుండిరి. కాని, అట్టి కొలతలకు శాస్త్రీయ (ప్రతిపత్తి ఉండ
జాలదు. మెటిక పద్ధతి తొలిసారిగ కొలమానములు,
దశాంళపద్ధతి అను రెండు కే(త్రములను మేళవించి, కొల
తకు సహేతుకమైన చక్కని పద్ధతిని [ప్రసాదించినది. ఈ
పద్ధతిలో భూమి యొక్క యామ్యోో త్తర రేఖను నాలుగు
భాగములుచేసి, అందులో ఒక భాగము (పాదము) నందలి
1/10" భాగము “పొడవు కొలతకు (ప్రమాణమగు
“మీటరు అని |గహించిరి, ఈ మీటరును దశాంశ పద్ధతిని
సమ విభాగమునేసి డెసిమీటరు (1/10 మీటరు), సెంటీ
మీటరు (1/100 మీటరు, మిల్లి మీటరు (1/100౧ మీటరు)
పర్పరచిరి. మీటరును మరల దాశమిక [క్రమమున గుణించి
డెకా మీటరు (10 మీ.) పాక్ట్రా మీటరు (100 మీ), క్రిల్రో
మీటరు (1000 మీ.) అను పెద్ద కొలతలను నెలకొల్సిరి,
మీటరు కొలతను ఆ(శయించి (ద్రవ్యరాశి తూకమునకు
గాము అను మాన యూనిట్‌ ఏర్పరచిరి. ఒక ఘన సెంటి
మీటరు జలము యొక్క భారము (శి C వద్ద) “గాము”
అని తీసికొనిరి. ఒక కిలో గ్రాము నీరు ఆవరించు ఆయతన
మునకు (అనగా 1000 ఘన సెంటి మీటరులకుు) ఒక లీటరు”
అని పేరిడిరి.

X1-55

తులామానములు

పూర్వము పొడవు, [ద్రవ్యరాళి, కాలము అను మూడి
టిని కొలచుటకు సెంటిమీటరు, (గ్రాము, సెకను అను
మూడు (ప్రధాన మౌలిక యూనిట్‌లను |గహించిరి, ఈ
పద్ధతికి “మ ఉం బెస్‌. పద్ధతి” అని పేరు (ఇచట సి= సెంటి
మీటరు, జి= గాము, ఎస్‌ = నెకను). విజ్ఞానము పురోగ
మించిన కొలది కొలమానములకు పై మూడు యూనిట్‌ లు
(గహింవబడినది. అందువలన అంతర్జాతీయ
(ప్ర యోజనములకు తూనికలను, కొలతలను నిర్వచించుటకు
జరుపబడిన యొక సమావేశమున మౌలిక మాన యూని
ట్‌లు లినుండి వరకు పెంచబడినవి (1960). అవి: 1.
మీటరు (పొడవు); 2, కిలో [గాము ([దవ్య రాశి); కీ. సెకను
(కాలము); 4. ఆంపియర్‌ (విద్యుత్తు (ప్రవావా తీవత); 5.
శెల్విన్‌డిగీ (శి శాస్త్ర తాష క్రమము); 8. క్యాండెలా
(దీప్తి తీళ్లత). ఈ ఆరింటితో కూడిన మాన పద్ధతికి “అంత
ర్థాతీయ యూనిట్‌ పద్ధతి” అనిపేరు. దీనికి 51 అను అంత
రాతీయ సంకేతము కూడ ఇవ్వబడినది, అంతర్జాతీయ
మెటిక్‌ పద్ధతిలో చేరిన ఈ ఆరు యూనిట్ల [ప్రస్తుత అంత
ర్ఞాతీయ స్థితిని గూర్చి సంగవాముగ శెలిసిశొందము.

మీటరు : మీటరు ఎటుల నిర్వచింపబడినదో ఇపుడే పైన
శెలిపితిమి.అయిశే,భూమి యామోో త్తర రేఖను కొలుచు
టలో (ప్రాయోగిక [ప్రమాదము కలదు, ఇంశేకాక,
శాస్త్ర (పయోజనములకు వె దానికన్న ఎక్కువ కచ్చి
తము, నిర్దుష్టము అగు నిర్వచనము అవసరమయ్యెను*
కాబట్టి, 1889 లో మీటరు యొక్క అంతర్జాతీయ నమూనా
అని వ్యవవారింపడు ప్లాటినమ్‌ _ఇరిడియమ్‌ ధాతుమి[శపు
కడీపె కల రెండు సమానాంతర శకేఖల అక్షముల నడిమి
దూరము (0°Cవద్ద) మీటరు అని నిర్వచింపబడెను.
అయితే, ఈ నిర్వచనము కూడ (ప్రామాణిక మైనదని రుజు
వగుటతో 1960లో మీటరు మరల ఇటుల నిర్వచింపబడి
నది. “మీటరు అనగా 86 పరమాణుఛారము కల (ిష్టాన్‌
మూల దవ్యపు వర్ల మాలలో 2p 54 స్థాయిల మధ్య
గోచరించు నారింజ ఎరుపురంగు యొక్క తరంగ డెర్భ్య
మునకు 16,50 768.78 రెట్లు ఉండు పొడవు. 198 పర
మాణు భారము కల మర్కుూరీ వర్గమాలలోను, 114 పర
మాణు భారము కల కాడ్మియమ్‌ వర్ణమాలలోను దృశ్య
భాగమున గోచరించు పెక్కు. గౌణరేఖలను అనుసరించి
యును మీటరునకు ప్రమాణములు నిర్ణయించిరి. ఈ నూతన
(పమాణము యొక్క అన్యూనాతిరిక్షతలో 86 క్రిఫాన్‌
వ్యర్ణమాలను బట్టి 10 భాగములలో శెండు భాగములకు
లోపునను, 198 మర్వుూరీ వర్భమాలను బట్టి .108 భాగ
ములలో ర ఛాగములలోపునను, 114 కాడ్మియమ్‌ వర్ణ

చాలవని

433

తులామానములు

మాలను బట్టి 108 భాగములలో 7 ఛాగముల లోపునను
వ్యత్యాసము ఉండవచ్చును, ఈ వ్యత్యాసములను తగ్గించు
టకు, కనీసము దశకోటి తమాంశము (1/10®) వ్యత్యాన
మును సాధించుటకు పరిళోధనలు జరుగుచున్న వి.

కిలో గాము : ద్రవ్యరాశికి (ప్రమాణ యూానిట్‌ కిలో
గాము. దానికి అంతర్జాతీయ (హాతివదిక అని చెప్పబడు
ప్లాటినమ్‌ _ఇరిడియమ్‌ సిలిండరు యొక్క భారమే ఒక
కిలో గాము. మెరుగు పెట్టి ఉంచబడు ఈ సిలిండరు
యొక్క వ్యానము దాని ఎత్తుకు అనగా శీ9 మి, మీ. అకు
సమానము. దాని ఆకృతి ఆయతన నిష్పతికి అల్పతమ ఉపరి
తలమును చూపు గోళీయ ఆకృతికి చాల ఆనన్నముగ
ఉండును. కాలము కడ చిన కొలది సున్నితములై న (_శ్రాసుల
ఉప యోగము ఎక్కువ
కచ్చితముగా తూకమువేయ వీలుపడుచున్నది. (పస్తుతము
దశకోటి తమాంశమును మించని-అనగా కిలో (గామునకు
0.01 మిల్లి (గ్రామమునకు పై బడని-|పమాదము (ఎకర్‌) తో
తూచు _్రాసులు కలవు. ఇంతకన్న ఎక్కువ అన్యూనాతి
రిక్షతతో తూచగల (శ్రానులు నిర్మింపబడుచున్న వి.

కాలము: కాలమునకు (పమాణ యూనిట్‌ సెకను,
నెకను అనగా మధ్యమాన సౌరదినమును 86,400 చే
ఛాగింపగా వచ్చిన భిన్నాంకము అను నిర్వచనము చాల
కాలము డ్రిందటనే విజ్ఞానులచే ఆ మోదింపబడినది,
భూమి తన చుట్లు తాను స్థిరకోణీయ వేగముతో పరి
శ్రమించుచున్నదని, ఈ పరిభ్రమణ గతిని మార్చగల శక్తి
ఏమియు లేదనియు ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు కొన్నాళ్లు విశ్వ
సించిరి. నూ శేండ్లలో మధ్యమాన సౌరదనమునందు నంభ
వించు మార్చు సెకనులోదశలకతమాంశము (1/1000000)
మా(తమే ఉండునని కూడ వారు నిర్ణయించిరి, అయితే,
50 సంవత్సరముల కూలంకవష. పరిశోధనల ఫలితముగా
భూ పరిభ్రమణ గతి తగ్గుచున్న దనియు, ఉక్కే.ం[దముగా
మారుచున్న దనియు తెలియవచ్చినది. అందువలన సెకనును
నిర్వచించుటకు మధ్యమాన 'సౌరదినమునకు బదులు
“సంవత్సరము'ను తీసికొనిరి. భూమి సూర్యుని చుట్టు ఒక
సారి పూర్తిగా తిరుగుటకు పట్టుకాలము ఒక సంవత్సరము.
వాతావరణ, భూ భౌతిక సంఘటనలు దినము యొక్క నిడి
వివై వలె సాయన సంవత్సరము (|టాపికల్‌ ఇయర్‌)
యొక్క నిడివిపె ఎట్టి (ప్రభావమును చూపవలేవు. అందు
వలన ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు సెకనుకు అంతర్జాతీయముగా
ఆమోదింపబడిన కంది నూతన నిర్వచనమును

ద్వారా ద్రవ్యరాశిని

(పతి
పాదించిరి, 'పంచాంగ కాలము (ఎఫి మెరిస్‌ మైము ప్రకా
రము 1900, జనవరి 0-12 గంటలతో అంతమగు సాయన

సంవత్సరమును కి 15,56.925.9747 సంఖ్యచే భాగింపగా
వచ్చిన భిన్నాంకమునకు “ఒక సెకను సమానము.” రెండు
వసంత విషువుల మధ్య గల కాలవ్యవధి యే సాయన సంవ
తృరము. పంచాంగ కాలము ఖగోళ యాంతిక శాస్త్ర
మున లెక్కలు కట్టుటకు వినియోగింపబడును. పాత నిర్వ
చనము [పకారము చెకనులో అన్యూనాతిరి క్షత ఒక కోటి
(207) లో 1 అంశమునకు తక్కువగా ఉండగా, నూతన
నిర్వచనము ప్రకారము అది శతకోటి (10°) లో కి అంశ
ములకు మించి ఉండదని అంచవా.

నెకను నిర్వచనమునకు ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు ఇంకను మెరు
గులు దిద్దుచున్నారు. పరమాణు అణు పౌనః పున్య (ప్రమాణ
ములు (వీటికే పరమాణు గడియారములు అని శేరు) ఆవిష్కు
రింప బడుటతో సెకనును థౌతికముగా సాధింవగల యూనిట్‌ గా
నిర్వచింపగల అవకాశము సన్నిహిత మైనది. ఇందుకు సీజియమ్‌
188 యొక్క పౌనఃపున్యము డ పరిశీలింపబడుచున్నది. ఇచట
బావ్యాకే(తముల వలన సంఊోభవము చెందని సీజియమ్‌ 1కికి
యొక్క &2ర్‌శ్రీ మౌలిక దశకు సంబంధించిన =4, M=0,
మరియు F=3్ర. M=౦0 అను అతి సూత్ము అవస్థల మధ్య సంభ
వించు (రూంకి ప్రమాణముగా వినియోగింపబడును, ఈ _కాంకి
పౌనః పున్యము విలువ 9 192 681 770 ఊౌార్‌ట్ట్‌లు అని నిశ్చ
యింపబడినది. ఇదియే సెకను కాగలదు.

సీజియమ్‌ 1కికి ఒకే సమ స్థానీయము కల మూలద్రవ్యము, 1ికి
న్యూక్సియాన్‌లతో కూడిన దాని శేం(ద్రకము ర్‌ ఎలక్ట్రాన్‌ లచే
పరివేష్టితమై ఉండును, వీటిలో $54 సంవృత కోశములలో ఉండును,
క5 వది యాజనీయశా ఎలక్ట్రాన్‌, ఇది సోడియమ్‌ పొటాసియమ్‌
వంటి జార ధాతువుల యోజనీయశా ఎలక్టానుల వలెనే గ్రవ
_రించును, పరిశీలింపబడిన అన్ని సమస్థానీయములలోను ఇచి గరిష్ష
విశ్వసనీయ ఫలితములను ఇచ్చినది. ఈ సీజియమ్‌ (ప్రమాణము
1011 లో 1 అంశమునకు లేదా 1,12 లో, 1 అంశమునకు
మించని అన్యూనాతిరి క్షత ఈయవచ్చునని భావింపబడుచున్నది,

ఆంపియర్‌ : (పస్తుతము అంతర్జాతీయముగా ఆమోదిత
మైన నిర్వచనము ప్రకారము అంతులేని పొడవు, ఉ&పే
వింవదగిన వలయాకార అడ్డుకోతయు కలిగి, నిర్వాత
(ప్రదేశమున ఒక మీటరు దూరమున ఉంచబడిన శెండు
సమానాంతర బుజు విద్యుద్వావాకములలో (పసరించుచు,
ఆ వావాళముల మధ్య మీటరు పొడవునకు 2౫ 107 న్యూట
నుల బలమును ఎల్ల ప్పుడు ఒకే రీతిని ఉత్చాదంచు విద్యు
త్ప వావాము “ఆంపియర్‌ ” అనబడును. అయిశే, ఆంపి
యర్‌ ను (పత్యత్షముగా సాధించుట, దాని నిర పేక మూల్య
మును కట్టుట కష్ట సాధ్యము. అందువలన విద్యుత్తు ప్రమాణ
పరికరములను విభాగించి, గురుతులు వేయుటకు ఓమ్‌
(విద్యున్ని రోధమునకు యూనిట్‌ ), వోల్లు (వెస్టన్‌ ఘట
సవాయముతో) అను రెండిటి తారతమ్యమును నిరూపించుట
యే తరుచుగా అనుసరింపబడును. ఇటుల శతైపారు వేయుట

434

వలన లభించు అన్యూనాతీరి క్షత దశ లక్షల వంతులలో
ఒకోటి రెండు వంతులు మాత్రమే తక్కు_వగ ఉండును.
తాప(క్రమము: ఇటీవల శక్తి శ్యాస్త్రమానము |పౌాతిపది
కగా సరిక్రొ త్తగా నిర్వచింపబడినది. ఇందుకు కెల్విన్‌ డిగీ
(£°) (పాథమిక యూనిట్‌గ తీసికొనబడి నీటి సందిగ్గ
బిందువు (క్రిగుణాంకము)* యొక్క తాప క్రమము విలువ

తులామానములు

నెంటి గేడ్‌ మానములోవలెనే నీటి క్వథనాంకము దాని
హిమాంకమునకు సరిగా నూరు డి(గీలు ఎగువన ఉండును,
అయిశే, శ_క్తిశాస్త్రమును అనుసరించిన ఈ తాషక్రమ
గణనములో ఆవశ్యక మగునంత అధికముగా అన్యూనాతి
రి క్తత లభింపదు. అంతర్జాతీయ ప్రాయోగిక తావ క్రమ
మానము అనబడు రెండవ మానము కూడ నిర్వచింపబడి

పది రెట్లు నూరు రెట్లు వెయ్యి శెట్టు
లోన జాగా eg
J కః x10 Po "x x10 Pa aS
(| డెళా లీటలుః TAY) హౌళ్టో లీటరు ~~; కిలో లీటరు \
i | డె మీటరు \ సాకే మీటరు | \ కిలో మీటరు |
EE (గ్రాము / \ హార్టో గ్రాము. \ కిలోగామ. |
# rd
ease
/ టరు \
| మీటరు |
NN
—
ఆనా ఆ ™—
(| ee 1 10 f[ *టి లీటరు x 10 మిలీ లీటగు గ
\ అ మీటరు Xx | సెంటీ మీటరు \ [ మిలీ మీటరు |
& ™ Fe \ నెంటీ (గాము / YY” \ మిల్లీ (గాయము
SL 7 \ /
— జో nT
పదవవంతు నూరవవ.తు వెయ్య వవంతు

కె గ్ల్యమునకు మెటిక్‌ యూనిట్‌ మీటర్‌, ద్రవ్య రాశికి మెటిక్‌ యూనిట్‌ = గ్రాము, ఆయతమునకు మె టిక్‌ యూనిట్‌ = లీటరు
ఆ ఖె'

278.16 అని నిర్ణయింప బడినది ఇది హిమాంకమునకు
0.0100°£ ఎగువన ఉండును, ఈ మానమునందు కూడ

శక ద్రవ్యము 5) తాపకమమువద్ద ఘన, (ద్రవ, వాయు దశల
లోను సమశాస్ళితిలో ఉండునో ఆ తాష్నక్రమమునకు దాని సందిగ్గ
బిందువు లేడా (్రిగుణాంక ము ((ట్రిపుల్‌ పాయింట్‌) అని పేరు.

నది. ఈ |[పాయోగిక ' మానము నిర్లీత పరిస్థితులలో
హిమాంకము, క్యథనాంకము వంటి స్థి రాంకముల ద్వారా
నిర్వచింపబడినది. అంతర్జాతీయ [ప్రాయోగిక తాప|కమ
మానము చాల ఉపయు క్ల మైనది; ఏలన, సాధారణ తాప
(కమముల పరిధిలో దానివలన 10 వేల వంతులలో ఒక

435

తులామానములు
వంతును గుర్తింపవచ్చును. అది శక్తి శాస్త్ర తాప క్రమ
మానమునకు చాల ఆసన్నముగ ఉండును; శెండిటి మధ్య
నుండు తేడాలు అనేక (పయోగములలో పట్టి -చుకొన
నక) రలేనివి, హినూంకమును 278.1కొన అని తీసికొని
కెల్విన్‌ డిగీ (ఓ) లలోను, హిమాంకమును 0౦ అని
తీసికొని గెల్సియస్‌ డిగీ (°౦) లలోను సై శెండు మాన
ములను వ్య క్షపరుప వచ్చును. తాషక్రమ విలువలను ఒక
మానము నుండి మరియొక మానమునకు మార్చుటకు
ఆ విలువలకు - 278.15 అను స్థిరాంకమును చేర్చవ లెను,

కాండిలా :ఒక సంపూర్ణ వికిరణ వస్తువు (కృష్ణవ స్తువు) ఒక
చదరపు నెంటిమీటరు తలము నుండి ప్లాటినమ్‌ ధాతువు
యొక్క. ఘనీభవన తాపక్రమము వద్ద సాధారణముగా
(పనరించు దీప్తి తీళ్సతలో 60 వ వంతు ఓక క్యాండెలా
అను నిర్వచనము నేడు అంతర్జాకీయముగా ఆమోదింప
బడినది. ఈ నిర్వచనమున సెంటిషిటరు యూనిట్‌ ను
వాడుట గమనింవదగినది. 5.1 యూనిట్‌ లు అమలులోనికి
వచ్చుటవలన ఈ నిర్యచనమును మార్చవలసి ఉండును,
అందుచేత 5.1 యూనిట్‌ మీటరును ఉపయోగించి ఇది
త్వరలోనే పునర్నిర్వచింవ బడవచ్చును. పరిళోధనాగార
ములకు, పరిశ్రమలకు, గృవాములకు అవసరపడు దీప్తి
పరిస్థితులను నిర్ణ యించుటలో క్యాండెలా ఒక ప్రథాన
యూనిట్‌ గ ఉపయోగపడును.

మెట్రిక్‌ పద్ధతికి చెందిన ఆరు మౌలిక యూనిట్‌ ల నిర్వ
చనములకు సంబంధించిన పై చర్చను బట్టి విజ్ఞానము
పురోగమించిన కొలది కొల, తులామానముల అనూ నాతి
రిక్షతను మెరుగు పరచుటకు నిర్విరామకృషి జరుగుచున్న
దని విశదము కాగలదు.

భారత దేశమున మీటరు”, “కిలో గాము” వంటి కొల
మానముల ఆది స్వరూవము (|పోటో మైపు)లను సంరకించి
భ|దపరచు తాధ్యత జాతీయ భౌతిక శాస్త్ర పరిశోధన

కేందము (నేషనల్‌ ఫిజికల్‌ లేబొరేటరీ) నందు వ్యస్త.

మెనది, అంతర్జాతీయ పద్దతి (సిస్టమ్‌ ఇంటర్నేషనల్‌
= జ > బు
ఎస్‌. ఐ.)కి సంబంధించిన (ప్రామాణిక నెకను, ఆంపియర్‌,
డిగీ సెల్సియస్‌ (సెంటీ గేడ్‌), క్యాండెలా వంటి మరొక
నాలుగు (ప్రాతిపదిక మానముల స్వరూపములను కూడ ఈ
నంస్థయే సంర శ&ంచుచుండును.
కొల, తులామానముల విషయమున దేశమునందలి
శాష్ష అవసరములకు మేర ఈ సంస్ల ఎప్పటికవ్పుడు
© ®
సలహా ఇచ్చుచుండును, బొంజాయిలోని ఛారత (పభుత్వ
టంకశాల [ప్రమాణ కొలతల నమూనాలను తయారుచేసి
రాష్ళములకు అందించుచుండును.

వైన చెప్పిన ఆరు యూనిట్‌ లు యావత్స పంచమున
మౌలిక యూనిట్‌ లుగ చెలామణి అగుచున్నవి. కొలమాన
ముల అంతర్జాకీయ సమితి సమావేశము పెక్కు. అను
బంధపు యూనిట్‌ లను, వ్యుత్పన్న యూనిట్‌ లను కూడ
నిర్ణ యించినది, మెెలిక, గాణ, అనుబంధ, వ్యుత్సన్న
యూనిట్‌ లు వాటి వాటి నంకేతములతో సవో పాఠకుల
సౌక ర్యార్గ ము పట్టిక రూపమున పొందుపరుపబడినవి,

మౌలిక ((పాథమిక) యూనిట్‌ లు

పొడవు.,.మీటరు మీ,..m
(ద్రవ్య రాళి,,.కిళో[గాము కం గా...Kg
కాలము,,, సెకను సె,,5
విద్యుత్‌ (ప్రవావా త్రీవ్రత...ఆంపియర్‌ A
శ క్తిశా(న్ర్రకావ|క్రమము...డి [గీ కెల్విన్‌ ok
దీప్తి తీక్షణత... క్యా౦డెలా cd
గుణిజములు, ఉపగుణిజములు :

101-— కా=da 10"1= డెనీ=d
10%= సా —=h 10-2 = నెంటి=౦

103—8లో=k 10-8 = మిల్లీ =m
108=మెగా=mMm 10-5=మై[కో=!

109=Am=g 10-9=నానో=n

10-12—పికో=p
10-15 _ ఇెమ్‌టో =
l01=eబ్లో=2

1012—”బరా=17T

అనుబంధక యూనిట్‌లు :

నమతల కోణము... రేడియన్‌ rad
ఘనతల కోణము,.. సైరేడియన్‌ sr
వ్యుత్సన్న యూనిట్‌లు :
వై_శాల్యము...చదరపు మీటరు,,.చ మీ. m2
ఆయతనము,,.ఘనమీటరు,..భఘ. మీ. ms

ఆవృత్తి, పౌనః పున్యము,., హౌర్‌ ట్స్‌ Hz
సాంద్రత ((దవ్య రాశి సాంద్రత) కిలో|గాము/ఘనమీటర్‌ కు

క్ర గ్రా/థ. మీ Kg|ms
వేగము...నెకనుకు మీటరు మీ/నె...M/s
కోణీయవేగము...నెకనుకు రేడియన్‌లు rad/s
త్వరణము , సెకను వర్గమునకు వేగము _ వేగము నెకను2/52
కోణీయ త్వరణము,., సెకను వర్గమునకు

కోణీయ వేగము rad/s2
బలము...న్యూ టన్‌ N, kg. mjs2
(పేషము,,,చ. మీ.కు న్యూటన్‌ N[m2
పని శ క్తి, ఉష్ణము (ఉష్ణరాళి)...కౌల్‌ Je N.m
విద్యుచ్చక్తి .. వాట్‌ Ww JE
విద్యు దాచేశము కూలూంబ్‌ C: As

436

విద్యు చ్చక్మ
శక వ్యత్యాసము |v VW/A
విద్యు చ్చాలక బలము
విద్యుత్‌ తే(తబలము...మీటరుకు వేల్లు V]|m
నిరోధము (బుజువిద్యుత్ప చావామునకు) ,,,ఓమ్‌ ౧ V/A
శకెపాసిశున్స్‌ ,..ఫారడ్‌ FA. s]v
అయస్కాంత ఫక్స్‌,..వెబర్‌ WbV.s
ఇండ శ్రెన్స్‌...హె*నీ H Vis/A
అయస్కాంత ఫక్‌్‌ సాం[దత wba
(అయస్కాంత అను గమనము) | ౌసొ |=
అయస్కాంత కే(తబలము...మీటరుకు

ఆంపియర్‌ Alm
అయస్కాంత చాలక బలము...ఆంపియరు A
లూమినస్‌ (దీప్తి) ఫ్లక్స్‌...లూ మెన్‌ Im cd.sr
లూమిననస్‌...చ. మీ.కు క్యాండెలా cd/m?
ది లక్స్‌ lx Im|ms

మాణేకార్‌,

తెర్మల్‌ విద్యుత్తు కేందములు : శారత దేశము
వంటి వ్యవసాయ |ప థానమగు దేశములో జలాధారము
లను ముఖ్యముగా వ్యవ సాయావసరముల కే ఉపయోగించు
కొనవలసి ఉన్నది. ఆ జలాధారముల నుండి జలవిద్యుత్తు
కూడ ఉత్పన్న మగుచున్న దనిన అది అవాంతర ఫలితము
మా(తమే! అందుకే ఈ దేశములో జలవిద్యుత్తును ఉపో
త్పన్నము (జై [పాడెక్ట్‌)అని అందురు. వేనవి నెలలలో జల
విద్యుత్తు ఉత్పాదన చాల తగ్గిపోవును. మామూలుగా ఇతర
మాసములలో ఉత్ప త్తి అగు జలవిద్యుత్తులో2£0%మా|త మే
వేసవిలో ఉ శ్చాదితమగును[ చూ. జలవిద్యుచ్భ కి -పు కిర్‌0.].
కాని, విద్యుత్తు వినియోగ దారులలో ఎవరును తమ అవసర
ములను ఈ ఉత్ప త్తిలోటునకు అనుగుణముగా తగ్గించుకొను
టకు ఇచ్చగింపరు గనుక, ఆ లోటును భ ర్టీచేయుటకు విద్యు
త్తును ఉశక్చాదించు మరొక ప్రక్రియను ఆశయించుట
ఈ దేశములో అవసరమగు చున్నది. ఆ మరొక |ష్రక్రి
యను అనుసరించి ఉక్సాదింపబడిన దే తెర్మల్‌ విద్యుచ్చక్తి '.
ఇది ఉప్ణతను ఆధారముగా గొని ఉత్ప త్తి చేయు విద్యుచ్చ క్రి.

అనుకూల న్థలము : తెర్మల్‌ విద్యుత్తు కేంద నిర్మాణ
మునకు అనుకూలమగు స్థలము సివిల్‌ ఇంజనీరింగు సలవో
చారుల సాయముతో నిర్హారణ చేయబడును. అనేక స్థల
ములను (ప్రత్య్వతముగ పరీకించి చూచి అన్నిటిలోను
ఎక్కువ సౌకర్యములు గల స్థలమును తుదకు నిర్ణయింతురు.
ఇంధనము అందుజాటులో ఉండుట, ఆ ఇంధనపు నాణ్యము,
ఖరీదు, విద్యుత్తు కేం దమునకు చానిని చేర వేయుటకు గల
రవాదారీ సౌకర్యములు మున్నగు అంశములను అతి
సూత్ముముగ పరిశీలించి, తాము చూచిన స్థలములు అన్నిటి
లోను మిక్కిలి అనుకూలమైన స్థలమును ఎన్నుకొందురు.

శతెర్మల్‌ విద్యుత్తు కేం[దములు

రెండు దశలలో-అనగా విద్యుత్తు శేం[ద నిర్మాణ
దశలోను, విద్యుచ్చృకి ఉశ్చాదన దశళలోను కూడ ఆ
స్థలమునకు రవాదారీ సౌకర్యము ఉండుట చాల అవస
రము. నిర్మాణ దశలో రోడ్డు సౌకర్యము అత్యవసరము.
రైలు మార్గమునకో, ఓడ రేవునకో చేరువగ ఉండినచో
మరింత మంచిది. ఆధునిక తెర్మల్‌ విద్యుత్తు శేం[దములో
మిక్కిలి పెద్దభాగమైన స్థిరకము( సేటార్‌ )ను నిర్మాణస్థలము
నకు చేర వేయుటకు గట్టి మెయిన్‌ రోడ్డు ఆ స్థలమునకు సమీప
మున ఉండవలెను, అశ్ల్లే 500 మెగావాట్ల సెట్ల వంటి జన
రేటర్‌ ట్రాన్స్‌ఫార్మొరులు కూడ తెర్మల్‌ విద్యుత్తు కేంద
నిర్మాణమున వాడుక చేయు సామ్మగిలో చాల బరువై న
భాగములు. వాటిని ఆ స్థలమునకు చేరవేయుటకు తగిన
రవాదారులు అవసరము.

స్థలములో మిట్ట పల్ల ములు ఎక్కువగ ఉన్నచో సివిల్‌
ఇంజనీరింగు ఖర్చులు ఎక్కువగును. స్థలము వరదలకు,
వెల్లువలకు గురి అగునంత పల్లముగ ఉన్నచో దానిని
మెరకచేయుటయో లేదా చుట్టును రక్షణగా ఒకక ట్ట నిర్మిం
చుటయో ఆవశ్యకము అగును. నేల స్వభావము కూడ
అనుకూలముగ ఉండవలెను. చాల పైననే నీరుపడు నేల
అయినచో పునాదులు నిర్శించునపుడు ఆ నీటిని తోడివేయు
టకు చాల ఖర్చగును,

ఆ యా (ప్రాంతములలో ముందు ముందు రాదగు విద్యు
చ్చి గిరాకీ ఎక్కువగ ఉండు అవకాశము, అన్యస్థల
సాపేకముగ తక్కువ ధరకు ఇంధనము లభించుట, చానిని
తక్కువ ఖర్చులో ఆ స్థలము వద్దకు చేర వేయుటకు వీలుండుట
ఈ లక్షణములు గల స్థలము శెర్మల్‌ విదుత్తుకేం[ద నిర్మాణ
మునకు అత్యు త్త మైన స్థలమని చెప్పవచ్చును.
_ ఇంధనము: నేలబొొగ్గు, నూనె, గాస్‌ అను మూడు
ఇంధనముల నుండి భారత దేశములో (ప్రధానముగ తెర్మల్‌
విద్యుచ్చక్తి ఉశ్చాదింపబడుచున్నది. బొగ్గు భారతదేశ
ములో పుమ్మ్కలముగ లభించును కనుక, (ప్రస్తుతము అన్ని
తెర్మల్‌ విద్యుత్తు శకేందములలోను నేలబొగ్గునే ఇంధన
ముగా వాడుచున్నారు. సాధారణముగ నుసి ఎక్కువగ
మిగులు నాసిరకపు నేలబొొగ్గును ఈ విద్యు త్తు కేం దములలో
వాడుచున్నారు. మేలిరకపు నేలబొగ్గును బట్టల మిల్లులకు,
ఉక్కు, ఎరువుల ఫ్యాక్టరీలకు సరఫరా చేయుచున్నారు.

నూనె థారతదేశములో ఎక్కువ పరిమాణములో
లభ్యముకాకుండుటచే ఇంధనముగా దాని వాడుక పరిమిత
మైనది, అయినను ఎక్కడికిపడి తే అక్కడికి కొనిపోవీలయిన
ప్యా కేజ్‌ నెట్లలో మతము నూనేనే ఇంధనముగా
వాడుట కద్దు.

437

తెర్మల్‌ విద్యుత్తు కేం[దములు

రహదారులు: సాధారముగ ఇంధనమును చైలుమార్గ
ముననో, నౌకా మార్గముననో విద్యుత్తు కేం[దము వద్దకు
చేర వేయుదురు. ఈ పనికి రై_లుమార్గమే భారత దేశములో
విరివిగ వాడబడుచున్నది. నేలబొొగ్గు రవాణాలో శైల్వే
సౌకర్యములను వీలయినంత ఎక్కువగా ఈ విద్యుచ్చక్తి
పరిశ్రమ వినియోగించుకొనుచు, తన విద్యుదుత్చాదన
ఖర్చులను సాధ్యమైనంత వరకు తగ్గించుకొనుచున్నది. పెద్ద
సెద్ద వాగన్‌లతో కూడిన ఒక గూడ్సుబండి అంతయు
పూర్తిగ చేలబొగ్గు గనులనుండి నేరుగా విద్యు కేేం[దము
వద్దకే నేలబొొగ్గును శేరవేయును. దీనివలన దారిలో ఆ
నేలబొగ్గును గూర్చి జాగత్త .తీసికొనవలసిన ఆవశ్యకము
లేకుండపోవును.

నీటి వనతి: తెర్మల్‌ విద్యు త్తు శేం[ద నిర్మాణమునకు
ఉచితమగు స్థలమును ని రయించుటలో ముఖ్యముగ ఆలో
చింపవలసిన అంశము మరొకటి కలదు. వేడెక్కిన యంత
భాగములను ఎప్పటి కప్పుడు చల్లార్చుచుండుటకు నిరం
తరా వృత్తిలో పారుచుండు జలము అవసరము. అందుచేత

బంకరు
డియశేటర్‌
నియం(తణమందిర ము

alti ah
జన కేటరు Us

(ట్రాన్స్‌ఫార్మరు

స్విచ్చీగేర్‌ లు

చిత్రము - 1: 60 మెగా వాట్ల యంత ములు,

తగినంత పరిమాణములో జలము అందుచాటులో ఉండు
స్థలముచనే ఎంచుకొనవలని ఉన్నది. 200 మెగావాట్ల నెట్టు
అయిదు నెలకొల్పబడిన విద్యుత్తు కేందములో శీతలీకరణ
మునకు గంటకు 12,80,00,000 లీటర్ల నీరు కావలెను.
అనగా సాధారణ విద్యుత్తు అవసరముల( లేస్‌ లోడ్‌ ) లో
కేందము విద్యుచ్చ కిని ఉశ్చాదించుచున్న ప్పుడు దినము
నకు 2,95,00,00,000 లీటర్ల నీరు సాం దీకారకముల
మీదుగా [ప్రవహించుచుండవ లెనన్న మాట. అందుచేత-
తెర్మల్‌ విదు, త్తు కేంద నిర్మాణమునకు ఎంచుకొనిన స్థలము
నకు సమీపముగ దినమునకు అంతనీటిని సరఫరా చేయగల
నీటివనరు, వేడెక్కిన ఆ నీటిని పారించుటకు వీలయిన పెద్ద

ug Ea

P,.F మిల్లు FD పం౦కా

కుంట ఉండవలెను. నీరు పరిమితి పరిమాణములో మాత్రమే
అందుచాటులో ఉన్న సందర్భమున వేడెక్కిన నీటిని ఎప్పటి
కప్పుడు చల్లార్చుచు తిరిగి ఆ నీటినే మరల |ప్రవహింవ
జేయుటకు వీలుగా '“చలువమందిరములు” నిర్మించుకొన
వలసి ఉండును. ఆధునికమగు 100 మెగావాట్ల విద్యు త్తు
కేం దమునకుపతిదిన ముఓర్‌,00,000 లీటర్ల (కొ_త్తనీరు కూడ
అవసరమగును.అందుచేత తగినంతగా నీటిసదుపాయముగల
(ప్రాంతముననే శతెర్మల్‌ విద్యు క్కేందమునిర్శ్మించుటమంచిది.

ప్రధానలైన పవర్‌ హౌస్‌: విద్యుత్తు కేం[దములోని
(ప్రధాన భవనములో టర్భయిను చక్రముల అర, ఇంధనపు
అర, నిర్వాయు కరణపు అర, చూర్తీ కరణపు అర, కాగు
అర చితము1-లో చూపిన (ప్రకారము అవ కేపకములు,
పొగ గొట్టములు ఉండును. ఇటువంటి యూనిట్లు అనే
కము ఉండు పెద్ద శేందమును నిర్మించుటకు పథకము
తయారు చేయవలసి వచ్చినపుడు ఒక రకపు అరలన్నియు
ఒకే చోట ఉండునట్లు భవన నిర్మాణ [ప్రణాళిక రూపొం
దించుట తప్పనిసరి అగును

పొయ్యి
ఎక న మెజర్‌
గాలిశాపక ము

అవకి పము

iil

బాయిలర్‌ లు గల శతెర్యల్‌ విద్యుత్తు కేంద్రము

టర్భయిన్‌ చక్రములతోటి ఉత్పాదకములను అన్నిటిని
(టర్భోజనశేటర్‌ ) నిలువుగా అమర్భవలెనా, ఆడ్డముగా
అమర్చవ లెనా అను అంశమును నిర్ణ యించుకొనిన పిమ్మ
టనే టరృయిను చక్రములను ఉంచు నిర్మాణపు మొ త్తపు
పరిమాణములను నిర్థారణ చేయుట సాధ్యమగును. ఆ ఉత్నా
దకములను అడ్డముగా అమర్చుటకు నిర్భయించినచో టర్భ
యిను చక్రములు, నిర్మాణపు వెడలు ఆ ఉశత్చాదకముల
(ణి నిడివిని బట్టి , ఆవ రకము (రోటార్‌ )తిరుగుటకు అవ
సరమైన అదనపు స్థలములను బట్టి నిర్లీ తమగును.

బాయిలర్‌ ఆర: అంత సృంబంధములు అత్యు తమముగ
ఉండునట్టు బాయిలర్‌ అరను నిర్మించు (పణాళికలు వేర్వేరు

438

విద్యుత్తు కేదములకు వేర్వేరు విధముగ ఉండును. కంపన
మును పరివారించుటకు పునాది మట్టము వద్ద బలవంత
ముగ గాలిని ఆకర్షించు ఫాన్‌ లు నెలకొల్పు పద్ధతి వైపు
నకే సాధ్యమైనంతవరకు ఎక్కువ మొగ్గు చూపుదురు.
కాగు అర పునాదియు టర్భయిను చక్రముల అర
పునాదియు ఒకే మట్టములో ఉండునట్లు చూచుదురు. అశ్లే
ఇంధనపు అర పునాడయు, నియం[తణ అర వునాదియు
ఒకే మట్ట ములో ఉండునట్లు చేయుదురు.

ఇఅంధనపు అర: తెర్మల్‌ విద్యుతు కేం దములలో చాల
వాటిలో 24 గంటల పాటు లేదా ఇంకను ఎక్కు వ కాలము
నిరంతరాయముగ గరిష్ట (పమాణములో శకేం[దమునకు
ఆవిరి సమకూర్పగల శ క్రి మంత మైన ఇంధనపు ఆరలు
ఉండును,

తెర్మల్‌ విత్యుత్తు శకేం[దములు

విద్యుదుత్చాదన |ప|క్రియను సూత్ముములో వివరింపవలె.
నన్న మొత్తము యంత నిర్యాణము నంతటిని ఈ (కింది
నాలుగు (పధాన ఆవృత్తులుగా విభజించుట మంచిది,
1. ఇంధనము - బూడిద ఆవృ త్తి; లి గాలి - వాయ్ముదవ్య
ఆవృ శ్రి; లి. నీరు-ఆవిరి ఆవృ త్తి; 4. శీత వీకరణ జల ఆవృ త్తి,
మొదట నేల కొగ్గు రైలు మార్గమున బొగ్గు దొడ్డి లోనికి
వచ్చును. బెల్లు అందింపు వగ్ధతి వంటి అందింపు (ప్రక్రియ
ద్వారా ఆ బొగ్గు కొలుములకు ఆంద చేయబడును, బొగ్గు
కాలి, బాయిలర్‌ అర వెనుకభాగమున (పోగువడు బూడి
దను “బూడిద చేరవేత సాధనముల' చ్వారా ఎప్పటికప్పుడు
“బూడిద దొడి” లోనికి చేర వేయుచుందురు. గాలి పీల్పుడు
ఫంకా” చాడా వాతావరణము నుండి గాలిని ఆకర్షించి

వాయు పూర్వ తాపకము ద్వారా ఆ గాలిని కొలుముల

చిత్రము - 2. శతెర్ళల్‌ విద్యుత్తు శేంద్రపు రేఖా స్వరూపమును తెలుపు చిత్రము,
1, ఆదానపు వంపు; 2 పంకా; కి. నేలబొొగ్గు; 4, పొడుముచేయు మర; 5. బాయిలర్‌; 8. కండెన్సర్‌ ; 7. టర్భయిన్‌; ర. అవి
ప్రము; 9, ఆల్టర్నేటర్‌ ; 10, నీటిపంపు; 11. బూడిద; 12, ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ ; 18, చలువగోపురము; 14, చిమ్నీ; 165, ద్రసార స్తంభము,

చూర్భీకరణపు అర: తరచు ముఖ్యముగా
యూనిట్ల విషయములో చూర్దీ కరణపు అరకు దాని నిర్వ
వాణతో సహో చాలినంత స్థలమును మొదట నిర్ణయించు
కొని పిమ్మట తదనుగుణముగ చాయిలర్‌ ల స్థాయిని నిర
యింతురు.

ఆవిరి యంత్రము నిర్వర్తించు పని: తెర్మల్‌ విద్యు త్తు
శేందములో బాయిలర్‌ అరలో ఆవిరి మొదట ఉశ్చాదిత
మగును. [ప్రథాన చాలకము (త్రైమ్‌ మువర్‌ ) లో అది
'వ్యాకోచము పొందును. సాం|దీ కారకము (కండెన్సర్‌ ) లో
తిరిగి సంకోచము పొంది నీరుగా మారును. ఆ నీటిని
శాయిలర్‌ లోనికి మరల పారునట్టు చేయుదురు,

వెద
0

లోనికి పంపుదురు. వేడెక్కిన ఇంధన వాయువులు ఆ వాయు
పూర్వ తాపకము ద్వారానే చిమ్నీ గొట్టములోనికి పోవు
చుండును గాన, అచ్చట ఈగాలి వేడి చేయబడి, కొలుముల
లోనికి పోవును. ఇంధన వాయువులు జచాయిలర్‌ నాళము
లలోనుండి, తరువాత కొలుములలోని అతిత ప్ప (సూపర్‌
హీట్‌ ) నాళములలోనుండి, పిమ్మట ధూళిని వేరు చేయు
అవకి ప్పకములో నుండి, చిట్ట చివరకు వాయు పూర్వ తావ
కములోనుండి (పనరించును. ఈ ప్రక్రియలో అవి పూర్తిగ
వారించిపోయి వాతావరణమును కలుషితము చేయవు.
“'నీరు-ఆవిరి ఆవృ త్తిలో సాందీకారకములో సంకోచము
పొంది బయటకు వచ్చు పదార్థము మొదట “సంవ తేంధన

439

తెర్మల్‌ విద్యుత్తు కేందములు
జల తాపకముిలో వేడి చేయబడును, టర్భయిను చ|కము
లోని కనిష్ట (పేషణ బిందువు వద్ద నుండి ఆకర్షించిన ఆవి
రితో అక్కడ అది వేడి శేయబడును. పిమ్మట అది నిర్వాయు
కరణపు అరా ద్వారాను, మరి కొన్ని జల తాపకముల
ద్వారాను పోయి, చివరకు “పొదుపు అర (ఎకనమైజర్‌ )'
ద్వారా బాయిలర్‌ లోనికి చేరును.

నిరంతరము శీతలీకరణ జలము అందుచుండుట వలన
సాం|దడీ కారకములో (వేషము తక్కువ స్థాయిలో నిలచి
ఉండును. నది, సరన్సు, సము[దము వంటి సహజమగు నీటి
వనరుల నుండి జలమును (గహించుట జరుగవచ్చును
లేదా వేడెక్కిన జలమును చల్లార్చి తిరిగి దానినే పారించుట
యైనను జరుగవచ్చును. ఈ రెండవ పక్షములో తుషార
సరస్సు చ్వారా గాని, చలువమందిరము ద్వారా గాని
ఆ వనిని సాధింపవచ్చును.

సహాయక స్విచ్చీ గేర్‌ : వోల్డేజి ఎక్కువగా ఉన్న సవో

కన్వీచ్చీ ర్‌ ఉండవలసిన (పదేశము బాయిలర్‌, ఇంధన
చూర్ణీ కరణయం|తములు, గాలి (తోపుడు, గాలి పీల్చుడు
పం కాలు మొదలై న బరువై న విద్యుద్భారము లు గల ఛాగ
ములు ఉండు తావులనుబట్టి కొంతవరకు నిర్భ యింపబడును,

బూడిద వినియోగ విభాగము: బూడిద, ధూళి గోతుల
ఉనికినిబట్టియు, పైప్‌ లైన నిడివి, మురికి కాలువల నిడివి
సాధ్యమైనంత తక్కువగ ఉండునట్లును ఈ విభాగమును
నిర్భింప వలెను, వినియోగము రోడ్డు మార్గమున జరిగాడి
పకమున బూడిదను కొనిపోవు లారీలు విద్యుత్తు కేం[దము
నకు జరుగు ఇతర విధములై న రాకపోకలకు అడ్డురాని విధ
ముగాబూడిదగోతులను, రోడ్ల వ్యవస్థనురూపొందింపవ లెను,

నేల బొగ్గు సరఫరా విభాగము: నేల బొగ్గు దిగుమతి
అగు శావునకును, టిప్ప రొలుగాని, వోపర్‌లు గాని, జెట్టీలు
గాని జచాయిలర్‌ అరకును మధ్యనుండు దూరము ఈ
విభాగమునకు మిక్కి_లి (పథాన మైన అంశము. ఆ దూరము
ఎంత తక్కు.వగ ఉన్న అంత మంచిది,

ఆనుషంగిక భవనములు : ఆఫీను భవనము, కాంటీన్‌,
వర్‌,_పావ్‌లు, స్టోరులు [ప్రథాన విద్యుత్తు కేంద భవన
ములో గాక వేరొక భవనములో నెలకొల్పుట నేడు సాధా
రణముగ జరుగుచున్నది, స్టోరులు, వర్‌్క_షూపు (దక్కు
(పక్కగా ఉండుటయు అవి [పథాన విద్యుత్తు కేంద
భవనమునకు సాధ్య మెనంతవరకు అందుజాటులో ఉండు
టయు అవసరము. ఆఫీను భవనము (ప్రథాన విద్యుత్తు
కేందమునకు [పక్కగా శేం[ద్రమునకు వచ్చు [పధానమైన
రవాదారి మీద ఉండుట ఉప యోగకరము; భవన వాను
దృష్ట్యా అభిలషణీయము. డ్‌

యునైటెడ్‌ ఫ్రైట్స్‌లో తెర్మల్‌ విద్యుత్తు : ఆవిరితో
విద్యుచ్చ కిని ఉశ్చాదించు మిక్కిలి పెద్ద కేందములు
యునై బడ్‌ నైేట్స్‌లో గలవు. 1968 పూర్వార్థములో
650 మెగావాట్ల (ాస్‌ కాంపౌండ్‌ చతుః (వవావా
యంతములు శకెండు బన్నెసీ లోయ [పణాళికకు సంబం
ధించిన * పారడై జ్‌ ప్లాంట్‌” వద్ద వాణిజ్య పద్ధతిపై నెల
కొల్ప బడినవి, ఆనాడు అవే ప్రపంచములోని కెల్ప అత్య
ధిక శక్తిగల ఆవిరి టర్భయిను విద్యుదుచ్బాదక యంత
ములు. 1965 లో 900 మెగావాట్ల (కాస్‌ కాంపౌండ్‌
చతుః (ప్రవావా యంత మొకటి బన్నెసీ లోయ [పణాళిక
లోని బౌల్‌ ప్లాంట్‌ వద్ద నెలకొల్చ్పబడినది, ఇంచుమించు
అటువంటిదే 1180 మెగావాట్ల యం(తాగార మొకటి
(వస్తుతము బన్నెసీ లోయ (పణాళికలో నిర్మింపబడు
చున్నది. 1966లో యంత భాగములను ఓడలపై చేర
వేయుటకును, 1968 నుండి విద్యుచ్చక్తి ఉత్పాదన (ప్రారం
భింప కేయుటకును నిర్భయమైనది, టర్భయిను ఉశ్చాద
కములలో అత్యధికోత్స్ప తిని - అనగా 1000 మెగావాట్ల
విద్యుచ్చ కిని - ఆక్లి పాల్భర్‌ సాధించినది [చూ. ఇున్నగనీ
లోయ అభివృద్ధి (పణాళిక-పు. $75].

సోవియట్‌ రష్యాలో తెర్మల్‌ విద్యుచ్చక్తి : సోవియట్‌
రష్యాలో ఉత్పత్తి అగుచున్న మొత్తము విద్యుచ్భ కిలో
80% తెర్భల్‌ విద్యుచ్చ్ళకి 1928కు పూర్వము సోవియట్‌
రష్యూ శతెర్మల్‌ విద్యుక్కేం[దముల లోని యం|త్రముల
శేటింగు 18-16 వాతావరణపు ఆవిరి (_(పేషములకును,
825°C _ 850°C తాప క్రమమునకును మ్మాతమే అను
కూలముగ ఉండెడివి. అటువంటిది ఇప్పుడు 180 - 170
వాతావరణ |పేషములకును, 565° అత్యధిక తాప క్రమ
మునకును అనుకూలమైన ద్ద పెద్ద యూనిట్లు అనేకము
నెలకొల్చ్పబడినవి. 100; 150; 200 మెగావాట్ల శేటింగుల
టర్భయిను యూనిట్లను ద్రస్తుతము నిర్శించుచున్నారు. 800
మెగావాట్ల శక్తిగల బాయిలర్‌, టర్భయిను యూనిట్ల లో
240 వాతావరణ |పేషములకును, 560°C) 565°C తావ
(క్రమములును అనుసంధింప గల ఆవిరి ఉక్చాదకములు,
టర్భయినులు నేడు ఉత్ప త్తి చేయబడుచున్నవి. 500 మెగా
వాట్లు మొదలు 800 మెగావాట్ల శక్తిగల మేలిరకపు
టర్భయిను ఉత్పాదక యం[తముల నిర్యాణమున కై కృషి
ఆరంభ మైనది. 600, 1200, 2400 మెగావాట్ల శ క్రిగల
విద్యు త్తుకేందములకు నమూనాలను |ప్రమాణీకరించుట
జరిగినది.

ఉజ్బెక్‌ రిపల్లిక్‌లోని జెగావడ్‌లో 45 లతల కి, వా.
శ క్రిగల మిక్కిలి పెద్ద విద్యుత్తు కేం దము నెలకొల్బ బడ

440

నున్నది. ఈ కేం దములో 500 మెగావాట్ల యంత్రము
లను నెలకొల్పుదురు. 1969 లో మొదటి యూనిట్‌ పని
(పారంభింపనున్నది,

సోవియట్‌ రష్యాలోని మరొక పెద్ద తెర్మల్‌ విద్యుత్తు
కేం[దము కోనాకోవాలో కలదు. ఇది ఓల్లా నదిమీద
మాస్కోనుండి లెనిన్‌ గాడ్‌ కు పోవు (త్రోవలో మాస్కోకు
150 8. మీ. దూరమున కలదు, గత అనుభవము ఆధార
మున రూపొందింపబడిన ఈ నమూనా 2,400 మెగావాట్ల
యం తమునకు అత్యు త్తమ మైన నమూనాగా థావింపబడు
చున్నది. ఈ శకేందములో లి00 మెగావాట్ల శక్తిగల ఎని
మిది యం[తములను నెలకొల్పనున్నారు.

కొన్ని తెర్మల్‌ విద్యుత్తు కేం దముల నాల వివరములు -

భారతదేశము
విదు౧తు కేం|దము
వసం. రాక్ష = "°U క
© వరు —_
1, ఆం(ధ[పదేళ్‌ నెల్లూరు 80,000 క. వా.
రామగుండము 12,5600 8. చా.
(8 యూనిట్లు)
62,500 క. చా.
(1 యూనిట్‌)
66,600 క. చా.
(8 యూనిట్లు-నేజి-11)
౧ (1)
క్రొత్తగూడెము 60,000 కి. చా.
(4 యూనిట్లు)
శి, వీవోరు పషటతు 50,000 క. వా
(4 యూనిట్లు)
1,00,000 8. చా.
(2 యూనిట్లు)
శీ. గుజరాత్‌ ధువరన్‌ 62,500 క. చా.
(4 యూనిట్లు - సేజి-1)
1,40,000 క. చా.
(2 యూనిటు-సేజి-11)
4, మడాను ఎన్నూరు 1,00,000 క. చా.
(8 యూనిట్లు)
నె వేలీ 50,000 8. చా.
(5 యూనిట్లు-స్టేజి-1)
ర. మవోరాష్ట్ర) భూసనవాల్‌ 62,500 క వా.
(1 యూనిట్‌)
పరాస్‌ 62,50౧0 క. వా.
(1 యూనిట్‌)
6, ఒరిస్సా టాల్చర్‌ 62,500 క. వా.
(4 యూనిట్సు

XI—56

శెర్ళో అయానిక్‌ వాలు
వ్‌

7, వ, బెంగాల్‌ బందల్‌ 82,500 క. వా.

(4 యూనిట్లు)
80,000 8. వా.

(౭ యూనిట్లు)
75,000 క. చా.

(౭ యూనిట్లు)
75000 8, వా:

(1 యూనిట్‌)
1,60,000 8. చా.

(1 యూనిట్‌)
50,000 క. వా.

(8 యూనిట్లు)
75,000 8. వా.

(1 యూనిట్‌)
1,40,000 8. వా.

(8 యూనిట్లు)

దురాహూర్‌

on

బోశకారో

చం(ద్రపురీ

నుబహ్మణ్యం
తెర్కో ఆయానిక్‌ వాలు తెర్ళో అయానిక్‌ వాల్వు
అనగా ఏమి? సాధారణ వ్యవవోరములో కవాటము
(వాల్వు) అన అందరికిని తెలిసినదియే. నీరు, నూనె, గాలి
మొదలై న వాటి ద్రవావామును నియం|తించునది
కవాటము. దీనిని ఇంగ్లీషులో “వాల్వు' అని అందురు, ఈ
వాల్వులు అన్నిటికి సామాన్య మౌలిక ధర్మము ఒకటి
కలదు. అవి [దవ్యములను ఒకే దిళగ పోనిచ్చి విరుద్ధ
దిశలో (పవావామును (మూసికొనిపోవుట వలన) నిరో
ధించును, ఇశ్లే శేడియో తెర్మో అయానిక్‌ చాల్వులు
ఎలక్ట్రాన్‌ (పవావామును ఒకే దిశలో పోనిచ్చును; విరుద్ధ
దిశలో ఆపి వేయును,
రేడియో వాల్వు రకములు: 1 డయోడ్‌; 2, ట్రయోడ్‌,
శి, బటోడ్‌; 4. వెంటోడ్‌. మిగిలిన రకములు -
1, హెక్సోడ్‌; ౬ హౌబ్టోడ్‌; iii. ఆక్టోడ్‌; ౪ డుయో-
డయోడ్‌ |టయోడ్‌; ౪, శకేతోడ్‌ కిరణ నాళము;
౪. మాయా నే(తము.
వాల్వ్యుల స్వరూపము: శేడియో వాల్వులు గాజుతో
గాని, ఉక్కుతో గాని చేయబడిన గొట్టములు. వీటి లోపల
కావలసిన ఎలక్ట్రో డలు (ధాతు థాగములు) తగు రీతిని
అమర్చబడి ఉండును. మూసివేయుటకు ముందు వాటి
నుండి గాలిని కీసివేయుదురు, లోవల ఉన్న ఎలక్ట్రోడ్‌ లను
అంటి పెట్టుకొని ఉన్న తీగెలు ఒక ధాతు లేదా బేక్‌ లైట్‌
పీఠములోనికి (ప్రవేశ పెట్టబడును, ఈ తీగెల కొనలు ఒక
నిర్షివ్హ క్రమములో వేరు వేరు పిన్నులకు టంకముతో అతి
కించుదురు. చాల్వుల పీఠమందు ఈ పిన్నుల ఏర్పాటు

441

———

తెర్ళ్మో అయానిక్‌ వాల్వు

వేరు వేరు దేశములయందు - ముఖ్యముగా యునై అడ్‌
స్టేట్స్‌, (బ్రిటన్‌, యూరప్‌ ఖండములందు - (వపమాణీకృత
మైనది [చూ, చిత్రము-1]:

ఫిలమెంటు
ఏనోడ్‌ ఫలకము

ఫిలమెంటు

పనోడ్‌ ఆధారము

వాల్వు [డింది భాగము

చితము-!
వాల్వుల స్వరూపము

వైన వివరించిన వివిధములగు వాల్వురకముల జాబితా
లోని వీటి నామములకు చివరను “ఓడ్‌” అను అంత్య
ప్రత్యయము కలదు, ఈ వాల్వు ఆవరణ లోపల ఉన్న
(ళ్యేక భాగముల సంఖ్యను ఈ (ప్రత్యయము తెలియ
జేయును. ఈ వేరు వేరు వాల్వుల పనులు వాటియందు
అమర్చబడిన ఎలక్షోడ్‌ సంఖ్యనుబట్టి మారుచుండును.

ey బ
వీటిలో (టయోడ్‌, వెంటోడ్‌లు మిక్కిలి (ప్రధానములు;
దతములై నవియును అయి ఉన్నవి.

దాని నిర్మాణము, విద్యు త్తు వలయములందు దాని
సానమును వటి శతెర్ఫో అయానిక్‌ వాల్వు 1. డిఇక్షర్‌;
(౧) ల జ
బి. శెక్టిఫయర్‌; 8, ఆంప్లి ఫయర్‌; 4, ఆసిలేటరు వంటి
సాధనములుగ పని చేయును.

(దవ్య రచన: (ద్రవ్యము పరమాణువుల చేర్పు. ధాతు
వులు (ద్రవ్యవిశేషములు, వీటి పరమాణువులందు ఒక ధన
విద్యు దావిష్ట కేం[దకము చుటు ఎలశ్ల్షాన్‌ లు |పాకారములు

ప్రి gp po!
కోట్టి తిరుగుచుండును. అన్నిటికన్న బయట ఉన్న (ప్రాకార
మందలి ఎలక్ట్రాన్‌ లు ధఛాతువుయొక్క_ విద్యుద్వవాన కార్య
మును నిర్వహించును, భౌతికశ్యాస్త్ర మర్యాదను పాటించి,

ఈ ఎలక్ట్రాన్‌ లను అయన్‌లు అనుట కూడ పరిపాటి

చూ, భౌతిక, రాశాయనిక శాస్త్రము పు. 228].
తెర్మో ఆయానిక్‌ ఫలితము: వేడెక్కించుట వలన ధాతు

వులలోని వరమాణువులు కలత చెందును. వేడి ఒక తాప

డయోడ్‌

ఏనోడ్‌ మిల్లీ అమ్మీటరు
ఎలక్టాన్‌ ప్రవావాము

చెద్దచ్యాటరీ 60౧-150 వే, చిన్నజ్యాటరీ 2-6 వే
చితము-2: శిరో అయానిక్‌ (ప్రసారము

క్రమమితిని అందుకొనినపుడు, ధాతు పరమాణువులందలి
ఎలక్ట్రాన్‌ లు జనక పరమాణువులను వదలి బయటకు (పన
రించును. ఈ పని తాప కారణమున జరుగును కనుక,
దీనికి “తెర్ళో అయానిక్‌ ప్రసారము” అని పేరు, [చూ.
చితము-2].

ఒక విద్యు ద్వాహకమునుండి ధారాళముగ తెరియా
నులు (ప్రనరించవలెననిన దానిని ఉన్నత తావ(క్రమమునకు
వేడిచేయవ లెను, టంగ్‌స్టన్‌ ధాతువు 800౮ తాపకమ
మును అందుకొనినగాని కరగదు (రాగి 1000°C వద్ద కర
గును). అందుల కే వాల్వులందు, విద్యు ద్దిపములందు టంగ్‌
స్టన్‌ తీగను విద్యుద్వావాకముగ వాడుదురు,

అపురూప మృత్తులు అని చేరుగల బేరియమ్‌, నాన్ని
యమ్‌, కాల్సియమ్‌ వంటి ధాతువుల ఆకై డ్‌లను విద్యు
చద్వావాకముపై న పూతగా పూసిన ఎడల ఎలక్ట్రాన్‌ (పసర
ణము సంభవించుటకు అత్యధిక తాపషక్రమము అనవసరము.
అనగా తగ్గి ఉన్న తాప|కమమునందే తెర్మో అయానిక్‌ ఫలి
తము గోచరించును. విద్యుద్వావాకమును పట్టణ సరఫరా,
బ్యాటరి వంటి విద్యుత్తు సరఫరాకు కలిపి, కావలసిన
తావ క్రమమునకు వేడెక్కింతురు.

వేడెక్కించు రీతులు : వాల్వులోని తీగలను విద్యు త్తు
సహాయమున రెండు విధముల వేడెక్కింతురుః 1 (పత్యజు
తాపనము; 2, అ(పత్యకు తాపనము. మొదటి విధాన
మందు విద్యు త్తు వావాకమునుండి ఎలశ్టానులు (ద్రశ్యకముగ
బయలు వెడలును; శెండవ 'విధానమున విద్యుత్తు 'వావా
కము చుట్టు ఉన్నత తెర్ళో అయానిక్‌ [ప్రనరణ సామర్థ రము

442

గల ఒక శేకు గొట్టపు తొడుగు ఉండును, ఈ తొడుగు
దానిలో ఒదిగి ఉన్న త ప్త విద్యుత్తు వావాకమునుండి |పసా
రితమైన వేడిని (గహించును. ఈ తొడుగు నుండి ఎల క్ర్రై
నులు బయటకు[పసరించును. దీనికే “అ(పత్యకు తాపనముి”
అని వేరు.

తెర్మోఅయానిక్‌ వాల్వు-అది పనిచేయు రీతి: కేడియోా
(గవాణ, |[పసారములందు శెర్ళో అయానిక్‌ వాల్వు
యొక్క. భిన్న [పవృత్తులు,దాని సర్వతో ముఖసామర్థ రము
సుబోధమగునట్టు ఈ వ్యానమున చర్చించబడును.

అది ఎట్టు పనిచేయునో, ఏ ప యోజనమునకు ఏ వాల్వును
ఎన్నుకొనవలెనో అను విషయముల అనుశ్రీలనకు వాల్వు
యొక్క. విశిష్ట లక్షణములను అరయుట మొదటి మెట్టు,
'వాల్వుల విశిష్ట లకణములు [కింది రకముల సంబంధ సూచక
రేఖాచి తముల (గాఫుల) రూపమున మనకు అందు
బాటులో ఉన్నవి: 1. ధనా(గ విద్యుత్తు (వవావాము, దాని
వోల్డే జి(డయోడ్‌ లక్కు; 2 ధనా(గ విద్యు తు (వవావాము,
ua బయనస్‌ వోల్డే జి ((టయోడ్‌ లకు); లి. ధనా(గ
విద్యుత్తు (పవావాము uu బయనస్‌ తో ఎట్లు మారును
(|టయోకడ్‌ లకు); 4. స్క్రీన్‌ (గ్రిడ్‌ విద్యుత్తు (ప్రవావాము
(బటోడ్‌లకు).

నిర్మాణము : స్వల్ప విద్యుత్తు (పవావాములను లక్షల
కొద్ది రెట్లు అధికీకరించు సొమర్గ రము వాల్వునకు కలదు.
సాధారణ తంతి విద్యుత్తు దీపము నుండి వాల్వు జనించి
నది. ఈ దీపమందు తంతిలో ఉండు పరమాణువులు
వేడికి కలతనొంది, తీగెనుండి పైకిరేగి మరల తంతిమీద
పడును. దీపగోళమందు తీగాకు కొంచెము ఎడముగ
ధాతు ఫలకమును ఒకదానిని స్థాపించి, అది ధన విద్యు
చావిష్ట మగునట్లు తీ7కు, ఫలకమునకు మధ్యన ఒక
బ్యాటరీ అమర్చినచో ఫలకము ఎల క్రాన్‌ లను ఆకర్ది ంచును,
తీగానుండి ఎలక్ట్రాన్‌ లు పైకి పోవుచున్నకొద్దీ, చ్యాటరీ
ఆ తీ7ెను ఎలక్ట్రాన్‌ లతో నింపుచుండును. అందువలన
గోళాంతరమందున్న నిర్వాత ప్రదేశము ద్వారా బుణా
విష్ణ తంతినుండి ధనావిష్ట ఫలకమునకు, తరువాత జ్యాటరీ
చ్వారా తిరిగి తంతికి విద్యుత్తు ప్రవావా వ్యవస్థ ఒకటి
స్థాపింపబడును. తంతి, ఫలకము అను రెండు ఎలక్ట్రో
డ్‌లు గల వాల్వు ఒక వై పునశే పోవుటకు వీలుగల బాట
వలె ఆచరించును, ఏలన, ఎలక్ట్రాన్‌ లు క్రీగెనుంచి శేకు
వైపునకు తరలును; విరుద్ద దిశలో పోవును. తీగకు, రేకు
నకు మధ్యన ఉంచబడిన తీగెవల ముక్కను గాని లేదా
గైడ్‌ (జాలకపు చుట్ట)ను గాని ఒకదానిని అమర్శినచో
ఎలక్ట్రాన్‌ లు దీనిగుం+ణా ఫోలకమును చేరుకొనును. శాని,

తెర్మో అయానిక్‌ వాల్వు
తీగాకు, (గిడ్‌కు మధ్య ఇంకొక శ్యాటరీని (గిడ్‌ బుణా
విష మగునబ్లు కలిపినచో ఫలోన్ముఖములై న కొన్ని ఎల
కాన్‌లు వెనుకకు మళ్ళును, ఏలన, ఎలశకాన్‌లు బుణా
© oe ల
విష ములు, గడ్‌ బుణావిష్టము; రెండు సద్భళ ఆవేళ
టు బు

wr
చి(తము-కి

శెర్మో అయానిక్‌ వాల్వు-అది పనిచేయు రీతి

ములు పరస్పరము మళ్ళగొట్టుకొనును. (గ్రిడ్‌పై ఉంచ
బడిన బుణా వేశము ఎక్కు_వగు కొలది ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్‌ లు
వెనుకకు మరలును; చివరకు ఫలక విద్యుత్తు (పవావాము
పూర్తిగ ఆగిపోవును. (గిడ్‌ను ధనావిష్ట ముగ చేసినచో
వైన చెప్పిన దానికి విపరీతము సంభవించును. అనగా,
ఎలక్ట్రాన్‌ లను ఆకర్షించు కార్యమందు (డ్‌ ఫలకముతో
సవాకరించి, ఫలక [పవావాము ఇనుమడించును. ఈ విష
యము వాల్యు యొక్క. విశిష్ట లకణములనుండి సుబోధ
మగును. పోలీస్‌ జవాను రోడ్లమీద రడ్తిని అదుపులో పెట్టి
నట్లు ఫలక |ప్రవావామును (గైడ్‌ నియంత్రించుచుండును.
గైిడ్‌ను ఫలకమునకు కంచు తీగాకు మిక్కిలి దగ్గరగా
ఉంచుటచే ఈ అదుపునకు కారణము అగు బుణ - ధన
వోల్లేజిచే సాధింపవచ్చును. ఈ మూలమున (గైడ్‌ వోల్డే
జీలో చిన్న మార్చు, ఫలక (పవాహమునందు వెద్దమార్చు
శెచ్చి పెట్టునట్టు అమర్చవచ్చును [చూ. చిత్రము-కి].

ఈ (టయోడ్‌ వాల్వు యొక్క |గిడ్‌ను ఒక రేడియో
ఆకాశకమునకు తగిలించి, తీ7ను నేలకు తగిలించితిమి
అనుకొందము. శకేడియో తరంగముల కారణమున ఆకా
శకము నుండి భూమికి, భూమినుండి ఆకాశకమునకు అతి
స్వల్ప విద్యు తు [పవాహము ఒకటి దుముకుచుండును.
మంచి విద్యుత్తు వావాకము అగుటచే భూమి విద్యుత్తు
(పవావా (పసరణమునకు రెండవ తీశావలె పనిచేయును.
అనగా శేడియో [పసారణ కేందము యొక్క [పసారణ
పౌనఃపున్యముతో ఆకాశకము, భూమి ఈ రెండును

443

శతెర్చో అయానిక్‌ వాల్వు

ఏకాంతరముగ బుణ, ధనావిష్టములు అగుచుండును. (రైడ్‌
బ్యాటరీ సంగతిని ఒకకణము సరకు గొనినచో, గడ్‌

చితము-కీ, గ్రిడ్‌ బుణా విష్టము అగుట.

యొక్క. ధన - బుణావేశములు సెకనుకు వేలకొద్ది
మారులు పకాంతరముగ మారుచుండును,

(గడ్‌ బుగణావిష్టము అగునప్పుడెల్లా ఫలక |పవా
హము తగ్గును; ధనావిష్టము అయినప్పుడెల్లా ఎక్కువ
అగుచుండును. ఆకాశకములోని ఒక చిన్న ఆవ ర్తి విద్యు త్తు
ద్రవావాము, వాల్వులు చాల అధిక మైన ఫలక ద్రవావా
మును జనింప చేయును [చూ. చిత్రము 4].

వాల్వు ఈ (డింది ముఖ్యమైన పనులను చేయగలదు :
1. అధికీకరణము (ఆంప్లి ఫి కేషన్‌ ); 2, బుజూకరణము
(శెక్టిఫికేవన్‌ ); లి. ఉపలంభనము (డిచెక్షన్‌ ); 4. కంవ
నము (ఆసిలేషన్‌ ) వాల్వు (వసారకమందు; ల. శేడియో
(పసారక పరికరమందు మాడ్యులేషన్‌.

ఆంప్లిఫయర్‌ : శేడియో తరంగముల నుండి జనించు
విద్యుత్తు (పవావాము అత్యల్పముగ ఉండును. కొద్ది
మైక్రో ఆంపియర్‌ (ఒక ఆంపియర్‌ లో పది అకలలో 1వ
భాగము ఒక మైకో ఆంపియర్‌) తరవోలో ఉండును,
దీనితో పోల్చి చూచినచో ఒక టార్చిలైటు ఖర్చుపెట్టు
విద్యుత్తు (0.2 ఆంపియర్‌) అపారము. సం(గావాక
ఆకాశకము గ్రహించు స్వల్పవిద్యుత్తు (పవావాము ధ్వనిని
జనింపచేయు సాధనమును [్ర్రవ ర్తింపచేయలేదు, అందుచే
శేడియో రిసీవరులో ఒక ఆంప్లిఫయర్‌ అని పేరు గల పరి
కోర ఛాగము ఉండును [చూ. ఆంప్లిఫయర్‌ _పు., 191].
పరికరము (టయోడ్‌, బుటోడ్‌, పెంటోడ్‌ వంటి వాటిలో
ఏదియెన కావచ్చును.ఆకాశ కము నుండి లభ్య మైన అత్యల్ప
విద్యుత్తు (ప్రవాహమును ఈ పరికరము అనేక కోట్ల రెట్లు

అధికీకరించును. ఈ అధికీకృత (పవావాము యొక్క

బలము ఆకాశకము (ప్రవాహబలమునకు సమనిప్పు త్తిలో
మారుచుండును. ఈ సాధనమునకు “శేడియోా (ఫ్రీక్వెన్సీ
ఆంప్లి ఫయర్‌ ' అని పేరు. ఇటులనే ఆడియో ఫీ క్వెన్సీ
దశలలో ఒక ఆడియో (ఫ్రీక్వెన్సీ ఆంప్లిఫయర్‌ ఉండును.
[చూ. ఆడి యో ఆంప్లియర్‌ =, 201]. ఇంతకన్న కూడ
రేడియో సంజ్ఞల బలమును ఎక్కువ చేయవచ్చును. కాని,
దీనికై ఒకటికన్న ఎక్కువ చాల్వులు ఆవశ్యకము.
మొదటి వాల్వు ఫలకమును శెండవదాని (గిడ్‌తో కలుప
వలెను. ఈ తీరున ఎన్ని వాల్వులనై నా ఒక (శ్రేణిగ
అమర్చవచ్చును,

వాల్వు యొక్క అధికీకరణ ప్రక్రియ (క్రింది రీతిని
సంగహించ వచ్చును. ఒక వాల్వు యొక్క (గిడ్‌నకు
అందచేయబడిన వోట్టిజీలోని చిన్నమార్పు ధన ఎలక్ట్రోడ్‌
(పవావామునకు సాపేక్షముగ పలులెట్లు ఎక్కువగు
మార్పును కలుగజేయును. ఈ రెండవ మార్చే వాల్వు
యొక్క అధికీకరణ (ప్రవృత్తికి నిదానము, ఈ విషయము
44ర్‌పుటలోని చితము-ర లో చూపబడినది;: 1 “Aిబా్యటరీ
(తక్కువ వోల్డేజి గల బ్యాటరీ) తీగెను వేడెక్కించుటకు
కావలెను, 2. “3 చ్యాటరీ ఎచ్‌, టి. (ఎక్కువ వోల్డేజి
గల బ్యాటరీ) ఇది వాల్వులోని ఫలకమును ధనావిష్టముగ
చేయును. అందువలన ఈ ఫలకము తీ7ెనుండి పై కెగసిన
ఎలక్ట్రాన్‌ లను ఆకర్షించును; “౦ శ్యాటరి (గి. బ. (|గిడ్‌
బయస్‌ బ్యాటరి). ఇది గైడ్‌తో కలుపబడును, *C? బ్యాటరీ
యొక్క బుణాగ్రముతో (గ్రిడ్‌ ఎప్పుడును కలపబడి
ఉండును, అందువలన దీనికి (గిడ్‌ బయన్‌ బ్యాటరీ అని
పేరు. ౦ జ్యాటరీ బలము మారుచుండుననియు, అది
నాలుగు వోల్టుల ఒ తడిని (గైడ్‌నకు అంద జేసినపుడు
వాల్వులోని ఫలక [ప్రవావాము రెండు మిల్లీ ఆంపియర్‌లు
(2/1000 ఆంపియర్‌ ) అనియు అనుకొందము. ఫ లక
ప్రవావామును లోడ్‌ యొక్క నిరోధము (శెసిస్టైన్స్‌) చే
గుణించగా వచ్చిన మొత్తము లోడ్‌ నిరోధకమునకు
అడ్డుగ జనించిన వోల్లేజి విస్తారమునకు సమానము, పైని
తీసికొన్న వక్షములో లోడ్‌కు అడ్డుగ ఆవిర్భవించిన
వోల్లేజీ =0.002 xX 1,00,000= 200 వోల్డులు, ఇప్పుడు
'C' బ్యాటరీ 5 వోల్టుల ఒ-తిడిని (గిడ్‌ పై (ప్రయోగింపబడి
నపుడు వాల్వుయొక్క ఫలక [వవావాము 1మిల్లీ ఆంపి
యర్‌ (0-100 లేదా 1/1000 ఆంపియర్‌ ) అనుకొందము.
ఈ రెండవ పక్షములో లోడ్‌కు అడ్డముగ ఉత్ప త్తి అయిన
వోల్లేజీ=0.001 x 1,00,000= 100 వోల్డులు,

సాధారణ వ్యవవోరమందు 'Cి బ్యాటరీలో మార్చు
ఉండదు. దీనికి బదులుగా మైక్రోఫోన్‌ పికప్‌ నుండి లభ్య

444

మైన, మారుచుండు స్వభావము గల ఒక చిన్న వోల్లే జీని
గడ్‌వై (పయోగింతురు. ఇప్పుడు లోడ్‌ నిరోధమునకు
అడ్డుగ జనించిన వోల్డేజీ, (గైడ్‌ వోల్లేజీకి అనుగుణముగ
గాని, అధికతర నిష్ప త్రితో గాని మారుచుండును,

బుజూకరణము (ఇెక్ట్రిఫి కేషన్‌ ) డయోడ్‌ జే
బాట వాల్వు అని చెప్పి ఉంటిమి, అనగా ఇందులో
విద్యు త్తు తీగెనుండి ధనఫలక మునకు పయనించును; విరుద్ధ
గతిని పట్టదు, చానిని ఆధారముగ ఏ. సి. (ప్రవావామును
డి.సి. గా లేదా రేడియో పరికరములకు, వేదికోపన్యాస
(పసారణ యం|త్రములకు, (గ్రామఫోన్‌ రికార్డులు పాడించు
టకు, డి.సి, మోటారుల నడుపుటకు పనికివచ్చు డి.సి
(పవావాముగా మార్చవచ్చును.,

i

ఏనోడ్‌ లోడ్‌
శెసిసైన్స్‌

చి(తము-ర్‌, మూడు రకములయిన విద్యుత్తు నరఫరాను సూచించు
ట్రయోడ్‌ సరూ కట్‌ స్వరూపము,
1. ఏనోడ్‌; 2. (గైడ్‌; లి, కేతోడ్‌
A, అధిక వోల్డేజీ జ్యా టరీ; B. అల్ప వోల్డేజీ బ్యాటరీ;
Gs (డ్‌ బ్యాటరీ.

ఏ. సి, నిడి, సి, గా మార్చు (ప్రక్రియకు “బుజాకరణము
(శెక్టిఫిశేషన్‌)' అనిపేరు. దీనికి ఉపయోగించు వాల్వును
బుజూకారకము అందురు. మిక్కిలి వాడుకలో ఉన్న
బుజూకరణవలయముల శెండిటిని చిత్రము - 6, 62లో
కనబరచును.

చిత్రము - 6 లో అర్థతరంగ బుజూకరణవలయము
పవర్‌ లైన్‌ వోల్డేజీ యొక్క [ప్రతి రెండవ మార్పు సమయ
ములో విద్యుత్తు వలయముగుండ (పవహించును. సప్పయి
నుంటి లభించిన 280 వోల్లుల విద్యుత్తును _800-400
వోల్టులకు హెచ్చించునది (ట్రాన్స్‌ఫార్మర్‌ (అవవ ర్హకము).
ఈ హౌచ్చించబడిన వోల్లే జీ విలువ శరేడియోలను,
నిక్‌ వలియములను (ప్రవర్తింవ చేయుటకు ఆవశ్యకము,
లై_న్‌వోల్డేజి (పథాన తంతుల లభ్యమగు వోల్డే జి) అర్థ
ఆవృంక్తికాలమున (ట్రాన్స్‌ ఫార్శరు యొక్క (ధువలక్షణము

ఎలకా
©

తెర్మో అయానిక్‌ వాల్వు

చితము 6౩లో చూపినట్టు ఉన్నచో డయోడ్‌ యొక్క

ఫలకము ధన శక స్టితిలో ఉండును. అందువలన త్రీ

నుండి.ఎగయు ఎలశ్ల్షాన్‌ లను అది ఆకరి ంచును. దీనివలన
© Pn

ఫలించు విద్యుత్తు ప్రవావాము బాణపుగు ర్తులచే సూచింప

ఆచాన
తరంగము

ప్రదాన
తరంగము

చిత్రము - 6. ఆర్థ తరంగ బుజూకరణ వలయములు

బడినది. రెండవ అర్ద ఆవృత్తి సమయమందు (ట్రాన్స్‌
ఫార్మర్‌ |ధ్రువలక్షణము తొలిదానికి విరుద్ధ స్థితిని నీక
రించును. అట్టి సమయమున విద్యు త్తు (పవావామే ఉండదు
చిత్రము-62 లో చూపిన చితము సంపూర్ణ తరంగావృ తి
బుజూకారకము. అనగా లైన్‌ వోల్లే జియొక్క చెండు
ఆవృత్యర్థ భాగములను ఉపయోగించును. వా స్ప్తవముగ ఈ
వలయము రెండు అద్ధతరంగ బుజాకరణముల న మ్యేళనము,
దట్టముగా ఒ త్తబడిన చాణపు గుర్తులు (ట్రాన్స్‌ఫౌార్మరు

&

' *
ను

a Ol

2cnNann22A092'

విద్యు
సర
ఆచాన ఫరా

——డా కిక అర్థతరంగరూవముసై
సాధారణ విద్యుత్తు ([వపవావాము.
చితము -6a సంపూర్ణ తెరంగావృ త్తి బుజా కారక ములు

యొక్క (ధ్రువలకణము పె చెచ్చితములో చూపినట్లున్న
ప్పుడు విద్యుత్తు [పవావాదిశను సూచించును, విరుద్ధ అర్థ
ఆవృ శ్రి తిలో (ట్రాన్స్‌ ఫార్మరు యొక్క (ధువలడ్‌ణము
విపరీతమగును. రెండవ డయోడ్‌ విద్యుత్తు వావాకముగను
ఆచరించును, చుక్క_ల బాణపు గురులు నూచించు దిశను
ప్రవావాము సంభవించును. ఇచ్చట పానభానముగ చూడ
వలసిన ముఖ్యవిషయము ఏమన, ఏడయోడ్‌ వావాకముగ
నాచరించినను లోడ్‌ గుండా పోవు (ప్రవావావు దిశ ఒకశే
అగును; అనగా (ప్రత్యక (పవావాము (డ. సి,) అగును,

445

శతెరో అయానిక్‌ వాల్వు

డిటెక్షన్‌: శేడియా సిగ్నలు విషయమున శెక్టిఫి కేషన్‌ సంవిధానమును ఒకదానిని దిగువన చిత్రము-7 (8), (b),
CS

ప్రక్రియను ,పేర్కొనునపుడు దానిని డిఖుక్షన్‌ (డిమోడ్యు

(సార శకేందమున
ఏరియల్‌

(౧) లో చూడనగును.

(గ్రసారిత వాహాక
తరంగము

([టాన్స్‌మిటర్‌

శబ్ద తరంగమును అనుసరించి
డుతి (మోడ్యు లేట్‌) చేయబడిన
వావాక తరంగము

(౧) వావాక తరంగ కంపన విస్తారము శబ్ధ తరంగమునకు [కుతి చేయబడినది
చిత్రము -7, A BG

లేషన్‌) అనికూడ వ్యవవారించుట కలదు. రేడియో [టాన్‌
మిటర్‌ నందు అధిక పౌనఃపున్యతరంగ ములను జనింప జేయు
ఆసిలేటరు (పథాన అంగము. ఇందుండి జనించిన తరంగ
ములు ఆంప్లి ఫయర్‌ సవాయమున విస్త రింపబడి ఏరియల్‌ కు
అందించినప్పుడు ఆ తరంగములు అంత రాళమున వికరింప
బడును. వికరింపబడిన తరంగమునే చవాహాకతరంగము
(కారియర్‌ వేవ్‌ ) అని అందురు. విద్వుద్వల యమున మైక్రో
ఫోన్‌ను ఉంచినప్పుడు, చానిమీద శబ్దతరంగములు పతన
మైనప్పుడు శేడియో తరంగముల కంపనవిసారము (ఆంప్లి
ట్యూడ్‌) మారుచుండును, వావాకతరంగము యొక్క
పెకప్పు శబ్దతరంగ స్వరూపమును పొందును. దీనిని ఆంప్లి
ట్యూడ్‌ మాడ్యులేషన్‌ అందురు. అట్టి ట్రాన్స్‌మిటర్‌

మాడ్యులేబడ్‌ సిగ్నలును ఏరియల్‌ (గహించినప్పుడు
ఏరియల్‌ తోశాటు |(శేణిలో బిగించి ఉన్న చుట్టలో ఆవ రి
విద్యుత్తు జనించును. గర్భమునందు గాలిగల ఒక (ట్రాన్స్‌
ఫార్మర్‌కు ఈ చుట్ట(పాథమిక చుట్టగా వ్యవవారించును.
వావాకతరంగమునకు అనుగుణముగా ఒక అనునదన
(ఇసొానెన్స్‌) వలయము ఉద్భవింపకేయుటకు వీలుగా
గెణవలయమునకు అడ్డుగా ఒక కండెన్నరును ఉంచుదురు.
వావాకతరంగమున కంపన విస్తారములో వ్యత్యాసము
లను డయోడ్‌ పసిగట్టి విడదీయును, ధనావేశములయిన
అర్థావృత్తుల సమయమందు మా(త్రము డయోడ్‌ నిరో
ధకము 2 గుండా విద్యుత్స”వావామును పోనిచ్చును [చూ.
447పు,లోని చితము-8].గాపుపటమున ౫-_అకముముసె.

446

వోల్లేజీ (7ఇ)ని చూపును అదిగాక, ౫-అక్షము యొక్క
ధనభాగము కాలమును కూడ తెలుపును ఈ రెండవ సంద

(గ్రావాకమున

fy

pu: be

డ్రుతి చేయబడిన
వాహక తరంగము

శతెర్ళో అయానిక్‌ వాల్వు

భూమిని శేరుటకుగాను అల్పమైన ఇంపీడన్స్‌ను సమ
కూర్చుటకొర శే. డిబక్షన్‌ (ప్రక్రియను స్వరరహితము
CS

చావహాక తరంగమునుండి
వేరు చేయబడిన శబ్ద
తరంగము

WF

లౌడ్‌ సీక ర్‌

చిత్రము -68
శేడియో సిగ్నల్‌లోని వావాక తరంగమునుండి శబ్ద తరంగమును వేరు చేయుట.

ర్భము శెక్టిఫయర్‌ నందు విద్యుత్సవావా వ్యత్యాసములు
తెలిసికొనుటకు ఉపకరించును, ౫-అతముయొక్ళ- ధన
భాగము విద్యుత్తు ప్రవావామును, బుణభాగము పయుక్ష్శ
విద్యు త్తువోల్డే జీలో వ్యత్యాసమును చూపించుటకు కాలాత

రేడియో

సిగ్నలు
[కంది ఛాగము
కృంతనము చేయ

బడుట,
ఆతి చేయబడిన

సిగ్నలు
చితము-9

డయోడ్‌ నిర్వహించు వవి.

ముగను ఉండును. స్వరము (మాడ్యులేబడ్‌)తో కూడిన
ఆదాననంజ్ఞ ను Va-కాలము ప్రాపుగా చూపించవచ్చును.
అశ్లే 13_కాలము |గ్రాపును కూడ పొందవచ్చును. బుణా
వేళ మైన వోల్డేజీలు విద్యు త్తు ప్రవావామును కలిగింపనేరవు.
అందుశేత స్వరయుతమైన వావాకతరంగములలోని అర్థ
భాగము పోనివ్వకుండచేసినచో FR గుండా ప్రవహించు
[చూ. చిత్రము -9], మారుచుండు విద్యుత్తు [ప్రవావాము
వోల్లేజీని అనుగుణముగా మార్చును జనింప జేయును,
అప్పుడు ఆ వోల్లేజీని ఆంప్లి ఫయర్‌ వ్యవస్థ ద్వారా విగ
రింవచేసిన లౌడ్‌స్పీకర్‌ ను పనిచేయునట్లు చేయును. R
గుండా కండెన్సర్‌ -౮ ని సంధించుట వావాకతరంగము

చేయుట (ఢి మాడ్యు లేషన్‌ )అని కూడ వ్యవవారించుటకద్దు.
డిబక్షన్‌ (వుకియను సాధించుటకు ఆగదిలో చిన్నచిన్న
సృటికములను ఉపయోగించెడి వారు. వీటిని “హౌర్ట్‌జైట్‌'
అనెడివారు సన్నని తీశాను ఈ సృటికమునకు తగులునట్టు
చేసి ఒక సర్యూ్యట్‌ లో ఉంచెడివారు. డయోడ్‌, [టయోడ్‌
వంటి దత్తత, సునిశితత్వము గల శెరో అయానిక్‌
వాల్వు ఈ సృ్ఫటికములను [తోసిరాజన్నవి [చూ. సెమీ
కండక్టర్‌ ].

కంపకము (ఆసిలేటర్‌) : బలహీనమై సంజ్ఞ లు గిడ్‌పై
(ప్రయోగింపబడినపుడు ధన ఫలకమందు [పబలమైన సంజ్ఞ
లను జనింపజేయు (ప్రక్రియ అధికీకరణము. ధన ఫలకము
నుండి ఈ బలమైన సంజ్ఞను వెనుకకు-గిడ్‌ వై కి-తరలిం
చితిమేని తన ఆదాన (ఇన్‌పుట్‌) సంజను వాల్వు
దానికి అదియే అందచేసికొనును. ఈ పరిస్థితులలో వాల్వు
కంపకమువలె పనిచేయును అని అందరు; కంపకము ఉత్పాద
కముగ కూడ పనిచేయుచున్నది అన్నమాట.
సంజ్ఞ ను అదియే జనింప జేసికొనుటచే, ఈ సంజ్ఞ ఆవృత్తి
విద్యుత్తు (వపవావా లక్షణము కలది అగుచున్నది. ఇట్టి
కంపకయుత విద్యుద్వలయము సెకనుకు _పదిలశల
ఆవృత్తులు గల పౌనః పున్యములను సృజించగలదు.

ఈ అధిక పౌనః పున్య ఆవృ త్తి విద్యుత్తు ప్రవావామునకు
అంత రాళ మున వికిరణ రూపమున వి స్తరించగల స్వభావము
కలదు, రేడియో (పసారకము వా స్తవికముగ ఇట్టి కంపక
యుత విద్యుద్వలయ మే. ఈ అత్యధిక పౌనః పున్యము గల
విద్యుత్తు [ప్రవావాము ఆకాశకము ద్వారా పంపబడును.

ఆకాశకము నుండి ఈ (ప్రవావాము వికిరణ రూపములో
అంత రాళమున (్రసరించును. సంగావాకమును అంటి

పెట్టుకొని ఉన్న ఆకాశకము గ్రహించునది ఈ వికిరణమే,
శరేడియో(ప్రసరణమే కాకుండ తక్కిన ఉపయోగములు
కూడ ఈ కంపక పరికరమునకు కలవు,

దాని

447

తెర్ళో అయానిక్‌ వాల్వు

కోంపక పౌనఃపున్యమును |క్రింది సమీకరణ సవాయమున

లెక్కించ వచ్చును,
a 1 ఇచ్చట [= పౌ న పున్యము

$f 2/16 -_ఆవృత్తులు/నెకనుకు

r= 8.1416 (స్థిరాంకము).

L=కంపకవలయము యొక్క ఇండక్టైన్స్‌*

C= కంపకవలయము యొక్క కెపాసిఖన్స్‌,

కేడి యో(పసారక కార్యమందు తరంగ డైర్ణ న్రమునకు
దాని పౌనఃపున్యముతో సంబంధము ఉన్నది కనుక్క, (ప్రసా
రిత మైనది ఒక తరంగ రూపము. దీనికే “వావాక తరంగము”
అని పేరు.

V=fX ౫. ఇచ్చట V=విద్యుత్తు అయస్కాంత
తరంగ వేగము, 8 ౫1089 మీ.(సెకనుకు.)

f= వానాక తర ంగముయొక్క పౌనఃపున్యము నై కిళ్లు/
చెకనుకు (హౌర్ట్‌లు),

౫= (పసారక విస్పష్ట తరంగ దై ర్ట గిము(మీటరులలో)

ఈ క్రింద పొందుపరచిన చిత్రము-10 కనినచో వాల్వు
కంపకముగ ఎట్టు వనిచేయునో స్పష్టముగ శెలియును,

కంపన శకార్య పూర్వ వృ:త్తములు రెండు: 1. అధికీ
కరణము; 2. (ప్రతీపపోషణము. వాల్వు యొక్క ఫలకము
నుండి జనించిన సంజ్ఞను కొంత భాగము (గైడ్‌వలయ
మునకు వెనుకకు తరలించుటకు “పతీవ పోషణము” అని
పేరు. ఈ |(ప్రకీపపోషణమందు సంభవించు నష్ట్రములను
అడంచుటకు అధికీకరణము అశ్యావశ్యకము,

ఉన్నది. UI వలయములో ఇది ఇంకొక తీ? వలయము
నకు చాల దగ్గరగ ఉంచబడినది. ధనఫలక (_ప్రవావాము
దగ్గర ఉన్న చిన్న తీగెవలయములోన (ప్రవహించి, ఒక
విద్యు త్తు అయస్కాంత కే తమును తన చుట్టూ స్థాపించు
కొనును ఈ కే(తము యొక్క బలము ధనఫలక [ప్రవావా
మందలి మార్పులకు అనుగుణముగ మారుచుండును. మారు
చున్న విద్యుత్తు అయస్కాంత శేత్రము u3 వలయమును
తాకునపుడెల్ల (గిడ్‌ వలయమందు వో ల్లేజీ (పే శేపింప
బడును. అందుచే విద్యుత్తు అయస్కాంత శేత్రము
చ్వారా ఫలకమును (గైడ్‌ వలయముతో కలుపుటయే (పతీవ
పోవణ కార్యము. డీని పర్యవసానము ఏమనిన, వాల్వు
యొక్క ధనఫలక (పవావాదోలన విస్తారము అనునదన
పౌనఃపున్యమువద్ద మారును. ఇది చాల హౌర్ట్‌లు ఉండ
వచ్చును. ఒక (ప్రసారము యొక్క పౌనఃపున్యమును నిర్ల
యించునది ఇదియే.

టెలిఫోన్‌ (పరివ_ర్హన కార్యము): ధ్వని తరంగములను
(గ్రహించి మైక్రోఫోన్‌ ఒక అస్థిర మైన (ఇటునటు ఊగు
లాడు) విద్యుత్తు [పవావామును జనింపచేయును. కేడియో
సాధనమును ఉప మోగించి ధ్వని తరంగముల సవాయమున
సందేశా ర్థముల పంపుట, సంజ్ఞల మోర్స్‌ పద్ధతిని పంపుట
కన్న చాల క్లిష్ట తర మైన కార్యము. ధ్వనుల స్థితికాలము
లనే కాకుండ వాటి తీవతను, వాటి న్వరోచ్చతలను కూడ
శేడియో తరంగములు మోసికొని పోవలసి ఉన్నది. ధ్వని
లోని ఈ మార్పులన్నిటిని తీసికొని పోవుటకు రేడియో

చి|తము-10 మౌలికరకవు కంపకము
E

చితము-10 లో ఒకో మౌలిక రకపు కంపకము చూడ
నగును. 1 అనునది ఒక చిన్న తీ7ావలయము. ఇది ధన
ఫలకము ఏవలయములో ఉన్నదో దానికి కలుపబడి

తరంగములు ఎట్టు మార్చబడునో (పక్క పుట (449)
లోని చిత్రము - 11 లోని ౩ b, 6, చిత్రములు చూపు
చున్నవి [చూ. చ్చిత్రము-11 |).

448

వేరు వేరు తరంగ సమూవాములకు బదులు బలిఫోన్‌
(ధ్వని (పసారమును సృజించు శేడియో (పసారకము)

ee re =n”

చితము-11
ధ్వని ప్రసారమును సృజించు కేడియో (పసారక ములు

వావాక తరంగ పరిీవాహామును పంపును. ఈ వావాక
తరంగము మైక్రోఫోన్‌ ద్వారా వరివర్తితమగును. దీని
ఫలితముగ ధ్వని విస్తారము, డాని పౌనఃపున్యమును పట్టి
ఈ వావాకతరంగము హెచ్చు తగ్గులకు లోనగును. సంగా
వాక వాల్వు uI మో జనించిన ఈ
మార్పులను దాని ఫలక (పవావామునకు అందిచ్చును.
బుజూకృత మైన ఫలక [ప్రవావాము చెవులకు తగిలించిన
ఫోనులగాని లేదా లౌడ్‌స్పీకర్‌ (ధ్వని (పవర్థకము)ను గాని
(ప్రవ ర్తింవచేయుటకు ఉపయోగించును. వి.వి.ఎల్‌ రావు.

తోళ్ల పదును: శెట్లనుండి లభ్యములగు జెరడు
మొదలగు ద్రవ్యములతో తోళ్ళను పదనుచేసి వాగడుకకు
పనికి వచ్చునట్లు చేయుట చాలకాలము నుండి మానవునికి
తెలియును.

“టానిన్‌ ' అనుమాట పరస్పరము రాసాయనిక రచనా
సంబంధము లేదా | వకృతిలో లభ్యమగు వివిధ వృజసంబంధ
మైన వస్తువులను తెలియ జేయును. చెట్టుయొక్క కర,

XI—57

తోళ్ళ పదును
బెరడు,ఆకు లు, కొమ్మలు, కాయలు, వేళ్టు అన్నిటియందును
కొద్దిగనో గొప్పగనో టానిన్‌ ఉండును

టానిన్‌ |దవ్యము శార్బొహై(డేట్‌లు, లవణములు
వీటితో కలిసి వృతముల జీవకణములంచే _ విలీనమై
ఉండును, జీవ

కణములో ఉండు పోటోఫ్లాజమ్‌నకు సంబం
ధించిన (ప్రోటీన్‌ లను విర చకుండ అందలి టానిన్‌ దవ్యములు
కార్చొమై|జేట్‌ లతో _రాసాయనిక సంయోగమును
చెండియున్న వను విషయమును 'లై యిడ్‌” అను రసాయ
నికుడు రుజువు చేసెను. (పక్ళతిలో తేజస్సం యోజన విధాన
మున టానిన్‌లు జనించినట్లు ఊహించవచ్చును. ఏలయన,
వెలుతురు శ్రగులక పాలిపోయి ఉండు చిగుళ్ళలోకన్న
బాగుగా వెలుతురులో ఉన్న చిగుళ్ళయందు టానిన్‌
(ద్రవ్యము ఎక్కువగా ఉన్నట్లు రుజువె నది.

సామాన్యముగా టానిన్‌ లు అస్ఫాటిక ద్రవ్యములు.
గాలిలోని కేమను (గహించు స్వభావము వీటికి గలదు.
గాలికి, వెలుతురుకు చాల ఆటానిన్‌లు రాసాయనికపు
మార్చును చెందును. రాసాయనికముగా ఇవి అన్నియు
పాలీపా[డాక్సీ ఫీనోల్‌ లు,

వర్గీకరణము : టానిన్‌ల రాసాయనిక స్వభావము ఆ
(దవ్యమునుబట్టి మారుచుండును. కొన్ని టానిన్‌లు అకర్భ
నామ్లసంవర్కమున పాలీ హై(డాక్సీ జెన్టీన్‌, కార్భాక్సి
లిక్‌ ఆసిడ్‌లను [చూ. ఏ4 2౬వ 820), పంచదార వంటి
తటస్థ పాలీ పై శా క్పీయౌగికములను కలుగ జేయును, మరి
కొంత ఆమ్లము చేర్చినవెంటనే క్లిష్ట తర రచన గల అచావ్య
(ద్రవ్యములుగా మారిపోవును. ఈ (వ ర్హనను అనుసరించి
“ఫోయ్‌ జెన్‌ బర్ష్‌ ' ఈ |క్రింది విధమున టానిన్‌లను వర్గీక
రించెను: 1. జల విశ్లేమ్యములు; 2, సంవాతములు.

ఫీనోలిక్‌ కార్భాక్సికిక్‌ ఆసిడ్‌లు పరస్పరము ఒకదాని
ఫీనోల్‌ గణము ఇంకౌకదాని కార్భాక్సిలిక్‌ గణముతోను,
దీనికి విపకీతముగా కూడ సంయోగించి ఏర్పడు ఎస్సర్లు.
వీటికి డెప్పైడ్లని చేరు, ఫీనోలిక్‌ కార్భాక్సిలిక్‌ తనక్‌ లు
జమెడ్‌ల గానీఆల్యావాట్‌ స్వభావముగల శర్మ రలతో
సంయోగించి ఏపర్బడు ఎస్టర్గు. ఈ రెండు తరగతులును జల
విశ్లేష్యజాతికి చెందినవి, సంహత టానిన్‌ లు పై వాటికన్న
చాల కి షరచన గలిగినవ్కి వీటియందు ఉండు ఘటకములు
వరన్నరము వై. సె తరగతి టానిన్‌ లలోకన్న డృశతరముగా
బద్ద్ధములై_ ఉండును. హై(్రాక్సీ జెన్టో ఫీ నోన్‌లు పాతీ
హై|డాక్సీసావోన్‌ లనుండి ఉత్సన్నములగు యౌగికములు

చెందినవి.
జల పశ్తేష్య టా టానిన్‌లు:డెపైైడ్‌ ౬కు ఉదావార ౫ములు=
డై డెప్రైడ్‌: చూ, టానిన్‌ లు-పు, 87కి.

—_

ఈ జాతికి

449

తోళ్ళ పదును
బై డెప్పెడ్‌: మెటాడై_గాలిక్‌ ఆసిడ్‌, ఎలేజి కామము
ఈ బాతికి చెందినవియే,

O-CoO

మెటాడై గాలిక్‌ ఆసిడ్‌
OH

\YV~oH
OH
‘oy
o.0c
# HO x

HO OH ఎలేజికాన్లుము
! y Af OR
స 0-0

మాచికాయలనుండి తయారెన గాలోటానిక్‌ ఆసిడ్‌
కూడ ఈ జలవి శ్లేమ్యజాతికి చెందినదియే,

చెబులినికాన్గుము : కరక్క్మాయలలోనుండు టానిన్‌
(ద్రవ్యములలో ఇది ఒక భాగము. దీని రాసాయనిక సాంకే
తికము C14340279 "20. ఇది కాంతి చై తన్యముగల
యహౌాగికము. జలవిశ్లేషణఫలితము గా గ్లూకోజ్‌,గాలిక్‌ ఆసిడ్‌
C14H1401 అను సాంకేతికము ఈ ఆన్లుమునకు తాత్మా

అని వీటి జాతినామము. వైన చెప్పినట్లు మైడాక్సీ జెన్లో
ఫీనోన్‌ లు, పాలీ మై డాక్సీప్లావోన్‌ లనుండి ఉత్పన్న ములగు
యౌగికములు సంవాతటానిన్‌ ల జాతికి చెందినవి. వీటి
రాసాయనిక రచన ఇంకను నిశ్చయముగ తెలియ లేదు.

తోళ్ళను పదను చేయుటలో టానిన్‌ల ఉపయోగము :
టానిన్‌ (ద్రవ్యములలో ఒక్క టానిన్‌ లే ఉండవు. వాటితో
పాటు తోళ్ల ను పదునుచేయుటకు ఉవ యోగించని మరికొన్ని
(ద్రవ్యములు కూడ కలవు. వీటిని సామాన్యముగా అటానిన్‌
ద్రవ్యములు అందురు. ఇవి ఉండుటవలన పదునుచేయుటకు
ఉపయోగించు టానిన్‌ రసముల గుణములు మారిపోవును,

తోళ్ళను పదను చేయుటకు పూర్వము టానిన్‌ [దవ్య
ములో టానిన్‌ ఎంత ఉన్నదో నిర్ణయించవలెను. దీనికి
ఈ |క్రిధి విధానము వాడుకలో ఉన్నది. నియతరాశి
టానిన్‌ రసమునకు 10 [గా.ల హైడ్‌ (ముడిచర్మము)
చూర్ల్ణముతో కలిపి చాగుగా గిలకరించి, వడపోతవలన
చూర్ణమును వేరు చేయుదురు. హైడ్‌ చూర్లముచే
(గ్రహించబడిన టానిన్‌ (దవ్యాంళ మే తోళ్ళను పదను
చేయుటకు ఉప యోగపడును,

సంయోజిత టానిన్‌లు : సంయోజన పద్ధతివలన కృత్రిమ
ముగా తయారగుచున్న ఈ టానిన్‌ (ద్రవ్యములు పాశ్చాత్య
చేశములందు [క్రమముగా అధికముగా వాడుక లోనికి
వచ్చుచున్నవి. ఇవి (పకృతిలో లభ్యములగు టానిన్‌ లవలె
తోళ్ళను పదును చేయుటకు ఉపయో గించును. గనుక వీటికి
కృతిమ టానిన్‌లు అన్న పేరు తగి ఉన్నది. శాని, వీటి
రాసాయనిక రచన |పకృ్ళతిలో లభ్యములగు టానిన్‌ ల

లికముగా నీయబడినదిః రచనను పోలి ఉండదు. వీటికి సిన్‌టూన్‌లు అని పేరు.
COOH
&o
HC: 0—0H—$—cHoH
OH HEX o—o06 OH CH
HO co otH Eu
Ho ton © ) gH
| OH
wi క HO OH

ఈ జలవిశ్లేషణజాతికి చెందిన చాల టానిన్‌ లు, కరక్మా.
యలు, దానిమ్మచెక్క్య, డీవికివీ మొదలగు వృకములందు
కలవు. జలవిశ్లేషణ ఫలితముగా తక్కిన [ద్రవ్యములతో

ig.
పాటు ఇవి ఎలేజి కామమును ఇచ్చును, ఎలాగిటానిన్‌ లు

మొట్టమొదటిసారి తయారైన సిన్‌టాన్‌, 'నీరాడోల్‌ డి”
అను యౌోెగికము. ఫార్మాల్సి హైడ్‌ను ఫీకోల్‌ నల్ఫ్ఫోనిక్‌
ఆసిడ్‌తో సంవాతించుటవలన ఇది ఏర్పడును, దీని రచనా
సాం శేతికము 451న పుటలోనిది.

450

hs

Ng (ager) cam. gasyg AM
cafe?
Regen] yg (‘cg grog imc ! ‘OG gag2 Rac) ics

స

i #7 P
si: ©
j ;

hee garu ns WH Wa gra

"AE
f wos

నొథ్రీట౭

p]

wri
Tae

రి

OG T6r కాం G66 R9E : Man gee A

ఎ

XG
el ge tcglog

=

§. RoNGem

క sh ‘eSaC
) ‘exgesoye Hy seg 1 woe ‘stag

(gsegT) : san amon. he

es చిత్సరంజన్‌
> (రె లుఇంజనులఫ్యాక్ట రీ

ON pps
NS

పాంశేట్‌ కొండ ఇాము: వీవహోర్‌ రాష్ట్రములోని ధాన్‌ బాద్‌ జిల్లాలో చామోవర నదిపై నిర్మించిన డాము (1959),
పొడవు: 2ర్‌కీర్‌ మీ, ; ఎత్తు 45 మీ,

(పారంభమున ఈ సిన్‌టాన్‌లు అను (పకృతి లభ్యము
లగు టానిన్‌ (్రవ్యములతో కలిపి ఉప యోగించెడి వారు.
నేడు వీటినే కేవలము పదును శేయుటకు వాడుచున్నారు.

టానిన్‌ రసములు : మొదటి రోజులలో టానిన్‌ (ద్రవ్య
ములను నేల తొైలలో ఉంచి, నీటితో వాటి రసమును
తయారుచేయుచుండెడి వారు, (పతిగోదామునందును ఇట్టి
రసములు తయారుశేసి తోళ్ళను పదును చేయుటకు వాడు
చుండెడివారు. తయారైన టానిన్‌ ద్రవ్యముల నుండి
రసము తీసిన తరువాత ఈ రసమును సాం|దీకరించి, వడ
పోసి, రంగును తొలగించి, గాలి సోకకుండ ఇగుర బెట్టు
"దురు. అందువలన ఈ రసములు ఇప్పుడు నియత సంఘుట్ట
నముగల చూర్ణ ముల రూపమున గోదాముబలకు అంద
జేయబడుచున్నమవి.

భారత దేశములో తోళ్ళను పదనుచేయు పరిశ్రమకు
పనికివచ్చెడి [దవ్యములలో తం గేడుచెక్క. ముఖ్యమైనది.
ఇది ఆఫికా చేశమునుండి దిగుమతియగు వాటిల్‌
బార్కు.తో _ఇంచుమించుగ సమానమైనది. మరికొన్ని
(ద్రవ్యములను కనుగొని తోళ్ళను వదునుశేయు వరి[శ్రమ
విషయములో దేశమును స్వయంపోషకముగా చేయుటకు
తీవ ప్రయత్నములు జరుగునున్నవి. కె. ఎస్‌. చౌదరి,

దామోదర లోయ (ప్రణాళిక : దామోదర నది,
బీహారు, పశ్చిమ బెంగాలు రాష్ట్ర ములలోని దాని ఉపనదులు,
వీటి లోయలోని (ప్రకృతి సిద్ధమైన వనరులను అభివృద్ధి
పరచుటకు రూపొందింపబడిన సమ|గ [పణాళికను “దామో
దర వాలీ కార్పొరేషన్‌” అను చట్టబద్దమైన ఒక | పభుత్వ
సంస్థ నిర్వహించుచున్న ది. ఈసంస్థ యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌లోని
"బన్నసీ వాలీ అధారిటీ [చూ. పు. లి75్‌]అను సంస్థ నమూ
నాపై ఏర్పరుపబడినది. డామోదరనది ఛోటా నాగపూర్‌
కొండలలో పుట్టి, బీవోరులో ఆగ్నేయ దిశగా 290 క. మీ.

చామోదర లోయ (పణాళిక

మేర (ప్రవహించి, రాణీగంజ్‌కు దిగువన పళ్చిమ జెంగాలు
మెదాన [ప్రాంతమును చెచ్చి, అక్కడ ఉన్న పాటున దకిణ
దిశగా తిరిగి, కలకత్తాకు 4రి కి. మీ. దిగువన హుగ్లీ నదిలో
పడుచున్నది. దామోదర లోయలోని నదుల పవరీవావా
|[పాంతము రమారమి 28,980 చ. కి. మ్య్‌

చామోదర లోయ (ప్రణాళిక ఒక బహుళార్థ సాధక
(ప్రణాళిక. నదిపై వరునగా కొన్ని డాములను నిర్మించి,
'వాటివద్ద నది జలములను నిలిపి ఉంచి, వరదలను
నియం|తించుట; డామువర్ద అటకాయించి నిలిపిన నీటిని
సాగుబడికి విద్యుత్తు ఉత్ప తికి, నౌకాయానమునకు విని
యోగించుట; పట్టణములకు, పరిశ్రమలకు నీరు సరఫరా
చేయుట; చేపల పెంపకము, మలేరియా నివారణము
మొదలగు వనులను పెంపొందించుట ఈ ప్రణాళికలోని
ముఖ్యాంశ ములు,

(పణాళిక మొదటి దశలో తిల్లాయియా, కోగార్‌,
మైతన్‌, పంచేతీ కొండల వద్ద నాలుగు డాములు నిర్మించు
టకు, కోనార్‌ మినవో మిగిలిన మూడు 'డాములవద్ద జల
విద్యుత్తు కేం దములను నిర్మించుటకు సంకల్పింవబడెను*
ఈ డాములు 7,250 చ, కి. మీ (ప్రాంతమును వరద దెబ్బ
నుండి కాపాడును. ఇచ్చటి రిజర్వాయరుల నుండి
నియం(తింవబడిన జల (ప్రవావాము దుర్గాపూర్‌ వద్ద
నిర్శింపబడు బరాజు నుండి కాలువల, చిన్న కాలువల
చ్వారా సేద్యపు భూములకు తరలింపబడును. దీనివలన
(పాత ఆండర్‌ నన్‌ ఆనకట్ట చ్వారా కొంతవరకు నీరు
పొందుచున్న 7,500 పౌ్టేరుల భూమితో నహా చాదాపు
4.04,600 హౌ న్టేరుల ప్రాంతమునకు వంటనీరు అందును;
8.5 లకల టన్నీల అదనపు ఆహార ధాన్యములు వండును;
9,19,000 కిలో వాట్టుల విద్యుత్తు ఉ క్పాదింపబడును. నదిలో
నీరు తక్కువగా ఉన్న కాలమున తగ్గిపోవు విద్యుత్తు ఉత్స
శ్రీని పూరించుటకు బొకారో, దుర్గాపూర్‌, చంద్రాపూర్‌
వద్ద నిర్మింపబడిన తెర్మల్‌ విద్యుత్తు కేందములు కూడ
(ప్రణాళికలో చేరిన వే.

దేశపు మొత్తపు విద్యుత్తు ఉత్పత్తిలో 10వ వంతు
చామోదర వాలీ కార్పొ శేవను ఉత్చాదించును. జమ్‌
షడ్‌ పూర్‌, దుర్గాపూర్‌, బరన్‌ పూర్‌, కుల్లీ నగరముల
(పథాన పరిశ్రమలు, దేశపు మొ త్తపు నేల బొగ్గు ఉత్ప
త్రిలో 80% ఉత్ప త్తిని చేయు జరియా, రాణీగంజ్‌ నేల
బొగ్గు గనులు ఈ కార్చ్పొశేవన్‌ నుండియే విద్యుత్తు సర
ఫరా పొందుచున్నవి.

దుర్గాపూర్‌ బరాజు : తిల్లాయియా, కోనగార్‌, మెతన్‌,
పంశేతీ కొండ డాముల నుండి పంట పొలములకు నీరు

451

చారములు, కృత్రిమ

పారించుటను సులభము చేయుటకు దుర్గాపూర్‌ వర్గ
పాత ఆండర్‌ సన్‌ వెయిర్‌ స్థానమున ఈ బరాజు నిర్భింవ
బడినదని చెప్పితిమి.
1. బరాజు (పొడవు: 692 8. మీ); లి. కుడి ఎడమ
కాలువలు (పొడవులు: B85, Mes 1867 క& మీ.);
లి. ఉపశాలువలు, పిల్ల కాలువలు (పొడవు: 2,258 కిమీ).

ఎడమ కాలువ నౌకాయానమునకు కూడ సదుపాయ
కరము. అది రాణీగంజ్‌ నేల బొగ్గు గనుల నుండి కలకత్తా
పారిశామిక (ప్రాంతమునకు (రైలు, రోడ్డు
బదులుగా) బొగ్గు రవాణాకు కూడ ఉపకరించును. ఈ
కాలువ, దాని పిల్ల కాలువలు కలిసి బరచద్వ్యాన్‌, హుగ్లీ.
పశౌరా జిల్లాలలోను; కుడికాలువ ఇతః పూర్వము సేద్యపు
నీటికి నోచుకొనని బరచ్వాన్‌, హుగ్లీ, బంకూరా జిల్లాల
లోని (పౌంతములకును సాగుభూ ములకు నీరు అందించును
[(చూ.బున్నసీలోయ అభివృద్ధి ప్రణాళిక-పు శి7క] కెవి కృ.

దారములు, కృత్రిమ : కృతిమ దారముల ఉత్ప త్తి
1900లో |పారంభ మైనది. యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌లో 1910లో
(పారంభమై అచిరకాలముననే విశేష అభివృద్ధి కాంచినది.
1954 లో వాటి ఉత్ప త్తి 120 కోట్ల పౌనులు*; 1960లో
ఒక్క నెల్యులోస్‌ చారముల ఉత్ప _తియే 575-8 కోట్ల
పౌనులమేరకు హౌచ్చినది [చూ. పు. 100].

ఎమిల్‌ ఫిషర్‌, హౌర్మన్‌ స్టాలింజర్‌ 1920-1930
మధ్య పడి, పట్టు, స్థార్చి మున్నగు (దవ్యముల అణువు
లను గురించి చేసిన పరిశీలనలను తదుపరి వాలెస్‌ కోరోడర్స్‌
బలవరచిరి. పరిళోధ నాలయములలో కృతిమ దారములు
ఎన్నో తయారు శేయబడినను, వాటిలో కొన్ని మాత్రమే
వ్యాపారసరశళిలో వాడుకలోనికి వచ్చినవి,

కృ(త్రిమదారములు నాలు గురకములు. అవి: 1. రయాను
(నెమిసింతటిక్‌ ) చారములను, సెల్యులోస్‌ ను యోౌగికముగా
మార్చిన తరువాత తిరుగ మార్చబడిన ( రీజన రే బడ్‌ )ఆసెల్యు
లోస్‌ యౌగికమును సాధారణముగా రయాను అందురు.
నెల్యులోస్‌ ఆసిశేట్‌ ను కూడ రయానుగా? మార్చుట కద్దు;
2, సింతటిక్‌ దారములలో పోలీ ఎమైడ్‌ ,పోలీ ఎస్ట్రరు, పోలీ
ఆ|కిలిక్‌, పోలీ వినైల్‌, పోలీ ఓలిఫైన్‌ అనునవి శెసిన్‌ల
నుంచి తయారు అయినవి; కి, అకర్చనములలో గాజుదార
ములు, ధాతుదారములు మొదలగునవి; 4. రీజన రేఇుడ్‌
దోటీను చారములు.

కృత్రిమ చారములు చాల నిడుపైన, దీర్హ శృంఖల
రచన కల బక్వాణుక యౌగికము (లీనియర్‌ పోలిమర్‌ లు,
కృత్రిమడా రముల అణువులోని పరమాణు రచన, రాసా

ఇందలి ముఖ్య నిర్మాణములు :

రవాణాకు

ఒక పౌను=౦, శ4ీర్‌లి కి.(గా.

యనిక బంధము, రాసాయనిక కృతి ప్లాస్టిక్‌ తత్వము
నుండి స్ఫటికములుగా విడివడని గుణములను అనుసరించి ఆ
చారముల మన్నిక, సాగుడు గుణము, చూచుటకు అందము
మొదలగునవి ఏర్పడును. చారముల గుణముల మీదనే
వాటితో నేసిన గుడ్డ నాణ్యము, మన్నిక, సౌకర్యము
ఏర్పడును.

దారములు రెండు రకములు: 1. నిడుపైెన దారము;
2. చిన్న ముక్కలనుంచి పేనిన దారము. ఈ చిన్నముక్క
లను సేపిల్‌ 'ఫెబర్‌ అందురు, 25.4 మి సీ110 మి.మీ
(1-44) వరకు ఉండును. రెండు, మూడు భిన్నములై న
ముక్కలను వేని, ఒకే చారముగా పేనిన ఆ చారము
యొక్క, గుడ్డల యొక్క స్వభావమును కావలసిన రీతిగా
మార్చవచ్చును.

మామూలు నిడుపైన చారము తీయుటకు స్పిన్న
శెటులో20 నుంచి 200 వరకు కన్న ములు ఉండును. స్టేపిల్‌
ఫైబర్‌ తయారీకి 20,000 కన్నములు ఉండును. ఈ సన్న
చారములను ఒక మోకుగా కట్టి చిన్నచిన్న ముక్కలుగా
కోయుదురు.

పరిశోధనల చ్వారా ఎక్కువ బలము గల దారములు
తయారు శేయుటచే మోటారుకారు మైరులలో వాడుట
కును, [టక్కు మైరులలో వాడుటకును, ఇస్త్రీచేయు బట్టల
తయారీకిని, బెల్టుల నేతకును అనువై న చారముల ఉత్పత్తికి
కారకములయే చారము తయారగు నపుడు బరలిమిగా
సాగదీసిన గట్టి దారము ఏర్పడును.

దారపు నాజూకును డినయర్‌ *లలో కొొలుతురు.
సాధారణముగా ఒకేసారి 150 డినయర్‌ ల చారమును
తయారుచేయుదురు. కావలసినఫుదడు 50 నుంచి 400 డిన
యర్‌ ల వరకు కూడ తయారు చేయవచ్చును. దారమును
వడుకుటలో సజలము, నిర్ణలము, వేడి-కరగు పద్ధతి అను
మూడు విధానములు వాడుకలో ఉన్నవి. వేడి-కరగు
పద్ధతిని నైలాన్‌, డెక్రాన్‌, సరన్‌, పోలీ ఎతిలీన్‌ మున్నగు
వాటికి వాడుదురు, తగు |గావకములో కరగించి వడుకు
నిర్ణల పద్ధతిని ఆసిజేట్‌ రయాన్‌కును, ఆర్హాన్‌ విన్యాస
మునకును వాడుదురు..విస్కోస్‌ ,డై నెల్‌ ,వికారా మున్నగు
వాటికి సజలపద్ధ తిని వాడుదురు.

దారపు గుణములు: తన్యతా బలము, తెగుటకు
పూర్వము అధికమైన నిడివి (ఎలాం గేషను), స్థ తిస్థాపకత
(ఎల్లాస్టిసిటీ మాడ్యులన్‌ ), తిరిగి తిరిగి నొక్కు.టచే కలుగు
బలహీనత, నలిపినపుడు మరల సేరుకొనుగుణము, నీటి
ఆవిరిని పొందు గుణము, తడుపుగుణము, ఎలక్ట్‌ స్థాటిక్‌
శ డినయర్‌ =9000 మీటర్ల దారము, దీనీ బరువు ఒక (గ్రాము.

452

గుణములు, రంగు, తళుకు, సొం(ద్రత, వెలుతురునకు, వేడి
మికి, ఆరుబయట తట్టుకొను గుణము ఉండుట, బూజు
పట్టుట, ఇస్త్రీ చేయుట, ఉతుకుట, పురుగుల శాకిడికి, రాసా
యనికములకు, రాసాయనిక |దవ్యములకు తట్టుకొను
గుణము. ఈ పైన చెప్పినవన్నియు పరిశీలించి, నలగని,
చేతికి మృదువైన వహోయినిచ్చు, నులువుగా ఉతుకుటకు
వీలైన, మన్నికగల, మురిపించు రంగుగల, తళతళమను

చారములు, కృ[ఈఆమ

పకారము తయారగుచున్నది. ఏవలనన, ఈ చారపు పుషి
a బి
వాడుక, మన్నిక మిగతా వాటికన్న అధికము. 1849 లో
పాలీ చే పేచుంటు చేయబడి, 1910 నుంచి యుసై బడ్‌
స్లేట్స్‌లో వ్యాపార సరళిలో కొనసాగుచున్నది. వైన
(A) a

"పేరొ-నబడిన లింటరులు కాని, సల్ఫైట్‌ గుజ్జులు కాని,
మిశ్రము కాని 18% సోడాజారములో (12°C వద్ద) కర
గించిన 2కి గంటలలో సోడా నెల్ఫ్యులోన్‌ లభించును:

(Ch, OOD), Lala OH (6, H, GON), 4+ 2H,0

నెల్యులోస్‌

బట్టల తయారీని నిర్ణయించుదురు. పై లెక్క (ప్రకారము ఒక
చారమునకు అన్ని గుణములు ఉండవు గాన, వివిధములై న
చదారముల కలయికచే-అనగా స్లేపిల్‌ చారముచే- కావలసిన

గుణములు కల బట్టలు తయారుచేయ వచ్చును.

మన్నికకు, రాపిడికి తట్టుకొనుట

మన్నుకు నిలుచునది నును పెనది

త్వరగా ఆరునవి చారములో తక్కువ
నీరు కలిగినది
చలి కాలమునకు వాడుకకు ముతక బట్టలకు

ఎండ కాలపు హాయికి చెమటను ఆర్చుటకు

నన్నని బట్టల తయారీకి
(3

వెలుతురుకు, రాసాయనిక (దవ్యములకు
ఆన్గుములకు, జార ములకు శట్టుకొనుట
ముడతలు పడని బట్టలు

నలగని బట్టలు

రయాన్‌కు కావలసిన ముడి పదార్థములు : (ప్రర్తిని విడ
దీసిన తరువాత గింజకు అంటుకొని ఉండు చిన్న పీచును
లింటరులు అందురు. వీటిని 1-10% కాన్టిక్‌ సోడా
(్రావములో 20 _ 100 వాశావరణముల _పేవషము వద్ద
2 _ 6 గంటలు వండి, కడగి విరంజనము (బ్లీచ్‌) చేయు
దురు. ఆమ్లుములో నానజెట్లి అకర్బన వదార్థమును తీసి
వేయుదురు. దీనినే రాసాయనిక [ప్రతి (98% సెల్యు
లోస్‌ కలది) అందురు. [ప్రస్తుతము దీనితో పాటు సలై ఎట్‌
గుజ్జు [చూ; కాగితపు పరిశ్రమ] కూడ వాడుచున్నారు,

విస్క్కోస్‌ విధానము: (క్రాస్‌ - జెవాన్‌ చే కనుగొన్న
ఈ విధానము |పస్తుతము అన్నిటిలో ముఖ్య మైనది.
మొత్తము కృ(తిమ దారములో 80% పైన ఈ పద్ధతి

తన్యతా బలము కలది;
అధిక నాగుడు కలది

సోడా.నెల్యులోస్‌

మిగులు దారము నుంచి ముద్దను (_పైన్సులలో వేరు
చేసి, కేకును మె తృటి ముద్దగా చేసి ఒకటి గాండు రోజులు
చల్లని డ్రచేశములో ఎండనిత్తురు. 10 కలోల ముద్దకు
1 కలో య్యా తో తిరుగు (డమ్ములలో కలిపి, ఆరంజి

| నైలాన్‌, పోలీ ఎస్ట్‌రు దారములు,

కరుగ బెట్టిన (ర్రవమునుంచి తయానైన
చారములు.

పోలీ ఎస్టరు, పోలీ ఆ కిలిక్‌, పోలీ
| వినైల్‌, నైలాన్‌, మై) ఆసిశేట్‌,
ఆకిలిక్‌లు = ముఖ్యముగా
| పోలీ ఆ కిలిక్‌లు, రయాను మి|శములు

ఫోరీన్‌ = కరిగిన కార్భనిక చారములు,
"పోలీ ఆ|కిలికలు.

పోలీ ఎస్టరులు పోలీ ఆ క్రిలిక్‌, నైలాన్‌,
మై ఆసి కేట్‌

నైలాన్‌ మున్నగు సింతటిక్‌లు,

ముద్దను కాస్టిక్‌ సోడా ర్రావణములో కరగ బెట్టుదురు,
నెల్యులోస్‌ జాంశకేట్‌ గా మారును:

61% సెల్యులోస్‌ 8% NaOH కల ఈ చిక్కని
(దావణమును రెండు మూడు రోజులు ఉంచి, పలుమారులు
వడపోసి (అవసరమైనచో 710, రంగులతో కలిపి) గాలి
బుడగలు తీసివేసి (టాంటాలమ్‌ వంటి ధాతు) స్పిన్న రెటు
లోని చిన్న రంధముల గుండా (పేషముతో నొక్కు. దురు
(110, _ తళ తళగా ఉండుటను తగ్గించును). ఈ సన్నని
(దావణపు ఛారలు NaH5O4,- మున్నగు పదార్థములు
గల (దావములోనికి పోగా చారములు ఏర్పడును. ఈ
ఆమ్హము నెల్యులోన్‌ను తిరిగి అవ శేపించును,. ఈ రీ జెన
శేబడ్‌ సెల్యులోస్‌ చదారములు ఒక దానితో ఒకటి అంటు

453

చారములు, కృతిమ

కొనకుండ ఉండలు చేసి కడిగి (1%) N45 [చావణము
గుండా పంపిన గంధకపు యోౌగికములు చారములో నుండి
విడివడును. తరువాత చారమును (12001 తో) విరంజ
నము చేయుదురు.

BF?
c*
(C= Ha, (OH) ,0—
హస x

చాల భాగము నసేపిల్‌ చారముగా తయారు చేయుదురు.
రంధ్రముల గుండా కాక పొడవైన కన్నము (స్లిట్‌)
గుండా పంపిన విస్కోస్‌ కాగితము తయారగును. దీనిని
విరంజనము చేసిన తరువాత గ్లి సరిన్‌ లోకి పంపుదురు.
విస్కోస్‌ స్పాంజి కూడ తయారు చేయవచ్చును.

క్యూ[పమోనియమ్‌ పద్దతి : ఈ పద్దతి 1890 లో
ఇవేశే పేబంటు శకాబడెను. 1904 లో ఇంగ్లండులో
క్రొర్టాల్డ్‌ న్‌ సంస్థచే తయారు (ప్రారంభ మయ్యెను,

NaOH (దావణములోనికి పంపుదురు. ఆ దా'రమును
1.5% 1,504, చ్వారా పంపి లోగా ఇమిడియున్న రాగి
యకోగికములను తీసివేయుదురు. మరల కడగి, వడకి బట్ట
లనునేయుదురు. ఇందులో దాగిఉన్న అనేక మైన పదార్థ

x
J+ HH SO (Cy Hy 4 OH),x + x08, + 5 Nay 50

వస్తువులను మరల శుద్ధి కేసి వాడుకలోనికి తీసికొని
రావచ్చును.
(దావణమును దారముతీయు పద్ధతి: దీనిని రద శలలోనడిపి
నప్పుడుసిల్కును పోలు మెతద్ధనముగల దారము ఏర్పడును,
నై(టేట్‌ రయాన్‌ (షార్టానే విధానము): (ప_త్తిలోని
ముఖ్య పచదార్గము సెల్యులోన్‌. దాని అణు రచన (క్రింద
ఇవ్వబడినది. ఇట్టివి 8000 - 8500 వరకు యూనిట్లు ఒక

అణువులో ఉండును.

=ఏS
(CHO ONa}y + xC5, —> (c Hy O4—O—C )
x

Ma

jx +exH, 03> (C2. Hy, Og (OH),

Dy

నెల్యులోస్‌ జాంశేంట్‌ 7

C3
eer )
>

Sy x

+ 2x CS, + 2x NaOH

కాపర్‌ సల్ఫేట్‌ (దావణమునకు కాస్టిక్‌ సోడా
కలుపగా వచ్చు కాపర్‌ ప్రై(డాకైైడ్‌ను వడపోసి
అమోనియా (దావణములో కరగనిత్తురు. ఇదియే న్వెట్టరు
_దావణము.

ధ్రశ్తిని నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌, నల్‌ఫప్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ మి్రము
నందు ఉంచిన ప్రై నై(టో గ్లిసరిన్‌ ఏర్పడును, దీనినే
పైరోక్సిలిన్‌ అని కూడ అందురు. 12.4 - 12.8% వరకు
నైటోజన్‌ ఉండిన తుపాకి మందుగ వాడుదురు. 12%

(CH, O5)x + Cu (Oo Hy, +NH +HO-—> నెల్యులోస్‌ (దావణము

“నెల్యులోస్‌

స్వెటరు (pావణము
జ

నెల్యులోస్‌ (దావణము + Na OH (5%) —స౫ ఆంశికముగ గడ్డకట్టిన నెల్యులోస్‌

ఆంశికముగా గడ్డకట్టిన నెల్యులోన్‌ + 13 50 (13%) —> (6 11, 0,) రీజెనశేచుడ్‌ సెల్యులోస్‌

దీనిలో 8% నెల్యులోస్‌ కరగించుటకు కొంత
గ్లూకోస్‌ కూడ వాడుదురు. మరియొక పద్ధతిలో నెల్యు
లోస్‌ గుజ్జును కావర్‌ సల్ఫేట్‌, సోడియమ్‌ హై (డాకై డ్‌ల
(౧150 +Na0f) ముద్దతో కలిపి ఫిల్భరు (పెస్‌లో వడ
పోని దీనిని అమోనియాతో కలుపుదురు, ఈ [దవమును
అయిదుసార్లు వడపోసి నికెల్‌ స్పిన్నశెటుగుండా 5%

నై(టోజన్‌ కలిగిన దానిని లాకర్‌ - వార్నీషులలో
వాడుదురు. 108 - 11.6% నై టోజన్‌ కలిగిన దానిని
ప్లాస్తిక్కు.లుగా వాడుదురు.

కరగు వైరోక్సిలిన్‌ (10.8-11.5% నై |టోజన్‌) ను
ఈతర్‌ ఆల్కహాల్‌లో కరగించగా వచ్చిన [దావణమును

+ Xantnate

454

కొల్లోడియన్‌ అని అందురు. దీనిని స్పిన్న రెట్‌ లలో నిర్ణ ల
పద్ధతిలో స్పిన్న కెట్‌ రం|ధముగా నొక్కిన, ఈతర్‌ ఆల్క
వోల్‌ [దవము చావ్పములో దారము రూవమున గట్టి
పడును. ఈ దారమునకు త్వరితగతిని మండు స్వభావము

ON

H అ= HO CGB

ఉన్నది. అమోనియము సల్ఫేట్‌ _(రావణములోనికి వంపి
నై_టోగణములను తొలగించి విన తీకరణము చేయుదురు.
1885 లో ఇంగ్ల ండు దేశస్థులు జోసఫ్‌, స్వాన్‌ అను
వారును, 1891 లో [ఫాన్స్‌ దేశస్థులు కాంట్‌ హిలారే,
డి. షార్జానే అనువారును ళోధన చేయగా వచ్చిన ఈ పద్ధ
తిని 1984 లో మానివేసిరి.

ఆసిటేట్‌ విధానము: 1924 లో మొదటి ఫ్యాక్టృరి
ఇంగ్లండులో ఉత్ప త్తి ప్రారంభించెను,

ఈ విధానము 1994లో “పేబంటుపొంది 1924 నుంచి
యునై బడ్‌ నసేల్స్‌లో వ్యాపార సరళిలో ఉత్పత్తి అందు
కొనినది. ఈ పద్ధతి దారములు ఫోటోఫిల్ము, సాదాఫిల్ము,
ప్లాస్టిక్కు సామానుల తయారీకి, మోల్లింగు పొడి, నింత
టిక్‌ సెయింట్లు-లాకర్‌ కును వాడవచ్చును.

[Ce H, 0 (OH),k x3 లిx (CH,CO),O —

నెల్యులోస్‌ ఆసిటిక్‌ ఆన్‌ హైడ౭ 9

100 8. (గాః ఆసిటిక్‌ ఆసిడ్‌, 1008. గాః ఆసిటిక్‌
ఆన్‌ పెాడెడ్‌, కొంత గంధక (దావకమును (5° వద్ద)
ee (a)

85 కి.[గా. (ప్రతి లింటరులతో ర్‌-రి గంటలవరకు ఉంచు
దురు. దీనిని ఆసిటిక్‌ -సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ మి|శముతో కలిపి
శి0Cవద్ద 15 గంటలు ఉంచుదురు. దీనివలన ్త్రె ఆసి కేట్‌
(44. 1% ఆసిశైల్‌ ) మొదట ఏర్పడి తరువాత్‌” అది జాస్తి

455

చారములు, కృతిమ
ఆమమువలన డై ఆసిశేట్‌ (ల8ిక% ఆసిశైల్‌ )గా మారును.
హౌచ్చు నీళ్ళలో వేసిన ఉపయోగపడని నెల్యులోన్‌ లభ్య
మగును. దీనిని నెం టిఫ్యూజ్‌లో వేరుచేసి, వచ్చిన ఆసిడ్‌ను
మరల చవాడచ్చును. డై ఆసిశేట్‌ ను కడిగి, ఎండబెట్టి ఆసి

౦%) ఓక యూనిట్‌లో మూడు మాడా

క్సిల్‌ (—Of) గణములు కలవు,

8 C,H (OH). + 8x HNO, =| 6 H, 0 (N౦,), ] +8x HO
Xx

టోన్‌లో కరగింతురు. ర్మ తో కూడ రంగులు మున్నగు
నవి దీనికి కలిపి ఈ |చావణమును స్పిన్న శెట్‌ చ్వారా వేడి
గాలి (ప్రవావాములోనికి వంపుదురు. ఆసిటోన్‌ చాప్పములే
దారముగా పర్పడును. నన్నదారములను వపేనగావచ్చు
చారములను దారములుగా గాని, నేతకుగాని వాడుదురు.
ఈ పద్ధతిలో కూడ పదార్థము లన్నియు మరల వాడకము
నకు లభ్యము చేయవచ్చును. విస్కోస్‌ మోస్తరు ఆసిశేట్‌
కాగితమును, ఫిల్మును తయారు చేయవచ్చును. (వేస్తు నుతము
ద్రశ్యేక పద్ధతిలో డ్రె ఆసిశేట్‌ ను కూడ చాడకములోనికి
శెచ్చుచున్నారు. as రయాను ధర అధికము, గాలి
నుంచి తేమను పీల్చదు. తడిపినపుడు బలము తగదు.
దారము ఎక్కువగా సాగును; కావున మడతలు వడవు.
మొదట కొన్నిరోజులు మామూలు (దే త్తికి రంగులు వేయ

[

వీలుకాకుండెను. దీనికొరకు (ప్రశళ్యేక రంగులు కనుగొన
బడినవి.

(పోటీన్‌ల నుండి ఉత్సన్నములైన దారములు (లాని
టాల్‌): ఈ చారములలో కెసీన్‌ నుండి లభ్యమైన లాని
టాల్‌ మొదటిది. దీనిని తొలిసారిగ 1987లో ఇటలీలో
తయారుచేసిరి, ఉన్నినిపోలు ద్రవ్యమును సృజించు యత్న

C,H, రె (033), Jx + 8x CH, COOH
నెల్యులోస్‌ మై ఆసి కేట్‌

చారములు, కృతిమ

ములలో లానిటాల్‌ ఇటలీ దేశములో ఆవిమ్కరింవబడినది.
పాల విరుగు [చూ. శెసీన్‌ పరిశ్రమలు-పు. 298 )ను జంతికల
పిండివెలె సన్నని జెజ్జములో ఉంచి నొక్కి ఆ వచ్చిన
చారములను ఫార్మా లిపాడ్‌తో తడుపుదురు. ఈ |పక్రి
యలో ఫార్మాల్లి హైడ్‌తో శెనసీన్‌ (ప్రోటీన్‌ లలో ఉన్న
ఎమీనో గణములు రాసాయనిక (ప్మక్రియ చ్వారా దారము
లను గట్టి పరచును. 1989లో యూరప్‌ లో ఆరు దేశము
లందును, జపాన్‌ లోను లానిటాల్‌ చారము వ్యాపార
సరళిలో ఉత్పత్తి చేయబడినది. యునై అడ్‌ సేట్స్‌లో
కూడ ఆర్డాన్‌ అను పేర ఇది తయారగుచున్నది. ఇది
చూపుకు, శతాకుటకు ఉన్నివలె ఉండును. రంగులను
చక్కగ గ్రహించును, కాని, ఈ చారమునకు సాగుడు
గుణము, బలము తక్కువ,

శెసీన్‌ నుండి దారమును తయారించవచ్చును అని
శెలిసిన తరువాత తక్కిన (ప్రోటీన్‌ ల నుండి కూడ చార
మును తీయుటకు (ప్రయత్నములు [పారంభ మైనవి. ఇందు
ముఖ్యముగా వాడబడినవి మొక్కజొన్నలో ఉండు శైన్‌
అను |పోటీన్‌, సోయా చిక్కుడులో ఉండు (పోటీన్‌, వేరు
సెనగ పిండిలో ఉండు (పోటీన్‌, సోయాచిక్కుడు గింజల

నుండి నూనెను తీసివేసిన తరువాత మిగిలిన పిండికి స్వల్న K

ముగ జారగుణములు గల సోడియమ్‌ సల్ల్ఫైట్‌ రావణ
మును చేర్చుట వలన |పోటీన్‌ (ద్రావణ స్థితిలోనికి వచ్చును:
ఈ (దావణమును తరువాత ఆమ్టీకరించి (పోటీన్‌ను అవే
పింతురు. ఈ అవ కేపమును కడిగి ఆర జెట్టుదురు.

తరువాత ఈ ఆర బెట్టి న [దన్యమును ఉచితమగు |చ్రావక
ములో కరగించి ఆ (దావణమును స్పిన్న రెట్‌ దారా
నొక్కుట వలన చారములను తీయుదురు. ఈ చారములు
ఫార్మాల్లి హైడ్‌ (దావణము వలన గట్టిపడి నేతకు అను
వుగా ఉండును. వేరుసెనగ పిండి నుండి కూడ ఈ పద్ధ
తినే దారము ఉత్ప త్తి చేయవచ్చును, సోయా చిక్కుడు
నుంచి లభ్యమగు దారము &ఉన్నిని పోలి ఉండును,
ఇంగ్లండులో 1944 నుంచి ఆర్డిల్‌ అను పేర ఉత్పత్తి
చెందినది. కాని, చాని బలము కెసీన్‌ చారము కన్న
20% తగ్గి ఉండును. శెసీన్‌ చారమువలె గాక ఇడి నసూత్ము
[క్రిముల నుండి అపాయమునకు గురికాదు. దీనితో
టోపీలకు, గురపు జీనులకు ఫెల్టును తయారు చేయు
చున్నారు.

నైలాన్‌: ఇది డూపాంట్‌ కంపెనీలోని వాలెస్‌, కారో
తర్‌ పరికోధనచే తయారైన మొదటి కృ|తిమ చారము
[చూ పు.100 | దీనికి కావలసిన రెండు ముడి పదార్థములు
నెల్టో హెశ్చేన్‌, ఆడిపిక్‌ ఆసిడ్‌,

సైక్టొ హెక్సేన్‌: బెన్టీ న్‌ను ఉదజనీకరణము[ చూ.పు, 247]
చేయుటచే నైనను, పెటోలియమ్‌ పదార్థము నుంచి
ఇయినను తయారు చేయవచ్చును. ఊకనుంచి ఫర్‌
ఫరాల్‌ను, పెటోల్‌ నుంచి బూటాడై యీన్‌ ను తయారు
చేయవచ్చును.

నైలాన్‌ లవణ |చావకమునకు ఆసిటిక్‌ ఆసిడ్‌ కలిపి
వేడి చేయకుండ ఇగర జెట్టుదురు. ఇగిరిన తరువాత ఆటో
శ్రేవ్‌లలో వేడిచేసి, నీటిని తీసివేసి, 1౦, కలిపిన తరువాత
పొలిమై కేషన్‌ జరుగనిత్తురు.తరువాతపొలిమర్‌ నునై టో
జన్‌ లోనికి 18-22 కి, (గా. చ నెం మ్రీ& (ేషములో
వంపుదురు. 804 8 మి పీ; 6శిక0మి. మీ, వెడల్పు గల
రిబ్బన్‌ లను లోన నీటి జల్లుచే చల్ల చేయబడిన |డమ్ము
'పైతలము మీదికి పారును. రిబ్బన్‌ అను చిన్న ముక్కలుగా
చేసి మరల కలిపి 26కి వద్ద కరగించిన [దవము రం|ధ
ముల ద్వారా [కింది గదిలోనికి దిగును. ఇనుకలో నుంచి
వడపోసి స్పిన్న రెట్లుగుండా చారము తీయుదురు, ఈ
దారమును రోలర్ల సవోయముతో సాగదీసి వాడకమునకు
పంపుదురు.

ప్లాస్టిక్‌ సామానులు తయారు చేయుటకును, దైష్‌లు
తయారు చేయుటకును నై లాన్‌ అనువై నది. (ప్రత్తి, ఉన్ని
మొదలగు వానికి లేని సుగుణములు నై లాన్‌కు కలవు.
దానికి బలము మెండు - నీళ్లలో కూడ 80 - 90 వంతులు
నీరు లేకుండ ఉండు శక్తి గలిగి ఉన్నది. బాగుగా సాగుటచే
మేజోళ్లు తయారీకి పనికి వచ్చును. అధిక శక్తి ఉండు
టచే పారాచూట్‌ లకును, మిగతా వాటికిని వాడబడు
చున్నది. అనేక రంగులకు కూడ వాడవచ్చును,

అణువుల మధ్య నుండు (వశ్యేక శక్తులు దాని బలము
నకు కారకములు. ముడతలు పడకుండ ముడతలు ఆలాగే
ఉండునట్లు వేడిచే నొక్కగలుగుట నై లాన్‌ (ప్రత్యేక విళి
షత, దాని బలిమి వలననే శైరుల తయారికిని, తాళ్లు
పేనుటకును, శెల్టులు నేయుటకును దీని వాడుక విరివిగా
పాచ్చుచున్నది.

జర్మనీలో పె పద్ధతి గాక జతర పద్ధతులను అనుసరించి
నైలాన్‌ ఉత్పత్తి చేయుటకు జరిగిన యత్నములలో
పెర్ణాన్‌ నిర్మాణము ముఖ్యము. కాపోయిక్‌ ఆసిడ్‌
యొక్క- లాక్టామును (ఎమీనో కా|[పోయిక్‌ ఆసిడ్‌
[(CH,.CH NH,) CH. CH,. CH,. COOH] మొక్క
అణువు నుంచి ఒక జలాణువును తీసివేసివచో ఆ ఆమము
యొక్క. లాక్టాము లభించును) వేడి చేసినపుడు నైలాన్‌
వంటి బవ్వాణుక [ద్రవ్యము ఏర్పడును. దీనికే “పెర్లాన్‌'

అని పేరు,

456

డై_ మెతిల్‌ ఫార్మమైడ్‌ [H. CO. N (CH,)్మ] నుండి
ఈ విధానముననే ఆర్లాన్‌ అను దారము లభించును.

చారములు, కృత్రిమ

పోలీ ఎన్టరు నారలు ("బరిలిన్‌ -ఇె(కాన్‌ ): డై మెతిల్‌-
బరి తాలేట్‌ (0-86 పాళ్లు)తో ఎతిలీన్‌ గ్లైకాల్‌ (0-81

పాళ్లు) సంయోజించిన బరిలిన్‌ (ఇరీన్‌) ఏర్పడును,
పొలిమరై జేవన్‌ తరువాత వడపోసి నైలాన్‌ వలె చార
మును తీయుదురు. దారమును నాలుగురెట్లు సాగతీయు
దురు. అధిక బలము, ముడుతలు పడకుండుట, మడతలు

దినికి ఉన్న సుగుణములలో పొడవే గాక, రంగును సులభ
ముగ [గహించు గుణము కూడ కలదు. (స్త్రీల దుస్తులకే
కాక విమానము నుండి (క్రిందికి దిగుటకు సాధనములగు
పారాచూట్‌ లకు కూడ నై లాన్‌ వాడుచున్నారు. ఆర్డాన్‌

ఆడిపిక్‌ ఆసిడ్‌ తయారీ

coon
a H,, OH+ C,H, 080° HN”. (CH pa
Se రర 11 Fre HN: ( 2)4 +x2N,OLyNO
& — =
> N\coo#

హెక్సా మెతిలీన్‌ డై ఎమీన్‌ తయారీ
Hy C: CH-.CH:CHy, + Cl, — CH C=CH:CH:CH, Cl
బూటా డైయీన్‌ 1,4 డైక్ల్టోరో బూ మేన్‌

2Na CN (పేరోక సన్నిధిని

NC CH, . CH: CH-CH, CN + 2NaCl
1,4 డైనయానో బూమేన్‌

Hy
V
NC (CH,), CN అడిపో నై మ్రల్‌
Hy
Vy

H,N (CH), NHy హౌళ్బా మెతిలీన్‌ డై ఎమీన్‌
ఆడిపిక్‌ ఆసిడ్‌, పెక్సా మెతిలీన్‌ డై ఎమీన్‌ల సంయోగముచే నైలాన్‌ లవణము ఏర్పడును.
COOH NH,
| |
x (CH), + x (CHa)e —> xX [_HN—(CH,), NH, OOC (CH,) COO -]
COOH NH,

—2x H,O

Y
[—HN (CH), NHOC (CH,), CO—] x నైలాన్‌

నిలుచుట--మున్నగు సుగుణములు కలది. మొదటి ఉత్ప లి
1950లో మొదలిడెను. చలిదుస్తులు, మేజో ళ్లు, ఎండా కాలపు
దుస్తులు, షర్టులు, రవికలు వంటి వ్యస్త్రసామ గి తయారీకి

457

తేమ చేతను, రాసాయనిక (ద్రవ్యముల చేతను పొడవ
కుండుటచశే రక వ(న్త్రములకు, ఇన్నిస్‌ నెట్‌ లకు, డేరా
గుడ్డలకు ఉవయోగించుచున్నారు.

XI—58

చారములు, క్ళ [శ్రిమ

విరివిగా బరిన్‌ వాడుకలోనికి వచ్చెను. ఇది పొడుగు
చారముగాను, న్టేపిల్‌ దారముగాను తయారుచేయుదురు.
ఈ పదార్థము లన్నియు ప్లానిక లుగా వాడుటవలన వాని
తయారీకి, గుణములకు ప్లాస్టిక్‌ లలో చూడనగును.

విన్యాన్‌: మొదట విన్యాన్‌ 1940లో సిద్ధపరుపబడినది.
ఇది 95% వినైల్‌ 5 B&(CH=CH C1), 5% వినైల్‌
ఆసిశేట్‌ (C1, =CH.౦. C0 Cక్మ)మి మును బవ్వాణుక
యాౌగికముగ మార్చుట వలన ఏర్పడును.

[ —CH, CH CH,CH a

| | |

cI OCOCH, cl
ఈయోాగికము నందు కుండలీకరణములో చూపిన
రచన గల ఘటకములు అనేకములు కలిసి
యాగికము ఏర్పడును. దీని చూ రము ఆసిడ్‌లో కరగించి
. దావణమునుండి దారమును సాధింతురు. 85°C వద్దనే
మె_త్తబడుటచే విన్యాన్‌ యొక్క ఉపయోగము వి_సృతము
కాలేదు. కాని, నీటికి, ఆమ్లములకు, శారములకు లొంగనిది
అగుటచే ఆన్థుములతో, బారముళితో తట్టుకొను వ్యస్త్రముగా
పనికి వచ్చుచున్నది.
సారాన్‌: ఇది సంయోజిత బవ్వాణుక యౌోగికము. దీని
ఘటకములు వినిలీడీన్‌ కోరెడ్‌ ((1,=€C 1), వినైల్‌
కోరెడ్‌ (CH,=CHC1) అను శెండు సరళ యౌగిక
ములు. ఈ రెండు ఘటకములు (క్రింది విధమున సంయో
గించి శృంఖలిత బవ్వాణుకముగ ఏర్పడును.

CH, CH Cl—CH, C =]
00000000009 సారాన్‌

దీనిని కరిగించి రంగు కలుపవచ్చును; 180°C వద్ద
కరగించి చారముతీసి సాగదీయవచ్చును. చాళ్టీ రియా,
బూజు వంటి (కిమికీటకములకు లొంగునది కాదు. రాసాయ
నిక |దావకములు వడపోయవచ్చును. ఇది దుస్తులకు, కుర్చీ
గుడ్డలకు [పళ స్త సము. దీనితో చేసిన గొట్టములు pads
శాలలో రబ్బరు గొట్టములవలె వాడుకలో ఉన్నవి, 1989ల
పార్మిశామికాభ్యుదయము చెందిన యునై అడ్‌ స్టేట్స్‌
వంటి చేశములలో వ్యాపార ఉత్పత్తి మొదలయినది.

డై నెల్‌, వెరల్‌ నారలు ఈ జాతికి చెందినవియే, ఇది
వినైల్‌ క్లోరెడ్‌, వినిలీడీన్‌ క్లోరెడ్‌లతో ఆక్రిల్‌ నెమ్రై
ల్‌ను ఘనీభవింపచేసిన లభ్యమగును. వీటిని తివాచీలు
చేయుటకు, తక్కిన చారలతో కలుపుటకు ఉపయో
గింతురు.

పోలీ వినైల్‌: పోలీ ఆకిలిక్‌, పోలి నై మైల్‌ మొదలగు
వానిని ఆ తరగతి ప్లాస్టిక్‌ రెసిన్‌ (ద్రవ్యముల నుంచి
తయారు చేయుదురు.

బవ్వాణుక

ఆ(కిలిక్‌ : ఆక్రిలాన్‌, డూఫ్లౌన్‌, జెఫ్రాన్‌, ఓర్లాన్‌
వెరల్‌,

వినైల్‌ క్లోరైడ్‌ : విన్యాన్‌ HH, ౩ నెల్‌, లెలాన్‌ (సారన్‌)

డె నైట్రైల్‌ : డార్వాన్‌.

టెట్రా స్లోరో ఎతిలీన్‌: ఇబఫ్రాన్‌,

పోలీ ఎతిలీన్‌, (ప్రాపిలిన్‌: రివాన్‌.

ఆ కిల్‌ నారలు: ఆ|కిలిక్‌ మానో నైమ్రైల్‌ (CH,=CH
CN) పరిసర వాతావరణ తాప క్రమములో బవ్వాణుక
ముగ ఘనీభవించును. శాని, దీనివలన లభ్యమగు నార
లకు రంగులు అంటవు, కాబట్టి, ఆ కిల్‌ నైైశ్రైల్‌ను ఇతర
యౌాగికములతో చేర్చి ఘనీభవించుట (ప్రాయకమైనది.
ఇందుకు ఉపయోగించునది వినైల్‌ ఆసిశేట్‌, వినైల్‌
కోరెడ్‌, ఆక్రిలిక్‌ ఎన్టరులు. పారిిశ్రామికునకు నారలో
కావలసిన గుణముల బట్టి ఈ రెండవ యోగికము ఎన్ను
కొనబడును.

పోలీ ఓలిఫైన్‌ల నుండి నారలు: ఎతిలీన్‌ ఉచిత పరి
స్థితులలో అనేక అణువులు కలిసి బవ్వాణుకముగ మారును,
దీనినుండి చారములు తీయుట కొన్ని సంవత్సరముల |క్రింద
టనే ప్రారంభింవబడినది. తక్కువ ఒత్తిడిలో ఘనీభవింవ
చేయబడిన జాతి 120°C లో మె త్తబడుట వలన లభ్య మైన
దుస్తులను ఇస్త్రీ చేయుటకు వీలులేదు. పోలీ పాపిలీన్‌
బహ్వాణుకము _165°-17కి౦ శాషృక్రమము వద్ద
మె త్తబడును. ఈ తాప క్రమము ఎల క్రిక్‌ ఇస్త్రీ సెళ్టైల
వేడిమికి కొంచెము ఎక్కు వగ ఉండుటచే ఈ జాతి |దవ్యము
కొంచెము ఎక్కువగ తక్కిన పోలీ ఓలిఫైన్‌లను |త్రోసి
రాజు చేయుటకు ఎంశేని సంభావ్యత కలదు. ఈ జేత్ర
మందు పరిళోధన నేడు జరుగుచున్నది. అనుకొనని మంచి
ఫలితములు ఇందు పడయవచ్చునని ఊహింప వచ్చును,

పోలీ టెటాస్లోరో ఎతిలీన్‌ (టెఫ్టాన్‌) : చటాఫ్లోరో
ఎతిలీన్‌ (ర్క H, F్మ4)n నుండి లభ్యమగు బవ్వాణుకమునకు
ఇుఫ్లాన్‌ అనిపేరు. 400°C లోపుగా మెత్తబడును, కాని,
ఈ తాప[కమము వద్ద దారము లాగుటకు వీలుకాదు,
దీనిగురించిన నూతన వస్త్ర
ములు నేయుటకు, వడుకుటకు వీలు ఇచ్చు గుణములు
గల |దవ్యము సాధ్యమైనది. దీని రాసాయనిక స్థయిర్యనము
వేడికి తట్టుకొను గుణము, ఖరీదు ఎక్కు_వె నప్పటికి
[1981లో పాను (0.458 క్రి గ్రా) రూ. 85-007 ఇది
తక్కిన నారరకములు ఏవియు నిలువని కఠోర పరిస్థితి గల
రాసాయనిక (ప్రక్రియలలో ఉపయో గార్ల మైనది,

డైనెల్‌: ఇది సజల పద్ధతిచే చే పళుటవలన తయారయినది,
06% వినైల్‌ కోరెడ్‌, మిగత ఆక్రో చై_మ్రైల్‌ కలిసిన

పరిశోధనల ద్వారా

458

పొలిమర్‌ గుండను ఆసిటోన్‌ లో కరగించి, వడపోసి నీళ్ళ
లోకి స్పిన్న రెట్‌' రం ధముల గుండా నొక్కిన ఏర్పడు
దారములు పొడుగు గాను, స్టేపిలగాను తయారుచేయు
దురు. డై నెల్‌ ఉన్నికి మించిన గుణములు కలిగి, బట్టలను,
నీటిని శుద్ధపరచు నంచులుగాను, రంగులు ఉంచు అల్లికల
కును, గళ్లాగుడ్డకును, దుప్పుట్లు, స్వెట్టర్లుగాను వాడుదురు,

అకర్పన దాఠములు : ఇవి కూడ కృత్రిమ చారములే;
పారిశ్రామిక, మిలిటరీ వాడుకలకు తగినవి. అధిక ఉష్పము
నకు నిలుచు క్వార్డ్‌ జ్‌ అల్యూమినియము ఆశకై పడ్‌ మున్నగు
నవి వాడుకలోనికి వచ్చినవి. ధాతు దారములు (బంగారు,
వెండి, రాగి జరీ) వాడుకచే దుస్తులకు తళతళమను
స్వభావము వర్పడును. మైలార్‌ ప్లాస్టిక్‌ చారముల మీద
అల్యూమిని యము వాక్యూమ్‌ పూత పూయుట కూడ
వాడుకలోనికి వచ్చినది. మైకెల్‌ ౩, ఓవెన్స్‌ 1898 లో
గాజునారను కని పెట్టెను.

(పత్యేక మైన నారలు: రబ్బరు మీద దేశ్తి నూలు గాని,
రయాన్‌ నూలు గాని ఇమిడిన సాగు న్వభావముగల
స్రీ దుస్తులు, సర్జికల్‌ హోేస్‌ మున్నగునవి తయారు
చేయవచ్చును. అతి శేలికగ ఉండు సాగుచుండు దుస్తులు
తయారీకి 1958 లో - ఫైబర్‌ అను దానిని తయారు
చేసిరి.

దారము చేయు (చావణములో రంగు దినుసులు వాడుట
చేతను, బోలుగా ఉన్న చారములు తయారు చేయుట
చేతను గుం|డము కాని భిన్న భిన్న (క్రాస్‌) సెక్సన్‌ గల
చారములు తీయుటవలన దుస్తులలో అనేక రకములు
తయారుచేయ వీలు కలుగుచున్నది.

వల్కనైజ్‌డ్‌ ఫైబరు: కాగితమును 2॥౦ (దావ
ణములో 40°C వద్ద ముంచిన తరువాత శెండు మూలల
కాగితములను ఒకటిగా నొక్క వచ్చును, తరువాత దానిని
కడిగి, ఎండ బెట్టి గట్టి చెక్కలుగా చేయవచ్చును. రంప
ముతో కోయవచ్చును. నిమిషముళో గుం|డ్రముగాను,
స్కూగాను చేయవచ్చును.

పార్చిమెంట్‌ : 66 - 70% గంధక ఆమ్లము వాడిన
పార్చిమెంట్‌ కాగితము తయారగును, అది ఎల క్రీ్‌ కన్ఫు
లేటరు గాను, నూనె వస్తువులను పాకేజి చేయుటకు గాను
వాడవచ్చును. ఈ రకపు అట్టలలో సంచులు, పెెలు,
కత్తి పిడులు, బుట్టలు, గేస్టు, వావషరులు, వాల్వులు
తయారు చేయవచ్చును.

గుడ్డల తయారీ, పూత ముగింపులు: కావలసిన గుణ
ములు చేకూర్చుటకు పూత వేయుదురు. నిప్పుకు తటు
లు

దారు పరిరత్షణ

కొనుటకును, బూజు వట్టకుండుటకును, నీటికి తడవకుండు
టకును ఈ పూతలు పూయుదురు. వెలిగారములోను,
బోరిక్‌ ఆసిడ్‌ లోను ముంచిన కొంతవరకు గుడ్డ నిప్పుకు తట్టు
కొనును. ఉదావారణము: కొవ్వువ త్తి యెక్క వత్తి బూజు
పట్టకుండా ఉండుటకు క్లోరినేబుడ్‌ ఫినోల్‌లు, సాలిసా
అనిలై డ్‌-కార్భన్‌ పాదరస యౌగికములు, కాపర్‌ అమోని
యమ్‌ ఫోరెడ్‌ మున్నగునవి ఉపయోగింతురు. నీటిని అంట
నీయకుండ చేయుటకు క్వాటశ్నెరీ అమోనియమ్‌ యౌోగిక
ములను చారము మీద వెచ్చగా వేయుదురు. గుంజుకొన
కుండా చేయుటకు మేలమిన్‌ ఫార్మాల్సి హైడ్‌, యూరియా
ఫొర్మాల్లి హైడ్‌ (ద్రవ్యములను వాడుదురు. 1950 లో తిరు
వాన్యూరు రయాను నంస్థ శేరళలోను, నేషనల్‌ రయాను
సంస్థ మహారాష్ట్ర్రలోను విస్కోన్‌ ఫిల్ము తయారీకి ఫ్యాక్టరి
లను స్థాపించినవి. 1950 లో 2.7లక పౌనులు* అయిశే*
1951 లో రకీలకల పౌన్గు. ఐ. సీ ఐ, ఫ్యాక్టరీ 1952 లో
ఉత్పత్తి [ప్రారంభించి 1955 లో వార్షిక ఉత్పత్తి సామ
రము 40 టన్నీలు కలిగి ఉండెను. 1955లో గ్వాలియరు
రయాను, సిర్‌ - సిల్క్‌ స్థాపితములై 19681 లో 2,974
టన్నీలు, 2,204 టన్నీలు ఉత్ప తిని సాధించెను. 1961 లో
బొంబాయిలో నైలాన్‌ తయారి (ప్రారంభమై 1962లో
8,80,000 పౌన్లు తయారు చేసెను.
1966 నాటి ఉత్పత్తి సామర్థ్యము.
1140 టన్నీలు (1965)
1918 (1966)
2000 టన్నీలు
1178
2550
ఆసిశేట్‌ 1888 )
82 852 టన్నీలు (1962)
26 287 టన్నీలు (1962)
దేశమున పెట్రో - కెమికల్స్‌ కాంపైక్సు అధికమగు
కొలది ఈ దారములు ఉత్ప త్తి పాచ్చును. బి. వెం,
దారు నిర్మాణము: చూ, నిర్మాణములు.
దారు పరిరక్షణ : కలవకు మరొక పేరు దారువు,
చారువు నివాస గృవాము వంటి నిర్భాణములందు
కిటికీ, చ్వారబంధములు, తలుపులు, కుర్చీ, శుబిల్‌ వంటి
వస్తువుల తయారీయందు చాల విరివిగా వాడబడును.
అందువలన అది చాల కాలము మన్నక పోయినచో విశేవ
నష్టము వాటి ల్లక తప్పదు. అగ్నివలన కలుగు అపాయము
దానిని చివికించుటకు, _నళింప జేయుటకు
* 1, పొను=0,4కకి కి (గౌ,

నైలాన్‌

పోలీ ఎసరులు
అ

(1965)

(1966)

(1962

అటుండగా,

459 క

చారు పరిరక్షణ

బూజులు, పురుగులు, నీటి తొలుపుడు పురుగులు వంటి
శ[త్రుకీటకములు కూడ కలవు. కాని, శేకు, ర_క చందనము
(రోజ్‌వుడ్‌), చేవచారువు, చీకటి[మాను, నూకమాను వంటి
కలపరకములకు చారు నంవోరక కీటకాదులను ఎదిరించి
నిలువగల సవాజ |పతిఘటన సామర్థ రము కలదు. అందుకు
వాటిలో ఉండు కొన్ని విష[దవ్యములే కారణము. అందు
వలన అవి గట్టి లేదా మన్నిక గల కలప అని పిలువ
బడును. ఇతర చారువులు మన్నిక అంతగా లేనట్టి వి. కాని,
ఈ పదములు రెండు తారతమ్యములను తెలుపు అర్థము
నందే చాడబడును. సాధారణముగ ._చదారువులు-కొన్ని
మినవో-అన్నియు మన్నికలేనివే. మన్నిక కలిగిన జాతు
లలో కూడ ఆ సవాజ గుణము ఒక్క గర్భకాష్ట్రమున కే
ఉండును. దీనినే చేవ అందురు.

బూజులు : బూజులు చారువులలోని కొన్ని [ద్రవ్యము
లను తినివేయును. అందువలన చారువులు పుచ్చిపోవును.
ఈ బూజులలో పెక్కు రకములు కలవు, కాని,కొయ్యలలో
సర్వసాధారణముగా ఉండునది తడికుళ్ళు అను బూజు,
అది పెరుగుటకు కొంత శేమ, గాలి, అనుకూల తాప క్ర
మము కావలెను, వెచ్చని ఆర్షివాశావరణములో అది
వర్థిల్లును,

పురుగులు : వీటిలో చెదలు, వ|[డంగి చీమలు, కర్ర
తొలుపుడు పేడపురుగులు క(రలకు చాల (ప్రమాదకరము
లై నవి. ఉన్హ దేశములలో చెదలు చారువులకు తీవ్రహోని
కరములై న చీడలు. అవి కట్టడములలో నేలను అంటి
ఉండు అన్నిరకముల కలవలకు పట్టును. మొదట కలపకు
నేల మట్టమున పట్టి దానిని తినివేయును, (క్రమముగా
మీదికి ఎగజాకును. చెదలు ఆవోరము, ఆ|శయము- రెండిటి
కొరకు కలపను పట్టును. వ|డంగి చీమలు తరుచుగా ఆవో
రము కంచు ఎక్కువగా ఆశ్రయము కొరకే చెట్లుపడిపోగా
నేలలో మిగిలి ఉన్న పాత మొద్దులను, దుక్కలను, ఉవ
యుకృములగుచున్న చారువులను సోకును; వాటిపై అవి
విరివియెన వసారాలను కట్టుకొని దారువును చాల పాడు
చేయును. కర తొలుపుడు పురుగులు దారువులలోని పిండి
పదార్థముల పై (బతుకును. అందువలన అవి ఆవారమును
వెదకి కొనుటకు కర్రలో రం(ధములు, బొరియలు
తొలుచును,

నీటి తొలుపుడు పురుగులు: ఇవి సముద్రపు శేవులలో
కట్టబడిన బల్లకట్లలో ఉప్పునీటిలో మునిగి ఉన్న కలవను
తొలిచివేయు కీటకములు. వడ్రంగి చీమలవలె ఇవి కూడ
ఆవారము కంచు ఎక్కువగా ఆశ్రయము కొర శే వాటిని

తొలుచును. అవి ఒకప్పుడు క(రలో లోతుగా పేక్కు-
బొరియలు తొలుచుట కలదు.

చారువును దారువిధ్వంసక [కముల నుండి రకశించుటకు
-ఆ [క్రిములను చంపగల శరాసాయనిక విషద్రవ్యములతో-
దానిని చక్కగా సంస్కరించుట ఒక్క"కే మార్గము; అట్టి
(ద్రవ్యములు అనేకములు కలవు. వాటిని మూడు రకముల
క్రింద విభజింపవచ్చును: 1 అల్బశాప్పశీలత, పరిమిత
జల[చావ్యత కల కార్చన్‌ (ద్రవ్యములు - అనగా నీటిలో
తగుమా(తము కరగి, గాలిలో ఎక్కువగా ఇగిరిపోవని
కారన్‌ ద్రవ్యములు. ఉదా: పలురకముల |క్రియొ
సోట్‌ లు, శారులు, ఆం|తసీన్‌ నూనెలు, వెటోల్‌్లో
గాని, తారులో గాని కరగిన |క్రియొసోట్‌ (ద్రావణము,
వీటిలో కోల్‌ శారు నుండి తయారగు క్రయొసోట్‌
మొట్ట మొదట కనుగొనబడినది; [ప్రధానమైనది కూడను;
2. నీటిలో కరగు రాసాయనిక (ద్రవ్యములు. ఉదా: జింకు
క్లోరైడ్‌, బోరిక్‌ ఆసిడ్‌, బొరాక్స్‌, కాపర్‌ సల్ఫేట్‌, సోడి
యమ్‌ పెంటా క్లోరోఫెనేట్‌ మున్నగునవి. ఈ రకమునకు
చెందిన కొన్ని రకక[దవ్యములు (క్రోమేట్‌ లు, ఫోరై డ్‌లు,
కాపర్‌ లవణములు, ఆర్సెనిక్‌ యౌ గికములు వంటివి అనేక
లవణముల మిశములుగ ఉండును.ఛారత దేశములో తయా
రగు న్నుపసిద్ధ మైన “ఆస్కూూ ఈ తరగతికి చెండినది, ఇది
కాపర్‌ నల్ఫేట్‌, పొటాసియమ్‌ లేదా సొడియమ్‌ డై
[కోమేట్‌ ,ఆరెనిక్‌ వెంటా కై డ్‌ లవణముల మి|శము.ఇవి
కియొసోట్‌ వలె కర యొక్క రంగును పోగొట్టవు; వాటితో
కరకు పూతకూడ పూయవచ్చును [చూ, కామేశం, శొంఠి
పు, 289); కారన్‌ (డ్రావకములో కరగ గల రాసాయ
నిక విష(దవ్యములు ఉదా: 4 నాఫ్లాల్‌, ఇటాక్టోరోఫినోల్‌,
కొన్ని ధాతు కార్బన్‌ యౌగికములు (ఉదాః కావర్‌ సెఫ్రా
నేట్‌,ఫీనిల్‌ మర్క్యురీ ఓలియేట్‌ ).భారత దేశమున వాణిజ్య
మున కోల్‌ శారు |క్రియొసోట్‌, ఆన్యూ్యూ అను శెండు
చారు పరిరక్షక (దవ్యములు విస్తారముగ వినియు కములు
అగుచున్నవి. ఈ రతక [దవ్యములను వినియోగించుటకు
అనేక పద్ధతులు కలవు,

ఉపరితల సంస్కారములు : ఇందు రతుక [దవములను
కుంచెతో పూయుట గాని, చల్లుట గాని లేదా _గ్రవములలో
కర్రలను ముంచుట గాని జరుగును. ఇందు (ద్రవము
దారువు పైపొరలోనికి మామే (పవేశించును, కావున
వీటి సామర్థ రము కొంత పరిమితముగనే ఉండగలదు.

నానబెట్టుట : డారువును రజక (దవములో నాన జెట్టుట
ఉపరితల సంస్కారము కన్న అధికతర [ప్రయోజనకరము.

460

అభిసరణ పద్దతులు : ఇవి పచ్చిగా ఉన్న చారువును
సంస్క-రించు పద్ధతులు.

ఉపష్ణ-శీతల-[దావక సంస్కారము (శెరచిన తొట్టి
పద్ధతి): ఇందు ఒక ఇనుప లేదా ఉక్కు తొట్టిలో రతక
(దవమును పోసి, చానిలో కలపను ముంచుదురు. తొట్టిని
మన్నుతో గాని, ఆవిరితో గాని 90°C వరకు 1 మొదలు
12 గంటల సేపు కాచి, తరువాత చల్లార జెట్టుదురు. చొర
నిచ్చెడు గుణముకల కలపలో రతక [దవము లోపలి పొర
లోనికి సైతము |ప్రవేశింపగలదు. కావున, ఇది వాటికి చాల
ఫలవంతమైన సంస్కార పద్ధతి.

(ేష సంస్కారము: ఇందు రతక ([దవము దారువు
లోనికి చాల లోతుగా (ప్రవేశించును. కాబట్టి, ఈ పద్ధతి విరి
విగా అమలునందు ఉన్నది. ఇందు ముఖ్యమైన (ప్రడ్రియలు
మూడు కలవు.

బెతల్‌ ప్రక్రియ (పూర్ణఘట (ప్రక్రియ): ఇందు ఒక
స్తూపములో కలపను ఉంచి, దానిలో మొదట కొంత సేపు
నిర్వాత పరిస్థి తిని సృజింతురు. తదుపరి స్తూపమును రతుక
(దవముతో నింపి, (ద్రవ (పేషమును (పయోగింతురు, అవ
సరమైనచో ఆవిరి చుట్టలతో రతక |ద్రవమును వేడిచేయు
దురు. చారువుల జాతులను బట్టి ఈ సంస్కారము కొన్ని
గంటల సేపు కొనసాగును. ఈ వ్యవధి ఎంత హెచ్చిన అంత
ఎక్కువ (ద్రవము అంత ఎక్కువ లోతుగా కలపలోనికి
ద్రవేశించును. సంస్కారము ముగియగనే (_పేషమును
విడుదలచేసి, స్తూపమునుండి ద్రవమును పూర్తిగా తీసి
వేయుదురు. చివరకు కొద్ది సేపు మరల నిర్వాత పరిస్థితిని
కలిగించి, కలపకు అంటుకొని ఉన్న రతక |దవమును
తొలగింతురు.

రూపింగ్‌ (నిర్వాతఘట) (పృకియః ఇది చై(వ్ర క్రియ
మాదిరిగనే ఉండును. శాని, స్తూపములో కలపను మొట్ట
మొదట నిర్వాత పరిస్థి తికి గాక వాయు (పేషమునకు గురి
చేయుదురు.

లౌరీ (ప్మక్రియ : ఇందు స్తూపములో కలప మొట్ట మొదటి
నిర్వాత పరిస్థితికి గాని, వాయు (పేషమునకు గాని గురి
చేయబడదు. మిగిలిన క్రియలు మొదటి పద్ధతిలో వలెనే
ఉండును.

(ప్రయోగింవబడినసంస్కార పద్ధతిని బట్టి, రశక ద్రవ్యము
యొక్క నాణ్యమును బట్టి కలప ఉపయోగపడు కాలము
ర్‌, 6 వంతులు పెరుగును. ఈ కాలము 12 వంతులకు వైగా
పెరిగిన సందర్భములు కూడ కలవు, పి. ఎస్‌. రావు.

దారు స్వేదనోత్సన్నములు: చెట్ల , మొక్కల వేళ్ళకు,
కాండములకు చార్జ్యము నిచ్చు వృత కణ సంహితులను

చారు స్వేదనోత్సన్న ములు
చారువుగా చెప్పవచ్చును, నమానార్గ్భ ముగ “జైలమ్‌? అని
కూడ అందురు,
అందుచేత దారువు మొక్క వేళ్ళ నుండి ఊర్థ్వ ముఖ
ముగ దాని ఆకులు మొదలగు వివిధ ఛాగములకు నీటిని,
లవణములను అందచేయుటకును, మొక్కకు
దార్డ గమును కలుగ జేయుటకును ఉప రయోగవడుచున్నది,
మొక్క-_ పెరుగుచున్న కొలది మూల దారువు చుట్లు
నూతన కణములు వృద్ధి పొందుచుండును,. మొదట దానిని
(పాథమిక పెరుగుదల అని, నూతన వృద్ధిని గాణ పెరుగు"
దల అని అందురు.

ఖనిజ

వాశావరణములోని మార్పులు నిక్చితముగ ఉండు
(పదేశములందు దారువు యొక్క బావ్యాపు పెరుగుదల
ఏడాది పొడుగునా ఒకే రీతిగా ఉండదు. వసంతబుతువులో
ఏర్పడిన చారువులో ఎక్కు_వ సంఖ్యలో నాళములు విశాల
మైన రం|ధ్రములతో ఉండును, ఈ చారువును వసంత దారువు
అందురు. హేమంతములో ఏర్పడిన చారువులో అవి అల్ప
పరిమాణములో ఉండును, . దీనిని హేౌమంత చారువు
అందురు, కాండము యొక్క మధ్యచ్చేదములో వార్షిక
వలయము (వృద్ధి వలయము) అనబడు ఏక కేంద వల
యముగ పై రెండు రకముల దారువులు జతగ కనిపించును.
(వతి వార్షిక వలయము ఒక ఏడాది పెరుగుదలకు సంబం
ధించినది అగుటచే కాండ మధ్యచ్చేదములో ఉన్న వార్షిక
వలయముల సంఖ్య అందాజుగ ఆ చెట్టు యొక్క వయ
స్సును సూచించును, అనుయాయ సంవత్సరముల వార్షిక
వలయములు విశాలతలో ఛేఏించవచ్చును. వృతువృద్ధికి
దోవాదకరమైన పరిస్థితులలో విశాలవలయములు, (ప్రతి
కూలమైన పరిస్థితులలో సంకుచిత వలయములు ఏర్పడును.

వృతుము పెరుగుచున్న కొలది, నూతన దారువు ఏర్పడు
చున్న కొలది పూర్వము ఏర్పడిన దారువు అంతర పొరలు
జీవకణములను కోల్పోయి నిర్జీ వమగును. అటు పిమ్మట
అది వేళ్ళనుండి నీటిని, ఖనిజ లవణములను (పవహింప
చేయు వావాకముగ పనికేయక కాండమునకు ఊతఇచ్చును,
ఈ నిర్జీవ దారువును వాదయ దారువు (చేవ) అందురు.
ఈ చేవ టానిన్‌లు, రంగులు, జావధములు, జిగురులు,
గుగ్గిలము, శెసిన్‌, (క్రొవ్వు శైలముల్కు సార కై అలములు
మొదలగువానికి నిలయము. సాధారణముగ అది ముదర
రంగులో ఉండును, జీవకణములను కలిగి జల, ఖనిజ లవణ
ములు వావహాక మార్గ ముగ ఉపయోగపడు గౌణ చారు
వును శాప్‌ వుడ్‌ అందురు, పిండివంటి నిల్వ వదార్భ ములను
కూడ ఇది కలిగి ఉండును. సాధారణముగ ఇది చేవకన్న
లేత రంగుగ ఉండి (ద్రవములు, వాయువులు చొచ్చుకొని

461

చారు స్వేదనోత్సన్న ములు
పోవుటకు ఎక్కువ అనువుగ ఉండును. ఒకే జాతి వృత
ములలో గాణ దారువు వృాదయడారువు కన్న బలహీన
ముగ గాని, దార కిముగ గాని ఉండనవసరము లేదు.

కోనిఫర్‌ జాతి చెట్ల దారువులను సంపదాయముగ
మృదు దారువులు అనియు, విశాల మైన ఆకులు గల వృకు
ముల దారువులను గట్టి దారువులు అనియు అందురు.
శెండింటిలోను భౌతికముగ గట్టిదనము, మృదుత్వములతో
ప్రమేయము లేకుండ గట్టి చారువులను వాటి చారువులలో
నాళముల ఉనికిని బట్టి మృదుదారువుల నుండి సులభ
ముగ గు ర్లింపవచ్చును. కోనిఫర్‌ గాని, విశాల మైన ఆకులు
గల జాతి వృక్షములు గాని (వ క్యేకముగ వాణిజ్యమునకు
పేరుగల దేశములందు లేదా (పొంతములందు గట్టి చారు
వులు, మృదు చారువులు అనుపదములు శవార్థ భావ
ములో ఉప యోగించబడును.

చారువు రెండు వర్ల ముల ఘటకములను కలిగి ఉండును.
చెల్యులోస్‌, పౌమీ సెల్యులోస్‌, కాష్ట్రదవ్యము (లిగ్నిన్‌)
లు మొదలగు (పథాన ఘటకములు మొదటి వర్గమునకు
చెందినవి. ఇవి అన్ని జాతుల చారువులలోను ఎక్కువ పరి
మాణములో ఉండును. శెండవ వర్గము సారములను
కలిగి ఉండును. వేరు వేరు జాతి వృకములలో ఈ వర్గ
ఘటకములు స్వభావములోను, పరిమాణములోను ఎక్కువ
వ్యత్యాసమును కలిగి ఉండును. సాధారణముగ ఎండిన
చారువులో 40 నుండి 55% వరకు నెల్యులోస్‌, 15 నుండి
25% వరకు హెమీ నెల్యులోస్‌, 15 నుండి 80% వరకు
కాష్ట్ర |ద్రవ్యము, 9 నుండి 15% వరకు సారములు, కొద్ది
వరిమాణములో అకర్భన లవణములు ఉండును.

పరిశ్రమలలోను , నిత్య జీవితములోను దారువు ఎంతో
ఉపయోగపడుచున్నది, యథారూపములో అది ఇంధ
నముగను, కలపగను ఉపయోగించబడుచున్నది.

కలప గృవాని ర్మాణములకు, ఫర్నిచర్‌ లకు ఉపయోగించ
బడుచున్నది. వంకరపోవుట, ఉబ్బుట, కన్నములు పడుట
అనునవి నిర్మాణాత్మక దృక్పథములో చారువునకు గల
అతి చెడ్డ ధర్మములు. చదారువునందలి కణ కుడ్య నిర్మాణము
లోనికి, ™ నుండి వెలుపలకు తేమ (పవేశించుటచే
చై చెడ్డ ధర్మములు పొడసూపును. ఈ లోపములను తొల
గించి సవరింపబడిన చారువును పొందుటకు రాసాయనిక
ముగ గాని, యాం|తికముగ గాని చారువును సంస్కరిం
తురు. చి(క్రీపొట్టు, రంపపు పొట్టు మొదలగు తునకలను,
మరికొన్ని పూరక పదార్థములను చేర్చి వైండర్గతో గాని,
అవి లేకుండా గాని పీడగము, ఉప్ప్రములతో గట్టి చేసి ఒకో
టిగా చేయుదురు. ఇట్లు తయారుచేయబడిన వానిని “పార్టి

కల్‌ బోర్డులు” అందురు. (పృక్రియలో ఉపయోగించబడిన
పదార్థములను బట్టి వాటిని చిప్‌ బోర్డ్‌ లని లేదా షేవింగ్‌
తోక్ట్‌లు లేదా చక బోర్డ్‌ లని లేచా రంపపు పొట్టు
బోర్తులు (సాడస్ట్స్‌ ' బోర్డులు) అని అందురు. చారు పచార్థ
మయులతో మొదట గుజ్జును బనాతు (కంబళి)చే తయారుచేసి,
అప్పుడు పైన పేర్కొనిన విధముగ గట్టిగా ఒకటిగా
చేయబడు వాటిని ఫైబర్‌ బోర్డ్‌లు అందురు. పార్టికల్‌
బోర్డ్‌ లను, ఫైబర్‌ బోర్డ్‌ లను సంయోజన చారువు అని
అనవచ్చును. జిగురుతో హౌర(్లై )ను అడ్డు బంధములుగ
ఒకోటిగా చేసి, తయారుచేయు స్పై వుడ్‌వలె pe దారువు
పొరలను జిగుకుతో లేదా వేరు విధముగ ఆ పొరలు ఒక
కొకటి సమానాంతరముగ ఊఉండునట్టు బంధించి
తయారుచేయబడు లేమినేబడ్‌ చారువువలె మి|శితదారువు
నిర్మింపబడు డానిని జై_ంశుచేయబడినదారువు అనవచ్చును.
దారువు నండలి ప్రథాన అంశము
సెల్యులోస్‌తో గాని, సెల్యులోన్‌ ఉత్పన్నములతో గాని
శాగితము, రయాన్‌, చెలో పేన్‌, ప్లాస్టిక్‌ వంటి వస్తు
జాలము తయారు చేయు పరిళమలలో చారువు విరివిగా
ఉపయోగించబడుచున్నది. కొన్ని చేశములందు కలప పరి
(గ్రమలలో ఫలించు రంపపు పొట్టు వంటి చారు అవశిష్ట
ములను జల విశ్లేషణకు గురిచేసి దారు చక్కెరను తయారు
చేయుచున్నారు. గ్లాక్టోస్‌ మాన్నోస్‌, జై_లోస్‌, అరబినోన్‌
లతో కూడియుండు గ్లూకోస్‌ దారు చక్కెరయందు (ప్రధాన
ముగ ఉండును, దారుపా[డోలై సేట్‌ ను చిక్కపరచి
నిల్వ ఆహారమునశై మొలాసిస్‌గ తయారు చేయవచ్చును
లేదా చానిని పులియబెట్టి ఈస్టు, ఆల్కవోల్‌ లను ఉత్ప త్తి
చేయుటకై వినియోగించవచ్చును, చారువునందు 15 నుండి
లిక% వరకు ఉండు హామీ సెల్యులోన్‌ ను పారి శామిక
ఉపయోగములశై సంత్భ ప్రికరమైన విధాన మేదియు
రూపొంద లేదు. ఆసిడ్‌ నలై ఎట్‌ గుజ్జా తయారు చేయు
(పల్చింగ్‌ ) విధానములో దాని హా(డ్రోలై టిక్‌ ఉత్పత్తులు
పాకమధ్యము (కుకింగ్‌ లిక్క_రు) లోనికి (ప్రవేశించును,
కొన్ని చేశములందు పల్చింగ్‌ మద్యమునందలి చక్కెరలను
పులియ జెట్టి ఆల్కవోల్‌ లేదా ఈస్టు మేతను తయారు
శేయుచున్నారు. అదే విధముగ ముఖ్యమైన కొన్ని ఆల్క
వోల్‌ లను, ఆసిడ్‌ లను పులియ జెట్టుట చ్వారా ఉత్ప త్తి
చేయవచ్చును. ఈ అంశము నేడు కిణ్వ (ఫర్‌ మెంశేషన్‌ )
సాం శేతిక శాస్త్రజ్ఞులను ఎక్కువగ ఆకర్ష ంచుచున్న ది.
దారువు నందలి మరొక (పథాన ఘటకము లిగ్‌నిన్‌,
అది సెల్యులోస్‌ పోగులను ఒకచానితో మరొక దానిని
బంధించు సవాజమైన సిమెంటు పదార్భము. చారు ఆసిడ్‌ =

దాని

నెల్యులోన్‌.

462

హై(డోలిసిన్‌ లోను, గుజ్జు (వల్‌) ఉత్పత్తి (సోడా
(పానెస్‌ అండ్‌ ది నల్ఫైట్‌ పానెస్‌)లోను ఉపోత్సన్న ము
గా అది వేరుచేయబడుచున్నది.రుచికరమైన రాసాయనిక
వానిలివ్‌ తయారిలో అది (పధానముగ ఉప యోగింపబడు
చున్నది. దానికి దిగువ పేర్కొనిన [ప్రయోజనమునశకై_
ఉవయోగించు అవకాశములు ఉన్నవి. వాటిని రోడ్డు
నిర్మాణములో స్థిరత్వమును కలిగించు పదార్థముగను,
కాం|కీటులో పాయసీకరణకారకముగను, నేలకు వదును
నిచ్చు వదార్థముగను, స్టోరేజి జ్యాఓరీల సీనపు “ప్లేటుల
లోను, లిగ్‌నిన్‌ పూరిత పేపరు పొరలను బ-ధించు పదార్థ
ముగను లేదా ఫీనోలిక్‌ గుగ్గిలములోను, ఉదజనీకరణ
చారు ఫ్లాఫిక లోను ఉపయోగపడును. ఇది చారువునందలి
నెల్యులోస్‌ నుండి లిగ్‌నిన్‌ తొలగించబడిన దారు ప్తాస్తి
కలు, ఆ తరువాత నెల్యులోన్‌-లిగ్‌నిన్‌ ద్రవ్యమును ఇష్ట
రూప, పరిమాణములో - ఉదావారణకు మాసోనై ట్‌
బోర్డ్‌ లు వలె మరల కూర్చుటకు, పార్భ్వ బంధకారకము
వలె పనిచేయుటకు ఆదిల్ళో అది అట్లు విడదీయబడును.
చారు ఉత్పన్న ములు వివిధ రకములు. అవి ఉవయో
గించబడిన చారు జాతుల వై ననేకాక, భాగములపై కూడ
ఆధారపడి ఉండును. కార్భొ హై డేట్‌ లు, గుగ్గిలము,
లేబక్స్‌ ప్రథాన తై_లములు, టానిన్‌లు, అద్దకపు రంగులు,
జాషధములు "మొదలగునవి ముఖ్య మైన ఉత్పన్న ములు.
నిస్సరణము, (్రావక నిష్క్మాశనము లేదా కాండ స్వేదనము
వలన వానిని పొందవచ్చును. శాంగ్‌ పామ్‌ (మెటో
కైలన్‌ శాగూ అండ్‌ ఎమ్‌, రుంఫీ) నుండి సగ్గువియ్య
మును, మాపిల్‌ వృతమునుండి చక్కెర (ఆనర్‌ సకరమ్‌),
పశ్చిమ, తూర్పు లార్బొ్‌ (లారిక్స్‌ లారిసినా ఎల్‌. ఆసిడెం
టాలిస్‌) నుండి ఆరబోగలాక్ళ న్‌ తో సవో వాణిజ్య [పాము
ఖ్యత గల పెక్కు జిగురులు, వివిధ వైన్‌ల నుండి టర్చెం
టీన్‌, జనీపెరస్‌ వర్డి నీయానా, తదితర జాతుల వృత
ములనుండి సీడార్‌ - వుడ్‌ తై లములు, బెటులా ఆల్బా,
బి. లెంశేలనుండి స్వీట్‌ - బర్‌ తైలము, సాన్‌ (ప్రాస్‌
అఫిసినల్‌ నుండి సాస్‌ (ప్రాస్‌ తైలము, ఆక్విలేరియా ఆగ
.లూశా నుండి ఆగర్‌ వుడ్‌ తై లము, శాంశాలమ్‌ ఆల్‌ బమ్‌
నుండి మంచి గంధపు (శాండల్‌ వుడ్‌) తెలము, డీయోా
డార్‌ చారువు (సీడ్‌ డీయోడార్‌ ) నుండి దేవదారు
తై_లము, శకే్రాకి యో లో శెంట్సీ నుండి కెబాకో టానిన్‌,
కాస్ట్రానియా శాటివా నుండి చేస్ట్‌నట్‌ టానిన్‌, అ శేషి
కాటి చూ; ఏ. సుందాల నుండి కచ్‌ కాటిచూలు లాగ్‌
వుడ్‌ (హీమటాక్సెలిన్‌ కాంపెచియనమ్‌) ఫస్టి క్‌ వుడ్‌,
క్లోరో ఫోరా టింకో రియాల నుండి రంగు పదార్థములు

చారు స్వేదనోత్సన్న ములు
(జె_న్టఫ్‌ ) తయారు చేయు పరిశ్రమలు దారు ఉత్పన్న
ముల పరిశ్రమలలో (ప్రసిద్ధ మైనవి.
దారు విధ్వంనక స్వేదనము: వైన పేర్కొనబడిన
చారు ఉప యోగములు యశాతథముగ దారువు
పైన లేదా దానిఘటకముల పైన ఆధారపడి ఉన్నవి.
దారువును విధ్వంసక స్వేదన (ప్రక్రియకు గురిగావించి
ఇంకను పెక్కు ముఖ్యమైన, ఉపయోగకరమైన ఉత్పత్తు
లను పొందుచున్నాము. గాలి తగలకుండా ఉషఫ్థముచే
చేయబడు చారు విఘటనమునే చారు విధ్వంసక స్వేద
నము అందురు. దీనిని దారు కార్భొనై జేషన్‌ లేదా చారు
పెరోలిసిస్‌ అని కూడా అందురు.
పొగ, మంట లేకుండ అధిక ఉప్ప మును ఇచ్చు బొగ్గును
తయారు చేయుటకు (పాచీన కాలములో మానవుడు చేసిన
ప్రయత్నమే పై పరిశ్రమకు మూలము అనవచ్చును.
బొగ్గును తయారుచేయు పద్ధతులు కాలానుగుణముగ పెద్ద
మార్పులు పొంద లేదు. [పాచీన గోతి ఆవము పద్ధతిలో
ఆవమే లేదు. చిమ్నీగా వనిచేయుటకై శేందము వద్ద
డద నుండి వై వరకు స్తూపాకార ఖాళీ |పదేశము
(షాప్టు) ఉండునట్లు బాగుగా ఎండిన చారువును వృశ్తా
కార దిబ్బగా పేర్చుదురు. దిబ్బను పేర్చునప్పుడు ఆ షాపును
వదులుగ జాగుగా ఎండిన, శీఘముగ మండు వడార్థము
లతో నింపుదురు. శీర్ష మునందలి షాపు రం ధము, అడుగు
భాగము చుట్టూ ఉన్న గాలి (ప్రవేశ మార్గములు
మినవో మిగిలిన ఆవము భాగమంతయు శాద్వల (టర్చ్ప్‌)*
మన్నులతో కప్పుదురు. అప్పుడు షాప్ట్రునందలి ఎండిన
పదార్థములకు నిప్పు అంటించి గాలి (ప్రవేశ మార్గ
ముల చ్వారా (పవేశించు గాలి _ వరిమాణమును నియంత్ర
ణము చేసి, ఏర్పడిన బొగ్గు మండిపోకుండా నివ్పులను
మందకొడిగ పాప్టునుండి కై వారము చుట్టు వ్యాపింప
చేయుదురు. పొగ గొట్టము గుండ బయల్వాడలు సొగ
పలుచబడుటము, బూడిద నీల వర్ణము పొందటము
బట్టి బొగ్గు వర్పడుట పూర్తి అయినట్లు గు ర్లించబడును.
కొన్ని వారముల వరకు వట్టు ఈ|ప్రక్రియ ముగిసిన
పిమ్మట అన్ని ద్వారములను మూసివేసి కొన్ని దినముల
వరకు ఆ ఆవమును చల్లారనిచ్చుదురు. ఈపద్ధతిలో తయారు
చేయబడు బొగ్గు బరువు ఉపయోగించిన చారువు మొత్తము
బరువులో 26% ఉండును, ఇటీవలి ఇటుకలు ఉపయో
గించి గాని, ధాతువుతో గాని నిర్శితమయిన ఆవములు
కూడ ఉండును. ఇటీవల ఇటుకలు ఉపయోగించిగాని,
ధాతువుతో నిర్మితమైన ఆవములు కూడా అే
నమూనాలో సులభముగ పనిచేయునట్టు నిర్శింపబడినవి,

463

చారు న్వేదనోత్సన్నములు
ఇవి ఎక్కువ ఉత్ప తిని ఇచ్చుటయే గాక దిగుబడి సరకు
కూడ ఒకే రకమున ఉండును. అయినప్పటికి వాటిని
నిర్మించుటకు ఎక్కువ వ్యయమగును. అవి ఏదో ఒక
నిరీత సలమునశే మితమగును. ఇటీవల ఒక చోటు
ముండి మరియొక చోటుకు తీసికొని పోగల ధాతు రేకు
లతో నిర్మితమైన పోర్టబుల్‌ షీట్‌ మెటల్‌ ఆవములు
కూడ అభివృద్ధి శేయబడుచున్నవి. కాని, వాటి పరిమాణ
ములు పరిమితము.

బొగ్గును ఉత్పత్తి చేయుట అను ఏకైక లక్యుముతో
ఆవములో చారువు శకాల్చబశుచున్నది. అయినప్పటికి,
విధ్వంసక స్వేదన సందర్భమున అనేక వాణిజ్య (పాముఖ్య
ఉపోత్ప్సన్నములు కూడా ఏర్పడుచున్నవి. 1. వైరోలిగ్ననస్‌
ఆసిడ్‌; 2. దారు దవాన వాయువు, శి. చారు తారు, ఈ ఉపో
త్పత్తులను పొందుట కొరకు స్వేదనమును ఇనుప రిటార్టు
లలో చేయుదురు. ఈ రిటార్డులలో ఆవిరియగు పదార్థ
ములను తిరిగి నీటితో చల్ల పరచు కండెన్సర్‌లలో |దవీకర
ణము శకావింతురు. అట్లు ద్రవీకరణము చెందని వాయు
వులు బయటికి పోగా రిటార్జులలో అవశేషముగ బొగ్గు
మిగులును. ఈ రిటార్జులు కొన్ని వాగన్‌ లలో పట్టు
చారువును ఏక సమయమున స్వేదనము చేయగలవు.
ఉపయోగించబడిన చారు జాతిని బట్టి, దాని యందలి
శేమను బట్టి, స్వేదన తాపక్రమమును బట్టి లభించు బొగ్గు,
ఉపోత్పత్తుల పరిమాణములు మారుచుండును. (పమాణ
స్వేదన తాషక్రమము మేర 400°C నుండి $500°G;
స్వేదన ఆవృత్తి కాలము 2% గంటలు.

కరబొగ్గు(చారోల్‌)ః చారు స్వేదనలో (పథధానముగా
ఉత్ప త్రి అగు బొగ్గు స్వచ్ళమైనకార్శన్‌ కాదు.అదికార్శన్‌,
శారు, కోకు స్వేదన తాపుక్రమమును బట్టి వరిమాణ
ములో మార్పులతో కొంత వరకు ఆవిరి అగు పదార్థ
ముల సంశ్లిష్ట మిళము. స్వేదన తాప|క్రమమును బట్టి
లభించు బొగ్గు పరిమాణము మారుచుండును. స్వేదనమును
400° C నుండి 500° C మధ్య జరిపిన, ఉపయోగించిన
ఎండు చారువు బరువులో శిక్‌%% బరువుగల బొగ్గు లభించును,
దీనిని సాధారణ ఇంధనముగ, ధాతు సాధన్మప క్రియలో
తకయకరణ కారకముగ, ఉక్కు - మరికొన్ని మి(శ ధాతు
ఘటకముగ, స్వచ్చమైన కారన్‌, పెక్కు దాని రాసాయనిక
సమ్మేళనములను తయారు చేయుటకు ఆధార పదార్థముగ
అది ఉప యోగించబడుచున్నది.

దారు దహనవాయువు: దారు స్వే దనోత్పత్తులలో
అల్ప (పాముఖ్య మైనది చారువాయువు, (ప్రమాణ స్వేదన
సి తులలో 20% వరకు ఇది విడుదల అగును. దీనియందు
®

మి(|శము అనవచ్చును.

కార్భన్‌ డై ఆక్సైడ్‌ (50% నుండి 60% వరకు), కార్బన్‌
మోనాకైైడ్‌ (28% నుండి 88% వరకు), మీశేన్‌, తదితర
హై(డోకారృన్‌లు (కి.5 నుండి 21% వరకు), హై|డోజన్‌
(1 నుండి శిy% వరకు) ఉండును, స్వేదన కర్మాగారము
నందు ఇంధనముగ అది ఉపయోగించబడుచున్నది.

పైరో లిగ్నస్‌ ఆసిడ్‌: న్వేదనోత్పత్తులలో '[దవీభవ
నము చెందిన చిక్కని భాగము పైరోలిగ్నస్‌ ఆసిడ్‌,
ఇది ఆసిటిక్‌ ఆసిడ్‌, మెతిల్‌ ఆల్కహాల్‌, ఆసిటోన్‌
అయిశే, దీనిలో కొద్ది పరిమాణ
ములో ఇతర కారన్‌ ఆసిడ్‌, ఆల్కహాల్‌, ఎన్టీర్‌, ఆల్లి
హైడ్‌, కీటోన్‌, హై|డోశార్ళన్‌, ఎమినో వంటివి కూడ
చేరి ఉండును, వా స్థవమునకు ఒకప్పుడు పైరోలిగ్నస్‌
ఆసిడ్‌ వె పదార్థముల ఉత్పత్తికి ఏకైక వాణిజ్య మూలా
ధఛారము అయినది. అయితే, ఈ పద్ధతి ఇప్పుడు అంతగ
వాడుకలో లేదు. బొగ్గు ధరలను తగ్గించుటకు మా(త్రమే
అది అవలంబించబడుచున్నది. ఈ రాసాయనిక వదార్హ
ములను వేరుచేయుటకు మొదట వై రోలిగ్నస్‌ ఆసిడ్‌ను
సున్నముతో తటస్థీకరణము గావించి ఆసిటిక్‌ ఆసిడ్‌ను కాల్సి
యమ్‌ ఆసిశేట్‌ గ వేరుచేసి, స్వేదనము చేయుదురు. స్వేదన
ద్రవమును చారు స్పిరిట్‌ (వుడ్‌ స్పిరిట్‌ ) అందురు. దీని
యందు మెతిల్‌ ఆల్కవోల్‌, ఆసిటోన్‌ ఉండును. ఈ
శెండింటిని వరుసగ స్వేదనములకు గురిచేసి విడదీయుదురు.
అవశేష కాల్సియమ్‌ ఆసిశేట్‌ (దవమును తడి లేమివరకు
ఆవిరి యునర్శి నల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ తో స్వేదన మొనర్చి ఆసి
టిక్‌ ఆసిడ్‌ వేరుచేయబడును. ఈమూడు రాసాయనిక
పదార్థములు లేబొ శేటరీలోను,పరిశ్రమలోను ముఖ్యమైనవి.

దారు తారు: ఇది 12% వరకు లభించును. ఇది అనేక
కార్భన్‌ యౌగికముల నంగ్లిష్ట్ర మిశ్రమము. స్వేదనమువలన
దీనిని వివిధ అంశములుగ విడగొట్ట వచ్చును. వీనిలో విశిష్ట
గురుత్వము ఒకటి కన్న తక్కువగల వానిని లైట్‌
ఆయిల్‌ లు అని, విశిష్ట్రగురుత్వము ఒకటి కన్న ఎక్కువగా
ఉండువానిని హెవీ ఆయిల్‌లు అని అందురు. చ్వేదన
అనంశరము మిగులు అవశేషమును పిచ్‌ అందురు.

తారులను న్వేదనము చేయక పోయినచో ఎక్కువగా
స్వేదనపొయ్యిలోకి ఇంధనముగా ఉపయో గింతురు. లై ట్‌
ఆయిల్‌ లు మంచి (దవకారకములుగ ఉపయోగపడును,
హెవీ ఆయిల్‌ అంశము పండ్లువంటి ఆవారముల నిల్వలో
రతుక సాధనములుగను, |క్రిమినాశనులుగను ఉపయోగ
పడును. సౌవీ శారువలె పిచ్‌ కూడా జలనిరోధక
వదార్థముగ ఉపయోగవడుచున్నది. అది రబ్బరులోను
ఫోనో గ్రాఫ్‌ రికార్డ్‌ లోను ఉపయోగపడును పి.ఎస్‌.రావు.

464 :

దాహక సోడా ; చూ. కాస్టిక్‌ సోడా-పు, 294.

దీప్తి (ప్రకాశము) : (ప్రకాశ సాంకేతిక విద్యకు అన్వ
యించు ఛావములు, యూనిట్లు మొదలగు వాటిలో
(కిందివి (ప్రధానము లై నవి:

(పకాశనృతి (లూమినస్‌ ఫక్‌): మన కంటియొక్క
సాపేత నూత గాహిత్వము అండగాగొని అంతర్జాతీయ
ముగ అంగీకరించబడిన ప్రకాళ పరీవావామునకు “(పకాళ
సృతి” అని చేరు. దీప్తిని వెలువరించు ఒక వస్తువు ఒక
నెకను కాల వ్యవధిలో పైకి పంపు (పకాశమే (పకాళ
సతి. దీనిని “లూమెన్‌” అను యూనిట్లలో వ్యకృపరు

దీప్తి
రచించితిమి అనుకొందము. ఈ తల వైశాల్యము వర్తుల
ముగా గాని లేదా ఇంకే ఇతర రూపమున గాని ఉండ
వచ్చును, ఈ గోళపు అర్జవ్యాసము గోళ తల వె శాల్యపు
వర్తుల పరిధిని అనుసరించి చలించుట వలన ఒక శంకువు
ఏర్పడును. ఈ శంకువులో ఇమిడి ఉన్న ఘనకోణపు
ఏకాంక మునకు స్టెరేడియన్‌ అని పేరు [చూ. చితము-1]:
దీప్తి తీళ్లత ఏకాంకమునకు సంకేతము క్యాండెలా (cd
చివ్నాము).
జొజ్జ్యల్యము : ఒక తలముసె స్ఫ్సురించు కాంతి
జాజ్జ్వల్య సంవేదనను మనయందు జనింపచేయు వస్తూ

100 Km
10 Km థా పరారుణ
: nu;
1 Am o 1 B
7500 A yp
100 m 1 zg
10 in శేడియో తరంగములు t og
7oooA 4 టే ఎరుపు
irs 6600గ 4 §
19 A
అ జ్‌ ; XN
1m చార్‌ జ్‌ తరంగములు పరర
100 : 6000 A ! -
( A పసుపు
ig పరారుణ వికిరణము 5500 గీ 1 కప} పనుపు-ఆకుపచ్చ
A
0.1 = = నాం 3 అ 1 వు
FE ol న నీలము-ఆకుపచ్చ
100 A bua 5000 A} mr
2 అకినీలలో హిత వికిరణము B
! నీలము
pe Ph
oజ ణము ఇ
0:1 R విశ్వవికి రణము 4000 Rf | § ఊచారం౦గు
: Lb Hf! అ౭నీలలోహిత

తురు. దీని సంజ్ఞ “1M, ఒక విదుదిపము వెలబెటు ప్రకాశ
ఇ eo లట
సృతికి ఆ దిపమునకు అందించబడిన శక్తి (అనగా ఒక
వాట్టు జనింవ జేయగలిగిన కాంతి శక్తి) కిని మధ్యగల
నిష్ప తికి “దీపి దత్తత” అని పేరు,
దీప్తి తీక్టత: ఒక నియత దిళలో ఒక ఘనకోణ ఏకాం
కమునుండి ఉద్గతమగు |ప్రకాశస్ఫతికి దీపి తీక్తత అని
n వీ (ac)
చేరు,
ఏకాంక ఘనకోణమునకు “స్టైకేడియన్‌' అని పేరు
దీని నిర్వచనము fF సెం, మీ. అర్థ వ్యాసము గల ఒక
గోళపు ఉవరి తలమున 22 చతురపు సెం, మీ, తల పరిధిని

XII--59

చితము-1, వికిరణ పటము

శ్చాదిత ఉ_శక్తేజనము. ఈ నిర్వచనము పరావర్శక, పార
_పేషక లేదా ఉత్సర్గక తలములలో దేనికైన వర్తించును,
ఒక వ్యకృ వెశాల్య ఏకాంకముపై ఏ దిశలోనెన (ప్రస
రించు (ప్రస్తుత కాంతి తీళ్చత జొజ్జ్వుల్యము అనబడును.
ఒక ఏకాంక వై శాల్యమునుండి ఉద్గతమగు జొజ్జ్వాల్యమును
క్యాండెలాలలో నిరూపింతురు,

వేరు వేరు వ స్తువుల జాజ్జ్వల్యము :

నూర్యునిది 1,65,000 క్యాండెలాలు/నెం.మీః2

చం దునిది 0-025 క్యాండెలాలు/సెం.మీః

విద్ద్యుద్గీపము కొన్ని వందల క్యాండెలాలు/నెం.మీ*

465

య
bee

భాస్వర దీపము యొక్క జాజ్జ్వుల్యము చాల తక్కువ,
కొన్ని క్యాండెలాలు/సెం.మీ* తరగతిలో ఉండును.

(ప్రకాశనము : ఒక నియత వెశాల్యము పైబడు
ప్రకాశసృతి ఆ వెశాల్యమును ఒక నియశతాంశకు (పకా
శింప జేయును. అందువలన ([పకాళ మనగా ఏకాంక
వైశాల్యమువపై బడు |ప్రకాశసృతి. దీనిని (బిటిష్‌ మాన
ములో 1:/అడుగు* గా నిరూపింతురు. మెట్రిక్‌ మాన
ములో 1m /మీటర్‌ 2 అని సూచింతురు. అంతర్జాతీయ
కాంతి సమితివారు మెటిక్‌ మానముపై ఆధారపడి ఉన్న
1m |ఫీటర్‌* అను నిర్వచనమును వాడుదురు. దీని
గుర్తు “లక్స్‌”. క్రింది జాబితాలో వస్తువుల |వకాళ
రాశికి కొన్ని దృష్టాంతములు ఈయబడినవి,

వేసవి-దిన si 1,00,000 లక్స్‌
నిర్మేఘ ఆకాశము

శీతకాలము-దిన మధ్యము 10,000 లక్‌
బయట »
చేసవి-దిన 2,000-5,000 లక్స్‌
డాబా [క్రింద

వేసవి-కిటికీ వెనుక 1,000-8,000 లక్‌
సూర్యుని ఉదయా స్తమయ వేళలు 500 లక్స్‌
కృతిమ దీవ కాంతిలో వసతి గదిలోఉన్న బల్ల 200 లక్స్‌
కృ[తిమ దీపకాంతిగల ఆఫీసు 1.000 లక్స్‌

కాంతి రాశి: కాంతిరాశి (పకాళ సృతి XxX _్రకాళన
కాలము, లూమెన్‌ గంటలలో శకాని లేదా లూమెన్‌
నెకండ్లలలో శకాని దీనిని నిరూపింతురు. ఫోటో గఫీ
యందు ఉపయోగవడు కాంతి ఉత్పత్తి స్థానముల వివ
యమై కాంతి రాశి చాల (పథాన విషయము.

వ్యుత్కమ వర్గ నియ
మము: (ప్రకాశ తీళ్యత
(పసరించు దిశకు లంబ
ముగ ఉండు తలమందు
గల ఒక బిందువువద్దపడు
(పకాళ తీక త, “కాంతి
ఉత్పత్తి సన్థానమునుండి
వపస్తుత బిందువు యొక్క.
దూర: వర్గమునకు
వ్యు[త్ర్యమ నిష్ప త్రిలో
ఉండును |చూ. చితము-2].

క్యాండెలాలలో దీప్తి తీక్లత

కర్‌ కా (దూరవర్గము)

కాంతి కిరణములు దీపిత తలమును లంబ దిశలో శాకి
నపుడే ఈ నియమము వర్తించును,

466

చితము-2. వ్యుతుమవర్గ సూ(త్రము
మనకు తారసిల్లును. గాలి గల గాజు బల్బులలో మగ్నీషి
యమ్‌ లేదా అల్యూమినియమ్‌ తీ7ెనుండి దాని ద్వారా
విద్యుత్స)వావామును పంపినపుడు ఆ తీ? కాలిపోవుచున్న
సమయమున అతి డఉజ్జ్ఞ్వలమైన కాంతిని (పసరించును,
ఈ పరికరము అతి స్వల్ప కాలములో చాల ఎక్కువ

దీప్త మాపనము: కాంతి విద్యుద్ధటము (ఫోటో ఎల
జ్రీక్‌ సెల్‌ )నవోయముతో కాంతి రాశిని కొలువ వచ్చును.
ఈ ఘటము [గహించిన ఈ కాంతిని విద్యుత్తుగ మార్చ
గలదు [చూ. సం. 2 పు. శి98ి]. ఈ విద్యుత్తు |పవావామును
మిల్లీ ఆమ్మీటర్‌ తో కొలిచినచో శకాంతిరాశిని గణించ
వచ్చును. ఇట్లు కాంతిని కొలుచు ఉపకరణమునకు దీ ప్రి
మాపకము అని పేరు. దీని (పమాణమును 1॥/మీటరు2
అను మానాంకములలో కొెలుతురు.

కృతిమ కాంతి ఉత్ప త్రి స్థానములు: పురాతన కాలము
నుండి నూనెలు, డ్రైవ్వొత్తులు దీపములకు వాడుచుండెడి
వారు. విద్యుచ్ళ క్తి అవతరించిన నాటినుండి ఉత్పత్తి
స్థానము నుండి చాల దూరముగ ఉన్న చోట్లకు కూడ
విద్యుత్తు సరఫరా చేయబడుచున్నది. విద్యు ద్దీపముల
(పయోజనమునకు విద్యుచ్ళక్తిని ఉపయోగించు విధాన
ములు మూడు ముఖ్యము.లై నవి కలవు: 1. జ్యలనము
(ఇన్కేడె సెన్స్‌). ఒక వస్తువు ఆ దీప్తిని ఇచ్చునట్లు జ్వలింవ
చేయుట; 2. వాయువులయందు విద్యుదుత్సర్గ మును
పంపుట. శి. దవానము.

ఇందు వాటి తాషక్రమమును ఉన్నత స్థాయికి కొని
పోబడినపుడు (ప్రజ్వలించెడు ద్రవ్యములను వాడుదురు,తాప
క్రమము అతిశయించిన కొద్ది దీప్తి ఎక్కువగుచుండును,
ఇది మొదటి విధానము.

ఇందు సాధారణముగ విద్యుద్వావాక ములుగ ఆచ
రించని కొన్ని ధాతు బావ్పములు, ఆర్లాన్‌ వంటి కొన్ని
అపురూప వాయువులు నాళములో బంధించబడి, ఆ నాళము
చ్చ్వారా విద్యు త్తు (ప్రవాహమును పంపునపుడు ఆ చాప్ప
ములు, ఆ వాయువులు
& కాశమును వెలి
చెట్టును. ఇది రెండవ
విధానము.

ఈ మూడవ విధము-
అనగా గాలిలో వస్తువు
దహానము (ఆక్సిజన్‌ తో
రాసాయనిక సమ్మేళ
నమ్ఫు ఫొటో ఖా ష్‌
బల్బులల్‌" ఈ విధముగ

తీళ్ళత గల వెలుతురును ఇచ్చును. మిక్కిలి వాడుకలో
ఉన్నవగుటచేత మొదటి రెండు తరగతుల దీపములు
సవివరముగ వర్థించబడును.

జ్వలన తంతు దీపములు : విద్యుత్స)వావాము సాయ
మున జ్వలన తాపకమమునకు తార్భ్చబడ్‌న కొన్ని ధాతు
వుల తీ7ాలు వెలుతురును ఇచ్చును. వీటిని తంతు దీపములు
అందురు. వీటి ముఖ్య భాగములు : తీ7, పూరకవాయువు,
గోళము టోపీ [చూ, చిత్రము - శి].

గోళ భాగములు

చి_తము-శి. _ విద్యుద్దీప
1, స్పర్శవిందువు (ముఖ్య); 2, టోపీ 8, స్పర్శబిందువు
(పక్క); 4. విమోచన నాళము; $5. బొొశత్తాము; 6. గోళము; 7,
8, 9. తంతు (ఫిలమెంటు) దాని పట్టి ఉంచు భాగములు; 10.
విద్యుత్తును సరఫరా చేయు తంతులు.
తీగె: టంగ్‌స్టన్‌ [చూ. సర, 2 -:ప్పుః 846] వంటి కొన్ని
ధాతువుల తీగలు అత్యధిక తాప|క్రమమునకు వేడిచేసినపుడు
కరగిపోకుండ కాలి, మంచి వెలుతురును ఇచ్చును. తీ7ాలోని
విద్యుత్స వావాము దాని విద్యున్నిరో ధకము బట్టి-ఆనగా
దాని అర్థవ్యాసముపొడవు బట్టి - ఉండును,

దీప్తి
కాలునపుడు తీ? కొన్ని చోట్ల వేడికి ఆవిరిగ మారుట
చేత అది బలహీనము అగును. ఈ చోట్ల తాషక్రమము
క్రమముగ ఎక్కువై తీగ ఆవిరి అగుట ఎక్కువ అగును.
చివరకు తీ? అచ్చట తెగి ఉచితమైన బాప్బ్పీ భవనపు రేటు
కలిగి, సాధ్యమైనంత ఉన్నత తాపక్రమములను తట్టుకొను
నట్టు తీగ నిర్శించబడవ లెను,
తొలి దీపములు: వాయురి క్ల గోళములలో తీగాలు
కాలి వెలుతురును ఇచ్చునవి. వాయువు తీసివేసిన (పడేళ
మందు తీ? ఆవిరిగా మారుటకు అవకాశము చాల తగ్గి
ఉండును, తరువాత తీాచుట్ట, ఆ తరువాత మెలికలు తీరిన
తీగాచుట్ట (కోయిల్‌ కాయిల్‌) (ప్రవేళ పెట్టబడినవి, దీనివలన
గోళపు పరిమాణము తగ్గించబడుటకు అవకాశము కలుగు
టయే గాక ఉప్ప తా వ్యయము కూడ చాల తగ్గినది, అందు
వలన కాంతి దక్షత ఇనుమడించును [చూ, చితము-4].
పూరక వాయువు: ఆర్లాన్‌, వె[టోజన్‌, (క్రిప్టాన్‌ లేదా
వీటి మిశ్రములతో గోళములను నింపుటచే తంతుద వ్యము

చిత్రము-కీ చుట్ట చుట్టబడిన చుట్ట

ఆవిరిగా మారుట తగ్గి, తీశాను అధిక తాపక్రమములకు గురి
చేసి దీప్తిని అతిశయింపచేయుటకు వీ లె నది. సాధారణముగ
85-90% ఆర్హాన్‌, 10-15% వనె(టోజన్‌ గల మి|శమును
పూరకముగ వాడుదురు. గోళమందు జ్వలించుచున్న
త్రీగాకు ఆధారములగు దళసరి తీగల మధ్య విద్యుచ్చాపము
ఉద్భవించకుండ చేయుటకు నె(టోజన్‌ ఆవశ్యకము.
ఇటీవల అవతరించిన దీపముల వృధ్ధి హేలొెజన్‌
వాయువును గోళములలో ప్రవేశ పెట్టుట వలననెనాః
గోళములో (ప్రవేశించి ఉన్న సేలొజన్‌ వాయువు తీ7
నుండి ఆవిరిగా బయటకు వచ్చిన టంగసన్‌ అణువులతో
రాసాయనికముగ సంయోగించి టంగ్‌ స్టన్‌ హేలెడ్‌ ఏర్ప
డును. ఇవి తీగవై పూతగా వ్యాపించును తాప క్రమము
ఎక్కువగ ఉండుటచే టంగ్‌స్టన్‌ సర్జుకొని హేలొజన్‌
వాయువును విడుదల శేయును. ఈ విడివడిన హేలొజన్‌
వాయువు మరల టంగ్‌స్టన్‌ కణములతో సంయోగించుట,
మరల విడివడుట అను ఈ [పక్రియ పర్యాయ |క్రమమున
జరుగుచుండును. దీనివలన ఉన్నతతర తాప కమములను
వాడుకచేసి తీ7ాయొక్క_ కాంతి దక్షత (20-25 లూ మెనులు

467

డీప్తీ
వాట్టు)సాధించ పీలె నది, హేలొజన్‌ మి(్రముతో పూరించ
బడిన దీపములు హేలొజన్‌ మిశ్రములేని దీవముల కన్న

ఎక్కువ మన్నిక గలవి.
ఈ |క్రింది చిత్రము 5-లో చూపినట్టు గోళ్ల పరిమాణము

కూడ చాల వరకు తగ్గింప వీలైనది,

చి(తము-ర్‌
కుడి: 1000 చాట్టుల హేలొజన్‌ దీపము
ఎడమ : 1000 చాట్టుల సాధారణ దిపము

గోళము: దహనము వలన శ్రీఘముగ తీ? శిథిలమగు
ప్రమాదమును తొలగించుటకు గోళము ఆవశ్యకము. ఈ
గోళములు సాధారణముగ మెత్తటి గాజుతో చేయబడును,
అధిక తాపక్రమములను వాడు దీపములకు గోళములు
కఠినమైన గాజుతో నిర్భ్మించబడును. వర్షము, మంచు గోళ
మును శాకినపుడు అవి శిథిలము కాకుండ నిలచుటకు
తాప సవాము, కఠినము అగు గాజుతో నిర్మింతురు. అస్పష్ట
దీపముల నిర్మాణమందు మాగుడు గాజు లేదా సిలికా
పొర వేయబడిన గాజు గోళములను వాడుదురు,

టోపీలు : గోళిమును బిగించుటకు ఒక స్థిరమైన ఆధార
మును కల్పించుటకు టోపీలను వాడుదురు. సాధారణ
ముగ (స్కూ లేదా జెయొనెట్‌ టోపీలు వాడుకలో
ఉన్నవి [చూ. చిత్రము - 8].

వోల్లే జీని ఎక్కువ చేసినచో కాంతి ఎక్కువగును. కాని,
దీపముయొక్క- జీవితకాలము తగ్గును, వోల్లే జీ తక్కు.

స్థితిలో దీపము చాల కాలము మన్నినను కాంతితగ్గి,
ద

వేరు వేరు వోల్డే జీలు, వేరు వేరు వాట్టులు గల జ్వలన
దీపములు ఉన్నవి. సాధారణ జ్వలన దీపములుశకాక వేరు
వేరు (పయోజనములకు వేరు వేరు దీపములు కలవు. బిందు
దీపములు, మోటారుబండ్ల దీపములు, ఫిల్ములుగుండా వెండి
తెరపై కాంతిని పరచు దీపములు, ఫోటోఫ్లాష్‌ దీపములు,
వికూన దీపములు వినియోగములో ఉన్నవి.

చిత్రము-6 దీపపు పీఠమున బిగించు టోపీ రకములు
వాయూత్సర్గ దీపములు : ఇవియును కాంతిని జనింప
జేయుటకు విద్యు త్తునే వినిరూగించినను తీ? దీపముల
కన్న చాల భిన్నములు. ఇట్టి వాయూత్సర్గ దీపముల మూల
రచన ఈ |క్రింది చిత్రము (చితము-7) లో చూపవబడినది.

చిత్రము-7
1. విద్యు ద(గములు; 2. వాయువు; శి, తంతులు;

చాయూత్సర్ల్గ దీపములు

ఇది యొక గాలి తీసివేసిన గాజు గొట్టము. దినిని పాదరన
జబాప్పముతో గాని లేదా సోడియమ్‌ ధాతు బాప్పముతో
గాని నింపుదురు. వీటితో కొంత అపురూవ వాయువును
కూడ కలుపుదురు. గొట్టము రెండు చివరల శెండు విద్యు
ద[గములు దూర్చబడి ఉండును. ఈ (పవేళక తంతువు
లను ఒక నియత వోల్లే జీని ఇచ్చు విద్యుత్పరికరముతో కలిపిన

468

అఆఫీసువంటి గదులందు వెలుతురును ఇచ్చుటకు పర్చాట్లు

(కింది చిత్రమున ట్యూబు తె టులను అమర్చు పరికరములు కప్పులోనికి ఇమీడ్చబడినవి

కర్మాగారములందు వెలుతురు: వస్త్ర కర్మాగారమునందు అవసరమగు (పమాణమున వెలుతురును ఇచ్చుటకు స్లరో సెంట్‌
దీపముల వరుసలు ఎడకెగకుండా బిగించబడినవి. పనిచేయు తలమును బట్టి నీడలు పడకుండా దీపపు వరుసలు అమర్చబడినవి

యం|త పరికరములతో పనిచేయు కాగ్లానాలలో అవసరమగు దీ ప్తిని ఇచ్చుటకు
(ప్రమాణము గలవి = జంటలుగా (ప్రత్యేకముగా నిర్మింపబడిన పారి|శామిక పరా రక లందు విగింపబడినవి., గోడల వెంబడి
వరుసగా బిగింపబడిన దీపములు గోడల వెంబడి ఉన్న యం|తములకు కావలసినంత వెలుతురును ఇచ్చును

SDT TIS

2
Ye
a3
xs
!
2
6
5
sa
Cie)
lwo
4
fo
Cre)

nt

220 ౧sBQIn MIR gTRee |

ఎడల నాళములోని వాయువు ఊఉ శేజింపబడును లేదా
అయనీకరెంచబడును. అనగా వాయు పరమాణువులు
ధన విద్యుద్వవోములు, బుణ విద్యు ద్వ పాములు అను
భిన్న జాతీయ కణములుగ విచ్చిన్నములు అగును. ఇందు
బుణ చిహ్బిత కణములు ఎలక్ట్రాన్‌లు. ఈ ఎలక్ట్రాన్‌ లు
అయనీకరణ |ప్రక్రియయందు (ప్రముఖ పాతను వహించు
చుండును.

ఉ క్రేజక లేదా దావాక వో చ్లేజియొక్క_ ఉన్నత పూరక
వాయువు యొక్క స్వభావము, దాని _వైషము, విద్యుద[గ
ముల మధ్య ఎడము ఈ అంశముల పట్టి ఉండును.
దృశ్య [పకాశమును ఇచ్చు విద్యుదుత్సర్గ మునకు చాపోత్స
గ్గ్షము (ఆర్క్‌ డిస్నార్ట్‌) అని అందురు. పారంభించగ నే
ఉత్సర్గము ఎక్కువగుచు, ఉత్సర్గ శలాకము యొక్క విద్యు
న్నిరోధము ఎక్కువగును. వాయూత్సర్గ దీపము బుణ
చిహ్నిత నిరోధము కలది. అందువలన ఉత్సర్గ నాళము
లోని విద్యుద్వలయము ఇంకొక చావ్యా విద్యుద్వలయ
ముచే నియంత్రించబడును. ఈ ఏర్పాటు నాళముల మన్ని
కను పొడిగించును.

విద్యుత్తు పచావామును నియం| తించుటకు బుజు విద్యు
తవాహము (డి సి.) విషయములో నిరోధకములు, ఆవర్తి
విద్యు|త్పవావాము విషయములో చోక్‌లు లేదా బలా
స్ట్‌లు ఉప యోగించబడును.

కొన్ని పక్షములలో జ్వలనము (ప్రారంభించుటకు
వోల్లేజి ఎక్కువ చేయవలసివచ్చినప్పుడు “కరణ పరివర్శ
కము (లీక్‌ (ట్రాన్స్‌ఫార్మరు)' లను ఉపయోగింతురు,

విద్యుదగములు: వాయూత్సర్గ దీపములకు
విద్యుదగ్రములు [పథాన అంగములు. ఇవి టంగ్‌స్టన్‌
ఛాతువుకే శేయబడును. ఎక్కువ సంఖ్య ఎలక్ట్రోనుల ఉద్గ
మింప చేయుటకు ఈ అ(గముల పై బజేరియమ్‌ ఆకె డ్‌ ను
గాని లేదా తోరియమ్‌ ఆ-క్సెడ్‌ నుగాని పు*యుదురు.జ్వలన
మునకు ముందు విద్యుదుత్సర్గముచే గాని, విద్యుత వా
హము అ(గముల మధ్య (పవహించనిచ్చుటచే గని ఇవి
వేడెక్కించబడును. ఈ ఉపాయమువలన జ్వలనశక్ళ్మ
(వోల్డేజి) అంత ఎక్కువగా ఉండనక్కర లేదు ఇట్టి దీప
ములకు 'తప్పాగ దీపములు" అని చేరు, వాడుకలో ఉన్న
దీపములు ఈ కోవకు చెండ్‌నవియే. ముందుగా వేడిచేయ
బడని విద్యుద[గములు జ్వలనద కు తీసికొనివచ్చుటకు
అత్యున్నత శక్ళ్మలు (వోల్లే జీలు) ఆవశ్యకము. కాని, ఇట్టి
ఏర్పాటు విద్యు త్తురాశి వ్యయమునకు తావీయును, అందు
వలన ఈ రకపు ఏర్పాటు ఎక్కువ వోల్లేజిగల దీపములకు,
నియాన్‌ దీపములకు వాడుదురు.

469

థీస్తీ
పన్యుఠణ దీపములు (ఫ్లోరోసెంట్‌ దీపములు):
చాల దీపములు మన కటికి అగపడు కాంతిఖండమునకు
రెండు [పక్కల దగ్గరనున్న కే తములనుండి కంటికి అగ
పడని కిరణములను వెలిబెట్టును. ఈ కనబడని కిరణ మే[తము
నుండి ఉద్గమించు కిరణములళో అతి నీలలోహిత కిరణ
ములు నాళము లోపలి గోడకు సూతగా ఉన్న చూర్ణమును
తాకినప్పుడు దృశ్య కిరణములు" మారును. ఏలన |పన్ను
రణ చూర్ణ మునకు అతి నీలళోహిత కాంతిని |[గహించి
దృశ్య కాంతి0 బయట పెట్టు సామర్గ కిము కలదు. (పన్ఫురణ
దీపములను మూడు రకములుగ విభజింపవచ్చును: 1 అల్ప
(పేష దీపములు: వీటిని కేవలము (పన్ఫురణ దీపము
అందురు; 2. ఉన్నత |పేషముగల పాదరసపు ఆవిరి దీప
ములు; శీ. సోడియమ్‌ ఆవిరి దీపములు,
అల్చపేష దీపములు: ఇపి నాళాకారము కలిగి
ఉండును. ఈ నాళములు గాజుతో చేయబడును. ఈ నాళ
మున లోపలిగోడ |ప్రసురణ చూర్ణముతో పూయణబడి
ఉండును, ఈ నాళపు రెండు చివరలను శెండు టోపీలు
ఉండును, ఈ టోపీల లోపలనుండి ఒక .పిన్ను పైకి
పొడుచుకొని వచ్చును. పిన్నుల లోపలి కొనలకు మెలి
తిరిగిన తీగాచుట్టను మోయుచున్న విద్యుద[గములు ఆతికి
ఉండును నాళమునందు చాల స్వల్పరాశళి పాదరసము,
ఆర్లాన్‌ వంటి అపురూపవాయువు ఉండును. జ్య్వలనమును
శేలికపరచుటకు ఆర్గాన్‌ ఆవశ్యకము. నాళములో బ త్రిడి
0:1 మి. మీ, ఉండును [చూ. చిత్రము -రి, ].

2 1

య

4 5 4 3
చిత్రము-ర8 (_్రస్ఫురణ (ఫ్లోరో సెంటు) దీపములు
yO ద్రస్ఫురణపూత;
పిన్నులుగల్ర); 4.

2. నాళకుడ్యము; శి. _టోపీ (శెండు
చుట్ట చుట్టబడిన తీగా=విద్యు ద(గములు; ర్‌.
రసజాప్పము (౫ ఆర్గాన్‌).

ఈ నాళము వ్యాసము సాధారణముగ 50 మి, మీ.
(13) ఉండును. |ప్రస్ఫుకణ దీపములు పనిచేయుటకు
వలయు బలాస్స్‌,పర్తకము (స్టార్టర్‌) వంటి కొన్ని ఉపాంగ
ములు కలవు. బలాస్స్ట్‌ అనునది ముఖ్య విద్యుద్వలయ
ముతో _ణిలో అమర్చబడిన ఇండక్షన్‌. బలాస్ట్‌ నిర్వ
హించు పనులు మూడు: 1, దీపపు విద్యుద[గములను
ముందుగా వేడిచేయుట:ః 2. చాప ఉత్సర్గమును (ప్రారం

ఖించుటకు వలయునంత ఉన్నత శక్ళను ఆందించుట,;
8. దీపపు విద్యుత్తు పవావామును, విద్యు చ్భ_క్తిని అనుకున్న
విలువలకు స్థిరీకరించుట (చూ. చిత్రము-లి. ].

చిత్రము-9
(స్ఫురణ దీప స్వరూపము
1. చోక్‌; 2. పవర్‌ ఫ్యాక్టరును మెరుగువరచు శకెపాసిటరు;
8. (పస్ఫురణ దీపము; 4, స్టార్థరు.

(సవ ర్తకము చేయు పని: అ|గములను ముందుగా
వేడెక్కించుటకు ఉదిష్ట్ర మైన విద్యు త్తు పవావామును చాలి
నంత సేపు సాగనిచ్చి, తరువాత వెంటనే తెంపివేయుట. దీని
వలన బలాస్ట్‌ యందు కణికముగ వృద్ధిపొందిన విద్యుత్తు
(ప్రవావాము నాళములో చాప ఉత్సర్గమును ఉశ్చాదించును.
ఉత్సర్గ కాలమునందు (పవ _ర్హకమునకు అడ్డుగ స్థాపించబడిన
శక్ళ దానిచే పనిశేయించుటకు చాలదు. ఒకపరి ఉత్సర్గము
ప్రారంభఖించెనేని (పవర్తకము మరల పనిచేయుటకు సిద్ధము
అగును.

ఈ (పవ_రకములు గ్లో-స్విచ్చీ స్టార్టర్‌ అని, తెర్మల్‌
స్విచ్చీ స్టార్టర్‌ అని శెండు విధములు: ఈ శెండిటిలో
మొదటి రకము విపులముగ వాడుకలో ఉన్నది,

ఉన్నత (పేష రన బాప్పదీపములు : పేరునకు తగినట్లు
ఈ దీపములు పాదరసమును వాయూత్సర్గమునకు వావా
క్రముగ వాడును. దీని (ప్రధాన భాగము ఉత్సర్గ నాళము.
ఇందు రెండు (పథాన విద్యుద[గములు, ఒక సవాయక
విద్యుద[గము ఉండును. ఈ సహాయశకా[గమును దానికి
అభిముఖముగ అమర్చబడిన (పథాన అ(గముతో ఒక
ఉన్నత నిరోధకము గుండ సంధింపబడి ఉండును. ఇ్రందుండే
పాదరస చాప్పము, స్వల్పరాశళి ఆర్లాన్‌ వాయువు జ్వలన
మునకు చేయూత నొనంగును. ఈ ఉత్సర్గ నాళమును
ఇంకొక నాళము ఆవరించి ఉండును [చూ, చిత్రము-10].
దీనికి టోపీలు అమర్చబడి ఉండును. దీవము పనిచేయు
సమయమందు నాళములోని ఒ్తీడి 1-4 లేదా 5 వాశా

వరణముల వరకు ఉండును. విద్యుద[గముల మధ్య ఎడము
చాల తక్కువగుట, ఉత్సర్గనాళము యొక్క. తావకమము
ఉన్నత (శేణిలో ఉండుట జరుగును. ఇట్టి ఉన్నత తాప

|
Ry
S$
Oy
రూ

Viet,
2

f TITRE LLLP TR
Crt KY,
Val
Galt
22200
Ws ISAS ILLIA SS ec a sae STILT CY

Zen
resis
వూ
మా

TR క AAA AAA:

చిత్రము_10 చవాయూత్సర్గదీపము,

1. పైకప్పు 2. క్వార్స్‌జ్‌ ఉత్సర్గనాళము; లి. ముఖ్య విద్యు
ద|గములు; 4. నవాయక విద్యుద గ ములు; ర్‌. (గప్రారంభించు
టకు సవాయక శెసిస్టరు; 8, తోక్‌
(క్రమములను తట్టుకొనుటకు దిపగోళము స్ఫటిక శిల
(క్వార్‌ ట్‌ )ళో నిక్శించబడును. అకస్మాత్తు మారు పరినర
వాతావరణ స్థితులకు హానినొందకుండ ఆవరణ నాళము
లోవలి నాళమును కాపాడును, అతి (పేమ దీపముల ఉత్సర్గ
నాళము, ఆవరణనాళము ఈ రెండిటి మధ్యనుండి గాలిని
తీసివేయుదురు. ఉన్నత _పేష దీపముల విషయములో ఈ
రెండు నాళముల మధ్య అంతరాళమును చె(టోజన్‌
వాయువుతో పూరింతురు. దీవము వెలుగునపుడు నాళ
మన జనించు అధిక తాపమును చల్లార్చుటకు నె(టోజన్‌

ఆవశ్యకము.

సోడియమ్‌ ఆవిరి దీపము: ఈ రకమునందు విద్యు
దుత్సర్గమునకు సోడియమ్‌ ఆవిరి వావాకము. నాళము
౮-ఆకారములో ఉండును. లందు రెండు విద్యుద[గములు
అమర్చబడి ఉండును. ఈ నాళము లోపల నియాన్‌తో
కలిపిన సోడియమ్‌ చాప్పము ఉండును. నవాకార విద్యు
ద(గము ఒక పలుచటి, వంపు తిరిగిన రేకునకు అతుక
బడి ఉండును, ఈ వంపు ఉత్సర్గనాళమునకు (ప్రాపుగ
ఆచరించును. నాళతాప క్రమమును స్థిరముగ ఉంచుటకు

470

శెండు గోడలు గల మరొక చవాయురిక నాళము దినిని
ఆవరించి ఉండును, (ప్రథాన నాళము లోపలి తాషక్రమ
మును ఈ తొడుగు ఇంచుమించుగ స్థిరముగ అమే
వెటును. దీని ఫలితముగ కాంతి |పవావా ఉత్పత్తి ఇష్ట
(A)
మూల్యము కన్న ఎప్పుడును తగ్గదు. ఈ తొడుగు గొట్ట
మునకు పింగాణీ ఉంగరము ఒకటి తగిలించి ఉండును
[చూ. చిత్రము-11]. ఈ అంగుళీయకమందు ఉత్సర్గ

(దావణీయ సిలిశేట్‌లు

అందుచే అవి ఆర్థికముగ లాభకరములు; బహుళ విని
యోగమును అందుకొనినవి. ఇవి
నాలయందు, వాణిజ్య భవనములందు ఉప యోగమునకు
చాల తగి ఉన్నవి.

ఇంతియేకాక, భవనములకు వెలుపల, వీథులయందు,
సప్పయి కేందములయందు కాంతి (ప్రదాతలుగ మిక్కిలి
ఉపయోగపడుచున్నవి.

పారి|శామిక కారా

చితము-1 1: సోడియమ్‌ దీపము

1 మూత; 2, తీగాలు; శి, బేరియమ్‌ గెట్టర్‌; 4, నవాోయక ఎలరక్టో?; 5, గాజు నాళమునకును, ఉత్సర నాళమునకును
బ్‌ ౧
ఆధారము; 6, ముఖ్య విద్యుద(గ్రములు; 7. ఉత్సర్గ నాళము; ర. సోడియమ్‌ను వంపిణీ చేయు పొట; 9, వేడిమిని చోరనివ్వని

గాజు గొటము,
చ

నాళము అమరి ఉండును. ఈ ద్వీపపు జ్వలన శక
ఎక్కువ (400 - 600 వోల్టులు) గనుక, (ప్రత్యేక రచన
గల దీపాధారములను ఉప యోగింతురు.

ఈ పైన నిరూపించిన దీప విధముల విని యోగములు
దిగువ వివరించబడినది :

జ్వలన దీపములు : ఇవి చాల నరఠళ రచనగలవి గను
కను, అవి ఇచ్చు కాంతి చాల వినియోగములకు ఉచి
తముగ ఉండును గనుకను ఈ దీపములు ఇండ్లయందు,
ఫ్యా రీల యందు, ఆఫీసులయందు ఎక్కు_వగ వాడు
కలో ఉన్నవి,

పెద్ద కట్ట డములకు వెలుతురును సరఫరా చేయుపట్ల,
ఈ దీపముల తక్కువ |[వకాశ దవత ఒక లోపమే శాని
గృవాపకాశన విషయములో వీటి వెచ్చటి వెలుతురు
చాల కోరతగి ఉన్నది.
వై చెప్పిన ఆధునిక హేలొజన్‌ దీపములు సినీమా,
ఫిల్‌ (పా జెక్టర్‌ లకు (ప్రకాళ ప్రవావా వి స్థరణ|ప్రయో
జనములకు వర[పసాదము వంటివి.

ప్రన్ఫురణ దీపములు : వీటి దీ ప్తి దశత ఎక్కువై నను
కాంతి ఉత్స త్తి చాల తక్కువ, వీటి కార్యకర కాలము
జ్వ ఇన దీపముల దానికన్న చాల ఎక్కు_వ. తాపము
యొక్క నిష్ప ) యోజన వ్యయము కూడ చాల తక్కు_వ,

10. వైకప్పు; 11, గాజుగొట్టమునకున్సు ఉత్సర్గ నాళమునకును ఆధారములు,

ఉన్నత (ప్రేష ఠస బాప్పదీపములు :' వీటి అత్యు
న్నత దీప్తి దకత, దీర్చ జీవితకాలము, చాతువ నైశి
త్యము, రంగులు యథార్థముగ కనబడవలసిన ఆవశ్యకము
లేని నందర్భముల-అనగా వీధుల, రైల్వే కేం దముల-
రవాదారుల [పకాళమునకు చాల పనికి వచ్చుచున్నవి.

సోడియమ్‌ బాప్పదీపములు : ఇవి అత్యున్నత చాతుష
నై_శిత్యమును కలిగి ఉన్నను రంగులను య థార్థముగ
కనబరచవు, అందువలన ఇవి రాజపథముల,ఫౌం| డీల(ఇనువ
పోత కార్థానాల) యందు ఉప యోగించబకుచున్న వి. ఈ
దీపములు ఏకవర్ల కాంతి ద్రకాశకములు అగుటచే దీని వెలు
తురు ధూ? దూషిత వాతావరణమును, పొగమంచును,
ధూ+మికను దూాసికొని పోవుటలో మిన్న అగుటచే (ప్రత్యేక
పరిస్థితులలో ఎక్కువగ వాడకలో ఉన్నది. వి,ఆర్‌,నాథన్‌.

(దావణీయ సిలికేట్‌లు : సిలికేట్‌ లు సిలిసిక్‌ ఆసిడ్‌
లవణములు. సిలిసిక్‌ ఆసిడ్‌లలో మెటా సిలిసిక్‌ ఆసిడ్‌
(1 510), ఆరో సిలిసిక్‌ ఆసిడ్‌ (1, 510) ముఖ్యమైనవి.
పోలీ సిలిసిక్‌ ఆసిడ్‌లు కూడ కలవు; వాటిలో
అత్యంత సరళమయినది డె సిలిసిక్‌ ఆసిడ్‌; ఆల్క_లీ ధాతు
వుల సిలికేట్‌ లలో లితియమ్‌ సిలికేట్‌ మినహో మిగిలినవి
(్ర్రావణీయములు. నీటిలో కరగి అతి స్నిగ్ధ (దావణము
లుగా ఏర్పడును.

'వెక్కు_

471

చావణీయ సిలికేట్‌ లు

'వాణ్‌జ్య వినియోగము కల సిలికేట్‌ లలో సోడియమ్‌
సిలికేట్‌ లు (పథాన తమములు; కొన్ని విశిష్ట విని
ఆయాగములకు పొటాసియమ్‌ సిలి కేట్‌ లు ఆవశ్యకములు.
తక్కిన (దావణీయ సిలికేట్‌ లు ఆర్థికముగ (ప్రయోజన
కారులు కావు. కావున, పెద్ద రాశులలో తయారు
చేయబడవు. సజల (|దవరూప) సోడియమ్‌ సిలికేట్‌ లు
“సోడా సిలికేట్‌ లు' అని వ్యాపార రంగమున వ్యవహా
నరళిలో తయారు చేయబడు
సోడియమ్‌ సిలికేట్‌ ఆరో, మెటా, సెస్క్వీ అనబడు
మూడు భిన్న రూపములలో దొరకును. ఈ మూడిటిలో
ఆరో సిలికేట్‌ నకు తారగుణము చాల ఎక్కువ. మెటా,
సెస్ర్రీ సిలికేట్‌ లు-వాటి ర్మ (ఆమ్హసూచి) సోడా భస్మము
కన్న మిక్కిలి ఎక్కువే అయినను - తక్కువ తారవంత
ములు. ఈ మూడు సిలికేట్‌ లు స్నటిక రూపములు,
నీటిలో కరగు ఇతర సోడియమ్‌ సిలిశేట్‌ లు-మెటా సిలి
శేట్‌ కన్న తక్కువ తారగుణము కలవి - అనేకములు
ఉన్నను అవి గాజువంటి అస్ఫాటిక రూపములు. పొటాసి
యమ్‌ సిలికేట్‌ కొద్ది రకములలో మాత మే లభించును
పొటాసియమ్‌, సోడియమ్‌ సిలికేట్‌ ల మిశములు కూడ
అందుబాటులో కలవు,

సిలికేట్‌ల ఉపయోగములు : సిలి కేట్‌ (దావణములు
ఇతాళకములుగా (ప్రసిద్ధి కనినవి. సోడియమ్‌ సిలికేట్‌ లు
బట్టల సబ్బులు తయారు చేయుటలో విరివిగ వాడబడును.
మామూలు సబ్బులు కాక, మిగిలిన ఇఅాళకము (డిటరైెంట్‌ )ల
తయారీలో అవి తమ ఉపయోగితను అసందిగ్గముగ నిరూ

రింపబడును. వాణిజ్య

1480°C

అనుకూలపడును. చిక్కొని సిలికేట్‌ [చావణముతో పూత
పూసిన నారలు తాప, విద్యుత్తు బంధకము లుగ పనికివచ్చును.

సిలికా జెల్‌ నిర్మాణము డ్రావణీయ సిలికేట్‌ ల మరి
యొక వినియోగము. డ్రావణీయ సిలికేట్‌ ల (చావణము
లకు ధాతు అయన్‌లను గాని, ఆమములను గాని చేర్చుట
వలన సిలికాజెల్‌ అవకి ప్రమగును [చూ. అడ్‌ హౌసివ్‌ లు-
పు 169]. కూడ్‌ నూనెనుండి గాసోలీన్‌ నూనెను సంపా
దించుటకు చేయబడు (పేరక విచ్చేదనల [చూ. ఇంధన
ములు, ఉపోత్పన్న ములు-పు. 282] యందు, పరిశ్రమలలో
వాడబడు నీటిని, మలిన జలమును శుద్ధిచేయుట యందు
సిలికా జెల్‌ ఉపకరించును,

వస్త్ర పరి|శమలో రంగును తొలగించు |గ్రవ్యముల
స్థిరికరణమునకు టన్నీల కొద్ది సోడియమ్‌ సిలికేట్‌ అవ
సరము. కాగితము గుజ్జునకు (దావణీయ సిలికేట్‌ లను
చేక్చినచో కాగితముపై అచ్చు చక్కగా పడును, మొ త్తము
మీద 50 పై చిలుకు (పాసిసింగ్‌ పర్షిశ్రమళో (చావణీయ
సిలికేట్‌ లు బండ్ల కొలది వాడబడుచున్నవి.

సోడియమ్‌ సిలికేట్‌ ను చిన్న మోశాదులో నోటిలో
వేసికొని మింగుట వలన లేదా కండరములలోనికి నూది
మందుగా ఎక్కి ంచుట వలన (పేగులలో పుట్టిన ఆమ్లగుణము
విరుగును.

పారిశ్రామిక తయారీ: గాజును కరగించు సాధారణ
కొలిమిలో శుద్ధమైన ఇనుకను సోడియమ్‌ కార్బొనేట్‌ తో
కలిపి 1450°C వద్ద కరగించినచో సోడియమ్‌ మెటా
సిలికేట్‌ తయారగును:

N. SiO, + Nay, CO, —5 Nay ON 5:0, + CO

ఇసుక

పించుకొనినవి, అవి తార (దవ్యములచే వస్తువులకు కలుగు
కయమును నిరోధించుటలో సమర్గము,లెనవి. బట్టలు
ఉతుకు సాధన నిర్మాణమునకు ఉపకరించు అలూూమిని
యము, ఇ'తృడి మొదలగు ధాతు, ధాతు మిశములపై.
ఉపరితల కయశకారకములుగ ఆవరించు సల్ఫే ముడ్‌, సల్ఫ్ళో
శేజడ్‌ రాసాయనికముల వలన సంభవించు కయ కార్య
మును నివారించుటయందు సాటిలేనివి. వంట పాత్రలను
శుభ్రము చేయుటకు కూడ ఇవి చాల ఉపయోగములు,
సోడియమ్‌ సిలికేట్‌ అధిచూషక ద్రవ్యము (బంక )గ
కూడ వాడుకలో ఉన్నది. నరదల శకాగితపు పెమెలలో
దాదాపు సగభాగము ఈ సిలికేట్‌ లతోనే తయారు చేయ
బడును. వేడికి లొంగని రి ఫాక్టరీ (ద్రవ్యము అగుటవలన
సోడియమ్‌ సిలి కేట్‌ కొలుముల, బట్టీల నిర్భాణమునకు చాల

కొలిమిని నిర్మించు సామిని _ నిర్భయించుటలో
ప్రశ్యేక గ్రోద్ధ అవసరము. ఏలన మామూలు గాజుతో
పోల్చి చూచినచో ఇచ్చటి తాప కమము అధికతర మైనది.
తప్ప (ద్రవము కూడ ఎక్కువ కయకరము.

యూరప్‌లో చాకలి సోడాకన్న, కాస్టిక్‌ సోడా కన్న
చౌకగా దొరకు సోడియమ్‌ సల్ఫేట్‌ (గ్లాబర్‌ లవణము)
నుండి సోడియమ్‌ సిలికేట్‌ ఉత్ప త్తి అగుచున్నది. సోడి
యమ్‌ సల్ఫేట్‌ ను ఇసుకతోను, బొగ్గుతోను కలిపి కొలిమిలో
కరగింతురు. బొగ్గు సల్ఫేట్‌ను సశై ఎడ్‌ గా ఆక్సీహారిం
చును; సల్ఫైడ్‌, ఇనుక మధ్య జరుగు |పత్మిక్రియ ఫలిత
ముగ సోడియమ్‌ సిలికేట్‌ ఫలించును. సల్ఫర్‌ డ ఆక్సైడ్‌,
గంధకము (జాప్పరూపమున), కార్నన్‌ డై ఆకెడ్‌ ఉప
ద్రవ్యములుగ లభించును,

472

న్మత్రీకరణము

2 Nag SO, + 2C + 2n S10, —>2Na,O.n.S.O0, + S/N + SO, + 2 C0

సోడియమ్‌ సళ్ఫేట్‌కు బదులు సోడియమ్‌ కోండ
అనబకు సాధారణమయిన ఉప్పును ఉపయోగించి కూడ
ఫలితమును సాధించవచ్చును.

ప్యాకింగ్‌ : నెస్మ్వీ సిలికేట్‌ లను గాలి చొరని పెళ్టైల
లోను, మెటానిలి కేట్‌ లను ఇనుప లేచా కాగితపు (డ్రమ్ముల
లోను ప్యాకింగ్‌ చేయుదురు, సిలికేట్‌ జల ద్రావణము
లను ఇనువ వీపాలలో రవాణా చేయుదురు. అయితే
అల్యూమినియము పీపాలనుగాని, గాల్వనై జ్‌ చేసిన
ఇనుప పీపాలనుగాని, జింకు పీపాలనుగాని వాడరాదు,

లను ఆ|క్రమించును, ఈ [పక్రియ ఫలముగ నీరు ఫలించును.
CGH,H+ HONDO, —>GHNO, +HO
న్రెటిక్‌ ఆసిడ్‌ నై(టో శెన్టీన్‌ నీరు

నతీకఠణ సాధనములు: నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ నల్‌
ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ మి|శము తరచుగ ఉపయోగపడు నత్రీకరణ
సాధనము, ఈ మి|శ్రముల భౌతిక - రాసాయనిక పరీక్ష
NO, అను అయన్‌ వాటిలో ఉండునని నూచించెను. ఈ
సూచన (ప్రకారము నై (టిక్‌ ఆసిడ్‌లో_ N౦్మ అయన్‌లు
ఉండునని అనుకొనవచ్చునుః:

జెనీన్‌
జ

HNO, +9gH,S0,—>NO,+ + HO- +2HSQ

ఆరోగ్య, భ[దతా విషయములు : ఈ సిలికేట్‌ [చావణ
ములు జారగుణము కలవి. కావున, జారముల విషయమున
తీసికొన వలసిన జా[గతలు అన్నియు వీటి విషయమున
కూడ పాటించవలెను. వీటిని పెద్ద మోశాదులలో సేవించి
నతో శరీరారోగ్యము చాల దెబ్బతినును. కాని, ప్రాణా
పాయము మతము ఉండదు.

ఆర్థిక పురోగతి : పెక్కు (పానెసింగ్‌ పరిశ్రమలకు [దావ
ణీయ సిలి కేట్‌లు అశత్యావళరికములు. నిజమునకు వీటిని
గు పారి శ్రామి కాంళములు అని అనవచ్చును. (ప్రపం
చము మొత్తమునకు కావలసిన సిలికేట్‌ లలో 2/8 భాగము
యునై ఒడ్‌ స్టేట్స్‌లో ఉత్పత్తి అగుచున్నవి. (ప్రస్తుతము
భారతదేశమునకు సుమారు లిశ్ఞి లక్షల టన్నీల (40°28
సాం[దతకల )సిలి కేట్‌ దావణములు కావలనీ వచ్చుచున్నది,

సిలికా తోటలు : సిలికా తోటల పెంపకము ।పజామోద
మును పొంది చూడ ముచ్చటగా ఉండు శా స్రీయ(పదర
నము. నీటిలో కరగు ఛార ధాతు లవణముల స్ఫటికములను
సజల సిలికేట్‌ (దావణములో వేసినచే అది బూజుల వలె
సవర్ణ నాళాకృతిని పెరుగును. సి.ఎస్‌.పి. రావు,

ధాతు తాపడము : చూ. వెల్లింగు- పు, 76కి,

థాతు మి(శములు : చూ. సం. 2-పు, శిర, 426,

నత్రికామ్లము : చూ. నైట్రిక్‌ ఆసిడ్‌ - పు, 586,
నృతీకరణము (నై (ట్రేషన్‌): నై|టో గణములను అణువు
లందు (పవేళ పెట్టు రాసాయనిక గ్రడ్రియకు “న తీకరణము”
అని పేరు. ఈ నై(టో గణములు అణువులలో ఉన్న
హైడ్రోజన్‌ పరమాణువులను తొలగించి, వాటి స్థానము

Z| O0_H+H |oxo,
dG u—| o_u45 |0nరి
\|o—H+H |ono*

XI—60

N౦0, అయన్‌కు నై(టిక్‌ అయన్‌ అని పేరు. ఇతర
నక్రీకరణ |ద్రవ్యములగు నైట్రోజన్‌ పెంటాశై డ్‌,
నై(టోజన్‌ ఇటాకై్సడ్‌ లలో ముఖ్యముగ సల్‌ ఫ్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌ సన్నిధిలో ఈ అయన్‌ల ఉనికిని ఉచిత శోధనలశే
రుజువు పరచవచ్చును. ఈ అయనీకరణము సల్‌ ఫ్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌ ఉదక భాగము తగ్గుకొలది ఎక్కువగును. 94%
ఆమ్లములో అయనీకరణము ఇంచుమించు పూర్తిగ
ఉండును. న|క్రీకరణ (ప్రక్రియ గరిష్ట ఫలములను ఇచ్చుటకు
మిక్కిలి అనుకూలమైన మి్రములో సలహ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌
శాతము ఎక్కువగ ఉండవలెను. పారిశ్రామిక న|త్రీకరణ।
ప్ర క్రియలందు 98% సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ ను విని యోగించుట
పరిపాటి అయినది. ఈ (పృక్రియయందు జనించు ఉదక
మును పీల్చుట సల్హ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ యొక్క కార్యమని
గు_ర్డించవలెను, సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ కాక, ఇతర ఉదకహార'
ద్రవ్యములు ఆసిటిక ఆన్‌ హైడైెడ్‌ (నిర్జల ఆసిటిక్‌
ఆసిడ్‌ ), బోరాన్‌ క్రై ఫ్లోరెడ్‌ వంటివి అనుశీలించబడినవి,

ఎన్టరీ కరణము (ఎస్టరిఫికేషన్‌) : నైట్‌ ఎస్టర్‌లు
పర్పడుటకు వలయు (ప్రక్రియ నై (టిక్‌ ఆసిడ్‌తో ఆల్క
హోల్‌లు (పతికరించునపుడు సంభవించును, ఉదా; మెతిల్‌
ఆల్కహాల్‌ ను నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌తో కలిపినపుడు జనించు
మెతిల్‌ నై(_ేట్‌:

యోగము కలది. ఉదా: గిసరీన్‌ (రక ౦H) ను
౧m
నైె(టో గ్లి సరీన్‌ గా మార్చుట:

© CH, (O.NO,),
నై(టో గ్లిసరిన్‌

473

న|త్రీకరణము

ఇట్టి ప్రక్రియనే ఉపయోగించి, (ప్రత్తి విడదియగా
గింజలకు అంటుకొని ఉన్న చిన్న తంతువులయందు లేదా
పనికిరాని (ప త్తియందు గల నెల్యులోస్‌ ద్రవ్యమును
చెటో సెల్యులోస్‌గ మార్చుదురు. సెల్యులోస్‌ అణు
వులలో ఉండు గ్లూకోస్‌ ఆన్‌ పైడ్రెడ్‌కు చెందిన పై(డా
కిల్‌ గణములు నె(టిక్‌ ఆసిడ్‌ చే ఎస్ట్రరికరించబడి, తదను
గుణములగు నై(శ్రేట్‌ల (క్రింద మారును. నై(టోగ్గిసరీన్‌,
నై(టో నెల్యులోస్‌ అను పేరులు (్రాంతి దూషితములు;
ఇవి నై(టో యౌగికములు కావు, వాస్తవికముగ ఇవి
నై_ేట్‌లు,

ఆరొమాటిక్‌ న్మక్రీకరణము : ఆరొమాటిక్‌ న|క్రీకరణ
కార్యమందు ఆరొమాటిక్‌ యోాగికములోని వలయ బద్ధ
మగు హైడ్రోజన్‌ పరమాణువుల స్థానము గర్క గణ
ముచే ఆ(క్రమించబడును ఇదివరకు వలయములో ఉన్న
“ “uy w“ “
(పతిస్థావక గణము స్వభావమును బెట్టి (పవేశించు నెటో
గణము, ఉన్న గణామునకు సాపేకముగ ఆరో (1, 2),
మెటా (1.కి), పారా (1, 4) స్థానములను ఆక్రమించ
వచ్చును. న్మకీకరణ ఫల దవ్యములో ఈ సమాంగ రూప
ములు (ఐసోమెర్‌) ఎంతెంత రాళులు ఉండునో అది కూడ
(పతిస్థావక గణ నస్వభావమునుబటి ఉండును. న|త్రీకరణ

(౧) బబ
_్రవ్యము ఎలక్ట్రో ఫై లిక్‌ (ఎలగ్ట్రాన్‌తో మైత్రి గల)
ద్రవ్యము గనుక, ఎలక్ల్షాన్‌ సాం[దత గరిప్టముగా ఉన్న

© బ

కార్భన్‌ పరమాణువు వెనకను కొన్ని (పతి స్థాపకములు
మెటాస్థానమునకు భిన్నమైన ఆరో, పారా స్థానములో
ఎలక్ట్రాన్‌ సాంద్రత అధికముగ ఉండునట్లు చేయును.
అందువలన ఆరో, పారా నసమాంగ రూపములు ఎక్కువ
రాశిలో ఉండునట్లు న|తీకరణము సాగును. మరి కొన్ని
ద్రతిస్థావకములు ఆరో, పారా స్థానముల కన్న మెటా
సానముల ఎలక్టాన్‌ సాం|దతను ఎక్కువ చేయును. ఇట్టివి
(5) © బ
నైటో (10,) గణమును మెటా స్థానములోనికి
నడపును,

సాన నిర్లేశము: ఆరొమాటిక్‌ (ప్రతి స్థావక కార్యమందు

® (డె (౧)
సంభవించు స్థానవరణమును గురించిన సిద్ధాంతమును
రావిన్సన్‌, ఇన్‌ గోల్డ్‌ అను వారు [ప్రకటించిరి, ఇదివరకు

8 “

వలయములో స్థానమును స్వీకరించి ఉన్న ప్రతి స్థాపక
గణము యొక్క. స్వభావమును బట్టి, నూతనముగా (వవే
శించు వేరు వేరు గణములు, వలయములో వేరు పేరు
స్థానములను (గ్రహించుటకుగల కారణమును ఈ సిద్ధాంతము
విశదికరించును. ఈ సిద్ధాంత ప్రకారము ఒక ప్రతిస్థావక
గణము ఎలక్ట్రాన్‌ సాంద్రతను రెండు విధముల - అనగా
(ప్రేరణ విధమున లేదా ఎలక్ట్రాన్‌ స్థాన వినిమయ విధమున-

మార్చును. |పేరణలో ఎలక్ట్రాన్‌ ఆకర్షి ంచబడును లేదా
వికర్షి ంచబడును. ఇది యోౌగికము యొక్క. ద్వి[ధువ విభ
మివ (డై పోల్‌ మోమెంట్‌ )ను బట్టి ఉండును. అవిభక్త
ఎలక్ట్రాన్‌ జంటగల కొన్ని [పతిస్థావకములు ఎలక్ట్రాన్‌ స్థాన
వినిమయ శకార్య ఫలితముగ వలయములోని ఎలక్ట్రాన్‌
సాంద్రతను ఒక్కువ చేయగలవు, ఈ ఫలితములు ప్రతి
పక్షమునందును ఆరో, పాఠా నిష్ప త్రిని మార్చగలవు,
న్మతీకరణ మాధ్యమము కూడ ఆర్తో, పారా నిష్ప శ్తిని
నియం|తించ గలదు.

న్మత్రీకరణ గతిశాస్త్రము: సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ వంటి నిరుదకీ
కరణ సాధనము యొక్క [పథధాశచర్యను చెప్పి ఉంటిమి.
నైటో మీశేన్‌ లేదా ఆసిటిక్‌ ఆసిడ్‌ వంటి కార్నన్‌
యౌగిక [చావములలో న్మక్రీకరణ (పక్రియ గతి, [ప క్రియకు
పాల్పడిన యౌగికము యొక్క స్వభావమును పట్టియేగాక,
(ద్రతి స్థాపక (ద్రవ్య స్వభావమును పట్టి కూడ ఉండును,
కొన్ని [వ క్రియలలో ఆధార [దవ స్వభావము కూడ [ప్రధాన
పాత్రను వహించును, న|తీకరణ మిశములో గాని, న్మతీ
కరణ సాధనమగు నై (టిక్‌ ఆసిడ్‌లో గాని ఉన్న నై|టిక్‌
ఆసిడ్‌ (ప్రక్రియా వేగమును మార్చుటయందుప్రధానపాతను
స్వీకరించును. ఆక్సీ నై శైవషన్‌ అనగా ఒకే ఆరొమాటిక్‌
యాగికము ఏక కార్యములో నగ్రీకరించబడుట,ఆక్సీక రించ
బడుట జరుగు (ప్రక్రియ. ఉదా: మర్క్యు్యురీ నైట్‌
సంపర్కమున బెన్టీన్‌ వై విలీన నైటిక్‌ఆసిడ్‌ యొక్క
చర్య ఫలముగ డై నై(టో ఫీనోల్‌, పి(క్రిక్‌ ఆసిడ్‌
లభించును.

పారిశ్రామిక న|త్రీకరణము: ఇటీవలి వరకు ఇంచు
మించు న్మక్రీకరణ [ప్రక్రియలు అన్నియు తడవ తడవలుగ
నడుపబడుచుండెడివి, న త్రీకరణమునకు, జాళనమునకు,శుద్ధి
కార్యమునకు ఈ (ప్రక్రియ వెద్ద పా(తలను ఉపయోగించు
చుండెడిది. న|తీకరణ గతి స్వభావము తెలిసిన పిమ్మట,
స్టెయిన్‌లెస్‌ ఉక్కు అందుబాటులోనికి వచ్చిన తరువాత,
నిర్విరామ విధానము తడవ విధానమును (త్రోసి పుచ్చినది,
తడవ విధానమందు సన్నావామునకు, నిర్వహాణమునకు
కూడ కావలసిన సామ(గి సరళమైనది. భిన్న భిన్న [పయో
జనములకై అదే సామ్మగి ఉపయోగించి భిన్న భిన్న ఫల
ములను సాధించ వచ్చును. ఉత్పత్తి అత్యున్నత స్థాయిలో
జరుగునపుడు తప్ప తడవ విధానమందు (శ్రమకు అగు
వ్యయము నిర్విరామ విధానములో అగు దాని కన్న అధిక
తరము. దీనికి విరుద్ధముగ నిర్వరామ విధాన మందు సన్నావా
నిర్వవహాణములు కష్ట సాధ్యములు. ఇందు తొలి మదుపు
ఖర్చులు చాలతక్కు_వగా ఉండును. ఏలన, కావలసిన చోటు,

414

సామగి చాల తక్కువ. నిర్విరామ వీధానమందు సామగగి
స్టైయిన్‌ లెస్‌ ఉక్కువంటి ఎక్కువ విలువ గల (ద్రవ్యము
లతో నిర్మించబడును. నిర్విరామ పద్ధతిలో అపాయ సంథా
వన చాల తక్కువ, ఏలన, న్మక్రీకరణ పాతయందు ఎప్పు
డైనను [దవ్యము అల్ప రాశిలో ఉండును. నై|టో గ్లిసరీన్‌
వంటి విదారక |దవ్యములను చేయుటలో ఇది యొక
ముఖ్య మైన శేమకరాంశము,

న్మత్రీకరణము-తడవ పద్దతి : నక్రీకరించవలసిన ముడి
వసువులను తొలిని కొలిచియో, తూచియో |గహింతురు-
ఇదివరకే శీతలీకరించబడిన ఆన్లమి[శమునకు మెల్లగా
ముడి [దవ్యమును చేర్చుదురు. న్మక్రీకరణము సాగుచున్న
సమయమందు కూడ ఆమ్లమి|శమును శీత లీకరింతురు.
మృత్‌ పాతల విషయములో పై నుంచి చల్లార్చుట కుదరదు,
ముడి (ద్రవ్యము చేర్చుచున్న సమయమందు ఆమ్ల దవ
మును చాగుగ మధించుచుండవ లెను. ఈపని గొట్టము
గుండా మి(శము లోనికి పంపబడు గాలి వలన జరుగును,
ఆ గాలిలో తేమ, నూనె, ఇతర మలిన (ద్రవ్యములు ఉండ
కూడదు. గాలి గొట్టమునకు రంధ్రములు ఉచిత (క్రమమున
ఉంచినచో, మధించుపని ఏక రూపమున జరుగును. గాలిచే
తరుచుట వలన బయటకు నిగ్గమించు నై(టిక్‌ ధూమము
ఒక విచూషణ పరికర మందు (గహించబడును. ఇందు లభ్య
మగు విలీన నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ ఇంకొక (ప్రక్రియలో ఉపయోగ
వడును, న(క్రీకరణ పాత్రయందలి తాషక్రమమును ఉచిత
రీతిని తెర్మామీటరులను ఉపయోగించి కడు జాగరూక
తతో పరిశీలింతురు. గాలితో మధించుటవలన, శీతలీకరిం
చుటవలన, న్మత్రీకరింపబడవల సిన ద్రవ్యమును |క్రమగతిని
చేర్చుచుండుటవలన తాష్మక్రమము కావలసిన మితిలో
ఉంచబడును. ఒకవేళ తాపక్రమము మిగుల చాటినచో
శీతలీకరణము ఎక్కు_వచేసి, న తీకార్య [దవ్యమును చేర్చు
టను ఆపి వేయుదురు. తాపషక్రమము ఇంకను ఎక్కువె
నపుడు న|తీకరణ పాత్రలోని ద్రవ్యము అంతటిని ఒక నీటి
కుండీలోనికి పారవేయుదురు. ఈ దశలో పిశంగవర్లము
గల పొగలు న|క్రీకరణ పాత్రనుండి పె కెగయును, న తీకరణ
ద్రవ్యము రాసాయనికముగ విఘటితమగుచున్నదని ఈ
పొగలు సూచించును. ఈ పరిస్థి తులలో విదారణ జరుగు
టకు అవకాశము ఉండును గనుక, కర్మాగారముల నుండి
కార్మిక సిబ్బందిని పంపి వేసి న్మత్రీకరణ పా(త్రలోని ద్రవ్య
మును నీటి కుండీలలోనికి పారపోసి, తగు జాగ్రత తీసికొన
వలయును,

నిర్విరామ న(తీకరణము: ఈ [ప్ర క్రియయందు
ముందుగా చల్ల పరచిన ఆన్లుమును ఒక విశాల మైన పాత్రలో

నతీకరణము

న్మతీకరించబడవ లసిన (్రవ్యమునకు చేర్చి యం(తములతో
మి|శమును మధింతురు. ఈ పాతను లోపలినుండి, బయటి
నుండి కూడ చల్లార్చుటకు తగిన సాధనములను ఉపయో
గింతురు. గాలి గొట్టములను కూడ సనవేాయకములుగ
వాడుదురు. కాని, యాంత్రిక మధనము అతి తీళ్ళముగా
ఉండుటచే న|క్రీకర్ణణము అచిరకాలములో ముగియును.
న|తీకరణ పా(త్రనుండి ' అవిరతముగ న|క్రీకృత ద్రవ్యము
బయటకు (ప్రవహించుచుండును, యాం తిక మధన కార్యము
నందు వాయు మధన (ప్రక్రియయందు కన్న న్మక్రీకరణ
పా(త్రనుండి బయటకు వెడలు పొగలు చాల తక్కువ
రాశిలో ఉండును. ఉత్పత్తి ఎక్కువగా ఉండును గనుక,
నెటిక్‌ వాయువుల సనం|గవాణమునకు, విచూషణకు
చాలిన విచూషణ వరికర సామ్మగి ఆవశ్యకము,

ప్రవావా మాపకములను, తెర్మామీ టరులను, ఇతర
శోధన పరికరములను వాడుటవలన (వతి క్రియ జరుగుచున్న
పాత్రలలోనికి ఆది (దవ్యముల (పవేశము, న|త్రీకరణ
పాత యొక్క తాపక్రమము సంత్భ ప్రి కరముగ నియం
(శ్రించబడును, యంత్రమును నడుపుళ కి భంగపడునపుడు
పా(తలోనికి ముడి (ద్రవ్యముల |[పవేశము చానంతటదియే
ఆగిపోవునట్లు చేయు పరికరములను సిద్ధముగా ఉంచుదురు.
పాత్ర సామ(గిని తయారు చేయుటకు స్టెయిన్‌ లెస్‌ ఉక్కు..
నియంత్రణ పరికరములు అందుచాటులో ఉండుట వలన
నిర్విరామ న|తీకరణ విధానము సాధ్యమైనది. సాధారణ
ముగ నియం(తణ సాధనములు న|తీకరణ పరికరములు
ఉన్న స్థలమునకు దూరముగ ఉంచుదురు. తావక్రమముు,
న|త్రీకరణ పాత్రనుండి పొగ లెగయుట. మితిమీరినపుడు
పాత్రను నీటిలో ముంచుటకు, దానిని ఖాళీచేయుటకు
తగిన రక్షణ పరికరములను సిద్ధముచేసి ఉంచుదురు.

క్షాళనము, పరిశ్యుము చేయుట: న|త్రీకృత (ద్రవ్యము
జాళన, పరిశోధన [ప్ర కియలకు గురిచేయబడును. తడవల
విధానములో ఈ ప్రక్రియలు కూడ తడవ, తడవగా జరి
పించబడును. నిర్విరామ |వకియలో జాళన, వరిళోధనలు
నిర్విరామముగ గాని లేదా ఛాగళః గాని జరుపబడును.
ఆర్థిక దృష్టిలో ఏ విధానము లాభకర మైన దానిని అవలం
వింతురు లేదా ఫల|దవ్య నియంత్రణకు, విడువలకు
తడవల విధానము ఆవశ్యకమైన ఎడల తడవ విధానమునే
(గ్రహింతురు, న|త్రీకృత (ద్రవ్యములనుండి ఆమ్లమును తొల
గించు రెండు విధానములందును పెద్ద రాశులలో నీరు
ఆవశ్యకము; ఆము దశలో ఈ ద్రవ్యములు అస్థి రములు;
విదారణ [పమాదమునకు అవకాశ మొసంగును. అందు
వలన నిల్వయుంచుటకు ముందు ఈ |దవ్యములను నీటితో

475

నదీయానమొ

బాగుగ కడగి, ఆమ్హ్లమును తటస్టీ కరణ విఛానమున తోల
గింతురు. శాళన, పరిళోధన కార్యములందు బహిష్కృత
మగు నీటిలో మానవుల, జంకువుల జీవములకు అపాయ
కరమగు విష [ద్రవ్యములు ఉండును, వాటిని ఒక నదిలోనికి
గాని, జల(పచావాములోనికి గాని విడువకముందు అవసర
మైనపుడెల్ల వాటిని శు[భపరతురు, ఈమురుగు నీటిని
శుభపరచుటకు అవలంబింపబడు (ప్రక్రియలు స్థానమును,
గ్రక్రియను బట్టి మారుచుండును. వీటికి కూడ ఖర్చు
ఎక్కువగా ఉండును. ఈ మురుగు నీటిని, దానిలో ఉన్న
మలినములను (గహించు నదినో, జలప్రవావామునో జా[గ
తగా వరిశీలించుచుండవలయును.

ఖర్చు పెట్టబడిన ఆన్థుము - పునస్సంపాదన : నత్రీకరణ
కార్యమందు ఉపయోగపడిన ఆమ్ల మిశమందు కొంచెము
నీటితో కలిసన నై టిక్‌, సత్హ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌లు ఉండును,
నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ లోని చాల భాగము న్మతీకరణములందు
ఉపయోగపడును, శాని, కొంత మిగిలి ఉండును. నల్‌
ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ (పథాన (ప్ర క్రియయందుపాల్గొనదు. అందు
చేత ఖర్చుపడిన ఆన్లు మిశమందు అది మిగిలి ఉండును.
ఖర్చుపడిన ఆన్లుమందు కొంత నై|(టిక్‌ ఆసిడ్‌, చాల
రాశి సల్‌హ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌, నీరు, కొన్ని న్మతీకృత
(్రవ్యములు ఉండును. నైటిక్‌ ఆసిడ్‌ తిరిగి సంపాదించు
టకు పూర్వము న|త్రీకృతదవ్యము వేరు చేయబడవ లెను*
కందులకై ఆ ఆమ్లుమి[శమును 48 మొదలు 120
గంటల వరకు పెద్ద తొశ్టైలలో శేర నిత్తురు. దీని ఫల
ముగ మలిన |దవ్యములు |కిందికి దిగిపోవుట యో లేదా
మీదికి తేరిపోవుటయో జరుగును మధ్యభాగమును వేరు
చేసి, దానినుండి ఆన్లుములను విన|తీకరణ _ప్రడ్రియచే తిరిగి
సంపాదింతురు. మి(శ్రమును స్వేదించుట వలన అందుండు
నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ అంతయు విలీన రూపమున లభ్యమగును,
ఇదియే వినక్రీకరణ (ప్రక్రియ. ఈ |ప్రక్రియయందు లభ్య
మగు సల్ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను గాఢ ఆమ్లముగ సాందీ
కోరింతురు లేదా దానిని రాసాయనిక ఎరువులను తయారు
చేయుటకై ఉపయోగింతురు. తొన్చుల అడుగున, పైన
సం|గహించబడిన మలిన [దవ్యములను వేరు చేసి శాల్చి
నాళనము నొందింతురు.

న|త్రీకృత (ద్రవ్యములను లాభసాటిగా ఉశ్చాదించు
టలో ఆమ్లుముల లాభకర పునస్సంపాదన ఒక
ముఖ్యాంశ ము.

భదత: న|తీకరణము చాల (పమాదములో కూడు
కొన్న (ప్రక్రియ. అందు వాడబడు ఆన్లుములు శరీరముపై.
వడిన గాయములగును. అవి శరీరముపై చిందిన చోట్ల

నీటితో-ముఖ్యముగా వేడి నీటితో-కడగి మందు పూయ
వలెను. ఈ పనికై |పృక్రియా మందిరములలో వేడి చేయు
టకు వలయు పరికరములతో కూడుకున్న నీటి తొశ్లులు
ఎప్పుడును సిద్ధముగా ఉండును. న్మతీకరణ [ప|కియయందు
ఆమ్హముల ఉత్పాదన పునస్సంపాదన కార్యములందు విడి
వడు నై([టోజన్‌ ఆకైడ్‌ శరిరారోగ్యమునకు మిక్కిలి
భంగకరములు. ఊపిరి తి తులను అవి శ్రీఘముగ చెరచును,
ఎక్కువ రాశిలో పీల్చినచో |ప్రాణాపాయము కూడ కలుగ

జేయును. అందువలన (ప్రక్రియాగారముల నుండి ఈ

పొగలను బయటకు నెటు ఎల కిక్‌ పంకాలు ఉండవ లెను,
బ ©

విషవాయు

అసాధారణ పరిస్టి తులలో కార్మికుడు _ ఇట్టి
వులకు వశము కావలసి వచ్చినపుడు వాయు ముఖాచ్చాద
నలను వాడవలయును. న్మతీకరణ (ప్రక్రియలు అన్నియు
అగ్ని, విదారణ |ప్రమాదములను శెచ్చి పెట్టును, (వక్రి
యను జరిపించుటకు వలయు యంత సొమగి వ్యవస్థలో
ఉచితమగు తేమ సంరక్షణ ఉపకరణమును సిద్ధము చేసి
ఉంచవలయును, అట్టి యం[తములను నడపుట యందు
అత్యున్నత న్మాయిని అందుకొనిన నిర్వవాణా చె_పుణ్యము
ఆవశ్యకము. డి. ఎస్‌, శాస్త్రి

నదీయానము : చూ. నౌకాయానము - పు, 544,

నాగార్ధునసాగరు డాము-1: (పపంచమున నున్నము
రాయి ఉప యోగించి నిర్మించిన డాములలో కెల్లా నాగార్జున
సాగరు డాము మిక్కిలి ఎత్తయినది. ఇది దకిణ ఛారత
చేళమున ఆంధ్రప్రదేశ్‌ లోని నల్గొండ జిల్లా మిరియాల
గూడ తాలూకాలో కృష్ణానదిపై కలదు,

భరతవర్ష మున (ప్రవహించు 12 పుణ్య నదులలో కృష్టా
నది ఒకటి, ఈ నదితీరమున సుప్రసిద్ధ మైన అనేక సా మాజ్య
ములు వెలసి, శీణించినవి. ఆనాడు ఆ (ప్రాంతము
తెలుగు నంస్క్భృతికి ఆటపట్టు. రామాయణ, భారత ఇతి
వోసములందు ఈ నది [పన క్తి కనిపించుచున్నది, కృష్ణానది
ఒడ్డున (శ్రీ. అమువద్ద (సిద్ధి కెక్కిన జో్యతిర్లి ంగమును
(క్రీరామచందుడు, పాండవులు దర్శించినట్లు, ఆరాధించి
నట్లు చెప్పుదురు. శాతవావానులు, ఇజ్వాకులు (ప్రాచీన
కాలమున కృష్ణానడీలో య (ప్రాంతమును రాజధానిగా
చేసికొని సామ జ్యములు పలినట్లు చెప్పుటకు చారిత్ర
కాధారములు కలవు, మధ్య కాలమున కృష్ణానదికి ఉపనది
యగు తుంగభద్ర ఒడ్డున విజయనగర సా|మాజ్యము వెలని,
విరాజిల్లినది. నాటి శోభను తెలుపు శిథిలముబు నేటికిని
వాంపీవద్ద చూడవచ్చును. మత నంబంధముగను, సంస్కృతీ
సంబెంథముగను (ప్రసిద్ధ కేందములుగా చెప్పబడు ఏలేళ్వ
రము, విజయపురి, అమరావతి కృష్ణానది ఒడ్డున నే కలవు

4176

నాగార్జునసాగరు డాము మొదటి దళ నిర్మాణము పూరి అయిన పిదప ఆకాశ దృశ్యము, ఫిబ్రవరి 1969

—_శ

tb
RE MS NY ERNE

ఈ పాంళమునందు హిందువులు, బౌద్దులు కలిసి నివ
సించుచూ స్వేచ్చగా తమ తమ మతములను వ్యాపింప
చేసిరి భఛారతదేశమున డ్రాచీశ విశ్వవి వ్యాలయములు
అనబడు మూకింటిలో అమరావతి ఒకటి (తకుశిల్క, నలందా
మిగతా రెండు). ఈ కేంచమునకు జపాను చీనా,
నయామ్‌, కాంబోడియా, టిజెట్‌, సిళోన్‌ వంటి బహు
దూర [పాంతములనుండి విద్యార్థులు ఆకర్హి ౦వ పడుచుండిరి.
(ద్రసద్ధ విజ్ఞాని ఆచార్య నాగార్జునుడు ఈ నది [ప్రాంతమునే
కేంద్రముగాగొని మహాయాన బజౌద్ధముకు వ్యా ఫిచేసెరు
ఈ విధముగ కృష్టా శది శ తాబ్ద్బముల తరబకి ఆ ధసామాజ్య
ములకును, తెలుగు నంస్కృతికిని ఆటపట్టు గ నిలచినది.

ఇరు పార్ళ్వముల ఉన్న నేలను సేద్య యోగ్యము
చేయుటకు కృష్ణానది మిక్కిలి అనుకూలముగా ఉన్నది,
సమమట్టీ మైన నల గరప జేల నభావము, మితము గా
వర్షపాతము వంటి నైసర్గిక లక్షణములు ఆంధ పచేశకు
కలిసి వచ్చినవి, నేద్యసం[వ దాయము తాతల నాటినుండి
అనూచానముగా వచ్చుచున్న వ్యవస్థయే కాబట్టి, మానవ
డ్రీయత్నము కేసి నదీజలముకు సద్వినియోగము చేసికొనిన
ఆంధ్రపదేశ్‌ భారత దేశమునకు “గాదె అగుశని నేరుగా
చెప్పనవనరములేదు,

దక్షిణ భారతదేశములోని (పముఖ నదీలోయ (్రణాళి
కలలో నాగార్జుశసాగరు మిన్న. ఇది బహుళార్థ సాధక
మైన (ప్రజా _గప్రయోజనకారి, పైగా దిని నిర్మాణము
జటిల సమస్యలతో కూడిన థారీ కోట్టడము. ఆదిలో
భావించిన పథకము మికమైనది. కాని, ఆ పథకమును
సాంకేతికము" తీర్చిశెద్ది, అంతిమ రూపు రేఖలు ఒనగు
సరికి (బ్రహ్మాండ [పమాణమును అందుకొనినది, దిని వరిణా
మములోని ముఖ్య ఘట్టములను విళదికరించుట అవస
రముగా తోచుచున్నది,

(పణాలిక అవశ్యకత: కృష్ణానదీ జలములను పంటనీటి
వసతులకు వినియోగించుకొనుటకుగాను శతాబ్దము పైగా
కృషి సాగుచునే ఉన్నది. మొన్న మొన్నటి వరకు కృష్ణా
నదిపై శెండు చోట్లనే నీటి వనరులను వినియోగించు
కొనుట జరిగినది, ఎగువన మహారాష్ట్ర ములో ఖరద్‌
సమీపమున ఒక మోస్తరు నిర్మాణము మొదటిది. ఇక
రెండవది: విజయవాడ (ఆంధ్రపదేశ్‌) సమీపమున ఉన్న
న్నుపసిద్ధ మైన కృష్ణ ఆనకట్ట, కోరమండల తీరమున కృష్టా-
గుంటూరు జిల్లాలలోని సుమారు 80 కి, మీ, (50 మెళ్ళు)
నిడివిగల డెల్ల్తాపదేశమునకు పంట నీటి వసతిని ఈ కృష్టా

* 1555లో నిర్మింపబడిన ఆనకట్టను ఇటీవల(19654-1957)పునర్ని
ర్మించి కృష్ణాబ రాజు (ప్రకాశం బరాజ్బుగా రూపొందించికి.

నాగార్జునసాగరు డా ము-|

ఆనకట్ట కల్పించుచున్నది. అయిశే, విజయవాడకు ఎగువన
నదికి ఉభయ పార్భ్వములందు ఉన్న మెట్ట(ప్రదేశమునకు
నదీజలములవల్ల పయోజనము చేకూరుట లేదు. దీని
కారణము పుష్కుల జల వసతిని అందించుటకు సరియెన
నిర్మాణములు లేకపోవుటయే.

కృష్ణానదీ లోయ - రిజర్యాయరుల నిర్మాణమునకు
అన్వేషణ: మెట్ట |వచేశములకు నీటివనరులను కల్చించుటకు
ఈ శతాబ్దము మొదటి పాదమున జరిగిన కృషి ఫలితముగా
పులిచింతలవద్ద ఒక రిజర్వాయరు (ప్రణాళికను (పతిపా
దించిరి, అయితే, కారణాంతరములవల్ల ఈ (ప్రణాళిక
కార్యరూపమును దాల్చలేదు, మెట్ట[ప్రదేశములు ఎప్పటివలె
నమ్మకములే) వర్షాధారములుగనే ఉండవలసి వచ్చినది,

కృష్లానదీ జలములను మెట్ట పాంతములకు పంటి నీరుగా
అందించుటకు రెండవ [ప్రయత్నము 1930౫ నాటి నిజాం
డ్రభుత్వ ఆధ్వర్యవమున నవాబ్‌ ఆఫీ నవాజ్‌జంగ్‌ బహ
ద్దూర్‌ పర్యవేక్షణలో సాంకేతిక పరిశీలనలు సాగినవి, దీని
ఫలితముగా నందికొండవద్ద (మిరియాలగూడ తాలూకా,
నల్గొండ జిల్ల) డామును నిర్మించుటకు ఒక పథకమును
సిద్ధపరచి, చానిని అప్పటి మ,చాసు (పభుత్వముతో

&
ఉమ్మడిగా నిర్వహించుటకు (పతిపాదనలు చేసిరి, కాని
కుడికాలువ కంద నేద్య యోగ్యమగు పంటశేల లేదని
మ|ద్రాసు (ప్రభుత్వము ఆభిప్రాయపడి, సవాకరించుటకు

నిరాకరెంచిరి, అప్పుకు నిజా౭[పభుత్వము తమ సంస్థాన
ముళో ఉన్న 2.42 లక్షల హౌ శ్చేరుల (6 లతల
ఎకరముల) నేలకు పుటనీటి వసతిని కల్పించు ఎడమ
కాలువకు తగు డాము స్థలముకు వెదకుటకు పునః
పరిశీలనలు చేసిరి, అయిశే, ఇది కూడ ధనాథావ
కారణముల వలన కార్యరూవము దాల్చలేదు.

తదుపరి నాటి ఉమ్మడి మద్రాసు (పభుత్వము కృష్టానదీ
జలములను సేద్యయో గ్యము చేయుటకు కృష్ణా- పెన్నా

(ac-)
పేరిట 1947-51 మధ్య ఒక బృవాత్‌ పథకమును సిద్ధ
పరచుటకు స న్నావాములు చేసిరి. దీనిపకారము కర్నూలు
జిల్లాలోని సిర్దేశ్వరము వద్ద కృష్ణానదిపై డామును, ఇటు
౧ > ం © my
వెన్నవై. శెండుచో ట్ల రెండు రిజర్వ్యాయరులను, ఈ రెండు
రిజ ర్వాయకరులను కలుపు లంకె కాలువలును, (ప్రతిపాదించిన
వెన్నా రిజర్వాయరుకు దిగువన ఒక బరాజును, బరాజు
నుండి అనేకములై న వంటనీటి 'కాలువలును కలవు. ఈ
పంటనీటి కాలువలలో దడిిణ పెన్నా కాలువ ద్వారా
«% Ce:

మచాను రాష్ట్ర)ము లోని దకిణాది జిల్లాలకు కృష్ణా
నదీ జలములను మళ్ళించుట [ప్రథాన ఉద్దేశ్యము, వా _స్పవ

* నాటి మడాను

417

శి

నాగార్జున సాగరు డాము-1

మునకు ఆది పథక స్వరూపమును అనుసరించి చేటి
ఆంధ్రపదేశ్‌ లోని శేలకు పంట నీటి అండించుటకు
కృషా - పెన్నా (ప్రాజెక్టు ఉద్దేశ్యము కాకపోగా ద&ిణ
మచ్రాసుళోని నేలకు పంటనీటి వసతిని కల్పించు
టయే (ప్రధాన ఉద్దేశ్యము అగుటచే తెలుగు జిల్లాలలోని
గోదావరి, గుంటూరు (కృష్ణ, ఖమ్మం, నెట్లారు
జిల్లాలలోని) మెట్టపా+తపు రైతులు - కృష్ణానది తీర
వాసుల సంషేమ సంఘము శరఫున - ఆందోళనను కొన
సాగించుటకు చోటు ఇచ్చినది. 1902 నాడు (బ్రిటిషు ఇంజ
నీకులు కూలంకమష పరిథీలనలు జరిపి రూపౌాందించిన పులి
చింతల |పాచెక్టు నిర్మాణమును చేపట్టవలనని ఆందోళన
కారుల ధ్యేయము. వా స్తవమునకు ద&ిణమున కావేరి
నదిపై. చేపట్టి న మెట్టూరు డాము కంక ఈ పులిచింతల
(ప్రాకెప్టను ముందుగా చేపట్టవలసి ఉన్నది, అయితే,
అప్పుడు జరగలేదు. అందుచే పులిచింతల [ప్రణాళికను
వెంటనే చేపట్టవలెనని ఆందోళన సాగించిరి, కాని ఈ
ప్రణాళికవల్థ్భ 2.42 లక్షల హౌన్టేరు (6 లక్షల ఎకరము)
లకు మాత్రము పుటనీటి వసతి కలుగును. ఆహార సమ
న్యను తీర్చుటకు, పంట కొరతను అరికట్టుటకు ప్లానింగు
కమిషన్‌ వారు భారీ(పణాళిక వైపే మక్కువ చూపిరి.
పులిచింతల [పణాళిక 2.42 లతల హౌక్టేరు (6 తల
ఎకరము)ల నేలకు మాత్రమే నీటివసతిరి కల్చించుచున్న
దగుటకే ఆందోళనకు అడ్డము వచ్చినది, నందికొండ
(ప్రాంతమున భారీ (పదేశము ఉండుటదే ఛారీ డాము
నిర్మాణము సాధ్యమగునని సాంశేతిక అభి పాయమును
(పముఖ ఇ+జనీరులు వెలిబుచ్చిరి, ఈ స్థల నిర్ణ యమునకు
మరొక కారణము కూడ కలదు ఒక కనుమ (ప్రాంతమున
గాని, కొండపాంతమునగాని విడిచి బహిః[పాంతమునకు
చొచ్చుకొని వచ్చునపుడు చాల ఎక్కువ (ప్రదేశము సేద్య
యోగ్యమగుట నర్వసాధారణ విషయమే. కృష్ణానది
విషయములో ఇది తటస్థపడుటవల్ల స్థలనిర్భ యము అవ లీల
అమునది. నందికొండ వద్ద ఉన్న లోతయిన కనుమచ్వారా
కృష్ణానది (ప్రవహించి బపింః పదేళమున (పవహించును.
కొండలు పెద్ద పెద్ద ఖాళీ పదేశములతో విడి మిట్టలుగా
వర్పడుటచే ఆ మిట్టలగుంజా కాలువలను నిర్శించుట
సాధ్యమగునని యోచింవబడినది, అందుచేతనే, కుడి
కాలువలను నిర్మించుటకు వ్యయ(పయాసలతో కూడిన
నిర్యాణము లేవియు అవసరము లేకపోయినవి. ఇబ్లు కుడి
కాలువను నిర్మించుటకు సాంశేతిక సమస్యల పరిమ్మరణ
సుసాధ్యము కాగా, ఎడమవై పు కాలువను గురించి లోగ
డయే (నిజాం (పభుత్వము) పరిశీలనలు జరిపింపబడి పథ

కము రూపుగోని, సిద్ధపరువబడుట చే బహుళార్థ సాధక
(పణాళిక ఆర్థికముగా గిట్టు బాటు అము సాం శేతికముగా
సుసాధ్య మైనది. నేటి నాగార్జున సాగరు (ప్రాజెక్టుకు ఇది
పూర్వగాథ. ఈ [పణాళికా స్వరూపమును (ప్రకటించుటతో
అది వెంటనే (పజానురంజక మైనది, |వ్రకృతి వికటించినపుడు
వర్షాథావము పఏర్పడినను ఈ వంటనీటి వనరులు సమ
కూరుటతో ఫలసాయము సమృద్ది ౫" పండించి వకలు సుఖ
జీవనమునకు కొనసాగించవచ్చునని ఉత్సావా, (పోశ్సావా
జనితులై ర. సవాజముగా ఈ జిల్లాలలోని నేల సార
వంత మెకదయినప్పటి కని అనావృష్టి వలన (ప్రజలు దైన్య
ముతో చాధలకు గురియగుచున్నారు. 1850కి పూర్వము-
ఆర్థర్‌ కాఓన్‌ ఆనకట్ట కట్టక పూర్వము-డెల్టా[పాంత ములు
కూడ ఇట్టి దస్థితికే గురి అయినవని చెప్పుదురు. ఇంత
ధన ధాన్యములతో ఇప్పుడు వర్థిల్లుచున్న కృష్ణ, గోదావరి
డెల్డాప్రాంతము ఒకప్పుడు తామదేనత తాండవించిన
(ప్రాంతమే. కరువు, కాటకములకు నిలయమైన ఈ [పొంత
ముక కృష్ణానది నుండి ప టకాలువలను (తవ్వి, అలుగులు
(వెయిర్‌ లు) నిర్శించుటతో- ఫలవంత మైన రై_తులకృ్ళషి తో-
సస్యశ్యామల మై విరాజిల్లుచున్న ది. అందుచే నాగార్జున
సాగరు (ప్రాజెక్టు నిర్మాణమును ప్రకటించగనే ఆయా
డ్రాంతములనందలి చెతులు పణాళికవట్ల తమ మకు
వను (పకటించిరి.

భారత దేశమున 1951లో (ప్రథమ పంచవర్ష [పణాళికకు
తుదిమెరుగులుదిద్దు సమయమున వరిప-టను ఇతోధిము
శేయు నీటివనరుల అభివృద్ధిని కొనసాగంపవలయునను
దృఢనంకల్పము స్లానింగు కమిషన్‌కు కలుగుటతో థారీ
బృవాత్‌ (ప్రణాళికను చేపట్టుట సముజనమని వారికి
తోచినది ఆ సమయము నే రాష్ట్రములో వరి కొరతను
తీర్చుటకు అప్పటి మద్రాసు ప్రభుత్వము కృష్ణా- పెన్నా
ప్రణాళికను మొదటి (ప్రణాళికా కాలములో చేపట్టవ లెనని
పట్టుపట్లినది. చాదాపు అదే సమయమున దిగువ కృష్ణా
(వపణాళికను కృష్ణానది మీద నందికొండవద్ద నిర్భ్మించవలెనని
సంకల్పముతో హైదరాబాదు ప్రభుత్వము ముందుకు
వచ్చినది. పైదరాబాదు రాష్ట్రములో కి.2 లతల
హౌక్టీరు (7.9 లక్షల ఎకరము) లకును, కృష్టా జిల్లాలోని
నంగెగామా తాలూకాలో 94.8 వేల హౌ క్టేరు (2.88 లతల
ఎకరము) లకును పంటనీటి వసతిని కల్పించుటకు ఈ దిగువ
కృష్ణా (ప్రాజెక్టు ఉద్దిష్ట మైనది. అయిశే, భారత (ప్రభుత్వ
ఆధ్వర్యవమున పనిచేయుచున్న డపఫ్లానింగు కమివన్‌ ఈ
విషయములో ఒక నిర్భయమునకు వచ్చుటకు ముందు
ఆయా పథకములను కూలంకషముగా విజ్ఞులైన ఒక

478

సాంశేతిక సమితి పరిశ్రీలించవలెనని అభిప్రాయమును
వెలిబుచ్చిరి, దీని ఫలితముగా కృష్ణా-గోచదావరినదీ జలముల
సక్రమ సద్వినియోగము పై. నివేదికను అర్థించుచు 1951లో
ఖోస్లా నాయకత్వమున ఒక సాంకేతిక సమితికి ఆ పని
అప్ప ెప్పిరి.

కృష్ణా- పెన్నాకు బదులు నండికొండ: ఈ సాంకేతిక
సమితి (1951) మదాను |ప్రభుశ్వ (ప్రతిపాదనను,
హైదరాచాదు (ప్రభుత్వ (ప్రతిపాదనను దృష్టిలో వెట్టుకొని
ఢిల్లీలో మరికొన్ని పరిశీలనలు జరిపి, ఆ ఏీదట ఒక
సమగ సాం శేతిక నివేదికను సిద్ధపరచి, కేంద (ప్రభుత్వము
ముందర ఉంచిరి. అయిశే, ఈ సాంకేతిక బృందము చేసిన
సిఫారులు అంతకుముందు అందరూ అనుకొనుచున్న
సాం *తిక అభి ప్రాయములను తారుమారు చేసినవి. దిగువ
కృష్ణా (ప్రణాళికకన్న 15 మీ. (50) ఎ _త్రయిన చోట నంది
కొండవద్ద ఒక ఎత్తయిన డా మును నిర్మించవలయుననియు,
[కతా కుడి[ఏక్క_న ఒక కాలువను /తవ్వి గుంటూరు,
నెల్లూరు పంటనీటిని అందివ్వవలయుననియు
సాంకేతిక సమితి సి ఫార్పులలో ముఖ్యపాఠము. కుడి
కాలువకు సిర్దేశ్వరమువద్ద తక్కువ ఎత్తుగల ఒక డామును
నిర్మించి అందుండి మరల వంటనీటి కాలువలను (త్రమ్వి
కడప-కర్నూలు జిల్లాలకు పంటనీటిని అందించుటయు,
పులిచింతలవద్ద మరొక డామును నిర్మించి
గుంటూరు జిల్లాలకు అదనపు పంటనీటి వసతిని నమ
కూర్చుటను గురించియు సాంకేతిక బృందము తమ నివేదిక
యందు ముచ్చటించిరి, ఈ విధముగా ఢిల్లీలో తయారైన
డై_త్రపథకము తరుచు అనావృష్టికి గురియగుచున్న
మెట్ట (ప్రాంతములందలి లకులాది హౌ శ్టేరుల మెట్టనేలకు
వర|పసొదముగా ఫలించినది. ఖభోస్తా సాంకేతిక బృందము
చేసిన పరిశీలనను అనుసరించి సరి|క్రొ_త్ర విషయము బయట
పడినది. అంతకు ముందు ఎవరికీ ఇది తోచలేదు. నదికి
కుడికీరమున అభేద్యములై న నల్బ మలై కొండల (ఛేణి
ఒకటి ఉండుబచే నదివెంబకి ఒక సన్నని చీలికకు మాత్రమే
పంటనీటి వసతి పరిమితమగునని అంతకు ముందు అనుకొను
చుండెడివారు. ఢిల్లీలో విజ్ఞులు నిర్వహించిన సాంకేతిక
పరిశీలనలలో నల్ల మలై_ _్రశణిలో న్మక్రకల్లు వద్ద ఒక చిన్న
ఖాళీ ప్రదేశము ఉండుట అదృష్ట వశాత్తు తెలియవచ్చినది.దీని
ఫలితముగా ఈ భాళీ (పదేళముగుండా కాలువను నిర్మించి
నల్బమలై కొండలకు ఆ (ప్రక్క ఉన్న సారవంతమైన
బృవాత్‌ (పొంతమునకు పంటనీటి వసతిని కల్చ్పింపవచ్చునని
విజ్ఞులు అభిప్రాయ పడిరి. ఇదియే వెద్ద మలుపు. దీనితో
పపంచముతోని (ప్రముఖ డాము స్థలములలో నందికొండ

జిలాలకు
mm

కృష్ణా

నాగా ర్జునసాగరు డాము-1॥

కూడ చేర్చతగినదై నది. సాంకేతిక బృందము కూడ ఈ
నందికొండనే ఎంచి డాము నిర్మాణమునకు సిఫార్సు చేయ
వలసి వచ్చినది.

ఆంధ, హైదరాబాదు ఉమ్మడి (ప్రణాళికః వైన
వివరించినట్లు సాంకేతిక సమితి సిఫార్సుమేరకు మరల
ఆయా రాష్ట్ర 9ము*ల స్థాయిలో వరిశీలనలు కొనసాగినవి
ఫలితముగా ఆం(ధ, మైదరాబాదు రాష్ట్ర9ముల తరపున
ఉమ్మడిగా ఒక వథకము నిద్ధిపరువబడినది. ఈ పథకము
ప్రకారము (వణాళిక అంతిమ దళ అందుకొను సరికి
మొత్తము 14 కల హౌక్టేరు (85 లక్షల ఎకరము లకు
వంటనీటి వస కి సమకూరును. నదికి కుడి|పక, న గుంటూరు,
నెల్లూరు జిల్లాలలోని మెట్ల నేలలకును, ఎడమ (పక్కన
నల్గొండ, ఖమ్మం కృష్ణా జిల్లాలోని మెట్ట పాంతములకును
పంటనీరు ఆందును. ఆధ, హైదరాజాదు రాష్ట్ర ములు
1954లో సిద్ధపరచిన ఉమ్మడి రిపోర్టు (ప్రకారము 180 మీ
(590) ఎత్తుగల మేసనరీ (రాయి సున్నమును ఉపయోగిం
చిన) ఆ మును గూర్చియు, 12.9 లతల హౌశ్టేరుల (81.8
లక్షల ఎకరముల) నేలకు పంటనీటిని అంకంచు కాలువల
వ్యవస్థకు గూర్చియు వివరములు కలవు. అప్పటి ధరవరులను
బట్టి దీనికి అంతకు 122 కోట్ల రూపాయలు ఖర్చగునని
అంచనా వేసిరి,

దఫ దఫాల నిర్మాణము: భారీ (ప్రాజెప్టను నిర్మించ
వలయునని ఆఏిలో ఒక ఉద్దేశ్యము ప్లానింగు కమిషన్‌కు
ఉన్నప్పటికిని నందికొండ |పాచెకు వంటి పెద|పాచెకును
Siri at Ses తక్కు.వ
ఖర్చుతో నిర్మించదగు చిన్న (ప్రాజెక్టుకు రూపొందించ
వలెనని పఫ్లానింగు కమిషన్‌ పట్టుబశ్లైను. అందుచేత,
మార్ప్చులుచేసి, శెండు దశలు గల (ప్రణాళికను సిద్ధపరచిరి,
ఉడాము పూర్తి నిడివిని సాధించుటయును, రిజర్వాయరు
పూరి ఎత్తువరకు సెక్షనును నిర్మించుటయును మొదటి
దశ. అయితే, దిగువ మట్టము వరకునే డాము నిర్మాణము
జరుగును. ఇట్లు మొదటి దశను మ్మాశము చేపట్టుటకు
కారణము ఖర్చును తగ్గించుటయే. మొనవటి దళథయందు
8 లక్షల హౌస్ట్రేరులకు (20 లతల ఎకరములకు మా(తము)
పంటనీటిని అందించుటకు కాలువల వ్యవస్థ నిర్మాణము
ఉద్ధి ప్ల మైనది. ఇట్లు మొదటి దశను పూర్తి చేయుటకు అగు
ఖర్చు 75 కోట్ల రూపాయలని నాటి అంచనా. అయిశే
డాముకు ఎడమవై పునను, కుడివై పునను (త్రవ్విన కాలు
వలు మా(తము అంతిమ నీటి ప్రవావామును తట్టు గౌను
టకు వీలుగా రూపురేఖలు దిద్దుటకు ఉద్ది ష్ట్రమెనది,

* అప్పటికి అం(ధ్ర (ప్రదేశ రాష్ట్రము ఏర్పడ లేదు,

479

నాగా ర్జునసాగరు డాము-1

బౌద్ధావశేషముల మునక: నాగార్జున సాగరు (ప్రాశెక్ట
ఎంత (ప్రయోజన కారి అయినప్పటికి? ఎప్పటికప్పుడు ఇప్బం
దులు తటస్థ పడుచునే ఉన్నవి. రిజర్వాయరు నిర్మాణము
వలన పెద్ద నరన్సు ఏర్పడుటచే కెండువేల ఏండ్ల నాటి సుప
సిద్ద నాగార్జున కొండకు సంబంధించిన 'బౌద్ధావ శేషములు
ముుదుతరములవారికి దక్కక నీటి అడుగున పడిపోవునని
చారి[తక పరిశోధకులకు భయము వేసినది, ఆయా మత
సం|పదాయముల వారినే గాక, పురాత త్వ శాస్త్రజ్ఞులను
కూడ ఈ సమస్య ఆకర్టి ంచినది, భారత దేశములోనే కాక,
విచేశములందున్న (సిలోన్‌, బర్మా, తాయిలాండు) బౌద్ధ
నంస్థలు గాబిరాపడి నిరసనను శెలిపిరి. ఈజిప్టులో ఆస్వాన్‌
(ఉన్నత) డాము నిర్మాణ ఫలితముగా ఆబోోసిం బెల్‌
చేవాలయముల మునకను పరివారించుటకు వరిష్మారము
రూపొందినశ్లు కృష్ణాలోయలోని సుసంపన్న సాంస్కృతిక
సంపదను పరిరకించుటకు మిన్న యెన పరిప్యూ-రమును
సిద్ధపరచి అమలుపరచిరి. నాగార్జున కొండలో కూరుకొని
పోయి ఉన్న శిథిలావశేషములను శ్యాన్ర్రయు క్షముగా
త్రవ్వి, వెలికి తీయుటకు ఒక సమ్మగ కార్య క్రమమును
రూపొందించిరి, వాటిని ముందు తరముల వారికి అందించు
టకుగాను ఒక మ్యూణియములో భ|దపరచుటకు ఏర్పాట్లు
చేసిరి. చుట్టును రిజర్వాయరు నీటి దే ఆవరింపబడి ఉన్న
కొండపై ఈ మ్యూజియమ్‌ను నిర్మించిరి. ఒకప్పుడు ఈ
ప్రాంతమున నాగార్జునుని ఆచార్యత్వమున ఒక మహా
విద్యాపీఠము వెలసి (ప్రతిష్టను ఆర్డించుటచే నందికొండ
ప్రొతెఫ్ట ను నాగార్జున సాగరు ప్రాజెక్టుగా చేరు మాళ్చిరి
[చూ తెలుగు సంస్కృతి నంపుటము - పు. 882]

(పాజెక్టు వివరములు; నాగార్జున సాగరు డ్రా శెష్టనందు
రిజర్వాయరు పూ రి ఎత్తు 180 మీ, (R. Ls: 590°)
ఉండునట్లు కృష్ణానదికి అడ్డముగా రాయి సున్నముతో
మేసనరి డామును నిక్శించుట ముఖ్యభాగము. రిజ ర్వాయరు
పూర్తి ఎత్తును అందుకొనినపుడు 284.90 చ. కి. మీ.
(110 చ, మై.) సరస్సు ఏర్పడను, ఇప్పుడు రిజర్వాయరుకు
ఇరుపక్కలా కుడి, ఎడమ కాలువలు బయలు వెడలును,
నదికి అడ్డముగా కట్ట బడిన డాములో లోశై_ న పునాదుల
మీద 124.7 మీ. (409) ఎత్తుగల కట్టడము ముఖ్య
భాగము. [ప్రపంచమున నేడు రాతిని, సున్నమును ఉపయో
గించి కట్టిన మేసనరీ డాములో కెల్లా నాగారద్దున సాగరు
డాము మిన్న. ఈ డామువల్ల గరిష్ట నీటిమట్ట మున
1,15,560 లక్షల భఘ మీ, (98 7 లతల ఎకరపు అడుగుల)
నీటిని నిల్వ ఉంచు సరస్సు ఏర్పడును, ఇది భి'రత దేశమున
ఉన్న వాటిలో మిక్కిలి పెద్దది. సెకనుకు 1,019 ఘ, మీ.

(86 000 ఘ, అ,) నీటిని వెలువరించునట్టు కాలువల వ్యవస్థ
రూపొందించబడినది. పంటనీటి వ్యవస్థను ఇట్టు సాధించిన
వాటిలో ఇది మిన్న. సెకనుకు 594. 7 ఛు, మీ. (21,000
ఘ, అ.) నీటిని వెలువరించుటకు కుడికాలువ వ్యవస్థ
తీర్చిదిద్ద బడినది, ఇది (ప్రపంచములోని పెద్ద కాలువలలో
సేరొనదగును. ఈ డాము నిర్మాణమున
వినియోగించిన రాతి, సున్నము (మేసనరీ)ల పరిమాణము
4.89 లకల ఘ. మీ. (1727. 2 లక్షల ఘ. అ ): ఇ-త
పెద్దరా శిలో రాతి, సున్నమును ఉపయోగించి కట్టిన డాము
(ప్రపంచములో ఇప్పటికి మరొకటి లేదు. ఇ* డాము
నిర్మాణమున ఉపయోగించిన _మేసనరీ, కాం|కీటు
మొత్తమురాశి 566.8 లక్షల ఘ,మీ. (1,990లతల ఘ,అ్మ*

నాగార్జున సాగరు (ప్రాజెక్టు నిర్భ్మాణమునందు రాతిని,
సున్నమును ఎక్కువగా ఉపయోగించి అంత ఎత్తుగల
డాము వంటి హా లిక్‌ నిర్భాణమునందు ఇది వరకు
ఎన్నడూ రాతిని, నున్నమును ఉపయోగించలేదు. ఇదియే
భారతీయ ఇంజనీరులు - ముఖ్యము గా ఆం|ధా ఇంజనీరులు-
సాధించిన విశిష్ట సాంకేతిక ఘన కార్యము, (గావిటీ పద్ధతిని
నిర్మించిన ఈ డాము ఎత్తు 152, మీ. (409"), పొడవు
1,450 మ్‌: (4.756). దీనికి ఇరు (పక్కలా మట్టి డా ములు
కలవు, మొత్కము డాము పొడవు 4.86 కి.మీ. (8,02 మైళ్లు),
ఇట్లు ఇంత పెద్ద డాము నిర్యాణమున సున్నము, రాయిని
ఉపయోగించి కట్టిన డామునందు అంత మన్నిక ఉండ
దనియు, దారుఢ్యము లోపించుననియు, నీరు ఊరి ఇాము
దెబ్బ తినుననియు, కాంక్రీటు ఉపయోగించుట యే మంచి
దనియు ఇంజనీరులలో కొందరు సంచేవామును వెలిబుచ్చిరి,
ఒరిస్సాలోని హీరాకుడొవద్ద నిర్వహించిన పరిశోధనా
ఫలుతములు ఈ నందేహాములను నివృత్తి చేసినవి, యునై.
బడ్‌ న్లేట్స్‌లోని “బ్యూరో ఆవ్‌ రిక్ల మేషన్‌ సంస్థ నిర్వ
హించిన పరిశీలనలు హీరాకుడ్‌ ఫలితములను బలపర చినవి.

రాయి, నున్నమును ఉపయోగించి మేనకరీ డాము
నిర్మించుటకు నిర్ణయించిన ఫలితముగా వేలకొద్ది _్రజలకు
[(దైతుకు తెరువు లభించినది. వీకిలో తాపీ పనివారు, రాతి
పనివారు, పెక్కుమంది కూలీజనములు కలరు. ఒకొక్క
ప్పుడు పని ముమ్మృరము గా ఉన్న కాలమందు (దతిరోజూ
ణాము వద్ద 40 వేల మంది, కాలువల (శ్రవ్వకపు పని
యందు 60 వేల మంది పనిచేసిరి. మో. న.నా,
నాగార్జున సాగరు డాము-11: నల్గొండ జిల్లాలో
(మికియాల గూడెం) 16°84" ఉత్తర అశాంశము
79°_19' తూర్పు శేభాంశళము కలియు చోట నాగార్జున
సాగరు (ప్రాజెక్టు ఇ మును నిర్మించుటకు స్థల నిర్ణయము

ఒకటిగా

4809

t

జరిగినది. 125 షీ, ఎత్తు, 4.86 కి. మీ, పొడవు గల
ఈ డాము కృష్ణానదికి అడ్డముగా నిగ్శించబడినది, కృష్ణానది
ఆరగాణి [పాంతము 215000 చ. కి. మీ (68 చేల
చ. మై.) డాము వద్ద 115.580 లతల భు.మె. (98.7
లక్షల ఎకరపు అడుగుల) నీరు నిల్వ చేయబడును. డాము
నిర్మాణము వలన 284.90 చ. కి మీ. (110 చ. మైళ్లు)
విస్రీము గల కృతిమ నరన్సు ఏర్పడినది. మేవనరి
'డాము వీఠము వెడల్పు 99.06 మీ (825) అది పైకి
పోను పోను వెడల్పు తగ్గుమా వెన 1066 మీ. (80.5)
వెడల్పు ఉండి రోడ్డుగా ఉపకరించును ఒకొ్మక్కటి
18.71x18.41 మ, (45x44) కొలతలు గల 26
శకేడియల్‌ గేట్లు నాగార్జున సాగరు డామునందు విగించ
బడినవి. రిజ క్వాయరు పూర్తిగా నిండినప్పుడు నీటి మట్టము
179.80 మీ. (590) ఉండును. అదనపు నీటి నిల్వను
అదుపులో పెట్టుట కే గాక, నది పొంగి వరదలు వచ్చినపుడు
సెశనుకు ర్‌కి,ర800 భు, మీ, (19 లతల ఘు, అ.) నీటిని
181.05 మీ. (£94 )ల మట్టము వద్ద వెలువరించుఓకు ఈ
రేడియల్‌ గేట్లు కీర్చిడిద్దబడినవి.

ఇంత |బవహ్మోండమైన మేసనరీ కట్టడమును నిర్మించు
టలో యం|త ములను సాధ్యమైనంతవరకు తిగ్గించి,
అధి కాధికముగా కండబలమును విని యోగించుట నాగార్జున
సాగరు (్రాకెష్టీ నందలి ప్రశ్యేక విశిష్టత, ఇట్లు చేయుట
వలన అర్థికముగా ఖర్చులు కలిసివచ్చుటయే శాక, పని
కూడ చురుకుగా సాగినది నాగార్జుం సాగరు [ప్రాజెక్టును
పూర్తి చేసినపుడు 14,16,400 హాశేరుల (85 లతల
ఎకరముల)కు పంట నీరు అందుటయే కాక, 4,60 000
క్రి వా. విద్యుత్తు కూడ ఉత్ప త్తి అగును,

కృష్ణానది మళ్లింపు: డాము నిర్మాణము సుసాధ్యవగుటకు
నిర్మాణ స్థలమున నీటి నిల్వ సాధ్యమైనంత వరకు తగ్గించ
వలసి ఉన్నది, దీనిని సాధించుఓకు కృష్ణానదీ ప్రవావామును
మళ్ళించ వలసి ఉండెను. ఈ పని గడ్డుసమన్యతో కూడినది
1955, డిసెంబరు 10వ శేదీన ఛారత ద్రథాని
జవావార్‌ లాల్‌ నెహూ ఈ (్రాకెష్టీ పనికి శంకు స్థాపన
చేసిన మరునటి ఏట ఈ మళ్ళింపు పథఃమును చేపట్టిరి.

నదికి ఎడమవైపున మూడవ వంతు థాగమున శాఫర్‌ *

డామును నిర్మించిరి, విది గండ రాళ్ళతోను, సున్నము

తోను కట్టిన శాశ్మారీక నిర్మాణము. ఈ కాఫర్‌ డాముకు

ఖర్చు 15,60,000 రూపాయలు. ఈ నిర్మాణమునకు పట్టిన

రాయి,సున్నము వెరశి 26,000 యూనిట్లు, * ఈ నిర్మాణము

నందు ఒక యూనిట్‌కు అయిక ఖరుy 60 రూపాయలు,
యూనిట్‌ = 100 భఘ, అ- (2.88 భఘ,మీ,)

XII-60A&

నాగార్జున సాగరు డాము -1l

భారతదేశ మున ఇతర డాము నిర్మాణములలో యూనిట్‌కు
అ1ిన ఖర్చు దీనిఃంశు ఎక్కువ యే. 1964, నె పైంబగు 80 న
నడి పొంగి ఒక్క వెట్టున పెద్ద వరద రాగా 12 లక్షల
క్యూ నెక్కుల జల (ప్రవావామునకు కాఫర్‌ డాము తట్టు
కొని నిలిచినది, కట్టడమునందు తలవెం[డుక వాని వీట
కూడ పడలేదు, నీటి ఊట చాయలు కూడ కనిపించలేదు.
గరిస్థ వరద మట్టమునకు పై స్థాయిలోనే కాఫర్‌ -డాము
నిర్మాణము జరుగుటచే ఏడాది పొడుగునా నిరాటంకముగా
పి సాగించుటకు వీలయినది, వేనవిలో నీటి పవావాము
5,000 క్యూ నెక్కు ల స్థాయిలో ఉండును. థారీ యంత
సామగిని ఉపయోగించి మన్నుతో కాఫర్‌ డామును
సిద్ధము చేసి అటువైపు మిగతా నది భాగమందలి
డప్రవావామును అదుపులో వెట్టిరి, నిర్మాణ కా అమున
ఉపయోగింపబడు స్లూయిస్‌లు సిద్ధము అగువరకు - కాఫర్‌
డాము ఉన్నంతవరకు - మా(త మే వర్షాకాలము పని
సాగాడిది. వరాకాలమున శకాఫర్‌ డాము (ప్రాంతము
మినవాోాయించి, మిగశా భాగమున కట్టడపు పని నిల పుదల
చేసెడివారు. ముందే పునాదులు వేసిన (ప్రాంతమువై పుకు
నది (ప్రవావామును [పవహింవ చేసి, నది అడ గుమటమున
లోశైన పునాదులు తీనెడివారు, పునాదిని డవ్పి, తక్షణమే
నింపుటవలన (త్రన్వకము, పూరకము ఒకే బుతువునందు
ముగి నెడిది.

నది అడగు మట్టమునకు 7.62 మీ, (25") వెన
ఒకొక్కటి లి.04 మీ

(10) వ్యానము గల మళ్లింపు
స్టూయిస్‌ లను

1968 లో మాతము నెలకొల్పగలిగిరి.
అల్ప వ్యవధిలో ఈ పనిని సాధించవలని వచ్చుటచే
అకేక జటిల సమస్యలకు గురి కావలసివ చ్చినది.
88,700 భఘ మీ, (1109 100 భఘ, అ.) ర ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌
సిమెంటు కాంక్రీటు, 4274 చ, మీ, (46.000వ. అ

మూసన కట్టు పని, 950 టన్నీల రీ ఇన్‌ ఫోర్స్‌ మెంటులు
ఇత్యాది వనులను కాంటాక్టు పద్ధతుల మీద. ఇఃరులకు
ఇవ్వకుండగ నే పభుత్వ ఇ)జనీరుల (ప్రత్యక పర్యవేక్షణలో
రూ. 42 లతలు ఖర్చు పెట్టి, 59 రోజులలో ౬ రోజుకు
మూడు షిఫ్టులు పెట్టి - పనిని ముగించిరి ఆంధ పదేళ్లలో
ఇంతకుముందు ఎన్నడూ ఇంత అల్ప వ్యవధిలో ఇంత వెద్ద
కక్టీడపు వనిని(వభుత్వపరముగా నిర్వహించబడి ఉండలేదు,
ఒక 0.02688 మీ, ఒక భఘ. అ, ) వరిమాణముగల ఒకో యూనిట్‌
రి ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాం! కీటు రూ. లి-82 పెసలు గిట్టినది,
ఇ్షుత తక్కువ ధరకు గిట్టుబాటు అగుట శారత'చేశము
నందు ఇతర చోట్ల ఎచ్చతను కాన రాదు,

నిర్మాణ
నమయమున నెల కొల్పిన

నస్లూయిస్‌లు శెండ్లు

480A

నాగార్గున సాగరు డాము-1l

నంవత్సరములలోను (1962, 68) చేనవిలో ' నరీ
ప్రవావామును మళ్ళించుటకు ఉవయోగవడినవి, ఈ
స్టూయిస్‌ లను 1965లో మూసివేయగా నదీ (ప్రవావామును
622 మీ, (27) వ్యాసము గల గురవు నాడా
ఆకారమున ఉన్న సొరంగము గుండా మళ్ళించ వలసి
వచ్చినది. ఈ తరలింపు సొరంగము గుండా 20,000
క్యూసెక్కుల నీరు (పవహించుచుండును. తరలింపు
సొరంగమునకు రెండు మట్టములలో (పవేళ మార్గములు
కలవు ఒకటి సము దమట్టమునకు 91.449 .(800”)ఎత్తునను,
రెండవది: 1 121.982మీ. (--400') ఎత్తునను కలవు, వీటిని
నదియొక్క ఎగువ భాగమునకు కలుపుటకు చాతు మెడ
ఆకారములో మార్గము కలదు. ఈ తరలింపు సొరంగము
నిర్శించుటతో వేసవికాలమున నదిలోని నీటి (వవావామును
అదుపులోనికి తెచ్చుటకు సాధ్యపడినది. డాము నిర్మాణము
సాగుచున్న కొద్దీ డాము ఎత్తు క్రమముగా పెరుగుచుండుట
వలన నీటి నిల్వ ఏర్పడుటతో ఆ నీటిని కృపా డెల్టాకు
నఫ్టయి చేయుటకు ఈ .తరలింపు సొరంగము సవోయ
వడుచున్నది. దీనివలన నాగార్జున సాగరు డాముకు
177 8. మీ. (110 మెళ్లు) దిగువన ఉన్న 4.856 లతల
పౌ్టేసలు (12 లతల ఎకరములు) గల కృష్ణా డెల్టాకు
ఢోశకాలేకుండా అదునులో పంటనీరు అందుటయే గాక,
శెండవ పంటను పండించుటకు కూడ నాగార్జున సాగరు
డాము నిర్మాణము పూర్తికాకమునుపే ఈ తరలింపు
సొరంగము వలన సాధ్యవడినది.

మేననరీ నిర్మాణము: రాయి, నున్న మును ఉపయోగించి
56 లతల ఘ. మీ. (1980 లతల ఘఅ } ఘన వరిమాణము
గల 125 మీ. (409) ఎ త్రయిన డామును నిర్మి-చుటలో
నాగార్జున సాగరు డాము (వప్రథ మైనది. [ప్రపంచమున

ఇదివరకు ఎన్నడూ ఇంత బవ్మోండమైన ఎత్తుగల
డామును సాధించని ఈ ఘన కార్యము భారతీయ
ఇంజనీర్లు సుసాధ్యమని నిరూపించిరి. 1957లో మేననరి

కట్టడపు నిర్మాణమును [డ్రారంభథించిరి, డాము పాద
భాగమున ముందువరున కాంక్రీటు ఉప యోగించుటతో పని
(ప్రారంభ మైనది. ఈ (ప్రదేశమున 0.09 చ.మీ, (ఒక చ అ)
కు ళి0 టన్నీలు కనిష్ష నంపీడన |వ్రతిబలము కానవచ్చుటచేత
శాంకీటు_ ఉపయోగించవలసిన ఆవళ్యకత ఏర్పడినది,
మేసనరీ ఉపయోగించుటకు (ప్రయత్నము చేసిరి గాని,
నున్నము. రాయి కలిసిన దాని బలాబలముల విషయ మైన
నిర్దిష్ట వివరములు తెలియకుండుటచే మేననరీ బదులుగా
శాం|కీబును ఉపయోగించుటకు ఇంజనీరులు నిర్భ యించిరి.
అయితే, తరువాత హీరాకుడ్‌ లోను (ఒరిస్సా రాష్ట్ర)ము)

3

యునై_ బడ్‌ స్టేట్స్‌లోని డెనివర్‌ అను చోటను మేసనరి
విషయమై నిర్దుష్ట వరిశీలనలు నిర్వహించి, కాంక్రీటు ఎంత
(ప్రతిబలమును తట్టుకొనగలదో మేసనరి కూడ ఆంతగాని,
అంతకంఖు ఎక్కువగాని |[ప్రతిబలమును తట్టుకొనగలదని
శేలినది. అందుచేత, తరువాత తరువాత డాము పాద ఛాగ
మందు ముందు వరనలలో కాంక్రీటుకు
మేసనరీని ఉపయోగించుటయే గాక, మొత్తము డాము
నిర్భ్మాణమునందు మేసనరీనే ఉపయోగించదొడ గిరి,
అయిశే, దైహ్మాండ రాళులలో గండరాయిని' ఇంకా ఇకశర
దినుసులను డాము స్థలమునకు ఎప్పటికప్పుడు శేర వేయుట
ఒక జటిల సమస్య అయినది, ఇందులకు ఆ యా దినుసులను
సమీకరించి, రవాణా చేసి అందించుటకు ఒక (క్రమమైన
పథకమును సిద్ధము కేసి అమలు పరచిరి, పని ముమ్మరముగా
ఉన్న రోజులలొ రోజునకు 12,000 వాగనులను నిర్వహించ
వలసి వచ్చెడిది. 10 ఏండ్లపాటు నాగాలేకుండా రోజుకు
50,000 మందిని డాము నిర్మాణమునందు నియోగించి,
పనిచేయించిరి. కాని, డాము నిర్మాణమున కాం|క్రీటు
ఉపయోగించి ఉండిన 7,000 మంది సిబ్బంది తో పని
ముగింపుకు వచ్చి ఉండెడిది, అయిశే, కాం|క్రీటు నిర్మాణము
25 శాతము మేసనరీ కంచు ఎక్కువ ఖర్చుతో కూడినదియు,
పైగా చాల తక్కువమందికి జీవనోపాధి కల్పించునడియు
అయి ఉన్నది. దీనిని బట్టి మేసనరి నిర్మాణమును
ఉపయోగించుట వలన ఆ (పౌంతీయ (ప్రజల ఆర్థిక
వ్యవస్థను ఇనుమడింప జేయుటకు అవకాశము కలిగినది,
సమీపమున 10-20 కి మీ, చుట్టు (వక్కల మంచి (గ్వానెట్‌
రాయి, క్యార్ట్‌ జైట్‌ ఇనుక దొరకుచున్నవి. 5 మొదలు
12 $.మీ దూరములో గల లోయలలో బంకమన్నును కాల్చి
సుర్కీ నున్నమును సిద్ధపర చెడి వారు. డాము స్థలమునకు
చాదాపు 20 కి. మీ, దూరమున ఉన్న మాచెర్ల సిమెంటు
ఫ్యాక్ట రీనుండి సిమెంటును తీసికొనివచ్చెడి వారు.

ఈ సిమెంటును థారీ రాశులలో రవాణా చేయుటకు
ఒక క్రొత్త రైలుమార్గమును మాచెర్ల సిమెంటు
ఫ్యాక్టరీ, డాము స్థలములకు మధ్య నిర్మించిరి. మూసిన
వాగనులను _్రశ్యేకముగా నిర్మించి, సిమెంటును అందు
నింపి, రైలు మార్గమున డాము వద్దకు గొని వచ్చి,
నేరుగా 'నిలో”లు అనబడు గాదెలలోనికి ఆ సిమెంటును
పంపు చేసెడివారు. గాదెలనుండి గురుశ్వాకర్చ ణము
వలన ఆసిమెంటును జాచింగ్‌ సాధనములోనికి పంపి, తగు
పాళ్ళలో గండ్ర ఇనుకను చేర్చి మోర్జారు సున్నమును సిద్ధ
వరచి, దానిని మేననరీ నిర్మాణమునకు గాని, కాం కీటు
నిర్యాణమునకుగా ని ఉపయోగించెడివారు, 'ణాము నిర్మాణ

స్వ స్తి చెప్పి

4808

మున గ్యాలరీలను కట్టుటకును, సంకోచ నందు (కం|టాక్ట న్‌
జాయింటు) లందు గాగి తాపడము (కాపర్‌ సీలింగ్‌) లకును,
వెల్లువమార్గ (స్పిల్‌ వేమున బకెట్‌ నిర్మాణమునకును,
ఆ బకెట్‌ శిఖర నిర్మాణమునకును, (స్ట్‌ గేట్‌ ల స్తంభముల
నిర్య్మాణమునందును, వెల్లువ మార్గమున వంతెన కట్ట
వలసిన చోట్లను కొద్ది కొద్దిగా కాం|క్రీటును ఉపయో
గించవలసిన అవనరము ఉండెడిది,

"జెల్లీ రాయి యా(గి కేట్‌ ); ఇనుకవంటి దినుసులను బెల్ట్‌
కన్వేయరు ద్వారా చాచింగ్‌ సాధనమున చేశక్చెడివారు,
ఈ బెల్ట్‌ కన్వేయరులను దిగువన ఉన్న సొరంగముల
ద్వారా పోనిచ్చెడివారు ఆ సొరంగములు పై మరీ
విన్నులకు సంబంధించి ఉండెడిది. సొరంగములలో ఉన్న
చూట్‌ లను చేతితో నియం;తించుచు దినునాలను ఆ జెల్ట్‌
కన్వేయకరుకు అందించెడివారు, చాచింగ్‌ సాధనము
నందున్న సెకండరీ బిన్నులలో అనేక (ోడులకు చెందిన
జెల్లీ దినుసులను ఉంచెడివారు, సెకండరీ విన్నుల నుండి
తూకము వేయుటకు గాను కాటా వద్దకు విద్యుత్తు
సాధనము ద్వారా తీసికొని వెళ్ళెడి వారు. సుర్కీని నిల్వ
చేయుటకు బాదింగ్‌ సాధనమునందు ఒక (్రశ్యేక మంది
రము కలదు, చబావింగ్‌ సాధశములోని దిమ్మెకు సుర్కిని
చేర్చుట. యత్ర సాధనమును ఉవయోగించెకి వారు,
అర ఘ, గ. మొనలు లి ఘ, గ. వరకు భిన్న ఘన
పరిమాణములు గల మిక్చర్‌ లయందు మోర్టారునుు
కాం|క్రీటును తయారు చేసెడివారు.

నాగార్జున సాగరు డాము నిర్మాణ సమయమున
సాధారణముగా వగటిపూట మేసనరీ దినుసులను, రాతి
పూట కాంక్రీటు దినునులను తయారువేసెడివారు.
డామునకు కుడివై పునను, ఎడమవై పునను వేర్వేరు
బాచింగ్‌ సాధనములు కలవు. ప్రారంభదళలో వాచింగ్‌
సాధనములు పల్లపు ప్రాంతములలో నే ఉండెడిని. నిర్మా
ణము సాగుకొలది బాచింగ్‌ సాధనములను ఆయా ఉన్నత
(ప్రదేశములకు తరలించుటవల్ల రవాణా ఖర్చులు కలసి
వచ్చినవి, డాముకు ఎడమ (పక్కన పంటులపై సంచారము
చేయు రెండు చావింగ్‌ సాధనముల సవోయమున వని
చేయించెడివారు. ఇట్లు సంచారము చేయు చాచింగ్‌
సాధనము యొక్క సైజు ఒక ఘ, గ. ఘనపరిమాణము
గలిగి ఉండెడిది డీసెల్‌ లాంచీల సనవాోయముని
కాంక్రీటును అవసరమగు చోటికి చేర్చుచుండెడి వారు.
మే, జూన్‌ మాసములలో మ్మాతము తీవ్రమైన పవనముల
వలనను, కెరటముల వలనను అప్పుడప్పుడు మ్మాతము
చేరవేయు పద్ధతిని ఉపయోగించెకు వారు. అయినను,

నాగార్జుశ సాగరు ఇము-1l
ఇట్టి విధానము ఖర్చులు కలిసి వచ్చిన దగుటచేతను, 6 వాణా
సౌకర్యవంతముగా ఉండుటచేతను ముందు ముందు
ఇతర డాము నిర్మాణ సమయములందు అనునరింవ దగిన
దిగా ఉన్నది.
నిర్మాణ సామఃగి రవాణా: క్వారీలనుండి (త్రవ్వి తీసిన
గండశిలలను లారీలపై కి ఎక్కించి డాము స్థలమున ప్లాట్‌
ఫారమ్‌వై కి వేర్చెడివారు. ఈ ప్లాట్‌ ఫారిమ్‌లనుండి ఈ
పెద్దవెద్ద రాళ్ళను పైకి ఎ_త్తవలన ఉన్నది. కూలీలు
వాటిని (వశ్యేకముగా ఏటవాలుగా కట్టిన పర౭జాల
మీదుగా పైకి తీసికొని పోయిడివారు. మరి కొన్నిటిని
కనుల సవోయమున పైకి ఎత్తవలసి వచ్చుచుండెడిది.
డాముకు ఎగువ వై పున, దిగువ వై పున కూడ సరుగుడు
గుంజలను పాతి వెదురు ఇెడలతో పర౭జాలను కట్టి, (నుల
సవోయము లేకుండా కూలీల సవోయముతో నే మొ త్రము
డాము నిర్మాణము - 10 కిమీ, (--840') ఎత్తువరకు
సాధించిరి. డాముకు ఎడమవై పున-[-688 21మీ (4_278')
ఎత్తున దిగువ పప్రవావాము వైపు శెండు వాషింగ్‌టన్‌
(కనులను విగించిరి ఆపైన డాముకు ఎడమవైపున
105. 46. (4-846) ఎత్తున విద్యు త్తు సహాయమున
పనిచేయు శెండు మోనోటవర్‌ |(శకేనులను విగించిరి.
ఇందులో 28 మీ, (92క్టే') వ్యాసార్థమున ఒక్కొక్క దాని
ఉడ్డయిన సామర్థ్యము ర టన్నీలు. దిగువ (పవావాము
వై పున స్పిల్‌ వే మినవోయించి డాము నందలి మిగకా
భాగమున మేసనరీ డామునుండి పొడుచుకొని వచ్చు
సొరుగును ఒక దానిని - 128.02 ౫. (--420') ఎత్తున
నిర్మించిరి, ఈ సొరుగు (లెడ్‌) పై రోడ్డును నిర్మించి,
నిర్మాణ సామ గిని చేర వేయుటకు ఉపయో?ంచుచుండిరి,
డాము ఎడమ-=థాగమునుండి నిర్మించిన ఈ రోడ్డు కుడి
వైపుకు సాగుచు 146.80 మీ (430") వెడల్పుగల స్పిల్‌ వే
ఉక్కు చసిల్‌ వంశతెనచే కలుపబడినది. దీని ఫలితముగా
నిర్మాణసామగిని చేరవేయుటకు తగు సౌక ర్యము
చేకూరుటయే కాక, స్పిల్‌వే ఛాగమున ఆ నిర్మాణ
సామగిని ఏడాది పొడుగున ఎత్తుటకు, దింపుటకు
సౌకర్యము సమకూరినది. అందుచేత, న్పీల్‌ వే (ప్రాంతమున
నీరు పొర్గిపోకుండ చూచి, నిర్మాణమును--166 42 మీ,
(--548") ఎత్తు అందుకొనిన తరువాత మాత్రమే నీరు
స్పిల్‌ వే ద్వారా పొర్గునట్లు చేసిరి డాము నిర్మాణము ఈ
స్థాయిని అందుకొనిన తరువాత _పెసిల్‌ వంశెనను విప్పి
వేసిరి, 1-184 12.146 8౧ మీ. (--440-480') ఎత్తున
అక్కడక్కడ ఒశ్కొక్క దానిని దాదాపు 60.96 మీ,
(200') మధ్య దూరము ఉండనట్లు డాము పొడుగునా

480

నాగార్జున సాగారు డఊము-Il
నీరు పొరని డ్రాంతమున మొత్తము 1కి మోనోటవర్‌
|_కేనులు విగించిరి® -[128 మీ, (420) ఎత్తున ఉన్న
రవాణారోడ్డుమీదకు చేకవేయబడిన నిర్మాణ సామ(గిని
ఎత్తుటకు ఈ మోనోటవర్‌ కేనులను ఉప యోగించిరి.
రిజర్వాయరు ఏర్పడు టతో నిర్మాణ సామగిని పంట్‌ లపై
తీసికొనివచ్చి మోనోటవర్‌ |_కేనుల నవాయముక ఎ క్తెడి
వారు. డాము నిర్మాణము పై కెశయు కొద్దీ (కేకులు
బిగించిన ఉక్కు నిర్మాణము మేసనరీలో కూరుకొని
పోయెడివి మరల ఆ నిర్మాణ అవశిష్టములపై [కత
బద్దలను బిగించి ఆ నిర్మాణము ఎత్తు పెంచుకొని మరల
దానిపై (కేకులకు విగించెడివారు.

రై_లుమార్లమున గండశిలల రవాణా: (పారంభదశ లో
డాము నిర్మాణమునకు అవసరమగు గండళశిలలను లారీల
సవాయమున డాము స్థలమున ఉన్న రబుల్‌ ఫ్లాట్‌ ఫారమ్‌
పెకి చేర్చి, వాటిని కూ లీలచే ఆవసరమగు చోటికి తరలిం చెడి
వారు. డాము ఎత్తు పెరుగు కొద్దీ ముదు వివరించిన
విధమున మోనోటవర్‌ కేనులను ఉప యోగించెకి వారు,
సుమారు 4.257 ఘ మీ. (150 ఘు, అ ) ఘనపరిమాణము
గల స్కిప్‌ లలోనికి గండశిలలను సేకరించి, స్కిప్‌ లను
_కేను నహామున ఎ త్తి లారీలలో ఉంచి, లారీని మోనోటవర్‌
(కనుల సమీపమునకు తరలించెడివారు. అచ్చటనుండి
మోనోటర్‌ (శేనులు ఆ స్కిప్‌ లను ఎత్తి కార్యస్థలమునకు
చేక్చెడివి 1960-68 మధ్య ఈ విధానము అవలంబించ
బడి"ది, ఆ తరువాత మరియొక సరికొత్త పద్ధతిని
అన సరించిరి. ఇందు స్కిప్‌లను ఎత్తి లారీలలో పెట్టుటకు
సంచార (కేనులను ఉపయోగింపనవసగము లేకఫోయినరది,
కొత్త విధానము 0609, (2) గేజిలో రైలు
మార్గమును నిర్మించి చదునుగా ఉండు |టాలీలను (వవేళ
పెట్టర. ఈ (టాలీలపై స్కీప్‌లను బిగించిరి, చదును
నేలపై రై లుమార్గమునకు సమానాంతరముగ ఎత్తుగా
ఉండు ప్లాట్‌ ఫారమును తయారుచేసిరి. క్వారీలనుండి
లారిలమీద తీసికొని కాబడిన గండ శిలలతో దిగువ రైలు
మార్గమున ఉన్న (టాలీలవై ఉన్న స్కిప్‌లను నేరుగా
నింపుచుండిరి. ఈ పద్ధతి చేపట్టుటవలన సంచార _కేనులను
ఉపయోగించుకొనవలసిన పని లేకపోవుటయే గాక, ప్రతి
యూనిట్‌ కు 2.821 ఘ,మీ, (100 భ అ.) శేర వేయుటకు
అగు ఖర్చులో రూ.16లు ఆదాతో చాటు పని చురుకుగా
సాగినది. ఈ చిన్న రై లుమార్గముశ ఉయోగించిన శైలు
ఇంజను సామర్థకము 50 వోర్‌్‌పవర్‌, చదునుగా ఉండు
మార్గమున ఒక రైలు ఇంజను ఆరు స్మిప్‌లను లాగును.
డామునకు కుడి, ఎడమ [పక్కల ఈ ఏరఠ్చ్సాట్లు కలము.

రాయ్యి సున్నము వంటి మేశనరీని ఉపయోగించి ముందు
ముందు ఎ_ త్రయిన డాములను నిర్మించు సమయమున గండ
శిలలను చేరవేయుటకు ఈ పద్దతి చాలా అనుకూలముగా
ఉండునట్లు విజ్ఞులు భావించుచున్నారు.

మొర్జారును తయారుచేయుట: శాము నిర్మాణమునకు
అవసరమగు మోర్డారును అంతటినీ [పభుత్వ పరముగనే
సిద్ధము అగుటకు ఏర్చాటులు చేసిరి వేర్వేరు ఎత్తులలో
ద్రతిబల విశ్లేషణ (నైస్‌ ఎనాలిసిస్‌ ) కంటి శ్యాస్త్రయు క్త
పరికశీలనలకు గురి వేసి ఫలించిన ఫలితములనుబట్టి సిమెంటు,
ఇనుక పాళ్ళను ఆయా (ప్రాంతముల అవసర ములనుబట్టి
కలుపుచుండిరి. సిమెంటు, ఇసుక నిప్ప త్తులు 1: 8; 1:83.91;
1:4.72 విధముగా పాళ్ళను నిర్వహించు
చుంకిరి సిమెంటు బరువులో 20 శాతమునకు బదులు
సుర్కీని ఉపయోగించెడివారు. నాణ్యము పెరుగుటకు,
పనిలో సౌలభ్యమును సాధించుటకు (ప్రతి 881 ఘ మీ.
(100 ఘ, అ.) మోర్జారుకు 0 1283 గ్యాలను ఎరోసిన్‌ *
అను ఒక (ప ళ్యేక పదార్థమును కలిపెడివారు. డాము
స్థలమున బిగించిన విం7ాట్‌ జాచింగ్‌ సాధనమున విద్యుత్తు
సవహాోయమున తూకము తెలిసి కొనుటకు వీలు కలదు, మరొక
వాచింగ్‌ సాధనము (ప్లాంటు) చ్లౌనాక్స్‌నందు గాలిని
ఉపయోగించి తూ'కము వేయుపద్ధతిని అనుసరించెడి వారు?
అప్పు ప్పుడు తరుచుగా ఈ తూకము వేయు పరికరములను
తనిఖిచేయు సిబ్బంది సరి చూచెడి వారు.

బెల్ట్‌ కన్వేయరు ద్వారా రవాణా: (శేనులు లేని స్పిల్‌ వే
(ప్రాంతమునకు మోర్టావ, కాం|క్రీటును ఛారీ రాశులలో
చేర్చవలసి ఉన్నడి. రజ్జారూ గ్గము (రోప్‌ వేగాని,
_చిసిల్‌ వంతెన వంటి సదుపాయములు లేని సమయమున
జెల్‌ కన్వేయర్‌ హృతిని (ప్రవేళ వెట్టి, సమన్యన చక్కగా
పరిష్కంరించిరి. ఈ క న్వేయకరు విధానమున 914.4 మి, మీ,
(86) వెకల్పు గల చెల్ట్‌ను ఉక్కు (శునిల్‌పై బిగించి
స్పిల్‌ వేకు అడ్డముగా ఉంచిరి. స్పిల్‌ వేలో ఎడమ చివర
నుండి శిళి2,28 మీ, (1090")లును, కుడి చివరనుండి
841.28 మీ. (1120")లును బెల్ట్‌ క న్వేయరు ఆక్రమించినది.
(ప్రవేళ మార్గమున కాంక్రీటు, 'మోర్భారు (కనుల
సవోయమున ఎత్తబడి వోపర్‌ లోనికి స్వీకరించబడి, బెల్ట్‌
కోశ్వేయరు మీదికి కొద్ది కొద్ది గ చేతితో ఛూట్‌ ల చ్వారా
(తోయు ఏర్పాట్లు గలవు రెండవ చివర కన్వేయరుజెల్ట్‌ కు
గుం|[డముగా తిరుగు ఛూట్‌లు అమర్చి ఉండును. ఈ
ఛూట్‌లద్వారా నిర్మాణసామ గి థఖిన్న మార్గములలో
పోవు ఛూట్‌లకు అందించుచుండును. ఈ వ్యవస్థ

* ఇడి ఎయిర్‌ ఎన్‌ (బయినింగ్‌ పజంటు.

ఇత్యాది

4809

నాగార్జున సాగరు. ణావరిర: ౬ ఆయకట్టు

కరో క
వ

వాస్తిబంద్భ ముడ్నవల్లై

- >

కొ తగూడెముం
—_

&
' Lb
|

— 7

me 2
{

రోడ్డు బాటలు
రైలు మార్గము
నదులు :వాగులు
మెయిన్‌కాలువలు ==
(బ్రాంచి కాలువలు PTT
నమన్వయము. (mm
శ్షీఘకార్యక్రమము (క్రింద సాగు "===
తొలిదశ సాగునేల క్ర
తుదిదశ సాగునేల ఇకక
మినహాయింపులు. ఇవా

80 y |

. |

lt నాగార్జున సాగరు డాము; 2, కుడికాలువ . జవాహరు కాలువ; క ఎడమ కాలువ = లాల్‌బహదూర్‌ కాలువ.

Blank Page

HIN

aan

నాగార్జున సాగరు డాము ఒ దిగువ (ప్రవాహపు దృశ్యము, 19€7

నాగార్జున సాగరు డఉాము నిర్మాణద శలు

శాఫర్‌ డాము మరొక దృశ్యము, నాగార్దునసాగరు

(1961) Nxxocre Naagyy ga9ulaag n Ny gRDuee

mga g C2. NY ERGaUam

నాగార్జున సొగరు డఉాము నిర్యాణదళలు

నాగార్జునసాగరు డాము నిర్మాణము = పరంజాలు, జనసమ్మర్ద ము

పొలములో వంట బోదెలు అమరి ఉండునట్లు ఉండును.
సాధారణముగా కాం కీటునుగాని, మోర్జారును గాని ఈ
విధముగ ఛూట్‌ల ద్వారా నేరుగా నిర్మాణస్థలమునకు
కొనిపోబడును, అయిశే, ఒకొక్కసారి
(శ్యేక ఫ్లాట్‌ ఫారమ్‌ మీదికి ఆ కాం|క్రీటును గాని,
మోర్డారును గాని సేకరించి, తదువరి కూలీల ద్వారా
దాని నిర్మాణ స్థలమునకు కొనిపోబడుచుండెడిది. న్పిల్‌ వే
ఎత్తు పెరుగు కొలది కన్వేయరులను బిగించిన _చెసిల్‌ లు
కాంక్రీటులోనికి కూరుకొనిపోవును. అట్లు కూరుకొని
పోవుచున్న (_పెనిల్లకు మరల ఉక్కు _స్పంభములు బిగించి,
ఆ వైన కన్నేయరులను అమర్తురు. ఒక్కొక్క ెల్ట్‌
గంటకు 67,97 ఘ, మీ. (2,490 భ. అ) మోర్డారును,
కాం|కీటును అందించుచుండును, అయితే, అనుభవమున
ఒకొ_క్కక్పుడు నింపుట ఆలన్య మై పని చెబ్బతినుట కద్దు

ఇట్లు కొనిపోబడిన నిర్మాణసామ(గిని అవనర మైన
చోటుకు చేరవేయుట కూలీల చ్వారా జరుగును.
కూలీలు ఇటు, అటు తిపుగుటకుగాను 9.14 మీ. (80°)
ఎత్తున, 1.82 మీ. (6) వెకల్పున ఒక నడవ (కాలిదారి)
ఏర్పాటు కలదు. ఈ ఏర్పాటు 178.61 55, (--586')
ఎత్తున కలదు. ఈ ఎత్తు గరిష్ట వరద మట్టముకంచు
ఎక్కువయే. స్పిల్‌ వేకు ఎడకువైపును, కుడివై పును
కలుపుచు 47091 మీ. (1,545) పొడవుగల ఈ నడవ
(కాలిదారి) స్పిల్‌ వే సృంభముల ఎత్తును పెంచుటకు
సౌకర్యవంకముగా ఉన్నది. ఈ నడవ మీదనే గాలి
గొట్టములను, నీటిగొట్టములను పోనిచ్చిరి. విద్యుత్తు
తీగెలను కొనిపోవు స్పంభములు కూడ ఈ నడవ మీదనే
కలవు, ఈ నడవ మార్గమును ఏర్పాటు చేయుటవలన
కా౭ము కలిసివచ్చి పని చురుకుగా సాగినది. వా స్తవమునకు
ఈ నడవ మార్గమును సాధించుట ఒక గొప్ప ఇంజనీరింగు
ఘన కార్యముగా (ద్రశంసించబడినది.

నిర్మాణ (పగతి: ఇట్లు ఇంత దైవ్మోండ మైన
నిర్మాణమును సాధించుటకు ఏ పని ఎట్లు చేయవలెకో
నిర్ణ యించి, ఆయా పనులకు కార్యరూ పముకు ఒనగుటకు
అధి కాధికముగా కండబలమునే ఉపయోగించుటకు
ఉద్యు క్తులై ర. ఇదియే ఈ నిర్భ్మాణమునందలి (పశ్యేక
విశ్షిష్చత. రిల శిఓ మీ, (280) ఎత్తున ఉన్న స్పిల్‌ వేకు
నిర్భాణసామగిని కూలీలే అందించిరి. సీను పొర్గని
భాగమున మాత్రము (కనులను ఉపయో గించిరి, సగటున
దినసరి 80 వేల మంది అనేకములై న చిన్న- పెద్ద పనులలో
నిమగ్నులై వని చేసిరి. శీఘముగా పని ముగించుటకు,
చేసిన పని దతతతో నిర్వహించుటకు కండబలమునకు

అటుగాక
౧m

నాగార్జున సాగరు డాము - li

తోడు - అవసరమైన చోట్ల తప్ప - యంత్రముల
ఉపయోగము కనీసస్థాయికి తగ్గించిరి. ఎంత ఎత్తుకు
వెళ్లుచున్నదీ పట్టించుశొనకుండ ఆడ మగ కూలీలు

నరదాగా సేదదిరుటకు పాటలు పాడుకుంటూ వనిని
సాగించిరి. జవాలీలు అనబడు నలుగురు కూలీలు
కలిసి బరువైన గండశిలను క[రల సహాయముతో భుజముల
మీద పెట్టుకొని నునాయాసనముగా కొనిపోవు దృశ్యము
చూచుటకు చక్కగా ఉండెను, వేలకొద్ది కూలీలు
గండశిలను, మోర్డారును ఏటవాలుగా కట్టిన పరంజాలపైె
చేరవేయుచున్న దృశ్యము శేనెపట్టు దృశ్యము వలె
కానవచ్చినది. మాట వరుసకు 1935, డిసెంబరు 21 వ
తేదీన ఒక రోజున 7,240 ఘ. మీ (2.55,700 ఘ, అ.)
పనిని సాధిందిరి. ఇంత వెద్ద రాశిళో పనిని సాధించుట
మేసనరీ డాము నిర్మాణ చరిత్రలో ఇంతవరకు ఎక్కడా
కానరాదు, (స్ట్‌ గేట్ల నిర్మాణము తప్ప డాము
నిర్మాణము పూర్థి అయినదని చెప్పవచ్చును. (1969) 4.05
లతల హౌ క్టేరుల (10 లక్షల ఎకర ముల) నేలను తడుపుటకు
కాలువ వ్యవస్థ నిద్ధపరుపబడినది. మొదటి దళలో
8 094 లక్షల హౌ క్టేరుల (20 లతల ఎకరముల)కు పంట
నీరు అందించుటకు రూ, 165 కోట్ల అంచనాలో ఇప్పటికి
(1970°) రూ. 150 కోట్లు ఖర్చయినవి.,

డాము వలన లాభములు: నాగార్జున సాగరు డాము
నిర్మాణము వలన డాముకు ఇరువెపులా ఉన్న కుడి
కాలువ, ఎడమ కాలువల (క్రింద |పథమదళలో 8.9 లతల
హాక్టేరుల (22 లతల ఎకరముల) భూమికి వంట నీరు
అందును. ఇందు కుడివెపు గుంటూరు జిల్లాకును,
ఎడమవై పున నల్గొండ, ఖమ్మం, కృష్ణాజిల్లాలకును వంట
నీరు అందును. దీనిఫలితముగా ఈ (పాంతములలో
నేద్యోత్స త్తి ఏడాదికి రూ. 78 కోట్లకు పెరుగును.
ఇ్షుదు నాగార్జున సాగరు డాము ఫలితముగా ఏడాదికి
నికర లాభము 40 కోట్ల రూపాయలు.

విద్యుత్తు ఉత్ప త్తి: నాగార్జున సాగరుడాము బహుళార్థ
సాధక మైనది, దీనివలన కృష్ణానదికి తరుచుగా వచ్చు
వరదలను అరికట్టి అరిష్టములు నివారింపబడుటయే గాక,
14.16 లతల హౌక్టే రుల (85 లతల ఎకరముల)కు
అంకిమదశలో నీరు అందుటతో నాటు విద్యు త్తు
ఉత్పత్తికి కూడ అనువైనది. అందుచేత ముందు ముందు
విద్యుత్తును సాధించుటకు అనువైన పర్చాట్లు ణాము
నిర్యాణమునందే సమకూర్చిరి, 4.8 మీ. వ్యాసము గల
వెన్‌ స్టాక్‌ గొట్టములు ఎనిమిదింటిని డామునందు అమర్చిరి.
ఒకొక్క-టి 50 మెగావాట్ల ఉత్ప త్రి సామర్థ్యముగల

480౯

నాగా ర్డున సాగరు డాము కాలువ వ్యవస్థ
రివర్స్‌బుల్‌ పంపు టాయినులకు _ పనిచేయించుటకు
ఎనిమిది పెన్‌ స్టాక్‌ ల రూపు కేఖలను తీర్చిదిద్ది రి. నీట్రి ఎద్దడి
సమయములను తట్టుకొనుటకు వీలుగా నీటిని పెకి
తోడుటకు “వంపు స్టోశే జొస్కీమ్‌” అను పథకమును ముందు
ముందు అమలుపరచుటకు సిద్ధవర చిరి. నాగార్జున సాగరు
ణాము స్థలమునకు 2,112 మీ. (6,980) దిగువన
కృష్ణానదినై. ఒక ఎత్తు తక్కువ అలుగు (వెయిర్‌)ను,
కొలనును ఒక చానిని ముందు ముందు నిర్మింతురు [చూ,
జలవిద్యుత్తు కేందములు - పు, శీక్‌లి].

భవిష్యత్తు కాఠ్య క్రమము: పార్ల మెంటు ప్రకటన
పూర్వకముగా 19685 (ప్రణాళికలో కొన్ని భాగములను
తగ్గించ వలసి వచ్చినది, వినియోగము 7.476
శ. కో, ఘంమీ (264 శ* కో ఘ, అ) కు నియంత్రించ
బడినది. ఈ జల వినియోగ విషయము ముందు ముందు
పరిశీలనలు జరిపి పునరాలోచించుదురు, అందుచేత,
నిర్మాణ కార్యః కమము మొదటి దశ పూర్తి రిశేయుటతో
ముగియును. నిర్భ య సమితి (|టిబ్యునల్‌ ) "నీఫార్పులను
బట్టి రెండవ దళ డాము నిర్మాణమును చేవట్టుదురు.
మొదటిదశలో కుడికాలువ (క్రింద ఉన్న నెల్లూరు జిల్లాకు
పంట నీరు ఆందదు, కృష్ణానదికి ఎగువన ఉన్న రాష్ట్రముల
వారు నదీజలముల వినియోగ విషయమై నీటి తగువుకు
ఒక చానిని తీసికొని వచ్చుటచే నదీజలముల సద్వినియోగ
సమస్య నిర్ణయ సమితికి అప్పజెప్పిరి. ఈ వివాదములు
1960లో శేశకేత్సృక ముందే నాగార్జున సాగరు (ప్రణాళికను
చేపట్టుటచే జాతీయావసరములను దృష్టిలో ఉంచుకొని
అనుకున్నట్లు పూర్మిగా రెండవదశను కూడ ముగించుటకు
అడ్డము లేనీ ఉండబోవని ఆశించవచ్చును.

నాగార్జున సాగరు డాము నిర్మాణము ఆంగధ్మపడేళ్‌ శే
కాక భారత జాతికి ఒక (ప్రతినిధి వంటిది. స్వదేశీ దినుసులను
ఉపయోగించి, స్వడేశీ ఇంజనీరులు తమ బుద్ధిబలమును
ఉపయోగించి మానవాళి శ్రేయస్సుకు సిద్ధపరచిన |బహ్మాండ
మైన కట్టడము నాగార్జున సాగరు డాము. గోపాలరావు,

నాగార్జున సాగరు డాము కాలువ వ్యవస్థ! ప్రపంచ
మునగల కాలువ వ్యవస్థలలో నాగార్జున సాగరు కాలువ
వ్యవస్థ (బ్రహ్మాండ మైనదిగా సేరొనవచ్చును. ఇందు
డాముకు 9రువై పులనుండి బయలు వెకలు రెండు పెద్ద
పంట శాలువలు కలవు. డాముకు కుడిపక్క నుండి
కుడి కాలువ బయలు గేరును; దీని హెడ్‌
డిస్నార్డీ 595 క్యూమెక్కులు (21.000 క్యూసెక్కు లు).
ఇంత పెద్ద పంట కాలువ (ప్రపంచమున మళెచ్చటను లేదు.
ఇక ఎడమ్‌ కాలువ రిజర్వాయరు కుడిపక్కన ముందు

జల

భాగము నుండి బయలుదేరి సుంకేశులలోయ చ్వారో
పారును ఈ ఎడమ శాలువ హెడ్‌డిస్పార్చి 425
క్యూ మెక్కులు (15,000 క్యూసెక్కులు).

అధిక ఆవోరోత్స_త్రి వలన దేశమునకు కలుగు
(ప్రయోజనము దృష్టిలో పెట్టుకొని కాలువల నిర్మాణము
కూడ డాము నిర్మాణముతో సాగించవలసి వచ్చినది.
నాగా ర్జున సాగరు డాము, కాలువల నిర్మాణము అత్యంత్ర
ద్రైహ్మో-డ మైనది, ఇంత వెద్ద [పణాళికను నిర్వహించ
వలెననిన, అధికరాశులలో ద్రవ్యాధారములు, సాం శేతిక
శికణ పొందిన అంగబలము, నిర్భాణసామ[గి మున్నగు
వాటిని సమకూర్చవలసి అత్యధిక
(ప్రాంతమునకు పంటనీటిని నవ్యముశా అందించుటకు
చాలాకాలము పట్టుటయే గాక, _్రభుత్వకోశాగా రమునకు
శిస్తు చేరుటకు కూడ చాల కాలము పట్టును, అందుచేత,
ఈ డాము కాలువల వ్యవస్థ నిర్మాణమును ఒకేసారి సిద్ధ
పరచుటకు పూనుకొనిరి. ఇట్లు చేయుటలో డాము
నిర్మాణము పూర్తి అగుసరికి ప్రయోజనము సమకూరుటకు
వీలగునట్లుగా ఆయానిర్మాణ దశలను సమన్వయ పరచిరి.

అంతిమదశలో కుడికాలువ నిడివి 894 కి మీ. (2465
మైళ్ళు).అయికశే, ఈ కుడి కాలువ 4,75 లక్షల హా న్టేరుల
(11.75 లక్షల ఎకరముల) నేలకు పంట నీటిని అందించుచు,
208 క.మీ. (126 మైళ్లు) పొడవుకు పరిమితమగునట్లుగా
మువటి దశయందు ఉద్దేశింపబడినది. ఈ దశయందు
శీర్ష మువద్ద పూ ర్తి సరఫరా లోతు శి.8 మీ. (11.8) ఉండి,
811 క్యూ మెక్కులు (11,000 క్యూసెక్కులు) నీరు పారు
చుండును. అయిశే, ముదు ముందు కాలువకు (ప్రక్క
భాగములకు కాంక్రీటు అ స్పరు (లై నింగు) వేసినప్పుడు ఈ

ఉన్నది. పెగ్యా

కుడికాలువయ:దు కీళిక్‌ క్యూ మెక్కులు (21.000
క్యూనెక్కులు) నీరు పారుచుండును. కుడికాలువ
నిర్మాణమునందు రికి.8 లక్షల ఘు. మీ. (29 60కోట్ల

ఘలఅ్క ) మన్ను (తవ్వకపు పని ఇమిడి ఉన్నది, ఈకాలువ
(ప్రారంభమున కొండలు అడ్డము వచ్చినపుడు వాటిని
తొలిచి రి. .2కిమీ (27” ) వ్యాసము, గలిగి, 1,260 మీ. (4, 185")

నిడివిగల సొరంగము గుండా శకాలువను తీసికొని
పోవలసివచ్చినది. చం|దవంక, నాగులేరు, గుండ్లకమ్మ
మున్నగు నదులను, పరులను దాటుటకు పది పెద్ద తరహా
అక్వి డెప్టలను, ఎనిమిది నూవర్‌ పానేజ్‌ొలనుు 76 దిగువ
సొరంగములకు నిర్మించిరి. కుడి కాలువ గుంటూరు,
ఒంగోలు, కర్నూలు(*), నెల్లూరు. జిల్లాలగుండా పారి
సోమశిలవద్ద ఎగువ భాగమున పెన్నారునదిలో కలియును,
ఈ కుడికాలువ వ్యవస్థ యందు గల పెద్ద కాలువలను, పిల్లి

480F

కాలువలను, పటశాలువలను వరుసగా ఒకదాని (ప్రక్కన
ఒకటి ఉంచినచో 40,280 క. మీ (25,000 మెళ్ళు) కలిగి,
భూమండలమును చుట్టివచ్చినంత (దైవహ్మోండ మైనదిగా
ఉండును,

ఎడమకాలువ డాము ముందుథాగమునుండి వెడలు
2,290 మీ. (7,518") నిగ్గమన మార్గము( లీడింగ్‌ ఛానల్‌)
గుండా బయలుదేరి 9.75 మీ. (82") వ్యాసముగల
గుర్రపు నాడా ఆకారము గల సొరంగము గుడా గవ
హించును. ఇది తెలంగా ణాగుండా పారి అంతిమదశలో
వళ్ళిమ గో దావరి జిల్లాలోని తమ్మిలేరు వరకు |పవహించి,
8.56 లతల హౌ క్టేరుల (8.8 లత్షల ఎకరముల) నేలకు
పంటనీటిని అందించును. అంతియేగాక,
(ప్రాంతములో 49 వేల హౌక్టేరుల (1.2లక్షల ఎకరముల)
నేలకు రెండవ వంట పండుటకు నీటిని అందించును.
దీని హెడ్‌ డిస్పార్డి 811 క్యూమెక్కులు (11,000
క్యూసెక్కులు) ఉండును. శీర్షము వద్ద దీని పూర్తి
నరఫరా లోతు 6.18 మీ, (20.1). ముందు ముందు
ఈ ఎడమకాలువ [పక్కలకు కాం|క్రీటు అస్తరు(లై నింగు) వేసి
నపుడు 425 క్యూ మెక్కు.ల (15,000 క్యూసెక్కుల) నీరు
(ప్రవహించు సామర్థ్యము కలిగినడై ఉండును,. వోలియా,
చిన్నపాలేరు, మూసి, మున్నేరు, పాలేరు వంటి అనేక
నదులను, ఏరులను అచ్చటచ్చట ద టుచుండును. ఎడమ
కాలువ నిర్భాణమున 18 పెద్ద తరవహో అక్విడెక్టులు, 8
సూపరు పానేజ్‌లు, 82 చిన్న తరవహో మురుగు కాలువ
నిర్మాణములు, 42 రోడ్డు వం తెనలు ఇమిడి ఉన్నవి.

జవాహర్‌ కాలువ (కుడికాలువ): డాము
నిర్మాణమునకు 1955లో శంకు స్థాపన చేసిన నాటి భారత
(ద్రశాని జవావార్‌ లాల్‌ న్మెవూ చేరిట స్మారక
చివ్నాముగా కుడికాలువకు అని
సేరిడిరి. ఇ5ఏ డామునుండి బయలుదేరి మిట్టలను
(డ్రవ్వగా వర్పడిన కాలువగుండా శీ.22 కి. మీ (2 మైళ్లు)
(పవహించి వసువేముల కొండ గుట్టలను జంట సొరంగముల
చ్వారా చాటును. ఈ సార౭గములు గురపు నాడా
ఆకారములో ఉండి లోపలి వ్యాసము 8.28 మీ.(27')
కలిగి, 1,260 మీ (4,185) పొడవు *ండును. మొదటి
దశలో ఈ రెండు సొరంగములలో మొదటిది మా(తమే
నిర్షించబడినది, సొరంగమునుండి కాలువ బయట పడి
మరొక శి.22 కి, మీ (2 మైళ్ళు) మిట్టలను (త్రవ్వగా ఏర్పడిన
కాలువగుండా (ప్రవహించి పల్లపు నేలను చేరును.
ఇక్కడినుండి సేద్య యోగ్యమగు భూమికి పంటనీటిని
అందించుట (ప్రారంఖించును. ఈ జవాహార్‌ కాలువ

తెలంగాణా

'“'జవావార్‌ శకాలువి

హాగార్జున సాగరు డాము కాలువ వ్యవస్థ
27,488.58 క. మీ. (17-21 మైళ్లు) మధ్య బుగ్గవాగు
లోయను చాటును. ఈ (ప్రాంతము పొరలు పొరలుగా,
కొండలు - మిట్టలు గలిగి ఉండును, పైగా నేల దద్దలై_
ఉండును. ఈ కొండలు = మిట్టలందు నావ రాళ్లు
కార్ట్‌ కైట్‌ రాళ్లు ఎక్కువగా కలవు, ఇట్లు ఈ కాలువ
54.7 కి.మీ. (84 మైళ్లు) చేరుసరికి నాగులేరు అను మరొక
పెద్ద (ప్రవావాముకు దాటవలసి వచ్చినది. నాగులేరు,
ఆరగాణి 251 చ, కిమీ, (97 చ. మె.). జవావార్‌
కాలువ నాగుళేరును దాటుటకు గాను 11 అంగలు గల
ఒక అక్విడెక్టును కట్టిరి. దీని అంగకు అంగకు మధ్య
దూరము 6.1 (20). నాగులేరు అక్విడెక్టు రీ ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌
కాంక్రీటుతో నిర్మిత మైనది. ఇట్లు జవావార్‌ కాలువ
నాగులేరు అక్విడెప్ట చ్వారా బయటపడి, 177 క, మీ.
(110 మైళ్ళు) చేరుసరికి గుండ్లకమ్మ అడ్డము. వచ్చును.
5180. చ కి, మీ. (2,000 చ. మైళ్ళు) ఆరగాణి నుండి
నీటిని (గ్రహించి నంగమ (ప్రదేశమునకు అందించు ఈ
గుండ్ల కమ్ముపై 18 అంగలు గల ఒక అక్విడెప్టను కట్టిరి దీని
అంగకు అంగకు మధ్య దూరము 9.75. మీ. (82°). ఇట్లు
గుండ్లకమ్మను చాటిన జవావార్‌ కాలువ కురిచేడు కొండ
లను ఒక చుట్టుచుట్టి ఆ తరువాత మూసి, పాలేరు,
మున్నేరు, బుగ్గోరు నదులను ఒకదాని వెనుక ఒకటి (క్రమ
ముగా? చాటి, చివరకు నెల్లూరు జిల్లాలోని సెన్నారు నదిలో
పడును,
బుగ్గవాగు మట్టి డాము: జవావార్‌ కాలువ వెంబడి
కట్టిన మరొక ముఖ్య మైన నిర్మాణము బుగ్గవాగు మట్టి
డాము, కుడికాలువకు 27.4-83,8.8. మీ, (17-21 మైళ్ళు)
మధ్య బుగ్గవాగులోయ అడ్డము వచ్చును. దీని ఆరగాణి
88 చ. కి.మీ (2. చ. మైళ్ళు). ఈ (పాంతమున వరదలు
ముమ్మరముగా ఉన్నప్పుడు 425 క్యూ మెక్కులు
(15,000 క్యూసెక్కులు) వరద నీరు ఈ వాగులో పడు
నని విజ్ఞులు గణించిరి. ఈ (ప్రాంతమున నేల నసిలేక
కొండలు-లో యలు కలదిగా ఉన్నది, గండశిలలు, మిట్టలు
పొరలు విిరలుగా వడి ఉండును, ఇచటి నేల భౌతిక
న్వరూవమును బట్టి సమస్యను పరిష్కరిచుటకు ఒక లెవల్‌
_కాసింగ్‌ను కట్టవలసి వచ్చినది. దీని ఫకతమే నీటిని నిల్వ
చేయదగు ఒక రిజర్వాయరు నిర్మాణము. ఈ
రిజర్వాయరుయందు శి.కరి కోట్ల ఘ్కమీ, (888.4
కోట్ల ఘ, అ.) నీటిని నిల ఉంచ వీలగును, అందుచేత, ఈ
రిజర్వాయరు ([పవావా మట్టముల తూకమునకు నరిపోయి
నది. ఎగుడు దిగుకు కొండమిట్టల (డ్రాంత మైన ఈ
(ద్రదేశమున ఇరువై పులా ఒడ్డులు నిర్భించి, కాలువలను

480G

నాగారున సాగరు డాము కాలువ వ్యవ స్థ
జ థి

నిర్మించుట కంచే రిజర్వాయరు నిర్శించుటయే సాం కేతిక
ముగా సమంజసమని ఇంజనీరులు ఛథావించిరి. ఈ
రిజర్వాయరు ఏర్పడ టకు నిగ్మించిన మట్టి ఇాము
పొడవు 2576 మీ. (8,460). నది మట్టము వైన గరిష్ట
ఎత్తు 82 మీ. (105), పునాది సామగి వైన రాళ్ళతో
మిళితమైన బంకమన్ను, ఇచ్చటి గేలను మన్ను వరీతులకు
గురిచేసినప్పుడు 152 మీ, (50') ఎత్తువరకు ఏకరూవమైన
ఒడ్డు నిర్మించవచ్చునని శేలినది, అంతకు పై ఎత్తువరకు
జోన్స్‌ బాంక్‌ లోని మధ్య భాగ నిర్మాణములకు ఉపయోగ
పడనని కూడా ేలినది. దీనిని బట్టి నిర్మాణమును
సాగి౭చిరి బుగ్గవాగు మట్టి డాము ఎగువన రాళ్ళు-రప్ప
వంటి జెల్లీని ఉఏ యోగించి పునాదిని కట్టిరి, సమీపమున ఉన్న
రాకి క్వారీలనుండి రాతిని తీసికొని వచ్చి (ప్రవావాము
నకు ఎగువ వై పున, (ప్రవావామునకు దిగువవై పున రాతితో
పాదథాగమును నిక్శ్మించిరి. మట్టి డామును మామూలు
పద్లతిని పూరి చేసిరి, డాము వెంబడి రాతి పొర వరకు
గాడిని పోనిచ్చిరి, _్రైట్‌ కన్టెన్‌ను కూడ రాతి వరకు
పోనిచ్చిరి, బుగ్గ వాగు [క్రింద అంతకు ముందు ఉన్న
ఆయకటుకు పంట నీటిని అందించుటకు గాను 0.9 మీ,
(8) వ్యానముగల నిగ్గమన నాళమును ఉంచిరి, ఈ
బుగ్గవాగు మట్టి డామును సిద్ధపరచుటకు 2ి05లకల
ఘ. మీ. (724 కోట్ల ఘ. అ.) మన్నును ఇతర చోట్ల
నుండి రవాణా చేయవలసి వచ్చినది, ఇదిగాక,
80.9 లతల ఘ. మీ. (109 కోట్ల ఘ. అ) రాలు,
సన్నకంకర కూడా ఇతర చోట్లనుండి శేవలసి వచ్చినది,
దీనిని ఇతరులకు కాం(టు క్టుకు ఇవ్వకుండా డిపార్టు మెంటు
వారే సొంతముగా పనులు నిర్వహించిరి. ఇందులకై_
భారీ రాశులలో మన్నును రవాణాచేయు బరువైన
యంత సామ గిని వాడవలసివచ్చినది.

లాల్‌బహదూర్‌ కాలువ: ఎడమ శకాలువకు థారత
పథాని లాల్‌ బవాదూర్‌ శాస్త్రి స్మారక చివ్నాముగా
'లాల్‌బవాదూ ర్‌ కు*లువ'అని నామకరణము చేసిరి కుడి
కాలువ వలనే ఇదికూడా 149.05 మీ -4-489") మట్ట
మున మూడు నిగ్గమన మార్గములగుండా హౌడ్‌ కెగ్యు
లేటర్‌ నుండి బయటపడును ఈ హెడ్‌ శెగ్యులేటర్‌
కొలతలు లి.05 మీ.:7.62మీ. (10265). శాము
నిర్మాణస్థల మునకు "హాడ్‌ రెగ్యులేటరు 12.9 క మీ,
(8 మైళ్ళు) దూరమున కలదు, నాగార్జున సాగరు
రిజర్వాయరు ముందుథాగమును(డి నీరు నుం కేశులలోయ
గుండా |పవహించును. కుడివైపున రాతినింపుడు డాము

&
నిర్మించి, ఎడమ ఒడ్డున లయకు చేరి ఉన్న కొండను

ఆధారముగా లోయకు అడ్డముగా శెగ్యులేటర్‌ ను
నిర్మించిరి. ఇట్లు బయటవకిన ఎడమకాలువ దీమకు ర్తి
నిటపు కొండను కోనకొని గురపునాడా ఆకారపు
సొరంగముగుండా (పకేశించున్ను ఈ సొరంగము
9.75 మీ (82") శ్యాసముగలిగి, 2,276 మీ (7,465')
పొడవు కలిగి ఉన్నది. ఆ తరువాత ఆ సొరంగమునకుండి
బయటపడిన కాలువ మరొక లోతైన (ప్రదేశముగుండా
పారును, ర వ కి. మీ (5 మైళ్లు) శేరుసరికి కాలువ పల్లపు
(ప్రదేశమును (ప్రవేశించును. అచ్చటి స్థలనిమ్నోన్న తలను
బట్టి కాలువ నిర్మింపబడినది. ఆ తరువాత అది అనేక మైన
నదులను, వాగులను చాటవలసి వచ్చినది. 198 కి.మీ,
(12 మైళ్ళు)చేరుసరికి లాల్‌ బవాదూర్‌ కాలువ వోల్యానడిని
చాటవలని వచ్చినఏ. ఈ నదికిగల ఆర గాణి ౪,108 చ కి. మీ.
(1.200 చ మైళ్ళు), కాలువ నదిని చాటుటకుగాను
రాతిని ఉపయోగించి ఒక పెద్ద అక్విడెక్టు ను నిర్శించిర్కి ఆ
తరువాత దేవులపల్లి ఏరును లాల్‌బవాదూర్‌ శకాలువ
దాటవలసి వచ్చినది; ఇది 4కి 5 కి, మీ. (27 మైళ్ళు) వద్ద
తగులును, దేవులపల్లి ఏరుకు గల ఆరగాణి 4కిర చ కి. మీ*
(168 చ. మళ్ళు). లెవల్‌ (క్రాసింగు సనోయమున ఈ నదిని
కాలువ చాటును. అంతకుముందు ఉన్న చెరువుగట్లను
నాగా ర్జున సాగరు కాలువ ఒడ్డులకు నిర్ణయిం చిన గప్రమాణ
ములకు అనువుగా సరిదిద్దిరి. ఆ తరువాత లాల్‌ బవాదూర్‌
కాలువకు అడ్డమువచ్చునది చిన్నపాలేరునది. ఇది
కాలువ 72.5 క. మీ. (45 మైళ్ళు) పారిన పిదప తగులున.
Cll 8. (286 చ, చళ్లు) ఆరగాణి గల చిన్న
పాలేరునదిపై బటసన్సు పద్ధతిని అక్విడెక్టును నిర్మించిరి. ఈ
అక్విడెక్టుకు 14 అంగలు గలవు, అంగకు అంగకు మధ్య
దూరము 6.1 మీ (20), తరువాత శాలువ కొద్దిగా
సాగిన పిదప 74కి, మీ. (46 మెళ్లు) వద్ద మూసీనడ్రి
అడ్డమువచ్చును. దీని ఆరగాణి 98,510 చ క్కి మీ*
(8.672 చ, మెళ్లు). శాలువ దీనిని చాటుటకుగాను
మూసీనదిపై శీ2 ఆర్చిలు గల ఆర్తీ పద్ధతిని అహ్వడెక్టును
నిర్మించిరి. ఆర్నీకి ఆర్చికి మధ్యదూరము 9 15 మీ. (80").
దిని సహాయమున మూాసీనదిని చాటి లాల్‌ బవాదూర్‌
కాలువ 80.5-118 8. మీ. (60-70మైళ్ళు) మధ్యన ఉన్న
లోతైన (ప్రదేశమును దాటుటకు ఒక పెద్ద చుట్టు చుట్ట
వలని వచ్చినది. 968.2 కి. మీ (61 మైల) వద్ద
ఏఓ వాలుగా ఉన్న (పచేళమును చాటును, 1159 క. మీ.
(72 మెళ్లు)సాగుసరికి కాలువకు హైద రాజాదు,విజయవాడ
జాతీయ రవాదారి నెం.9 అడ్డము వచ్చును, ఆ
తరువాత 119,1 క, మీ. (74 మెళ్లు) వద్ద నడిగూడెం

480H

3% Gem = 9 x న్లో
npg RE NRC - RBs gx NYE SNaMeac

క్షు
టబ

. చంద వంక అక్విడ

ం

2వ మైలువర్ద

జవావారు కాలువ 1

౧

2

జవాహారు కాలువ 17వ మైలువద్ద, బుగ్గవాగు జలాశయము

నాగార్జున సాగరు . ఎడమ కాలువ

లాల్‌ బవొదూర్‌ కాలువ. పాడ్‌ రెగ్యులేటరు

లాల్‌ బహగూర్‌ కాలువ శివ మైలువద్ద లోతు కాలువ దృశ్యము

@ అ 3
nefitg Be cE gg snes gg? G0

లాల్‌బహదూర్‌ కాలువ 27వ మైలు వద్ద నిర్మించబడిన దేవులపల్లి శెగ్యులేటర్‌

నాగార్జునసాగరు డాము. ముఖ్యాంశములు

కృష్ణానదీ గరిష్ట వరద (ప్రపావాము జ a 10 లతల ఫు మీ
వెరశి నీటి నిల్వ ; on 1,15,940 లక్షల ఘ. మీ.
నికరపు నీటి నిల్వ rt an 68,000 లక్షల ఘు, మీ,
జలమయపు విస్తీర్ణము zi i 285 కి, మీ.

డాము ఎత్తు గరిష్ట aor హత 124.7 మీ, (409°)
డాము పొడవు * Pn rs 4.68 కి, మీ,

పీఠము వెడల్పు on a 99 మీ. (825°)
శిఖరము వెడల్బు we zee 998 మీ, (80.5)
విద్యుత్తు ఉత్స త్తి (మున్యుందు) on భః 4 లక్షల కిలో వాట్లు,
మేననరీ (కాంక్రీటుతోసవా) రాతి కట్టడము een 4కి ర్‌®ి.ర్‌ లక్షల ఘ మీ,
మట్ట పని త ఖత లికి లక్షల ఘు. మీ,
పట్టిన సిమెంటు రాశి అత ఫిజి 10 లక్షల టన్నీలు,
కార్శ్మిక బలము దినసరి (పని ముమ్మరముగా ఉన్నపుడు) ... శకం 45,000 మంది.
మొదటి దశ డాము నిర్మాణపు ఖర్చు aoe .. రూ, 47.65 కోట్లు,

* ఇందు 1426 మీ, (4756) మేసనరీ రాతి కట్టడము; తక్కినది మన్నుడాము,

నాగార్జునసాగరు డాము కాలువలు _ ముఖ్యాంశములు

! ' లాల్‌బవాదూర్‌ కాలువ-
జవొవహారుకాలువ.కుడి కాలువ ప బుద=బటను

కాలువ
వివరములు
తొలి దశ ' తుదిదళ , తొలిదశ ' తుదిదళ
| ! |

కాలువ పొడవు (కి, మీ.) 202.7 894 178.6 850.8
కాలువ అడుగు శాగపు సగటు వెడల్పు (మీ.) (ER 76-5 28.9 ౪8.9
(ప్రవావాపు లోతు (మీ.) 8.54 4.5 ర్‌.క్‌క్‌ 6:88
గరిష్ట (ప్రవావాము (క్యూ సెక్కులు) 11,000 21,000 11,000 15,000
పాడ్‌ శెగ్యులేటరు మట్టము (మ) 151.7 151-7 151.7 161.7
(డ్రాంచి కాలువల నిడివి (8. ము.) 5,810 అ 8,207 =
పంటశకాలువల నిడివి (కి. మీ.) 14,484 = 9,655 pa
"పెద్ద కాలువ మటిపని (ల. ఘ మీ.) 405 _ 260 rn

0 టబ
సాగుచేయదగు చేల (ల. పాశ్లీరులు) 4.67 2.8 తీరి 58
కృష్ణా ఉఇరాలో రెండవ పంట 60,000 60,000 pa pan

ఇ (]
కార్భిక బలము (దిననరి) 45,000 ae 84,000 mn
ఖర్చు (కోట్లు) 47.74 —_ 44-15 వ

Rr ల కా దా రా దాకా నా దానా దాదా నాదా రతా దాదా దాాాకాదాతాదాన.

వద్దను, 127.1 క8.మీ, (79 మైళ్లు) సిరిపురం వద్దను
నిటపు కొండలను చాటి కాలువ బయటవడును. ఈ
(ప్రదేశమున శాలువ గరిష్ట లోతు 21.8 మి, (70").
తరువాత కాలువ సాలేరు రిజర్వాయరును (ప్రవేశించును.
ఈ రిజర్వాయరు అడుగు థాగము 129.4 మీ
(4-424 46). 1,687 చ కి, మీ, (651,24 చ మెళ్ళు,)
ఆరగాణి నుండి లభించు నీటిని నిల్వచేయు పాలేరు
రిజర్వాయరును చెరపకుంణా దాళలిని సద్వినియోగము
చేసికొనుటకు వ్రశ్యేకమైన ఏర్పాట్లు చేసిరి దీని
ఆయకట్టు 6,070 హౌక్టేరులు (15 000 ఎకరములు).
దీనికి అనువుగా పాలేరు ఎడమ ఒడ్డుతో సమానమట్టమున
127,06, మీ.(-416 86") వద్ద లాల్‌బివాదూర్‌ కాలువ
పారునట్లు చేనిరి, తరువాత 179 కి. మీ, (111 మెళ్లు)
వద్ద మున్నేరునదిని అక్విడెక్టు సవోయమున చాటును. ఇది
ఖమ్మం సమీపమున ఉన్న కామంచికల్‌ |గామమువద్ద
ఆఖేరు, ముశ్నేరు నదుల సంగమమునకు దిగువన కలదు,
ముశ్నేరును చాటిన లాల్‌ బవాదూర్‌ కాలువ కట్ట లేరును
చాటిన తరువాత పళ్ళిమ గోదావరి జిల్లాలోని

తమ్మిలేరుతో పడి అంత మొందును,

నాగార్జున సాగరుడాము కాలువ వ్యవస్థ :
పసువేములడాము
ఆగస్టు, 4, 1967వ శేదీన భారత[పథధాని ఇందిరాగాంధి
రెండు పెద్ద కాలువలలోనికి నీటిని వదిలి. ఆశుభ
దినమునాడేకుడి కాలువకు జవావార్‌ కాలువ అనియు, ఎడమ
కాలువకు లాల్‌ బవాదూర్‌ కాలువ అనియు నామకరణము
చేసిరి. మొదటి దళలో మొత్తము అనుకున్న లి.64 లకల

XII—60 8

నికెల్‌

హాక్టోరు (9 లశల ఎకరము)లలో' [2.78 లశల
హౌ ్టేరులు (6.75 లతల ఎకరములు) కుడికాలువ డ్రందను,
91 వేల హె ్టోేరులు (2.25 లతల ఎకరములు) ఎడమ కాలువ
[క్రిదను] 1939 నంవత్సరాంతమున 2X.6కి లతల
"హా్టేకులకు పంటనీటిని అందించ గలిగిరి, (చూ, వాగా
రున సాగరు డాము - 1, పు, 4/6; నా; ర్దుశ సాగరు
డాము = 11. పు, 480. గోపాలరావు

నార పరిశ్రమ ;,చూ* నారలు, కృతిమ.

నారలు, కృతిమ : చూ. చారములు, కృ్చ(త్రికు.

నావ నిర్మాణము: చూ. నౌకా నిర్మాణము -
పు. 589.

నికెల్‌ : కడచిన రెండు శతాబ్బముల నుండి మాత్రమే
ద్రశ్యేక ధాతు మూల (దవ్యముగ నికెల్‌ గు ర్హింవబడినను,
నికెల్‌ అనాదిగా మానవులకు ఉవయోగవడుచున్నది,
(ప్రాచీన కాలపు కంచు, రాగి పా[తలలో నికెల్‌ కూడి
కొద్ది గా కలదు, సింధునది లోయలోని మొవాంజొ చారో
(త్వవకములలో బయల్పడిన కొన్ని కంచు పా[తలలో
రమారమి 9% నికెల్‌ కలదను విషయము పాఠకులకు
ఆస క్రి జనకము కాక పోదు. ఉల్కాపిండములలోని ఇను
ముతో నిర్మింపబడిన (ప్రాచీన యుద్ధ వీరుల కత్తులకు
ఆ ఇనుములోని నికెల్‌ పాలువల్ల నే దృఢత్వము, (ప్రకా
శము కలిగి ఉండవచ్చును. ఆఫ్‌ ఘనిస్తానమునకు ఉత్తర
ముగ ఉండిన (ప్రాచీన జా క్రియా దేశములో (క్రీ వూ.
285 |పాంతమున 80% రాగి, 20% నికెల్‌ కల నాణెములు

చలామణీయందు ఉండెనని తెలియుచున్నది. జర్మను సిల్వర్‌

లేదా నికెల్‌ సిల్వర్‌ అనబడు ధాతు మిము పూర్వ
కాలమున చీనాలో “తెల్ల రాగి” అను పేర వాడుకలో
ఉండననుటకు ఆధారములు కలవు,

ఈ ధాతువును 1751 లో (్రున్‌ నెట్‌ సాధించెను. శాని,
దిని సమ్మగ నిరూపణను శకావించినవాడు జెర్‌ కమాన్‌
(1774). తదుపరి దీని అమూల్య గు ప్ప శక్తులు గుర్తింవ

బడి, ఆధునిక పరిిశమలకు, నాగరకతకు ఎంతో ఆధారము

లై_న వివిధ ధాతు మిిశముల తయారిలో నికెల్‌ అది
కీయ స్థానమును అందుకొని, (ప్రధాన ధాతువులలో ఒక
టిగా (ప్రశస్తి కాంచినది. ఈ నాడు థారతచదేశములో
సామాన్యులకు కూడ స్టెయిన్‌ లెస్‌ స్ట్రీల్‌ పాత్రలతో పరి
చయము కలదు. అయిసే, ఆ పాతల తయారీలో ఉప
యు క్షమగు వెయిన్‌ లెస్‌ స్టీల్‌లో 6% నికెల్‌ కలదని
వారిలో చాల మందికి తెలియక పోవచ్చును.

ఉనికి, వ్యాప్తి: భూమి ఆంతర నిర్మాణములో రమా
రమి 6,500 క. మీ. వ్యానము కల గర్భము కలదనియు,

480:

నిఇల్‌

అది కొంతవరకు ద్రవస్థితిలో ఉండుననియు ఇప్పుడు
సామాగ్యముగ అంగీకరింపబకినది. ఈ గర్భము సంఘట్టన
రీత్యా కొన్ని ఇనువ ఉల్యా_ పిండములను పోలి ఉండు
ననియు, ఇనుము-నికెల్‌ ధాతు మి|శమమై ఉన్నదనియు
విశ్వసింవబడినది. అయితే, ఇంతవరకు భూ పృష్టములో
8 క.మీ. కన్న ఎక్కువ లోతుకు పోగగిగిన యం తము
గాని, 7 కి.మీ. పెబడి తొలవగల బర్మా యం(తము గాని
లేకపోవుట వలన ఆ నికెల్‌ సేకరణ అతీతమనియే చెప్పక
తప్పదు. భూ? పృష్ణమున నికెల్‌ ఖనిజ నిషేపములు చెదురు
మదురుగ కలవు, (పపంచపు నికెల్‌ అవసరములను చాల
వరకు తీగ్చగల నిశేపములు పసిఫిక్‌ మహాసము[దము
లోని న్యూ కెలెడోనియా ద్వీపములోను, కెనడా, క్యూబా
గ్వా తెమాలా, సోవి ముట్‌ రష్యా దేశములలోను కలవు.

ముడి ఖనిజములు : ఆర్థి కస్థాయిలో నికెల్‌ ను మూడు
(ప్రథాన ఖనిజ వగ్గములనుండి సాధింప వచ్చును: 1.
ఆర్సి నెడ్‌లు; 2. సిలికేట్‌లు; లి. సలె్ఫడ్‌లు. మొదటి
వర్గమునకు చెందిన సాధారణ ఖనిజము నికో లైట్‌
(కుప్‌ ఫెర్‌ నికెల్‌); గార్నియ కైట్‌ అనునది రెండవ వర్గ
మున (ప్రముఖ ఖనిజము న్యూ కెలెడోనియాలో లభిం
చును. సృలె డ్‌లలో మూడు ముఖ్య ఖనిజములు కలవు,
అవి: 1. పెన్‌ ట్లాన్‌ డైట్‌ (ఇనుము, నికెల్‌ ధాతువుల
సర్‌); 2. చాలో వై రిటీన్‌(రాగి-ఇనుము-సలై ఎ -
ఇందులో నికెల్‌ మలిన (ద్రవ్యముగ ఉండును); శి. వీరో
పైట్‌ (ఐరన్‌ సృలె డ్‌ —ఇందులో కూడ నికెల్‌ మలిన
(ద్రవ్యముగ ఉండును).

సాధన: ముడి ఖనిజమును కరగించుటకు వీలుగా పొడి
చేయుట, కరగించుట, ధాతువును శుద్ధి చేయుట అను
మూడు మజిలీలలో నికెల్‌ సాధన జరుగును. |కింది సంతి ప్ప
వర్ణనము కెనడాలోని సృల్ఫైడ్‌ ముడి ఖనిజములకు సంబం
ధించినది.

ముడి ఖనిజమును నలగగొట్టి, పొడిచేసి, సృలెడ్‌
ఖనిజములనుండి ఇతర శిలా ఖనిజములను చవేరుపరతురు
సలె డ్‌ ముడి ఖనిజముల మి|శమును ఉత్‌ ప్పవన (శేల
గొట్టు) పద్ధతిని నికెల్‌, రాగి, ఇకుప ఖనిజములుగా
సాం ద్రీకరింతురు. ఈ సాం|దీకృత నికెల్‌ ఖనిజములను
మొదట కాల్చుటవలన, తరువాత రి వెర్చశరేటరి కొలిమిలో
ప్రక్స్‌తో సవో కరగించుటవలన, తదుపరి కన్వర్బర్‌ లో
ఆక్సీకరించుట వలన వాటినుండి ఇనుము, గంధకము
(కొంతవరకు) బయటికిపోయి, చివరకు రాగి, నికెల్‌,
గంధక ముల మెల్డ్‌ మాట్టీగా నిలిచి ఉండును; మాట్టీలో
కోబాల్ట్‌, కొన్ని అమూల్య ధాతువులు కూడ అత్యల్ప

రాశులలో చేరి ఉండును. ఈ మాట్టీని జా(గత్తగా
చల్లార జెట్టుటవలన 1. పరిశుద్ధ నికెల్‌ సల్ఫైడ్‌; ల్ల
కాపర్‌ నలై డ్‌: లి. ఫ్లాటినమ్‌తో కూడిన రాగి - నికెల్‌
ధాతుమి[శము కడ్డీల రూపమున లభించును. ఈ నికెల్‌
సృలె డ్‌ను ధన్మధ్రువములుగా పోతపోసి, వాటిని విద్యుత్తు
విశ్లేషణ (ప్రక్రియకు గురిచేసి శుద్ధిచేయుదురు లేడా
గాలిలో మరల శాల్చి, దానిని కణరూపమున ఉండు నికెల్‌
ఆక్సెడ్‌గా మార్చుదురు. తరువాత ఈ ఆక్సైడ్‌ను రివెర
శేజరి కొలిమిలో నికెల్‌ ధాతువు (క్రింద ఆక్సీవారించి,
ధాతువును ధనధువములుగా చేసి, విద్యుత్తు విశ్లేషణ
ద్వారా విశుద్ధ బుణ(ధువ నికెల్‌ గా శుభ్రపరతురు.

మాండ్‌ 5ర్చొనిల్‌ పద్దతి: నికెల్‌ నిమ్న తాప| క్రమము
లలో (80 50°) కార్బన్‌ మోనా'కైడ్‌ వాయువుతో
సంయోగించి, నికెల్‌ శార్భొనిల్‌ [Ni (C0౦) ,] అను
బాప్పళీల యౌగికముగా తయారగును. ఇది అధిక తాప
క్రమము వద్ద ఘటకముల (క్రింద చీలిపోయి, నికెల్‌ ధాతు
వును నిశేపించును. ఈ సంఘటనపై ఆధారపడిన మాండ్‌
కార్ఫొనిల్‌ పద్ధతిలో _పెన చెప్పిన విధమున లభించిన కణ
రూప నికెల్‌ ఆకైడ్‌లను పెద్ద కొలుములలో ఉంచి,
దానిపై జలవాయు [చూ.పు. కిర్‌0] [పవావామును వంపి
నికెల్‌ ఆకైైడ్‌ను ధాతు చూర్ల్ణముగ ఆక్సీవారింతురు. ఈ
చూర్లమును కారన్‌ మోనానైడ్‌తో |ప్రతికరింప చేసి,
తత్‌ ఫలితముగ వచ్చిన వాయురూవ నికెల్‌ కార్బొనిల్‌ను
విసంయోజన గోపురములలో వేడిచేసి, గోపురములతో
అమర్శబడిన నికెల్‌ గుండ్ల మీదుగా (పనరింవ కేయుటవల శ
కార్బొనిల్‌ విశ్లేషించి, నికెల్‌ ధాతువు గుండ్లమీద నిష ప్ప
మగును. పైకి పోయిన కార్భన్‌ మోనాశకైడ్‌ వాయు
వును సం|గహించి, మరల వాడుదురు.

సిలికేట్‌ ఖనిజములను జివ్సమ్‌, కోక్‌ , ఫ్పక్స్‌ చేర్చి గాలి
కొలిమిలో కరగించగా ఫలించిన మాట్టీని కన్వర్ణ ర్‌లో
ఊదినచో దాదాపు పూర్తిగా విశుద్ధ మైన నికెల్‌ సలై క్‌
౬భించును. చానిని గాలిలో కాల్చుటవలన నికెల్‌ ఆకైడ్‌,
ఆ ఆకైడ్‌ను బొగ్గుపొడితో ఆక్సీవారించినచో నికెల్‌
ధాతువు చేకూరును.

ఆదిలో నికెల్‌ సాధనకు ఆర్సినైడ్‌ ఖనిజములే వాడ
బడుచుండెడివి. కాని సలై_డ్‌, సిలికేట్‌ ఖనిజములకు
ఛారీ నిశేపములు బయల్పడుటతో ఆర్సినైడ్‌ల విని
యోగము మూలబడెను,

ఉపయోగములు: ఆయస, అనాయాస ధాతు మి|శ
ములు రెండిటిలోను నికెల్‌ విరివిగ 'వాడబడుచున్నది.
నికెల్‌ కలుపుట వలన ఉక్కునకు కారిన్యము, దార్థ గ్రిము

480;

ఎక్కు_వగును; అట్లని దాని సాగాడుగుణము ఏమా(తము
తగ్గిపోదు. (క్రోమియమ్‌, నికెల్‌ రెండును కలిసిన ఉక్కులు
అరుగుదలకు, వేడికి తట్టుకొనగల శక్తికి ్రనిద్ధికెక్కినవి.
(కోమియమ్‌ 18%, నికెల్‌ 8-10% శేర్చబడిన ఉక్కు
18/8 నైయిన్‌ లెస్‌ స్ట్రీల్‌ (మెరుపు తగ్గని ఉక్కు.) అనుపేర
అత్యంత |పజోవ యు కృమగుచున్నది. నికెల్‌ చేర్చినచో
పోత ఇనుమునకు కూడ దృఢత్వము, సమరూపత, ఉప
యోగిత అతిశ యించును.

విద్యుత్తు మలామాలో (కోమియమ్‌తో పాటు నికెల్‌
కూడ వినియోగింపబడును. బలమైన నికెల్‌ పూతవై
చశేయబడినపుడే (కోమియమ్‌ మలామా చిరకాలము
చక్క-_గా నిలువగలదు. గడియారములు, ఊటకలములు,
పెక్కు గృనాపరికరములు, సైకిళ్ళు, మోటారుకారులు
మున్నగు వాటిలో కొన్ని భాగములు కోమియమ్‌తో
మలామా చేయబడును.

నాణెముల తయారీకి విశుద్ధమైన నికెల్‌ ఆదర్శ (ప్రాయ
మైన ధాతువు. రాగి-ని కెల్‌ ధాతుమిశ్రము (రాగి 75%
+నికెల్‌ 25%) కూడ నాణెముల తయారీకి అనువై నది.

నూనెల ఉదజనీకరణమందు నికెల్‌ ధాతు చూర్ణము
(ప్రధాన (పేరకముగ వాడబడును.

వైన పేరొనినవి సామాన్యముగ చాల మందికి తెలిసిన
వినియోగములు. ఇవికాక, ఆయుధములు, ఆహారములు,
ఎలక్ట్రానిక్‌ పరికరములు, విమానములు వంటి అనేక పరిశ్రమ
లలో నికెల్‌ తో కూడిన ద్రవ్యములు వినియు కములు
అగుచున్నమవి.

తాసక్రమము 600౦ కు పై బడినప్పుడు కూడ అధిక
మైన _పేషమునకు తట్టుకొనగల పరికర భాగముల తయా
రీకి ప స్తుతము వినియు క్రములగుచున్న థాతు మి(శము
లలో నికెల్‌ ఒక ఆవశ్యక ఘటకము. నికెల్‌ -(కోమియమ్‌,
నికెల్‌ = డో మియమ్‌-ఇనుము, నికెల్‌ -కోమియమ్‌-
ఇనుము-కోశాల్ట్‌ వంటి ధాతు మి(శముల వికాసమే
గాస్‌ టర్భయిన్‌, జెట్‌, వాయు విమానములు మొదలగు
ఆధునిక నిర్మాణములకు కారణభూతములు అని చెప్పుట
అతిశయోక్తి కాదు. కాల్సియమ్‌, జిర్క్మోనియమ్‌, సిరి
యమ్‌ మున్నగు ధాతువులు కూడ భిన్నశాతములలో చేర్చ
బడిన నికెల్‌ -కోమియమ్‌ ధాతు మి|శములు పారిశ్రామిక
కొలుములలోను, తాప సాధక గృవావరికరములలోను,
విద్యుత్తు నిరోధక ద్రవ్యములుగను అపార వినియోగము
నందు ఉన్నవి.

అనాయస ధాతు మిశ్రములలో రాగి 710%, నికెల్‌
80% కల ధాతుమి|శము తావ వినిమయ సాధనముల

XxHI-—61

నిర్మాణములు
తయారీకి పనికి వచ్చును. మాగెల్‌ అనబడు ధాతుమి[శము
(నికెల్‌ 67%, రాగి 88%) దృఢ త్వమునకు, అరుగుదలను
అరికట్ట గలుగుటకు చేరొంది, చాల పర్మిశ్రమలలో వాడ
బడుచున్నది. \
విమానవరికరములు మున్నగు చాటికి అయస్కాంత
ధర్మములు లేని ధాతుమిశ్రములు; శేడియో "బలిఫోన్‌ పరి
(గ్రమలకు అయస్కాంత ధర్మములు కలవి; ఆటోమొబైల్‌
స్పీడో మీటరులు మున్నగు వాటికి తాష క్రమమును బట్టి
మారు అయస్కాంత ధర్మములు కలవి వినియు కములు
అగును. ఈ [పత్యేక ఛాతు మిశములు 2 మొదలు 90%
నికెల్‌ను చేర్చి నిర్మిపబడుచున్నవి. 14నుండి 80 వరకు
విభిన్నశాతములలో నికెల్‌ కల ఆల్ని, ఆల్నికో అనుధాతు
మి శములు శాశ్వత అయస్కాంతముల నిర్మాణమున
వాడబడును.

(ప్రపంచములో సాలుసరి నికెల్‌ వినియోగము 500
లక్షల టన్నీలు. 1965లో వివిధ రూపములలో నికెల్‌
వినియోగము: సైయిన్‌ లెస్‌ స్టీల్‌ 84%; నికెల్‌ ములామ*
15%; నికెల్‌ అధికముగా కల ధాతు మిశములు 14%;
నైర్మాణి ధాతుమి శమ ఉక్కులు 18%; ఇనుము, ఉక్కు.
పోతలు 11%; రాగి, ఇత్తడి ఉత్పన్నములు 4%, తదితర
ములు 9%. శాస్త్రి,

నిర్ణల నౌాకాశ్రయములు : చూ. నౌకా(శ్రయ
నిర్మాణము.

నిర్మాణములు : భవన నిర్మాణము అను వదము
మానవులు సకుటుంబముగ నివసించుటకు; సమావేశములు,
సమారాధనలు, వినోదములు, విద్యాభ్యానము, వ_ర్హకము,
ఆర్జీక-సాంఘీక కియాకలాపములు మున్నగు పనులు నిర్వ
_ర్లీించుటకు అవసరము లెన వనతుల ఏర్పాటునకు సంబంధిం
చిన కళా, కౌశల, సాంకేతిక విషయములకు వర్తించును,
నివాస గృవాములు, తే(త్ర గృవాములు, పారి(శామిక భవన
ములు, గిడ్డంగులు, (ప్రదర్శన గృవాములు, పాఠశాలలు,
రేవులు, వంతెనలు మున్నగు కట్టడములు నిర్భాణముల
జాబితాలో చేరిన వే.

మానవుడు గృహములో నివసింప నారంభించిన చాటి
నుండి నేటివరకు భవననిర్మాణ కళ ఆ యా కాలములలో
లభించిన నిర్మాణ సామగి, సాం శేతిక (ప్రక్రియల సాహో
య్యముతో (క్రమ వికానము చెందుచు వచ్చినది. నిర్మాణ
ద్రవ్యములు, నిర్యాణ పద్ధతులు కాలముతో పాటు మారుచు
వచ్చినవి. దూలములకు, _స్టంభములకు వాడబడిన రాయి,
కలపదూలములు, ఇనుప స్తంభములు, రోమనుల ఆర్చీలు,
ఈజిప్టు పిరమిడులు, కుతుబ్‌ మినారు, శాజ్‌మవాల్లు,

481

నిర్మాణములు

సాంలీ సూపము, ద&ిణ ఛారతదేశపు దేవాలయములు,
వశ్చిమ యూరప్‌లోని క్రై స్తవ గుడులు, న్యూయార్కు
ఆకాశ సౌధములు, ఈఫెల్‌ గోపురము, నేటి కాం|కీట్‌
కటడములు, సుదిర ములె న కాం|క్రీట్‌ ఉక్కు వంతెనలు
బ ) ం— 5
ఇవి అన్నియు ఆ యా కాలములలో వెలుగుచూచిన
నిర్మాణ (ద్రవ్యముల, వాస్తు భావనల, సాం శేతికముల (కమ
వికాసమును తెలియపర చు దర్భ శృంఖలలోని కొలుకులు
అని చెప్పవచ్చును (చూ. అంతస్తుల మేడలు-పు. 159].
పునాదులు : ఎల్లకట్టడములను క్రుంగిపోని, కూలిపోని
దిట మెన పునాదుల పె నిర్శింపవ లెను. నిర్మాణ సలముల
బబ .— ®
సురకిత వహాన సామర్థమునకు తగునట్లు పు౮దులు
వేయుటకు అనేక విభిన్న వద్ధతులు విని యోగింపబడు
చున్నవి.
సురక్షిత వహన సామర్థ్యము (సేఫ్‌ బేరింగ్‌ శెపాసిటీ):
కటడము యొక్క. అధశళ్చలనము (సెటిల్‌ మెంట్‌)
(2)
"యొక్క నిర్హీత పరిమితికి లోబడి నేల తన యూనిట్‌ వై శా
ల్యము పై మోయగల బరువు.
ఆధారము (పుట్టింగ్‌ )* నేల మట్టము |క్రింద కట్టడము
ఆవరించిన చేల. ఇది నేలమీది కట్టడమునకు కావలసిన వవాన
వై శాల్యమును సమకూర్చును.
గోడల (స్ర్రీస్‌) ఆధారము : గోడలకు వాటి పొడవున
సమకూర్చిన ఆధారము. ఇందు తరుచుగా క్రిందను ఒక

నేలమట్టము

గోడల(స్ట్ర)క్‌) ఆధారము
కాం కీట్‌ తల్పము. చానిమీద శాతితోనో, కాంక్రీట్‌ తోనో
కట్ట బడిన గోడల వి_స్హృతీకృత భాగము ఉండును [చూ.
చితము-1].
వ్యక్తిగత ఆధారము : ఇడి _స్పంభముల ఆధారము;
సాధారణముగ దీర్హ చతుర స్రాకారమున ఉండును.

482

విస్తృత (రాఫ్ట్‌) ఆధారము : స్తంభముల సమూవాము
నకు గాని, భారీ సైజు కట్టడములకు గాని విస్తృతపు మేర
వేసిన ఆధారము.

నూతి పునాదులు : ఇందు ఉక్కు.తో గాని, కాంక్రీట్‌ తో
గాని తయారుచేయబడి, దిట్టమైన క త్తివాదెరవంటి అంచు
కల ఒక వలయమును,ఆ వలయముచే పరివృత మైన భూమిని

కాం! కీట్‌ | ఉక్కు-
వలయము
చిత్రము - 2
నూతి పునాదులు

తవ్వి నేలలోనికి దించుదురు. డ*ములువంటి వాటిని నదీ
గర్భమున, నీటి కింద పునాదులు వేయుఓకు తరుచుగా ఈ
పద్గతిని వాడుదురు [చూ. చితము-2 |.

o

దొంతి (పైల్‌) పునాదులు : ఘర్ష ణము, వవానము అను

స్ఫూతములను అనుసరించు పునాదులు. అల్ప వహన

చిత్రము-కి దొంతి(వైల్‌, పునాదులు

సామర్థ్యము కల నేలలకు, అత్యున్నత భారముల మోతకు
ఈ పునాదులు తగినవి [చూ. చితము-లి].

గుంజలు దిగగొట్టిన పునాదులు : ఇందు కలప, ఉక్కు,

రి ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాంక్రీటు, పూర్వ (పపీడిత (దీ న్రైన్సెడ్‌)

కాంక్రీటు మొదలగు వాటితో చేసిన పాడుగాటేీ ముక్క.

లను చేలలోనికి కావలసిన ల 'తుకు డ్‌గగొట్టుదురు. అవి

చేలను దటించి, గటి పరచి, ఘర ణసాయమున నిర్మాణ
(N] (A) 0

భారములను మోయును,

ఆ
వుసిన

అక్కడి కక్కుడ పునాదులు : కావలిసిన లోతుకు
మన్నును త్రవ్వి తీసి ఆ గోతిని రీ ఇన్‌ ఫోర్సొడ్‌ కాం|క్రీ
టుతో నింపుదురు.

ఇసుక స్తంభములు : నేలను గట్టి పరచుటకు నేలలో
దగ్గర దగ్గరగా కన్నములు తొలిచి వాటిని ఇనుకతో
నింపి దట్టింతురు, వీటికి ఇసుక స్తంభములు అని పేరు.
అయికే, వీటికి ఛారవవాన సామర్థ్యము చాల తక్కువ,

పీథము : కట్టడపు గచ్చునేల మట్టమునకు క్రింద నేలను
ఆనుకొని ఉండు భాగమును “పీఠము' అందురు. ఈ
(పదేశమును పరివేష్టించు గోడలకు పీఠకుడ్యములు అని
పేరు, కొన్ని భవనములలో గచ్చునేల నేలమట్టమునకు
దిగువన ఉండును, దానికి కూడ పీథమనియే పేరు.

పై కట్టడములు: వీటిని బరువులు మోయు గోడల,
స్థాబ్‌ల మీద గాని, ఉక్కు లేదా కాంక్రీటు చ[టములి మీద
గాని నిర్మింతురు. చక్రముల మధ్య పలుచని గోడలు కట్ట

బడును. వాటిని నింపుడు గోడలు అని అందురు.

ణా
మధ

[

చితఆము - 4

చటముల వై కట్టడముల నిర్మాణము

చటములపై కట్టడముల నిర్మాణము : మానవ శరీర
మునకు అస్థి పంజరమువలె, భవనములకు _స్పంభములు,

నిర్మాణములు
దూలములు, స్లాబ్‌లు ఆధార భూతములు. పై కట్టడముల
బరువును మోయు చ[టమును కలపతో గాని, ఉక్కుతో
గాని, (దీ న్రై సెడ్‌ (పూర్వ (పీడిత) కాం|కీట్‌ తో గాని
తయారు చేయవచ్చును [చూ. చిత్రము - 4]. చిన్న
తరవహో నివాస గృవాములకు, తాత్మా_లిక భవనములకు
చట్రమును కలపతో నిర్భించవచ్చును. భారత డేశమున
అత్యున్నత భవనముల కే-అనగా 25-80 అంత స్తులు కల
భవనములకే- ఉక్కు చ[టముల. వాడకము లాభసాటి
కాగలదు. లక్‌ అంతస్తుల వరకు ఎత్తుకల కట్టడములకు
రీ ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాంక్రీటు చటముల వినియోగము వలన
నిర్మాణ వ్యయము తగ్గును. ఉక్కు_ చ[టముల శయ
మును నిరోధించుటకు చాటిని కాం|కీటులో పొదుగవలసి
ఉండును. ముందుగా పోతపోసిన కాంక్రీటు చట్రములకు
పూర్వ |వపీడిత కాంక్రీటును వాడుదురు [చూ, అంత
స్తుల మేడలు పు. 159 |.
నింపుడు గోడలు: చట నిర్మాణములు గోడలచే
మూయబడను, ఈ గోడలు కట్టడము లోపల నివసించు
వారికి శీతాతపబాధ నివారించుటకు చాలినంత దళసరిగ
ఉన్నను, సాపేతముగ తక్కువ మందమునే కలిగి
ఉండును. ఇందుకు 9282 మి, మీ. (9) మందము కల
ఇటుక గోడలను నిర్మించుట పరిపాటి. ఈ గోడల బరు
వును కూడ చటమే మోయవలసి ఉండును. కావున,
వాటిని అశ్లై బరువు లేకుండునట్లు అల్ప మందముతో నిర్మిం
తురు. లోపలి గోడలు, కుడ్య విభాగములు అట్టలతో గాని,
కలపతోగాని, గాజుతోగాని నిర్శింతురు లేదా 116 మి.మీ.
(4.5”) మందమున ఇటుకలతో నిర్శ్మింతురు. ఇందుకు ఇటీ
వల అల్యూమినియము కేకులు, ఇారగాజు, ప్లాస్టిక్కులు
కూడ విరివిగా బాడబడుచున్నమవి.

బరువుమోయు గోడలు: ఈ గోడలు తమ పొడవున
తమ బరువునే కాక స్థాబ్‌ల బరువును కూడ మోయును.
ఇవి అట్టడుగు అంతస్తున గరిష్బపు వెడల్పు కలిగి
ఉండను. ఒక అంతస్తులోని గచ్చునేల తన బరువును
క్రింది అంత స్తులోని గచ్చునేలకున్కు ఈ విధముగా సై
అంతస్తుల గచ్చునేలలు తమ తమ బరువులను అట్టడుగు
గచ్చునేలకు [పసారము చేయును. ఈ గోడలను ఇటుకతో
గాని, రాతితోగాని, కాం|కీటుతోగాని కట్టుదురు.

తాపీ పని (మేన నీ): ఇది రాయితోను, ఇటుకతోను,
కాం|క్రీటుతోను చేయవచ్చును.

గండరాయి (రబుల్‌ ) తాపీ పని: శెల్బ శానపురాయి
(గానెట్‌ ని మందుగుండు సాయమున పేల్చి, [బెడ్డలు

483

నిర్మాణములు
కొట్టి, రాళ్ళను కావలసిన నైజులకు తగ్గించి, దానితో
గోడలు కట్టుదురు. ఇట్టు కట్టుటకు ఆ రాయి కనీసపు
వెడల్పు 880 మి. మీ. ఉండవలెను. ఈ రాళ్లు ఒక నియశా
కారములో ఉండవు. దీనికి “అనియశతాకార గండరాయి
శాపీ పని” అని పేరు.
చెక్కడపు రాతి తాపీ పని: ఇందు గండ శిలలను ఒక
నియశాకారమునకు మలచి ఉపయోగింతురు. వాటిని
చతుర స్రములుగనోో, దీర్ణ చతుర సములుగనో చెక్కు.ట
పరిపాటి. దీనికి “చెక్కడపు రాతి తాపీ పని' అని పేరు.
ఇటుక తాపీ పని: ఇందు 280115౫75 మి.మీ.
ద్రమాణ కొలతలు కల ఇటుకలు వాడబడును. వాటిని

ఇంగ్లీషు జాండ్‌

చిత ముర

సిమెంటుతోగాని, చెక్క సున్నముతోగాని, మన్ను తోగాని
పొరలు పొరలుగా పేర్చి పలు నమూనాలలో బంధింతురు.
వేరు వేరు పొరలు కలిసిపోకుండ శతెగగొట్టుదురు. ఇందు
వలన గోడల సత్తువ గరిష్ట స్థితికి వచ్చును [చిత్రము
5,6 లో కొన్ని ఇటుక బంధనములు చూపబడినవి |, సాధా

ఇటుక కాపీ పని

రణముగా గోడల మందమునులిశీ0 మి.మీ. (9%), 850 మీ,
మీ.(183”), 450 మి.మీ(18")అని పమాణ ఇటుక వెడల్పు
యొక్క గుణకములలో తెలియపరుచుదురు. సిమెంటుతో
తయారుచేసిన గుల్చ్ల ఇటుకలను కాని, బంకమన్నును ఆవ
ములో శాల్చి తయారుచేసిన ఇటుకలను గాని గోడల
నిర్భాణమునకు వాడుదురు. గోడను కట్టునపుడు మొట్ట
మొదట మూలలతో గాని లేదా మధ్య ఒక చోటనుండి
నిర్మాణమును (ప్రారంభించి 500-1000 మి. మీ.
ఎత్తువరకు అది సమశరేఖలో ఉండునట్లు మట్టము
చూతురు. కట్టిన రెండు బిందువుల మధ్య త్రాడు సాగిం
తురు. అపుడు మధ్య భాగములలో మట్టము సరిగా

చిత్రము-6

ఉండును [చూ నిర్మాణములు, ఉక్కు.-పు, 488; కాంక్రీట్‌
నిర్మాణము-పు. 228].
గోడలలో పెట్టుటకు ముందు ఇటుక లేమి, రాశ్ళేమి

నీటితో చాగుగా తడవవలెను. అందువలన అవి సిమెంటు

నుండి, చెక్కసున్నము నుండి చెమ్మను పీల్చలేవు,

484

కాంక్రీటు తాపీ వేని: రాయిగానిీ, క్షిటుకగానీ దొరుకుట
కష్ట సాధ్యమగు నేని, వాటికి బదులుగా ఇటుకల రూపమున
తయారుచేసిన కాం కీట్‌ దిమ్మలతో గోడలు కట్టుదురు.

రీ ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాంక్రీటు నిర్మాణములు : ఉక్కు ఊచ
లతో బలపరచిన సిమెంటు కాం|క్రీటుకు “రీ ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌
కాంక్రీటు" అని పేరు. ఇది ఆధునిక కాలమున భవన
నిర్మాణ ద్రవ్యముగ విరివిగ వినియు క్షమగుచున్నది.
దానిని _స్పంభములు, దూలములు, ఆర్చీలు, స్లాబ్‌లు,
పునాదులు మొదలగు అనేక నిర్మాణములలో సులభ
ముగ వాడవచ్చును. రాయి, కలప - వీటి వినియోగము
వాటి మీద ద్ర యోగింవబడు (పతిబలము (స్రైస్‌ )ను
బట్టి పరిమితముగ ఉండును. కాని, [పతిబలము యొక్క
ఆకార స్వభావములతో నిమి త్తము లేకుండగనే రీ ఇన్‌
ఫోర్స్‌డ్‌ కాంక్రీటును వాడవచ్చును.

ముతక ఇనుక : ముక్కలు ముక్క-లుగ (బద్దలై (ప్రకృ
తిలో విరివిగ దొరుకు గట్టిరాయి గాని, 20 మి.మీ,
అంతకు తక్కువ సైజు కల గుండ్రని గులకరాళ్ళు గాని
రి ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాంక్రీటు తయారీయందు వాడబడును.
ఇట్టి ముతుక ఇసుక గాలి కొలిమి చిన్లుము, బంకమన్ను,
చెల్‌ మున్నగు పారిశ్రామిక వ్యర్భ దవ్యముల నుండి
తయారుచేయబడును. వాటికి “ముతక ఇసుకి అని పేరు.
వాటిని కట్టడములలో విని యోగించుటవలన కట్టడముల
నిజ (జడ్‌) ఛారము తగ్గును; ఉప బంధనము మెరుగగును.
సహాజ సిద్ధములై న శిలాఖండములు అరుదుగ లభించు
చోట అవి ఉపయోగింపబడును,

సన్నని ఇసుక : సాధారణముగ 5 మి.మీ. నైజు గల
ఇనుక రాళ్లు తగిన తరగతి కల రాతిపొడి సన్నని ఇసుక
రూపమున రీ ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాం|క్రీటులో వాడబడును.
అయిశే, అవి దుమ్ము, రాసాయనిక [ద్రవ్యములు లేకుండ
పరిశుద్ధముగ ఉండవ లెను.

సిమెంటు: రి ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాంక్రీట్‌ (ఆర్‌ ,సి,సిని ర్మా
ణమున సాధారణ పోర్టు లాండ్‌ సిమెంటు[చూ.సి మెంటు ]
వాడబడును. అయితే, ప్రశ్యేక పరిస్థి తులలో పోజో
లోనా సిమెంటు శ్రీఘముగా గట్టిపడు సిమెంటు; అల్యూ
మినా సిమెంటు కూడ విని యోగింపబడుట కలదు.

పునః (ప్రబలనము: ఆర్‌. సి. సి* నిర్మాణములలో పునః
(ప్రబలనము సాధారణముగ వలయచ్చేదము కల ఉక్కు
ఊచలతో చేయబడును. ఈ ఊచల ప్రతిబలము రమా
రమి 26 - 268 కి. (గా./సెం* హః,

ఉన్నత శ క్రిమంతములైన విరూప శలాకలు : ఆర్‌.
సి, సి, నిర్భ్మాణమున సామర్థ గిమును మెరుగు పరచుటకు,

నీర్మాణములు

ఉక్కు. వాడకమును తగ్గించుటకు ఉన్నత శ క్రిమంతములై న
విరూప శలాకలు (ఊచలు) వాడుట కలదు: ఇవి కాం|కీ
టుకు యాంత్రికబంధనము _ చేకూర్చును. అట్టి ఊచల
బంధన శక్తి రమారమి నూరుపాళ్ళవరకు పెరుగును.
వాటి వాడకమువలన 40% వరకు ఉక్కు వాడకము
తగ్గును. అందువలన ఉక్కు అవసరములతోపాటు వాటి
రవాణా ఖర్చుకూడ తగ్గును; మెతక ఉక్కు వాడునపుడు
అనవసరమగు చివరి కొలుకులు తీసివేయవచ్చును. ఇట్టి
ఉన్నత సామర్థ గములను ఉక్కు సంఘట్టననును మార్చి
కాని, అదనపు శార్భన్‌ను చేర్చి కాని, ధాతుమి(శమ,
(ప్రక్రియల వలన గాని, ఊచలను మెలికలు (శిప్పి గాని
సాధింపవచ్చును [చూ చ్చిత్రము-7].

—'—f= §:
ira;

ue
1 > fer NX Sp

పట్టి ఉంచు ఊచ

చిత్రము-7: ఉన్నత శ క్రిమంతములై న విరూపశలాకలు(ఊచలు)
వెదురు - ప్లాస్టిక్కులు : కొన్ని రకముల నిర్మాణము
లలో కాం|క్రీటును (ప్రబలితము చేయుటకు వెదురును
కూడ వాడవచ్చును, ఇటులనే నారగాజును, ప్టాస్టిక్కు.
టులఅబ
లను కూడ వాడుట సాధ్యపరచుటకు పరిశోధనలు కావింవ
బశడుచున్నవి.

485

నీర్మాణములు

మూసకట్టుట (ఫారమ్‌ వర్‌): ఆర్‌ సి.సి నిర్మాణ
మున మూసకట్టుట ఒక [వధానాంశము., దానిని ఉద్దేశించిన
నమూనాలో రూపురేఖలను తీక్చిదిద్దుటకు ఈపనిఅత్యానళ్య
కము. మూసనుండి నీరు కారిపోకుండ కట్టుదిట్టము చేయుట
కూడ ముఖ్యమే. కాంకీటునుండి నీరు
గనుక కారి పైకి పోయినచో, ఆనీటితో పాటు కాం|కీటు
లోని తడి సిమెంటు కూడ పె కిపోవును. మూసకట్టుటకు
కొన్ని తన్నుక[రలను 500-900 మి. వీ. ఎడ మెడముశ
పాతుదురు. వాటిని పైభాగమున, చాటి ఎత్తును బట్టి
నడుమ నడుమను పొడుగాటి దూలములతో కలియగ ట్లు
దురు. దూలములపై కరచెక్కలను గాని, ప్లైవుడ్‌ పలక
లను గాని, ఉక్కు రేకులనుగాని వరచి, తన్నుక[రలను దిగ
గొట్టి యో, ఇతర విధముల సరిపుచ్చియో మూస సమ
తలమున ఉండునట్లును, నమూనా (ప్రకారము ఉండు
నట్లును చేయుదురు. సమతలముపై కాంకీటును పోసి
కొన్ని దినములు ఉంతురు. కాంక్రీటు వేయుటకు ముందు
తలమునకు అంటుకొనని నూనెను గాని, పూతరంగునుగాని
పూయుటవలన కాం|కీటు గట్టిపడిన తరువాత మూసను
దానినుండి వేరుచేయవచ్చును.

స్తంభములు : స్పంభముల మూసలను సులశథముగా
ఎ_త్త వీలగునట్లు ఒకటి రెండు మీటరుల ఎత్తున కట్టుదురు.
ఇందుకు తయారుచేసిన పెళ్టెలను గట్టిగ బిగించి, నాలుగు
(పక్కల తన్నుక(రలపె నిల బెట్టుదురు, ఒడంబము
(మూలమట్ట ము)తో మట్టమును చూచి, పునః|ప్రబలిత మైన
కాం కీటును వేసి గట్టి పరతురు. తరువాత తరుచుగా 24-86
గంటల పిదప మూసలను తీసి వేయవచ్చును.

దూలములు : దూలములు పోతపోయునప్పుడు మూసల
(పక్కబద్దలకు బోట్లు అవసరము. ఎక్కువ మందము గల
దూలములను పోతపోయునప్పుడు (ప క్యేకమయిన ఏర్చాట్లు
చేయుదురు.

పొడుగు చిమ్నీలు : చిస్నీలు, నీటి తొకులు మొదలగు
పొడవగు నిర్భాణములకు జారుడు మూసలను వాడ
వచ్చును. అందుకు చత్రము-రి లో చూపిన పడ్ధతిని అను

ఏలన తాజా

సరింపవచును,దానివలన కలుగు లాభములు:1 నిరాాణము
3) @

ఎత్తున పరంజా వేయనక్కర లేదు; దై నిర్మాణము
వేగముగా జరుగును.
షెల్‌లు: మూసలను పలువిధముల ఉపయోగింవ

గలుగునపుడే తక్కు వ మందము కల షెల్‌ నిర్మాణమును
మితవ్యయముతో సాగింపవచ్చుకు. మూసలను మరల
మరల వాడుట సాధ్యవడినచో, అవి ఒక పంక్తిలో ఉన్నచో
నంచార మూసలను వినియోగించవచ్చును. అందువలన

నీర్భాణ వ్యయము కలిసివచ్చును; పని కూడ తోందరగా
ముగియును.

జాకు ఊ
చుటూ ఉన్న
గొటము
చ
పలకలు
ఫామ్‌ పలక పనివారునిలుచు
సలము
కడ్డీలు
కడిలను పటి
a (3)
ఉంచునవి

చిత్రము -ర68
జారుడు మూసలు

సాధారణ దూలములతోను, స్టాబ్‌ నిర్మాణములతోను
నరిపోల్చి చూచినచో, కాంక్రీటు వాడకము సమానమై
నపుడు ఇల్‌ నిర్మాణములలో మూసపని మూడునాలుగు
కెట్లు అవసరము.

ఉబ్బెత్తు అర్చీ (కాంబర్‌ ): కాంక్రీటు నిర్భాణములో
వంపు ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఉచ్చె త్తు ఆర్బీ పద్ధతిని అవలం
బింతురు.

చేతిమిశణము : కాం|క్రీటును చేతితోనే కలుపవచ్చును.
కాంక్రీటు దినునులను అన్నిటిని నిరీత పాళ్ళలో చేర్చి, దాని
నుండి చిన్న చిన్న రాశులను తీసి కలుపుదురు. మొత్తము
మి(శ్రణము ఇటుల వలు తడవలలో పూర్తి అగును.
తరువాత వాటిని సిమెంటుతో కలుఫుదురు. మొదట పొడి
శిలాఖండములను, పొడి సిమెంటును కలిపి, తరువాత ఆ
మి్రణమునకు నీటిని చేరుదురు. ఇటుల చేసినచో అది
కార్యకారి అగును,

యాం; తిక మికణము : ద మిశ్ర ణమునకు వినియో
గింపబడు పెక్కు. రకముల యం|తములలో కొన్నిరకములు
487 పుటలోని చిత్రము-9 లో చూపించబడినవి. వాటి
అన్నిటిలోను నిలువు ఇరుసు కల మిశ్రకము గరిష్ష సమర్థ
వంత మైన యం|త్రము.అయి శే, దానిలో సామ(గిని వేయుట
లోను, తీయుటలోను సౌలభ్యములేదు, ఆధునిక మిశ్రకము
లకు స్వతశ్చలిత మైన గరాటువంటి సాధనము అమర్చ
బడును, దానిలో వేసిన దినుసులు (కిందనున్న గొట్టము
ద్వారా లోనికి పోవును. 2/8 నిముషములలో మి(శ్రణము

486

పూర్తియె, మిశకము కాం|కీటును క్రింద తిరుగుచున్న
డోలులో పడవేయును [చూ. చిత్రము-9].

మి(శ్రణ (దవ్యములను తూదుట,మి శక ములో వేయుట,
కలుపుట, మి(శమును పైకి తీయుట_ఈ పనులన్ని టిని
తమంతట తామే చేయు కేం దీకృత కర్యాగారములు
కోలవు*

5 -
శిర అడు

ఊతిజసమింతం అశతము పూ

నిర్మాణములు

ఉతర తన్యతీకరణము : ఇందు మొదట పత్యేకపు
మూసనలను ఉపయోగించి, కాం|కీటును కావలసిన రూప
మునకు పోతపోయుదురు. పోత పోయబడిన భాగము
పొడవున పూడ్చబడని రం|ధములు ఉండును, ముమ్మరముగ
బిగిసిన తీగలను (తరుచు? ఉక్కు.తీగాలను) ఈ రం[ధముల
లోనికి దూర్చి, తీగాలను ఒక చివరను గట్టి గా బంధింపించి,

చితము-9: యాంతిక మి|శ్రణము (క0|కీట్‌ మి'క్సెర్గు)

సిద్ద మి|శిత కాం కీటు : నగరములలో నిర్మాణస్థలముల
వద్ది శిలాఖండములను నిల్వ ఉంచుట సాధ్యపడదు.
కాబటి, ఒక కర్నాగారము వద మి,శణము జరిపి, కాం|కీ

బ న « head es -
టును లారీ మీదనున్న తొట్టిలోనికి ఎక్కింతురు. లారీ
నడచునపుడు ఆ తొళ్లై తిరుగుచు, నిర్మాణ స్థలమువద్ధ
కాం కీటును 4-1 గంట వ్యవధిలో (క్రిందపోయును.

నరులు ya $

సనమ్మి్రకములు (ఎ కిక్సెర్‌ లు): కాంక్రీటు నిర్మాణ
ములలో కొన్నిచోట్ల కాంక్రీటు వేగముగా గట్టిపడ
కూడదు. అందుకు వేగ నికోధకముగా ఒక యుక్త |దవ్య
మును చేర్చుదురు. కొన్ని చోట్ల నీరు-సి మెంటు నిప్పు త్తిని

౧m —-
పెంచకుండా కాం|క్రీటుకు ఉన్నతతర, కియాసామర్థరమును
Kk ¢లి

కలిగింపవలసి ఉండును, అందుకు కాం క్రీటుకు గాలిని
ఎక్కించుటకు తగిన |దవ్యమును చేర్చుదురు,

పూర్య (పపీడిత కాంక్రీటు నిక్మాణములు : ఉన్నత
సంపీఢడన (నంకోచన) శ క్రికి కాంక్రీటు (పసిద్ధి కెక్కినది,
ఉచిత మిశ్రణ పద్ధతిని వినియోగించి, దానికి 700 కి గ్రా)
చెం. మీ. * వరకు. శకిని కలిగింవ వచ్చును.
కాం|కీటు బావ్యాబలముల ద్వారా అనుకూల (పపీడనము
లకు గురియగును. పద్ధతిని తయారుచేసిన కాం|క్రీటుకు
“పూర్వ | పపీడిత కం|క్రీటు' అని పేరు. దీనిని తయారు చేయు
టకు వాడు కాం|కీటుకు కనీసము లిర్‌0 కి. UYEZ ప్రీ*

అటి
ల

శక్రియెన ఉండవలెను.

పూర్వ ప్రపీడన పస్పితులు : ఇందు ఉత్తర తన్యతీకర
ణము (పోస్ట్‌ ఇన్షనింగ్‌),పూర్వ తన్యతీక రణము (|పీ బన
నింగ్‌) అను రెండు పద్ధతులు వాడుకలో కలవు.

రెండవ చివరనుండి వాటిని జాక్‌ ల సవహాయమున గట్టిగా
లాగుదురు. తీణా పొడవు 12-14 మీటరులకు మించినచో
దానిని రెండు వైపులనుండి లాగుదురు. ఇందువలన
లాగుడు బలము ఘర్షణ మూలమున కుంటువడదు. చివర
లందు యాం|తిక బంధనము చేయబడును.

పూర్వ తన్యతీకరణము : తీ7ెలను రెండు అడ్డ గోడల
మధ్య గట్టిగా లాగి, విగిసికొన్న స్థితిలో ఉంచుదురు. తరు
వాత కావలసిన రూపములు కల మూసలను ఉంచి, తీ7ల
చుట్టును కాం|క్రీటును పోసి దిట్ట పరతురు. కాం కీటు కావల
సిన రీతిలో గట్టిపడిన తరువాత తీగల విగువు సడలించి,
వాటిని తెగగొట్టుదురు, ఇటుల తయా రెన భాగములను
7-10 రోజుల వరకు కుదుఓపడనిచ్చిన పిదప వాడుదురు.
ఇచట ఉక్కు. తీ7ెలకు కాంక్రీటు తో బంధనము శకావింతురు,

వ్యాకోతనము ద్వారా (ప్రపడనము: కొన్ని రకముల
సి మెంటు యొక్క_ వ్యాకోచన ధర్మమును వినియోగించు
కొని పూర్వ పపీడనము సాధించుటకు ఇటీవల-ముఖ్యముగ
సోవియట్‌ రప్యూలో-( ప్రయత్నములు సాగినవి. తీ7ాల
పండా ఉన్నత విద్యుత్తు ప వాహములను |పసరింపశేసి, ఆ
తీగలను వేడిచేసి ఒక విధ మైన పు*ర్వపపీడనమును కలిగించు
టకు కూడ కృషి జరిగినది. అయిక, ఈ ప్రయత్నములు
ఇంకను పరిళశోధనాలయదశళను దాటి బయటపడ లేదు.

కేబిల్‌ లేకుండ పూర్వ ప్రపీడనము : ఇది పు*ర్వప్రపీడన
మున మరియొక _ వద్ధతి. ఆర్చీలను నిర్మించుటకు కూలి
పోని దిట్ట మైన అడ్డుగోడ అందుబడి యగుచోట, రాతి

[3

చదును శేలకు పూర్వ పపీడనము చేయుచోట ఈ పద్ధతిని

487

నిర్మాణములు, ఉక్కు

వినియోగించవచ్చును. ఆర్చీల లేదా రాతి చదునునేలల
జాయింట్‌ లలో చదునెన చిన్న జాక్‌లను ఉంచి, కాంక్రీటు
గట్టి పడిన తరువాత వాటిని ఉపయోగింతురు. జాక్‌లు
కాంక్రీటు పై ఒ_త్సిడి తెచ్చును. అందువలన కాం కీటులో
దాని స్థితిస్థాపక (వాన్వీకరణము మూలమున పర్పడిన
సందులలో లేదా వీటలలో చీలలను పెట్టి విగింతురు
[చూ, చితము-1౧].

=

(వపీడనముచేయుటకుముందు తరు వాత

ఉక్కు నిర్మాణములు : చూ. నిర్మాణములు, ఉక్కు.

నిర్మాణఖణయాజమాన్యము : భవన నిర్భాణమున యంత
ములు ఎక్కువగా ద్రవేశ పెట్టబడుటవలన, వివిధ రకముల
నిర్మాణ (ద్రవ్యములను, పనివాం(డను వినియోగింపవలసి
వచ్చుటవలన నిర్మాణ యాజమాన్యము రాను రాను శీష్టీ
తరమగుచున్నది. సామగి గొనుగోలు, యం(తములు, వని
వాండు పనిలేకుండ ఉండుట మొదలగు విషయములను

చదునుజాక్‌

కాం|కీట్‌ కప్పు

చిత్రము -10: శకేవిల్‌ లేకుండ పూర్య[పపీడనము

కేబిల్‌ గొట్టము: పూర్వతన్యకీకరణమునకు లోబరుచ
బడిన రూపము గల కాంక్రీటు నే విరివిగా వాడుట పరిపాటి.
ఇచటి కేబుల్‌ లను కడ్డీలనుండి లేదా తీగాల కూర్చునుండి
తయారుచేయుదురు. వాటిని తరుచుగా జింకు పూత
పూసిన ఉక్కు రేకులతో తయారుచేయబడిన-నీటిని చొర
నియ్యని-గొ ట్లములలో ఉంచెదరు.

(పీ-ఫేబికేషన్‌ నిర్మాణము : చూ. (ప్రాక్‌ నిర్మాణము.

దారు నిర్మాణములు : పట్టణ (పాంతములలో ఆధునిక
భవన నిర్మాణమున కలప పరిమితముగా వాడబడును.
అందుకు ముఖ్య కారణములు : 1.అగ్నిపమాదనివారణము
కష్ట సాధ్యమగుట; 2,.ఉవ యోగకరముగ తయారుచేయబడిన
కలప కొరవడుట, సం[పదాయ కాశలము కల వ|డంగులు
అరుదుగా లభించుట. అయితే, కలప పుష్కలముగా దొరకు
డేశములలో - ముఖ్యముగా పశ్చిమ యూరప్‌ లోను,
శెనడాలోను, యునై బడ్‌ స్టేట్స్‌లోను - కలపతో పల్లె
(ప్రాంతములందు, చిన్ననగరములందు గృవాని ర్మాణము
నేటికి జరుగుచున్నది. దూలములను, స్పంభములను మేకు
లతో బిగించుట; అడ్డు గోడలకు, అరలకు పైవుడ్‌న్కు సేలి
కలు అతికిన కలపను వాడుట నేటి అభిరుచి. పొరలను అతికి
చేయబడిన కలప, ప్లాస్టిక్కు. జిగురులు విరివిగా లభించు
టతో నేడు కలప నిర్మాణము చాల ముందజవేయుచున్నది,

సమన్వయవపరచి నిర్మాణ వథకమును రూపొందింపవలసి
ఉండును. ఇందుకు పూర్వము చార్‌ .చార్జ్‌లు అను వద్ధ
తులు అనుసరింపబడుచుండెడివి. ఆవి నేటి ఆధునిక
కంప్యూటర్‌ విశ్లేషణకు తగునట్లుగా పెంపొందింపబడి, విమ
ర్భాత్శకపథ పద్దతి (సి పి* ఎమ్‌ -(క్రిటికల్‌ పాత్‌ మెతడ్‌),
కార్యక్రమ వికసనము, పర్యాలోకన పద్ధతి (వెర్ట్‌ ఇ
(పోగ్రామ్‌ ఇవలూూవన్‌ అండ్‌ రివ్యూ ఇక్‌ నిక్‌) అను
రెండు పద్ధతులు వాడుకలోనికి వచ్చినవి. ఈ పద్ధతుల
నవాయమున నిర్మాణ స్థలమువద్ద ఒకొక్క పనికి అవసర
మగు శకార్శికుల సంఖ్యను, నిల్వచేయవలనిన నిర్మాణ సామ
(గిని, యం తములను నిరుపయు క్షముగ ఉంచుకాలమును,
నిర్మాణ పురోగతిని కచ్చితముగా ముందుగనే నిగ్టేశించుట,
పథకమువేయుట సాధ్యమగుచున్నది. జకేరియా

నిర్మాణములు, ఉక్కు: భవనములు, వంతెనలు
వంటి థారీ నిర్భాణముల విషయములో నిర్మాణ సౌలభ్య
మునకును, మన్నికకును, ఆర్బికముగా - చౌకగా గిట్టు
బాటు అగుటకును ఉక్కును నిర్మాణ సామ గిలో (పథాన
మైనదిగా ఎన్నుకొనుట నేడు పరిపాటి అయినది. సర్వ
సాధారణముగా నిర్మాణములు అన్నియు ఒక నిర్షిష్ట్ర ఛార
మును మోయగలవిగా రూపొందించుట ముఖ్యము. ఎప్ప్కడై
నను మొత్తము నిర్మాణముగాని, అందులో ఏ ఒక్కో

488

భాగముగాని వీగి వడిపోకుండా ఆ యా భారములను
లెక్కకట్టి నిర్మాణము రూపొందించవలసి ఉన్నది. ఇందుకు
మేర నిర్మాణమునందు భ[దతను చేకూర్చుటకు అందలి
(డి విడిథాగమువై నెరవబడు (పతిబలము (స్టెన్‌),
వికృతి (న్రైయిన్‌) వంటి భౌతిక లక్షణములను గణన
లోనికి తీసికొని అంతిమ నిర్మాణమును తీర్చిదిద్దవలెను.
ఇట్లు నిర్మాణములకు ఉక్కును పయోగించవలని వచ్చి

నప్పుడు ఆ నిర్భ్మాణమునందలి భిన్న నిర్మాణాంళములలో

P
రీస్‌

(&)

స్థితిశాస్త్రరీత్యా అనిశ్సిత నిర్మాణములు: చిత్రము-1గA లో
చూపిన నిర్మాణమునందలి అనమ్య చ[టమున స్తంభ రేఖలు
పీథమున p, € అనుచోట విగించినపుడు ప్రతికరించు నిర్మా
ణాంళములు చితము-1 కిలో చూపినట్లు ఆరు తేలును,
ఇందు అజ్ఞాతాంళ ములు ఆరు ఉండగా సమశాస్ళి తి నియమ
మును అనుసరించి మూడు అజ్ఞాతాంశళములు మాత్రమే
ఫలించును. అందుశేత శే, అట్టి నిర్మాణము అనిశ్చిత మైనదని
చెప్పుదురు. ఇప్పుడు ఉచావారించిన నిర్మాణము తృతీయ
_్రేణికి చెందిన అనిక్చితాని ర్మాణము.

పైన ఉదావారించిన అనమ్యచ[టము |భమణమునకు
లోనుకాకుండా పీఠము విగింపబకి ఉండుటవలన నిర్మా
ణాంశములు మధ్యబిందువువద్ద నే చిత్రము-1 ఆ లో చూపి
నట్లు వక్రించును, నమశాంకము (బెండింగ్‌ మూ మెంట్‌ )
౮ వద్ద ఉండు వీటిని నిరోధక బిందువులని కూడ అందురు.
వీటిని ఆధారముగా స్తంభముల యొక్క, దూలముల
యొక్క స్వరూపములను తీర్చిడిర్దుటకు లెక్కలు కట్టుదురు.

ఉజ్జాయింపు పద్దతులు: పలు అంతస్తులు గల భవన
నిర్మాణములలో పవనభారమువలన ఫలించు |ప్రతిబలము
లను గణించ వలసి వచ్చినపుడు అట్టి భారములు స్తంభ ముల

X1—62

(B)

నిర్మాణములు, ఉక్కు.

మధ్యబిందువువద్ద గాని, దూలము మధ్యబిందువువద్ద గాని
వ్యతిరేక నమ్యవ్యవస్థ (కాంటాక్ట్‌ ఫ్ల క్చర్‌ ) కేం దీకరించునని
ఛావనచేయుదురు. అదియుగాక, బయటి స్తంభముల మీద
కన్నను లోపలి స్పంభముల మీద శెట్టింపు వికృతి నెరప
బడునని కూడ భావన చేయుదురు. ఈ భావనల ఆధార
ముగా ఫలించు నిర్మాణము శిల్పశా(న్ర్రమురీ త్యా నిశ్చయ
మైనదని చెప్పబడుతున్నది. దీనిని “పోర్టల్‌ వద్ధతి” అని
కూడ పేరొనుట కలదు.

C

చితము-1 (ఇ) స్థికిశాస్త్రరీశ్యా అనిశ్చిత నిర్మాణము; (0) Hd & Fe అనునవి P౭ అను బిందువులవద్ద 3 . &లిజ (పతి(క్రియలు;
Va& Ve అనునవి శీర్ష [పతి క్రియలు; Ma & Me అనునవి బి(భ్రమివలు; (0) వక్రతలో మార్పువచ్చు బిందువులు f, క్ర, 1. h,

అంతర్భలములను, |[వతిబలములను లెక్కకట్టవ లెను, ఆ తరు

వాత, మొత్తము నిర్మాణము పొందు వికృ్ళతిని, భిన్న

నిర్మాణాంశములు పొందు వికృతిని లెక్కకట్టవలయును.

తులాదండ పన్దతి: ఇడి కూడ ఉజ్ఞాయింపు పద్ధతి తరగతికి
చెందినదే. ఇందుకూడ _స్టంభమునందును, దూలమునందును
మధ్య బిందువుల వద్ద వ్యతి రేక నమ్యవ్యవస్థ తో పాటు

కాడా

చి(తము-2: తులాదం౦ండ పద్దతి
నిర్మాణమునందలి చ[టముయొక (పీడనము (బాణములు
సూచించు)ను అంచనావేయుటను సూచించు శేఖా చితము,
(ప్రత్యక (ప్రతిఫల ములు ఉండుననియు థావింతురు. అయిశే,
చటము యొక్క గరిమ నాభఖినుండి స్తంభమునకు గల దూర

489

నిర్మాణములు, ఉక్కు.
మునుబట్టి ఈ (ప్రత్యత[పతిఫలములు మారుచుండును, పలు
అంత స్తులు గల భవనముల చ[టములు పైన ఉచదావారించిన
పోర ల్‌, తులాదండపు పద్ధతుల రూపొందింపగలము.

కాస్ట్రిగ్గి యానో అను సిద్యాంతమును అనుసరించి శక్తి
యొక్క (పథమ ఆంశిక ఉత్ప త్తి (ఏదో ఒక నిర్దిష్ట బలమును,
బిభ్రమివను అనుసరించి) బిభ్రమష లేదా బల(పయోగ
బిందువువద్ద స్థానవిచలనమునకు సమానము. పఏకాండపు
దూలములందును, 489 పుటలోని చిత్రము-2 లో చూపిన
చటములలోను ఈ సిద్ధాంతము (పయోగింపవీలగును,

కనిష్ట కార్యసూత్రము, వాలు - అవనత పద్దతి వంటి
విధానములు కూడ నిర్మాణవ్యవ స్థలను రూపొందించుటలో
(పయోగింతురు. ఇదిగాక, |తివిధ బిభ్రమిష సమీకరణము,
బి భమివ వ్యా ప్రి పద్దతి కూడ కలవు.

బిభమిష వ్యాప్తి పద్దతి: నిర్యాణమునందలి బి భ్రమిషలు
చితము- శీ& లో చూపినట్లు, చిత్రము-కి B, C అలో

§ wm
)

(& (b)

Fm

ఆధారమున (ప్రారంభథభింపబడి, ఇరుపక్కల ఉన్న ఆధార
ములకు వ్యా ప్తిచెంది, పిమ్మట అదేపని మరల మరల జరుగు
చుండును.

చి(తము-ర్‌ అనిక్చిత నిర్మాణమున అదనపు ఊచల సంవిధానము
అనిశ్చితపు (టదస్సులు: (ట్రన్సులలో లెక్క[ప కారము అవ
సరమైన చానికంచు ఎక్కువ బోటుకడ్డీలను పెట్టుట పరి
పాటి, ఇటువంటిది స్థి తిశా స్త్రరీశ్యా నిశ్చిత మైన టస్సులలో
ఎక్కువగా కాననగును. చ్చ్మితము-5లో |టస్సులోని జంట

చితము-కి
ఏకాం౦ండపు దూలములుు, చ|ట్రములలో బిభ్రమిష వ్యాపనమును చూపు విధానములను ౩,6, C చిత్రములలో చూపబడినవి

చూపిన బిభ్రమిషల సంకలనమునకు సమానము అను
సూత్రము పై ఇది పనిచేయును, చిత్రము-లిలో (.౭ స్థిర మైన
దూలము, MFae స్థిర మైన అంతము గల బ్మిభమిష ఈ స్థిర
దూలమునకు సంబంధించినది.

ఏకాండపు దూలములలో బి భమిష వా్యా_ప్తిః ఏకాండపు
దూలముగాని, చ(టము విషయములలో గాని చిత్రము-లి a

aH

చిత్రము-కీ
ఏకా౦డపు దూలములలో బి(భ్రమిష వ్యాపనము
లో చూపినట్లు స్థిరమైన అంతముగల చ[టపు విధానమున
విడి కమ్మలు బిగించబడి ఉండును. ఒక సంధినుంచి మరొక
సంధికి వరుసగా విశ్లేషణ నిర్వహింపబడును. చిత్రము-4లో
ఫకాండపు దూలమున బిిభమిషవ్యా పి కేం దమున గల

కరణములు కావలసిన దానికంశు అతిశయమే, అయిశే, ఇది
తన్యతా బలమును, సంకోచబలమును వహించుచుండును.

(ప్రభావ రేఖలు: నిర్మాణమునందు ఒక దూలము
యొక్క బిందువువద్ద అవనత విభ మిషయొక్క (ప్రభావ
రేఖ వక్ర రేఖను బోలి ఉండును. ఇది భారచలనమునుబట్టి
బిభమిషలో వచ్చు మార్పును సూచించును ఉదా: 491 పుట
లోని చిత్రము-6 ోC వద్ద బిభ్రమిషకు M ప్రభావ రేఖ,

ఉక్కు నిర్మాణములు : నేడు ఇ-జనీరింగు నిర్మా
ణములం౧దు ఉక్కుచ[టములను విరివిగా వాడుచున్నారు.
ఈ ఉక్కు నిర్మాణము నందలి స్థూలవివరములను గురించి
తెలిసికొందము. ఊఉక్కుసెక్సన్‌లు అనేక సైజులలో
(ప్రమాణీకరింపబడి విక్రయింపబడుట పరిపాటి. ఇవి సాధా
రణముగా తల చై_శాల్యము, బరువు, స్థితి స్థాపక గుణకము
వంటి భౌతిక లశణములను బట్టి అనేక రకములుగా
వ్యాపించుచుండును: ఉదా: వాసపు కమ్మీలుగా ఉపయోగ
వడు 25.4 ౫X 12.7 xX 146 కి(గ్రా/[మీ2, (10° x5"x80

490

పౌ./అః2); 80,4 x 12.7x 156 కిగా/మైః (12 x5"x
82 పౌ./అ.2) అను సెండింటిలోను శెండవది కొద్దిగా

——

]
చిత్రము-6
వ్యక్రతా బిభమిషయందు (ప్రభావ రేఖలు C బిందువువద్ద
వ్యా విరూపమునకు Mc బిభమిష.

బరువు ఉన్నప్పటికీ మొదటిదానికంచు బలమైనది,
దారుఢ్య మైనదిగా ఎంచబడినది. మరొక ఉదాహారణకు:
80.4 x 12.7 సెం.మీ X 146 కి గాగమీ* (12" x5" x89
పౌ |[౪.2) రెండు కమ్బీలతో తయారయినది, 88.1Xx
15.2 నెం మీ. X 1478 (గ్రా/[మీ* (15"x6” ౫8ి0పౌ./ఆ 2)
ఒకే కొమ్మీతో తయారయిన దానితో సమానబలము కలిగి
6.808 8.|౫గ. 80% ఉక్కు కలిసి వచ్చునట్లు చేయును.

ఉక్కు నిర్మాణములను రూపొందించుటలో ఆ నిర్మాణ
వ్యవస్థయందు గల (ప్రతి ఒక కమ్మీ (ప్రతి బలములకు గురి
అయినప్పుడు అది గరిష్ట అవనతబి[భమిష దిళ వైపుకు
ఉండవలెననునది |[పధానముగా పాటించవలయును.

ఉక్కు. నిర్భాణములను సిద్ధపరచుటలో మరొక వివ
యమునుకూడ గమనింపవలయును. అది బరువునకు సంబం
ధించినది, బరువును ఇష్ట్రమువచ్చినట్లు తగ్గించకూడదు.
ఇట్లు చేయునప్పుడు మజూరీ విషయమును కూడ దృష్టి
యందు ఉంచుకొనవలయును. బరువును తగ్గించవలెననిన
ప్లేటు గర్ద ర్‌ లకు బదులుగ జాలమువంటి వాటిని ప్రయో
గించవచ్చును. అయిశే, బరువు తగ్గి సరకు ఆదా అయినప్ప
టికిని జాలము నిర్మించుటకు మజూరీ ఎక్కువగుట గమనించ
నగును. సందేవాము వచ్చినప్పుడు ఇతర విధములై న డిజె
నుల విషయములోకూడ నికరపు ఖర్చులను లెక్కకట్టి ఒక
నిష్కర్షకు వచ్చుట మంచిది. రవాణా చేయుటలోను,కావల
సిన స్థలమున బిగించుటయందును, అది పాడై పోకుండ

నీర్మాణములు, ఉక్కు

ఎప్పటికప్పుడు పోషించుటయందును శతారసిల్లు సమస్య
లను నుళువుగా పరిష్కరించుటకు వీలుగా నిర్మాణము
నందలి జాయింటు లను సమకూర్చవలెను, పీటబిళ్ళలు ఊడి
పోకుండ దృఢముగా రివెట్‌ లతోను, బోల్డ్‌ లతోను విగించ
వలెను, బిగించుటకుముందు నిర్మాణము నందలి విడి కమీ్మీలు
సుళువుగా ఎత్తుటకు వీలుగా ఉండవలెను, ఎత్తునప్పుడు
కప్పీని ఉపయోగించుట సాధ్యమైనంతవరకు తక్కు
వగా ఉండవలయును. నిర్మాణము నందలి డిజైను క్లివ్హతర
మగు కొద్దీ దానిని రూపొందించుటకు అగు ఖర్చు అపరిమిత
ముగా పెరిగిపోవును. అయితే, తాపీవనిలో ఖర్చు అంతగా
పెరగదు, ఉక్కు చ[టపు నిర్మాణమునందు పునాది మొదలు
చైకప్పు వరకు విడిథాగములను జా[గ తగా బిగించవలెన్కు
(క్రింది అంతస్తును వదిలివేసి పై అంత స్తునందు మాత్రము
ఉక్కుచ[టపు నిర్మాణము చేయుదమన్న అది సాధ్యము
కాదు. ఇటుకతో నిర్మించిన శతాపీపనిలోగాని, కాంక్రీటు
పనిలోగాని ఉక్కును తాపించిన (ఆర్‌ సిసి, నిర్మాణములో
తప్ప) అది బరువు మోయునని లెక్కకట్టకూడదు, పూర్తిగా
తాపీపనిగాని, పూర్తిగా ఉక్కునిర్మాణపుపనిగాని మొత్తము
బరువును వహించుటకు దృఢముగా ఉండవలెను.

భవన నిర్మాణము నందు ఉక్కు. నిర్మాణములను విని
యోగించినవ్పుడు అవి ఎంత బరువు మోయుటకు నిర్షి ప్టము
లైనవో అంత బరువునే మోయునట్లు జాగ త్త తీసికొన
వలయును, అయిశే, ఉక్కు నిర్మాణమునకు బదులుగా
ఇటుకవని వినియోగించిన ఈ విషయము అంత పట్టించు
కొను అవసరములేదు. చూచుపఓకు నదురుగా కని
పించుటకును, నిర్మించుటలో తేలికగా ఉండుటకును, ఖర్చు
కలిసివచ్చుటకును, లెక్కలు కట్టుటకు తేలికగా ఉండుటకును
దీర్ణ చతుర[స్రాకారములో _స్పంభముల మధ్యదూరము
సాధ్య మెనంతవరకు సమానముగా ఉంచుట వయోజన
కరము. చట్రనిర్మాణములో తిర్యక్‌ పద్ధతిగాని, వివరిత
ఛారములనుగాని సాధ్యమైనంతవరకు లేకుండ చూడవలెను,
దూలములను శేరుగా _స్టంభములలోనికి చెచ్చుకొని
ఉండునట్లు సంధించవలెను, అంత స్తుల భారమును, వై కప్పు
భారమును వహించు _స్థంభములు సాధ్యమైనంతవరకు
పునాదినుండియు ఏకాండముగా ఉండవలెను. ఒకవేళ
వింగడించవలసివచ్చునప్పుడు అంతస్తు మట్టమునకు 0,421
మీ. (1కే) వై న ఉండునట్టు చూడవలయును. సాధ్య మైనంత
వరకు బరువై న గోడలను మోయు దూలముల పె ఆధార
పడునట్టుగా వాటిని నిరించవలయును. ఉక్కు_ నిర్మాణ
మునకు సంబంధించిన డిజై నులను _కాయింగుల
చ్వారా అసందిగ్ధముగో సిద్ధపరచవలెను. (శ్రాయింగులలో

491

నీర్య్మాణములు, ఉక్కు.
పొందుపరచిన వివరములకు తు. చ. తప్పకుండా ఉక్కు
నిర్మాణములను నిర్శించవలెను, ఉక్కునిర్భాణములో
ఉపయోగపడు సామ్మగి పోత ఇనుము, చేత ఇనుము,
మెత్తని ఉక్కు. ఇందులో మెత్తని ఉక్కు |పముఖపాత్ర
వహించును [చూ. ఇంజనీరింగు [డాయింగు-పు, 229].
దూలములు: భవన నిర్మాణమునందు ఉప యోగపడు
దూలములు సాధారణముగా ఏకాండముగా ఉండు ఉక్కు.

సిక్ల నులుగా ఉండ
వచ్చును లేదా విడి
విడి ఉక్కుబదైలు,
(a)
దళసరి శేకులు,
రివెట్‌ లు,బోల్ఫ్‌ లు

సంధింప

ఆధారిపు రెక్క

చ్వారా
బడినవిగా ఉండ
వచ్చును. ఎక్కువ
చారు ఢ్య మును
ఇచ్చుటకుభారీ తల
వై_శాల్య మునకు
గాను ఈ రెండవ
విధమును అనుసరిం
తురు. ఇంకను వెడ

ల్పయిన దూల
ములుకావలసి వచ్చి
నప్పుడు రెండు

గాని,అంతకుమించి
గాని దూలములను
సమానాంతృర ము
గా సంధించి ఒక
సంపూ జ మైన
నిరాణమును రూ
పొందింతురు. చేత
ఇనుము బిళ్ళతోగాని, బోల్డ్‌ లతోగాని ఈ పనిని సాధిం
తురు. ఇంకను పెద్ద దూలములు అవసరమైనప్పుడు
చిత్రము-7 లో చూపినట్టు బిళ్ళ దూలమును, విడిభాగ
మును రివెట్‌ ల చ్వారా కూర్చి సిద్ధపరతురు.

దూలములను రూపొందించుటలో గమనించవలసిన
విషయములు: ఏకాండపు దూలములుగాని, రెండుకొనలు
బిగించిన దూలములుగాని సిద్ధాంతరీత్యా విడికొసలుగల
ఖండదూలములకం చె కొద్దిపాటి అవనత బి భమిషకు
లోనై_నప్పటికిని 1, వాటి చివరలు కేవలము దృఢమైన
విగా చెప్పవచ్చును; 2 ఏకాండపు దూలముల ఆధారములు
అన్నియు ఒకే సరళ రేఖలో ఉండి, ఒకే విధముగా సర్జు
కొని ఉండును. అయితే, అనుభవములో ఇట్టి స్థితిని
సాధించుట కష్ట సాధ్యము.

చి_త్రము-7: వెల్త్‌ చేసిన అల్లిక (వెబ్‌) సంవిధానము

చాసములపే బరువులు ఎక్కి ంచవలసీ వచ్చినప్పుడు అవీ
వంగుటకు లోనుకాకుండా లెక్కలు కట్టి జాగత్తలు తీసి
కొనవలెను, సాధారణముగా రెండు ఆధారముల మధ్య
దూరములో 1/800 వంతుకంచు ఎక్కువగా వంగకూడదు.
ప్లాస్టర్‌ చేసిన కవు విషయములో ఈ వంపు 1/480వంతు
కంచు ఎక్కువ ఉండకూడదు. సన్నని తలములు గల దూల
ములు, వాసములు సాధారణముగా బలహీనములై న
- వాటిగా (గ్రహించ
వలెను. అయితే,
వాటిని కాం|కీటు
లో పొదుగునవ్పు
డు, దానిని (దక్కు
వాటుగా బిగించి
నప్పుడు అది బల
మును పుంజుకొను
ను పీటబిళ్ళలు
గాని, స్తంభము
(కింద పొదగబడు
రాళ్లుగాని, కాం|కీ
టుగాని సాధ్య మై
నంత విస్తీ రమున
ఉండవలెను, ఇట్లుం
డిన గోడలథా
రము సమముగా
వ్యా ప్లిచెందును.

స్తంభములు :
స్తంభము యొక్క
రూపురేఖలు అనేక
విషయములనుగణ
నలోకితీసికొని తీర్చి
దిద్దుదురు. ముఖ్య
ముగా దాని నాజూకు, నిష్పత్తి, భారము, దాని చివరల
బిగింపు పద్ధతి, ఇంకను కొన్ని సాం శేతిక విషయములను

వెల్‌ చేసిన భాగము

లెక్కలోనికి తీసికొందురు, వెడల్పు తలములు గల సెకన్‌
అను అవసరమునకు అనుగుణముగా ఉక్కు. కర్మాగార
ములో తయారు చేయుదురు, బరువైన థారీ నెక్టన్‌లు
అవసరమైనపుడు సన్నపాటి సెక్సన్‌లను రివెట్‌ లతో
బిగించుదురు. ఇటువంటి నెక్ట న్‌లు తరచూ చూడ
వచ్చును, నెక్షన్‌ను ఎన్నుకొనుటలో బిగింపు విధానము
అటూ, ఇటూ ఉండు భాగముల పరిమాణమునుబట్టి ఎన్నిక
చేయుదురు. అయితే, అది సరళమైనవాటిని సుళువుగా
కార్భానాలో విగించ వీలున్నప్పటికిని కావలసిన సామ
(గైని ఎన్నుకొనుటలో (ప్రజ్ఞ చూపించవలెను. కనిష్ట పరి
మాణ దిశలో సాధారణముగా ఉక్కు _స్పంభముతు వంపుకు

492

టిన కటడము
బల టి

ఉక్కుతోక

ఉన్న

a]

నిర్భాణముల్‌

AE
8

PW

Ce
te

pier

bes

og
WAN

A

iy

జ
అ
p
ee
x /5
e
ya
f
~-b
a
“8B

Blank Page

లోనగుచుండును, అటువంటి సందర్భములలో సాంకేతిక
విషయములపట్ల జాగ త్త తీసికొనవలెను, చానల్‌ ఆకార
ములో ఉండు _స్పంభములు దృఢ మైనవిగాను, చౌకగాను
ఉండును. | ఆకారములో ఉండు రెండు దూలములు ఉప
యోగించుటవలన ఖర్చు ఎక్కు వగుటయే కాక, దానిని
ఒకదాని కొకటి సంధించుట కూడ కష్ట సాధ్యము. శేలి
కయిన బరువులు మోయుటకు నాలుగు L ఆకారములో
ఉండు ఆంగిల్స్‌ను వాడుట సౌకర్యము. ఇది టన్నీఖరీదు
తక్కువగుటయే కాక, వీటి కలయికతో నిర్శ్మింపబడిన
_స్పంభము పార్వ దృఢత్వము కలిగి ఉండును (1 ఆకారపు
దూలముకంచు). దీనికితోడు రెండువరునల రివెట్‌ లు నరి
పోవును, మొత్తము స్పంభము ఈ ొసనుండి ఆ కొస

చిత్రము=రి a
రివెట్‌లు, బోల్డ్‌ లతో అల్లిక సంవిధానము

నరకు ఒకే ఆకారములో ఉండుట మంచిది. కొన్ని రక
ముల ఉక్కు స్తంభములు చిత్రము - 8 లో పొందుపరుప
బడినవి [చూ. చిత్రము-రి ౭, b],

నీర్మాణములు, ఉక్కు

పెకప్పుకు ఉక్కు డ్రస్సులు :-7-9 మీ 25°80”)
గర్భము గల వాటికి కూడ కలపతో నిర్మింపబడిన |టస్సుల
కంచు ఉక్కుతో నిర్మింపబడిన వాటినే ఎన్నుకొనుట పరి
పాటి అయినది. దీనికి కారణములు శేలిక, కలపవలె చెడి
పోకుండుట, చెదపట్టకుండు ట, అగ్నికి ఆహుతి కాకుండుట,
తేలికగా (ట్రన్సుభాగములను కార్థానాలో తయారు
చేయుట, ఉండుట వంటివి.
సాధ్యమైనంతవరకు |టస్సులోని భాగములు అన్నియు
ప్రత్యక. సంపీడనమునకు లోనగుచుండును, అయిశే,
తిర్యక్‌ (ప్రతిబలముల ను తప్పించుకొనుట కష్ట సాధ్యము.
చైెదూలము విషయమున కప్పు క్రందిథాగమునకు గాని,
వానమునకు గాని బిగింవబడి ఉండును, తన్ను కరలు
సాధ్య మైనంత పొట్టివిగా ఉండవలెను. తిర్యక్‌ బలములకు,
(ప్రతి బలములకు లోనగుచుండు వాసములు శి మీ, (10°)
లకు మించరాదు. బిగింపుభాగములు దృఢముగా ఉండ
వలెను. [టస్సులలో వినియోగపరచు నెక్టన్‌లు 1 ఆకా
రమునగాని, ! ఆకారమునగాని బిగింపబడును. బిగింపు
భాగములు ఇనుపబద్ధలు గాని, ఊచలుగాని సరిపోవును.
కాని, గట్టితనము కావలసివచ్చినపుడు 1,7 ఆకారమున

రవాణాకు వీలుగా

చిత్రము-8 b

రివెట్‌, బోల్డ్‌లతో అల్లిక
సంవిధానము,

1

ఉండు వాటిని ఉపయోగింతురు. ఇనువబద్దలు పోయించి
నపుడు వంగిపోకుండ అంచుపై మోపవలెను,

మై దూలమును ఉపయోగించు విధానము, మరొక
విధమైన వ్యవస్థ 494 వ పుటలోని చితము-9 లో చూడ
నగును. దీనియందు తన్నుక[ర్రలు పొట్టివగుటచే డ్రస్సు
(క్రింది శ్రీర్ణతలము గరిప్టముగా ఉండును,

[(ట్రస్సులో జాయింటు వేయవలసినచోట విడికమ్ములను
ఉమ్మడిగా ఒక కోణపుబిళ్ళ (గస్సెట్‌ ప్లేట్‌) కు చేర్చు
దురు. ఈ కోణపువిళ్ళ కనీసము 9.52 మి. మీ (8/8) ©
మందము అయినను ఉండవలెను. అయితే, జాయింటు
వేయునపుడు ఉపయోగించు రివెట్‌ల వ్యానము, వాటి
సంఖ్య, కోణపు బిళ్ల మందము వంటివి లెక్క వేసి గణింతుర్కు
ఇట్టు లెక్క చేయునపుడు |(ట్రస్సు గరిష్ట వికృతిని తట్టు
కొనునట్లు చూతురు. |టస్సుకు ఇరువై పుల రివెట్‌ ల

493

నిర్మాణములు, ఉక్కు.

సంఖ్య సమముగా ఉండునట్లు కూడ చూచుదురు. సాధార

ణముగా (్రస్సుకు, (ట్రన్సుకు మధ్య దూరము లి మీ,(10°)

కంచు ఎక్కువ ఉండకూడదు. నడిమిదూరము తక్కువ
ఉన్నప్పుడు [ట్రస్సుల చివరలు సీసపురేకుపై ఉంచవలెను,

వెల్‌ చేసిన జాయింటు లు: ఇటీ వల వెల్లీంగు ఒక సాం కేతీక
కళగా రూపుగొని నిర్మాణ పరి(శమ యందు విరివిగా వాడ
బడుతున్నది. ఇంతవరకు నిర్మాణరంగమున (ప్రముఖ
స్థానము వహించిన రివెట్‌ లువేయుపద్ద్ధతిని వెల్లి ంగు త్రోసి

బోల్డ్‌లు బిగించు రాజు అనుచు
టకు తొలిచిన రం న్నది.
(ధ్రములు దీర్చ వెల్టింగువలన
చతుర[సా కార ప్రయోజనములు:
ముగ ఉండవలెను. 1. రివెట్‌ రం[ధ
ఇట్లు చేయుట ములు లేకపోవు
వలన వేడిమికి టచే విగింపు భాగ
(ట్రస్సు వ్యాకో ముల పవెతలము
చించినప్ప టి కి ని నంతయు విని
అప్పుడు ఏర్పడు యోగమునకు శే
పార్ళ్వ సాగుద వచ్చును; 2, వెల్‌
లను లోగొనును. శేయుటవలన
(ట్రస్సులు పెద్ద చివరలను కలుపు
వైనపుడు ఒక టకు తక్కువ సొ
కొనను స్థిరముగ ముగి (బిళ్ళలు,
బంధించి, రెండవ రివెట్‌ లు)తో సరి
చివరను ఉక్కు పెట్టవచ్చును. అన
చ అ ములపైె గాదూలములను,
పొదిగినపీఠముపె _స్టంభములను ఒక
ఆన్చవలెను, ఇట్లు దానికొకటి సంధిం
చేయుటవలన చవలసి వచ్చి
పార్వ సాగుదల నపుడు 1,7 ఆకా
కుస్వేచ్ళఉండదు. రపు ఉక్కుకోణ
ట్రస్సులో ని సామగితో పని
వాసము యొ లేదు; కి. దృఢత్వ
క్కు పాదమున మునకు 1,7ఆకా
ఉక్కు బద్ద నుగాని రము గల ఉక్కు
ఊచనుగాని భద కోణ సామగగికి
ముగా బిగించిన బదులుగా గోష్ట
గాలిని అడ్డగించు మైన బిళ్ళలను
టకుతగువర్పాటు ఉప యోగించు
చేకూరును. ఇట్టి చి(తఆము-9 : ఉక్కే)ందీయ ఛారయుత సంధానక ము టకు వీలున్న ది;

వఏర్పాటులు 8,4 డ్రస్సులకు అక్కడక్కడ చివరవరకు
వేయదగును. ఉక్కు (ట్రన్సుల పై కప్పుగా ఇనుప డోరియా
శేకులు ఉపయోగించునపుడు ఉక్కు తీగతో తయా
3న బోల్‌లను ఉపయోగించినచే ఉక్కు. అడ్డబద్ద లకు
— (>) G D0
వాటిని చక్కగా విగించ వీలగును

4. రివెట్‌ పనిచేయునపుడు చప్పుడు ఎక్కువగా వచ్చును.
వెల్టింగ్‌ పద్ధతిలో చప్పుడు లేకపోవుట మవానగరములలో
సౌకర్యముగా ఉండును. వెల్లింగ్‌ పద్ధతితో నిర్మాణపు
పని చురుకుగా సాగును ర్‌. రివెట్‌ పద్ధతి అధిక శ్రమతో
కూడినది, చొర వీలుకాని మూలలను కలుపుటకు రివెట్‌

494

పద్ధతి మరింత కష్ట సాధ్యము; 6. భారీనిర్భాణములందు
జాయింటులు వేయుటలో వెల్తింగు పద్ధతిని వినియోగించిన
ఖర్చులు కలిసివచ్చును.
ఆక్సీ - ఆసిటిలీన్‌ వాయువుగాని, విద్యుత్తు చాపము
(ఎల క్రి 9౯ ఆర్క్స్స్‌ను గాని వినియోగించి కరగుపద్భ తిని
వెల్తి ంగ్‌ చేయుటద్వారా జాయింటులు సాధ్యమగును.ఇందు
ఆక్సీ-ఆసిటిలీన్‌ వాయువును ఉప యోగించుట చౌకవద్ధతి,
అయితే, ఈ వాయువు అవసరమైనచోట లభించుట
ఒకొక్క సారి కష్టము. విద్యుత్తు అయినచో సాధారణ
ముగా లభించును. విద్యుత్తును ఉపయోగించి వెల్తింగు
చేయునపుడు సంధించవలసిన రెండు కొసలను అనవరత
ముగ విద్యుత్తు స్ఫులింగ మునకు గురిశేసినపుడు ఆ కొసల
వద్ద అధిక ఉఫ్ణము జనించి అవి కరగి, చల్లారిన వెంటనే
తోడుకొని అతుకుకొనును [చూ, వెల్లి గు]. సాగర్‌
నిర్మాణ సామ(గి: భవన నిర్మాణమునకు అగు
ఖర్చులో సామ।గికి అగు ఖర్చు [పథానమైనది. వేల సంవత్స
రములుగా మన్ను, ఇటుకలు, పెంకులు, రాళ్ళు, సున్నము:
కలప గృవా నిర్మాణ సామగిగా వాడుకలొ ఉన్నవి. నేటికిని
వీటిని సంపదాయ పద్ధతులతోనే తయారుశేయుచున్నారు,
అధునాతన పరిశ్రమలో భవన నిర్మాణ సామఘ(గిగా
సిమెంటు, ఉక్కు, ఆస్‌ జెస్ట్రాస్‌, బిట్యూమినస్‌ [పనిద్ధము
లై_నవి. కొత్తగా పైవుడ్‌, శేలిక పరికరములు, కాంక్రీటు
వస్తువులు, నన్‌ మైకా, ఫార్మికా వంటి స్లాగ్టిక్‌, పానెల్‌
సామ।గి వాడుకలోనికి వచ్చుచున్నవి. అతి ముఖ్యములై న
భవన నిర్మాణ సామగిని గురించి దిగువ (పస్తావింతము.
పునాది: భవన నిర్భ్మాణమున అతి (ప్రభానమెనది
పునాది. ఇది భవనములకు అడుగున ఉండును. దీనిని
దట్టపు పద్ధతిని లేదా పలకలుగా వేయవచ్చును [చూ.
పుశాదిశా(స్త్రము-పు. 568; నిర్భాణములు-పు. 431]
పునాది అనగా గోడల (క్రిందిభాగమున నేలలో దట్టించు
రాయి, సున్నము మొదలై నవాని మి(శముగా చెప్ప
వచ్చును. వీటికి ఇసుకనుండి నల్ల రాయివరకు ఉపయో
గించవలసి ఉన్నది. నేల గుణమును బట్టి పుశాదికి ఉప
యోగించు ఇసుక, ఇనుకమన్ను, మన్ను,
బడుచుండును. పునాదిలో రాతిముక్క_ల నడుమ జాగా
ఉండును గదా! నీటితో దట్టించినపుడు ఈ జాగాలు పూడి
పోవును. పునాదిలో మట్టికణములు, నీరు గాలి ఉండును,
ఇసుక, సున్నముతో వేసిన పునాది ఎండిన తరువాత కొండ
రాయివలె గట్టిగా ఉండును. శకాని, తయారగునపుడు
పాయసమువలె మెత్తగా ఉండును. ఈ రెండు స్థితులకు
తేడా జాగాలలో నీరు చేరుటయే, భవనములకు పునా

రాయి వాడ

నిర్భ్మాణసామ(గి

దులు వేయునపుడు ఈ సూత్రము గమనింపనగును. పునా
దిని ఎంత లోతుగా, వెడల్పుగా వేసినను, ఎప్పటికప్పుడు
దానిని గట్టిపరచుచు రావలయును, నేలలో కొంత చెమ్మ
ఉండుట సవాజమే!

అనాదిగా (గ్రామీణులు గ్భవా నిర్మాణములో పునాదికి
చౌకగాను, పుష్కులముగాను లభించు మట్టిమిశముతో
పాటు రాళ్లు, గడ్డి, వెదురు, శెల్లు కూడా ఉపయోగించుట
కలదు. గోడలు డ్రుంగకుండా ఉండుటకు, పగుళ్లు నిరో
ధించుటకు ఎండిన ఇటుకలను పునాదికి ఉప యోగింతురు.

సామాన్య మైన పునాదులు బరువును ఆపలేవు,మిశ్రముతో
దట్టించి, గట్టిపరచిన పునాదులు చాల గట్టిగా ఉండును,
పునాదులకు ఉపయోగించు రాతిముక్కలు ఒకే పరిమాణ
ములో ఉండునట్లు చూడవలెను. వాటిని సమపాళ్లలో
కలుపుట అవసరము. దీనికి 40 నుండి 709% ఇసుక, 10 నుండి
40% సిల్డ్‌ , 80% వరకు రాళ్లు అవసరము. తరువాత
శి నుండి 6% వరకు సిమెంటు, 1 నుండి 4% వరకు విట్యూ
మినస్‌ లేదా తారు కోలుపవలనసి ఉండును, పునాది వేసిన
కొలది గట్టిపడుతూ నీటిని చేరనీయదు. పునాది లోతును
బట్టి, (పమాణమును బట్టి దాని శక్తి ఇనుమడించును,

పునాదికై తయారుచేసిన మిశ్రములను ఇటుకలు
పలకలు తయారుచేయుటకు, గోడలు కట్టునపుడు ఇటుకల
నడుమ లేదా రాళ్ల నడుమ వాడుటకు ఉపయోగించ
వచ్చును. యంత సవాయమున పునాదులు వేసినను,
“బ్వాకులు' తయారుచేసి భవనములు నిర్శించినను సత్ఫలిత
ములు కలుగును.

ఆస్‌బెస్టాస్‌: ఇసుకవంటి ధాతువులతో తయా శెన సరి
కొత్త మి(్రము ఆస్‌ బెస్టాన్‌, దినిలో ఇనుక పాళ్ళు
ఎక్కువ గలవి, సున్నము పాళ్ళు ఎక్కువ గలవి అని రెండు
వర్గములు ఉన్నవి. ఈ ధాతువులను యంతములో ఆడించి
పోగులుగా తీయుదురు. వీనిలో పెద్ద పోగులు, చిన్న
పోగులు ఉన్నవి. పెద్ద పోగులు $0 మి. మీ. పొడవు
ఉండును. వస్తోత్ప త్తి కి, తాళ్లు సేనుటకు ఇవి ఉపయో
గించుచున్నవి.

ఆస్‌ జెస్టాన్‌ పోగులను, సిమెంట్‌ నీరు కలిపి ఆస్‌ బెస్ట్రాన్‌
సిమెంటు వస్తువులను తయారు చేయుదురు. వీని పోగులను
సిమెంటు కలిపి గట్టి పరచుటయే వీనిలోని ముఖ్య
నూతము. సాధారణముగా ఇంటి కప్పులకు ఉప యోగించు
శేకులలో సి మెంటు, ఆస్‌ బెస్టాస్‌ 1:8 నిష్ప త్తితో బరువును
బట్టి ఉండును, భారత దేశమున-ముఖ్యముగా ఆం[ధ|వదేళ్‌
లోని కడపజిల్లాలో-లభ్యమగు ఆస్‌ బెస్టాస్‌ చిన్న పోగులతో
పరికరములు తయారు చేయుటకు కృషి జరిగినది,

495

నిర్మాణసామ।గి

వేరు చేసిన ఆన్‌ జెస్టాన్‌ పోగులను, సిమెంటును తగు
పాళ్ళలో కలిపి రేకులు చేయవచ్చును. అనేక పొరలతో
వలసిన మందమును ఏర్పరచుకొనవచ్చును, ఈ మి(శ్రము
వచ్చిగా ఉన్నపుడే అవసరమగు రూపములలో మలుచు
కొనవచ్చును.

ఆస్‌ బెస్టాస్‌ పలకలు కప్పులకు, గోడలకు కూడా ఉప
యోగించుచున్నవి. ఆమ్డ్ల వాయువులు సోకనిచోట్ల వీనిని
బహుకాలము మన్నికకు నిర్భయముగా వాడనగును. ఆస్‌
బెస్టాస్‌ గొట్ట ములను పరిశ్రమలలో, మురుగునీటికి, మంచి
నీటి సరఫరా వ్యవస్థలయందును వాడవచ్చును.

విద్యుత్తు ఘాతమును నివారించుటకు, అగ్ని (ప్రమాద
ముల నుండి రతణకు, ప్లాస్టి క్‌కు బదులుగా పెంకులుగాను
వీనిని బాడవచ్చును.

బిట్యూమినస్‌: పెటోలునూ నె శుద్ధి జరిగినపు డుమిగులు
పిట్టును బిట్యూమినస్‌ అందురు.ఇది గోధుమ రంగులోగాని,
నలుపుగా గాని ఉండును. ఇది (ప్రపంచమున అనేక (ప్రాంత
ములలో లభించు కొండశతారును బట్టి దాని వస్తుగుణ
ములు మారుచుండును.

కారన్‌ డై సృల్ఫడ్‌లో కరగు హై|డ్రోకారన్‌లు
బిటూూమినన్‌ లో ఉన్నవి. ఇది నీటిని,ఆమ్లములను, జారము
లను పూర్తిగా నిరోధించును. శాని, సూర్యరశ్మి, గాలి
లోని ఆక్సిజన్‌ కలిసి దీనిని కరగించగలవు. అనేక పాళ్ళలో
మన్నికగల బిటూూమినస్‌ లభించుచున్నది.

బిట్యూమినస్‌ మి(శ్రములను మాసి ట్‌ ఆస్ఫాల్డ్‌
అందురు. జలనిరోధమునకు, పొగ నిరోధమునకు దీనిని
వాడవచ్చును, పెద్ద పెద్ద కర్యాగారములలో చె కప్పులకు,
గోడలకు దీనిని ఉపయోగించుచున్నారు.. అందము (ప్రధా
నము కానపుడు, దీనిని జల, రాసాయనిక నిరోధకములుగా,
పగుళ్లు నిరోధించుటకు వాడవచ్చును. నేలబొగ్గు నుండి
వచ్చు శతారును బిటూూ్యూమి నస్‌ తో సమానముగా వాడ
వచ్చును [చూ. చేలబొగ్గు-కర్భనీకరణము - వు. ర్‌లిలి].

పె పూతలు: ధూళి ధూసరితములనుండి రకణకు, శ్రమ
లేకుండా శుభము చేయుటకు, ఆకర్షణకు భవనములకు
సెయింటు వేయుదురు. పెయింటు వేయుటలో, కొయ్యకు
వార్నిష్‌ వేయుటలో (ప్రధానోద్దేళము చెమ్మను తగ్గించ
డమే. వా స్తవమునకు రంగు వేయుటవలన కొయ్య చెడ
కుండా ఉండదు, రంగులు వేయు చెక్క మొదట పూర్తిగా
ఆరవలెను. కొయ్య పెళుసుగా ఉన్నదీ, గట్టిగా ఉన్నదీ
తెలిసికొనుట అవసరము. కొయ్యలో ముడులున్న, పగు
ళ్గున్న రంగులు రాణించవు, గట్టి చెక్క అయిన దాని
ఎగుడు దిగుళ్ళను ముందుగా పూర్తిచేయవలసి ఉండును.

మృదువైన చెక్కపెన, మెరిసే చెక్కపైన రంగులు
బాగుగా రాణించును.

భవనములలో కొయ్యకు వార్నిష్‌ చేయుటవలన వాని
అందము ఇనుమడించును. సివెంటు రాళ్ళతోను, ఇటుకల
తోను, ఆస్‌ బెస్ట్రాస్‌ సిమెంటుతోను కట్టిన ఇండ్లు, ప్లాస్టర్‌
వెసీన ఇండ్లు కొత్తలో అందముగా కనుపించును.
వాటిపై రంగులు వేయుటకు ముందు, ఒకటి రెండుసార్లు
ఆల్కలీ పూత పూయుట అవసరము. క్లోరినెట్‌ రబ్బరు
వెయింటు, సి మెంటు పెయింటు, ప్లాస్టిక్‌ వెయింటు ఆల్కలీ
నిరోధములు, ప్లాస్టిక్‌ వెయింటు, ఆ క్రిలిక్‌ శెసిన్‌ పచ్చిగా
ఉన్న గోడలవపైనను వాడవచ్చును. సాధారణముగా
కొత్తగా కట్టిన ఇల్లు ఆరుటకు మూడునుండి ఆరునెలల
వరకు పట్టును. కొత్త ఇండ్లకు సున్నము, సున్నపు రంగులు
బాగుగా ఉండును,

బయటకు కనిపించు ఛాగములకు సిమెంటు పెయింటు
ఎక్కువ ఆకర్షణగా ఉండును. ప్లాస్టిక్‌ సెయింటు కూడా
తత్తుల్యముగ నే ఉండును. డిన్టెంవర్లు లోపల భాగములకు
ఉవ యోగించును. ఆమ్ల, వార వాతావరణములు ఉన్నచో,
వాటినుండి రతణకు రబ్బరు సవెయింటు అవసరమగు
చున్నది,

తుప్పుపట్ట కుండా ఉండుట కొరకు ఉక్కు. పె రంగులు
వేయుదురు. ఉక్కుపై పూత పూయుటకు ముందుగా
దానిని పూర్తిగా శుభ్రము చేయవలసి ఉండును. అల్యూ
మినియము, తగరము పూతలు పూయునపుడు ఉక్కు.
పరికరముల ఉపరి భాగములను అత్యంత డ్రోద్దతో ఎమరీ
కాగితములతో శు[భము చేయవ లెను.

వ్లాస్టిక్కులు : భవన నిర్మాణ సామ(గిలో క్ళ(తిమ
ఫ్లాస్టిక్‌లు అతి (పధానమైన పాత్ర వహించుచున్న వి. పూర్వ
వస్తుజాలములో గాని, అనేక అంద చందములను కూర్చు
టలోగాని ఇవి ఇంజనీర్ల కు, వాస్తు శిల్చులకు ఎంతయో ఉప
యోగించుచున్నవి.

ధాతువులవ లె ప్లాస్టిక్‌లు కూడా వస్తువులే, అయి,
ఇనుముకన్న, కొయ్యకన్న చౌక, వైగా వివి విద్యు త్తు
నిరోధకములు. అవి ఉష్ణమును సైతము ఎక్కువగా (గహిం
చవు. ప్లాస్టిక్‌ దూది లేదా సాగిన ప్లాస్టిక్‌లు ఎక్కువ
విద్యుత్తు నిరోధకములు. భవన నిర్మాణ సామ।గిలో మిగిలిన
వాటికన్న ప్లాస్టిక్కులు ఎక్కువ అగ్ని నిరోధకములు.
50° వేడితో ప్లాస్టిక్‌ ను సాగదీయవచ్చు. అనగా ఉక్కును
సాగతీయుటకు వలసిన ఉప్పములో ఇది పదియవ వంతు
మాత్ర మే, వీనిలో గాజు పాళ్టుచేసిన ఉఫ్ఫనిరోధక శక్తి
మిక్కుటమగుచుండును. ప్లాస్టిక్‌లు అనితర బలమైనవి.

496

బరువును మోయుటలో ఏ ఇతర ధథాతువునకు తక్కువ
గాదు. బరువు ఎక్కువై నపుడు ఇవి వంగిపోవుట నవాజము.
ఛారీ నిర్మాణములలో అది కారణముగా దీనిని అంతగా
ఉపయోగించరు,
కొన్ని ప్లాసిక్‌ రకములు పోలీ మెకిల్‌ వలె పొట్టురాలి
యట లు
పోవుట కలదు. అయినను చాలకాలము దానిలోని ప్లాస్టిక్‌
గుణములు మ్మాతము పోవు. కొన్ని ప్లాస్టిక్‌ లు సూర్య
రళ్ళిలోని చెడిసోవును.
కాన, వాటిని చావ్యోలంకి రణకు ఉపయోగించరాదు.
పాసిక్‌ గుణములను బటి వాటిని (పత్యేక తావుల
౧టలట (A)
లోనే ఉపయోగించుట మంచిది. వాటిని ఉపయోగించు

టలో తీసికొన్న |శ్రద్దనుబట్టి వాని అందము, ఉపయోగము
ఇనుమడించును.

నీలలోహిత కిరణముల వలన

ఈ నాడు బరువును ఆపగల ప్లాస్టిక్‌లు, మందము గల

ప్లాస్టిక్‌ లు ఉన్నవి. (ప్రస్తుతము భవనములలో పలుచని

పూతలకు, రేకులకు, గొట్టములకు దీనిని ఉపయోగించు

చున్నారు. భవన ని ర్మాణమున సంప దాయముగా ఉప

యోగించు వస్తువులతో స్లాస్టిక్‌ చేర్చి వాడిన తక్కువ

ఖర్చు అగును.

భవన నిర్మాణములో స్థాస్టిక్కుల ఉపయోగము

తెర్మో పాసిక్‌లు ;

ఆ|కిలో చైై(టిల్‌

బుటాడీన్‌-స్టీరీన్‌

పోలీ ఎతిలీన్‌ (అల్పసాం(ద్రత) :
తోడుకొను సమయమున
చేయుదురు.

పోలీ ఎతిలీన్‌ (అధిక సాం[దత) : శేలెడు స్విచ్చీగా కూడ వాడు
దురు. ఎత్తుగా నిర్మించు జలాశయము (నీళ్ల టాంకు) గొట్ట
ములకు వాడుదురు.

పోలీ మెతిల్‌ మెతి కే లేట్‌ (ఆకిలిక్‌ ప్లాస్టికుులు) :
ములకు, స్నానము గదుల దీపముల ఏర్పాటుకు.

పోలీ (పోపిలీన్‌ : గొట్టములు తొలు.

పోలీ స్టీరీన్‌ : చాకో చమునకు వీలుగా ఉండి తావమును నిరో
ధించు పదార్థముగ ఉప యో”గింతురు.

పొలీ వినైల్‌ ఆసిశేట్‌ : ప్లాస్టిక్‌ తివాచీలుగా ఉపయోగించు
టకు, గోడ పెంకులకు, ఇమల్లన్‌ పెయింట్లు, ఆడ్‌ చాసివ్‌లు.

పోలీ వినైల్‌ కో రెడ్‌ (పి. వి.సి): గోడచెంకుల్కు కప్పు
చెంకులు, ఆచ్చాదనలు, డోరియా, చదును శేకులు, నీటిని,
మురుగును తీసికొని పోవు గొట్టములు, ఎలక్టి9కల్‌ కండ్యూ
ట్‌లు.

సిలికోన్స్‌ :జలనిరోధమునకును, తేమ నిరోధ్రమునకును వాడుదురు,

తెర్మోసెట్‌ : |

ఎపొక్సీ శెసిన్‌లు: పూతలు, అడ్‌ హౌసివ్‌లు, గచ్చునేలకు నైగ
నిగ్యమునకును, కాంక్రీటు మరామత్తులకును.

XI—853

చన్నీటిని సరఫరా చేయు గొటములకు.

కాంక్రీటు నిర్మాణములందు
జలనిరోధక వస్తువుగా వాడుక

కప్పు దీవ

నిర్మాణసామ।గి

మెలామీన్‌-ఫార్మాల్లిహైడ్‌ :
లేత రంగులు వేయుటకు.

ఫీనోల్‌ = ఫార్మాల్డిహైడ్‌ : ముదురు రంగులు చాడిన పోత
సామ।గి, పలుచని శేకులు, ఎలక్ట్రికల్‌ ఫిట్టింగ్‌, పైవుడ్‌
తయారీలో ఉపయోగ పడు నీటిని చొరనివ్వని జిగురు, పార్టికల్‌
బోర్డు తయారీలోను ఉపయోగింతురు.

పోలీ ఎస్టర్‌ లు: సాధారణ ఇండ్లలోపలి కప్పులకు, పార్టివన్‌కు,
శాౌచ సామ గి, నేలగచ్చులో గర్భిత పచార్థముగను

పోలీ యూరిశేన్‌ : శతాపనిరోధమును ఇచ్చు నురుగు పదార్థము.

యూరియా ఫార్మాల్డిహైడ్‌ : చారు నిర్మాణములో అడ్‌
చాసివ్‌ గా పనిచేయును [చూ. పాని క్కులు].

గోడలకు, వైకప్పులకు, మేజాలకు

ఇటుకలు: కలపవలె (పాచీనకాలమునుండి గృవానిర్మా
ణములో శకాల్చిన ఇటుకలు ఎక్కువగా ఉపయోగపడు
చున్నవి. 6000ఏండ్ల కు పూర్వము ఇటుకలకు ఎంత (ప్రాముఖ్య
మున్నదో నేటికిని అంతే ఉన్నది. ఇవి డీర్హ చతుర సాకార
ములో ఉండి, పట్టుకొనుటకు అనువుగా ఉండును. భారత
చేశములో వీని పరిమాణము 229 ౫114౫75 మి. మీ.
ఇప్పుడు 190% 90% 90 మి. మీ. వరిమాణము గల
ఇటుకలు విస్తారముగా వాడుకలో ఉన్నవి. 80౧౫ 200%
200 మి: మీ, కొలతలు గల ఇటుకలను 'బొంతి' ఇటుకలు
అందురు.

ఇటుకలను గరప మట్టితో తయారు చేయుదురు. 20%
బంకమన్ను ,10-20%ఇసుకగల మన్ను ఇటుకలకు గ్రోష్టము.
బంకమన్ను ఎక్కువగా గల మట్టిలో ఇసుక,బూడిద చేర్చి
ఇటుకలను తయారుచేయుదురు.

సింధు, గంగానది లోయల వండలి మట్టితో చేసిన
ఇటుకలను 1000°C తాపక్రమము వద్ద కాల్చిన మేలుగా
ఉండును. వీటిని ఇంజనీరింగు పనులకు (ఇవి ఆమ్లమును
కూడ తట్టుకొనగలవు) నదరు ఇటుకలుగ వాడనగును.
దక్కను (ప్రాంతపు నల్డ మన్ను, గుజరాత్‌, మైసూరు, ఆంధ
(పకేళ్‌, ఒరిస్సా ప్రొంతములలో చెదురుగా లభించు ఎర
మట్టిలో అనేక ధాతులేశములు ఉన్నవి. కనుక, ఈ
మట్టితో మేలిరకపు ఇటుకలు తయారుచేయుట కష్ట
మగుచున్నడి. రూర్కిలోని కేందభవన పరిళోధ ౨౩ సంస్థ
వారు ఎర రేగడి, నల్ల రేగడితో ఇటుకలను తయారుచేయు
(ప్రక్రియను పరిళోధించుచు న్నారు,

ఇటుకలకు పనికి వచ్చు మట్టిని నేలనుండి |త్రవ్వి తీసి
ఆర జెట్టుదురు. తరువాత తుక్కు, పొల్లు తీసి, నీటితో కలిపి
నాన జెట్టుదురు. తరువాత శచేతిఅచ్చులతో గాని, యంతఅచ్చు
లతోగాని మూస తీయుదురు. ఛారతదేశమున చేతితో
తయారుచేయు పద్ధతి ఎక్కువగా అమలులో ఉన్నది.
పలకల అచ్చులో మట్టి ముద్దను దట్టించి తీయుదుగు,

497

నిర్భ్మాణసామ గి
ఇప్పుడిప్పుడు ఈ పనులకు బల్ల్హ్లలను ఉపయోగించుట
పరిపాటి అగుచున్నది.

అభివృద్ధి చెందిన దేశములలో శీ7తో ముక్కలుచేయు
పద్ధతి అమలులో ఉన్నది, వాటిని యంత్రములలో గట్టి
పరచుటవలన ఇటుకలు నాజూకుగను, గట్టిగను ఉండును,
భారత దేశములో ఈ రెండు పద్ధతులు అమలులో ఉన్నవి.
వీటిని ఆర బెట్టి ఎండిన తరువాత కాల్చుదురు. ఛారొత దేశ
ములో ఎండకు ఆరిన పచ్చి ఇటుకలను ఆవములలో కాల్చు
పద్ధతి నేటికిని అమలులో ఉన్నది. మొదట ఎర్జులతో
తొక్కించి మట్టిని పదును చేయుదురు, యాం|తిక విధాన
మున ఇటుకలను తయారు చేయునప్పుడు దతతతో పని
చేయు వోప్‌మన్‌ ఆవమును గాని, సొరంగపు ఆవమును
గాని ఉపయోగించుట పరిపాటి.

డీర్హ చతుర స్రా కారములో గట్టిగా ఉండి, ఎరగా
కాలిన ఇటుకలు నిర్మాణపు పనికి గ్రోష్టమెనవి. వాటిని
గోటితో తట్టినపుడు కంగు కంగుమను ధాతుళబ్దము
వచ్చును. ఇవి 140 కి. (గా/సెం. మీ*. ఒ త్రిడిని కూడ తట్టు
కొనగలవు, 10 నుండి 20% వరకు నీటిని పీల్చుకొనును.
బరువులు ఆవవలసిన భవనములకు 70 8. (గ్రా/నెం మీ2,
ఒ త్రిడిని తట్టుకొనగల ఇటుకలను ఉపయోగించవలెను,
భవనములకు వాడు ఇటుకలలో ఇసుకపాళ్లు తక్కువగా
ఉండుట మంచిది.

పెంకులు : పెంకులు పరుపుగాను లేదా వంపుగాను
ఉండును, ఇటుకలవలె వీటిని మట్టితో తయారుచేసి ఆవ
ములో కాల్చుదురు. భవనములకు మూడురకముల పెంకులు
వాడుకలో ఉన్నవి అవి: కప్పు పెంకులు, గోడ పెంకులు, నేల
పెంకులు,

కప్పు వెంకులకు ఇటుకలవలె మంచి మన్నును ఎన్నిక
చేయుదురు.అల వో బాదులోను,మంగళూరులోను తయారగు
"పెంకులు ఒకదాని వై నొకటి ఆమర్చుటకు వీలుగా ఉండును.
పల్లెటూళ్ళలో ఇండ్లకు వేయు పెంకులు అర్ధ చందా
కృతిగా ఉండును. వీటిని కుమ్మరి పద్ధతిన తయారుచేయు
దురు. కప్పులకు ఉప యోగించు పెంకులు త్వరగా పగుల
కూడదు. నీటిని పీల్చుకొను శక్తి అల్పముగా ఉండ
వలయును,

గోడలకు, నేల పరుపుకు ఉపయోగించు పెంకులను
మేలిరకపు మట్టితో తయారుచేయుదురు, ఇవి ఎక్కువ
ఒత్తిడిని తట్టుకొనగలవిగా ఉండును. గోడలకు ఉపయో
గించు పెంకుల ఉవరితలము నునుపుగా ఉండును.

కట్టడపు రాళ్లు: అతి (పాచీనకాలమునుండి కోట్టడము
లలో గోడలకు, పునాదులకు, ఆనకట్టల వంటి నీటి వనరుల

498

నిర్మాణమునకు రాయి విరివిగా వినియోగింవపబడుచున్న ది.
ఇటీవల రీ-ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాంక్రీటు [చూ విశేషముగా అభి
వృద్ధి చెందిన తరువాత నిర్మాణ సామ(గిగా రాయి వినియో
గము కొఠఆత 'వెనుకవట్టినది, అయినను నిర్భ్మాణముల, కట్టడ
ముల డిజై నులో ఆకారమునకు, చిరస్థాయిత్వమునకు అధిక
డ్రాథాన్యము కల చోట నేటికిని రాయి వాడబడుచున్నది.
భవన నిర్మాణమున అలంకరణకు; పునాదులు వేయుటకు
మన్నుమ, ఇతర ఘన|దవ్యములను పట్టి నిలుపుగోడలు కట్టు
టకు; వంతెనలు, చప్టాలు నిర్మించుటకు రాయి వాడ
బెడుకు, రోడ్లకు, రైలు మార్గముల కంకరకు, కాం|కీ
టుకు నలగగొట్టిన రాయి (శెల్సీ)ని తాడుదురు.

గానెట్‌, సున్నపురాయి (చలువగాతితో సవా);
ఇసుకొరాయి, శాతి పలకలు, లాట రెట్‌ మున్నగునవి
సాధారణ కోట్టడపు రాళ్లు, ఈ రాళ్లు అన్నిటిలోను సెక్కు
రకములు కలవు. చాటిలో అన్నిటికన్న ఎక్కువ కఠిన
మెనది, బలమైనది తెల్ల శానపు రాయి (|గానెట్‌), రోడ్డ
నిర్మాణమున చారో నె్మట్‌ దకిణ దేశమున విరివిగా
ఉప యోగింపబడును, రోడ్డ, కోట్ట్లడముల నిర్మాణమునకు
దిట్టమెన, బరువైన నల్ల శానపు రాయి (బసాల్డ్‌) కూడ
అను వెనది.

ఇసుకరాయి కొన్ని పొరలతో కూడ ఉండును. ఈ
పొరలు కాల్సియమ్‌, సిలికన్‌, ఇకుము యౌోగికములతో
సిమెంటు చేయబడి ఉండును. ఈ సిమెంటు (ద్రవ్యముల
మీదనే దాని మన్నిక ఆధారపడును. అన్ని కోట్టడముల
లోను, రోడ్ల్డలోను, చెక్కడపు అలంకరణలలోను ఈ
రాయి విరివిగా వాడబడును.

సాధారణముగ నున్నమును, సిమెంటును తయారు
చేయుటశే కాక, సున్నపురాతిని డోలమైట్‌ తో కలిపి రాతి
కోట్ట డములందు, గచ్చులలోను, డాకా చె కప్పులలోను
వాడుట కూడ కలదు. ఇసుక రాతికన్న సున్నపురాయి
ఎక్కువ మెత్తనిడి; దుర్బల మైనది. (ప శ్యేక మైన నిర్మాణ
ములందు చలువ రాతిని ఉప యోగింతురు

పారాదురాయి, కడపరాయి వంటి నాపరాయి పలకల
వాడకము సాధారణముగ పైకప్పుల, గచ్చుల, స్థాబ్‌ల
నిర్మాణమునకు పరిమితమగును.

వాతావరణ (ప్రభావమున శిలలు పొడికాగా చివరకు
మిగిలి ఉండునది లాటరైట్‌ రాయి. దానిని కట్టడముల,
మదుముల, రోడ్డ నిర్భాణమున వాడుదురు.

కట్టడపు రాయి ఎంతగట్టిగా, ఎంతబలముగా ఉండునో
చానిని క్వారీనుంచి తీయుట, మలచుట కూడ అంత వ్యయ
(ప్రయాసకరము. రాయి గట్టితనము వాచ్చినకొలది ధాని

మన్నీక కూడ హెచ్చును. కఠినతరమైన తెల్ల శానపు
(గ్రానైట్‌) రాత్‌తో కోట్టిన కట్టడములు అనేక శతాబ్ది
ములు చెక్కు. చెదరక నిల్చి ఉండగలవు అని తెలియ
వచ్చినది.

కలప : నిర్మాణపు వస్తువుగా కోలప అవా'దిగా వాడ
బడుచున్నది. వివిధ రూపములలోను, పరిమాణములలోను
కలవ [పపంచమంతట లభించును, వేరు వేరు కర్రల రూపము
లోను, కావలసిన నిడివిలోను లభించగల ఒకే వస్తువు
ఇది. దీనిని పట్టుకొనుట, వంచుట, బిగించుట నుళువు.
కలప నీటిపైన శేలును, బరువును ఆపుటలో మిగిలిన వస్తు
వుల కన్న చాల గట్టిది, కలపకు స్వల్ప మెన విద్యు ద్వావాక
శక్తి, అధిక ఉప్పళ క్తి, అత్యధిక విద్యున్నిరోధికళ కి
ఉన్నవి. తగిన పరిస్థితులలో కలప ఎక్కువ కాలము మన్నును,

గత 50 సంవత్సరముల పారి శామి కాభివృద్ధివల్ల ధాతు
వులు, కాంక్రీటు, ఇటుకోరాయి మున్నగు వాటినుండి కలప
తీవమైన పోటీని ఎదురొ-నవలసి వచ్చినది. ఇతర కారణ
ములవల్ల కూడ కట్టడములలో కలప యొక్క. ' [పాము
ఖ్యము త గినది. కొన్ని పరిస్థితులలో ధాతువులు నాణ్యము
వహించుట ఆ కారణములలో ముఖ్యమైనది. అయినప్పటికి
చె_ల్వేలు, రాకపోకలు, "బలిఫోను, బల్నిగాఫ్‌ , విద్యుత్తు
సదుపాయములు, వ్యవసాయము, గనులు, నిర్మాణ పరి
గ్రమలు మున్నగు వాటిలో ఈనాటికి కలప అధికముగ
వాడబడుచునే ఉన్నది. భవనములలో ఇది దూలములు,
వాసములు, _స్పంభములు, తలుపులు, చద్వారబంధములు,
కిటికీలు మున్నగు గృవహోవకరణములకు ఉపయోగపడు
చున్నది.

వాశతావరణమునకు చెమ్మ గిల్లు స్వభావము కలపకు
ప్రధానమైన ల' పము. లిగ్నిన్‌, నెల్యులోస్‌ వంటి పదార్థ
ములు కలపలో ఉండుశే దీనికి కారణము. చెమ్మగిల్లుటతో
పాటు కలప లావుచారి వ్యాకోచించును. లావుజారిన
స్థితిలో దీని పీడనళ క్తి పొడిస్థితిలో కన్న అనేక శెట్లు
అధికము,

వివిధ రూపములలో గట్టి దనము మారుట కలపకు
మరొక సహాజ లోపము, కలప నిలువురూపములో అడ్డ
ముగా ఉన్నప్పటి కంకు దాదాపు అయిదురెట్లు బలముగ
ఉండును. దీనివల్ల దళసరి తక్కువగ ఉన్నపుడు పగులుట,
విరుగుట వంటి (ప్రమాదములు కూడ కలవు. వాతావరణపు
మార్పులకు సంకోచ, చ్యాకోచములు చెందుట నిలువు
రూవములో కన్న అడ్ల్డముగ ఉన్నపుడే ఎక్కువగ జరు
గును. సంకోచ, 'వ్యాకో చములు వర్తులాకారములో 2
నుండి 8-59, ఉండగా, సర్పిలాకారములో 4నుండి 14%

నిర్మాణసామ।గి
ఉండును, పొడి వాతావరణములో సంకోచత్వమువ ల్ల కలవ
పగులును. అటులనే తడి వాశావరణములో వంకరపోవును.
కలవ యొక్క_ వలకల పరిమాణము, ఆకారపు నాణ్యము
నిర్ణయించుట సాధారణముగా అది లభింపగల చెట్టు పరి
మాణమును బట్టి ఉండుట మరొక ముఖ్య మైన అంత రాయ
ముగా చెప్పవచ్చును.
వాతావరణము రాసాయనిక (ద్రవ్యములు, కొన్ని
రకముల |క్రిములు మొదలగు వాటి చారికి తట్టుకొ"నలేక
పోవుట్క గీసుకొను గుణము మొదలై నవి కలపకు కల ఇతర

లోపములు. అన్ని రకముల కలపలు కాలిపోవు స్వభావము
కలవి.

తగు కాలని రయము, నిల్వచేయుట, నాణ్యము నిర్ల
యించుట మొదలై న ఆధునిక వద్ద్ధతులు కలపకు కోల అనేక
లోపములను నివారించుటకు వీలు కోల్చించినవి. ఒకప్పుడు
కట్టడములకు యోగ్యములు కావనుకొనిన కొన్ని రకము
లను ఇపుడు నాణ్యమయిన జాతివిగా శేయుట సాధ్యమయి
నది. యుక్తకాలనిర్ణయము కలపలోని చెమ్మదనమును
పరిసరముల వాతావరణ స్థాయికి తగ్గించును. ఎక్కువ
కాలము మనలేని కలపను కొన్ని ఇ+సాయనిక ప్రయోగ
ముల చ్వారా చెడిపోకుండ, డ్రములకు పాడుకాకుండ చేయ
వచ్చును. కేమనుండి, అగ్ని (పమాదము నుండి కాపాడు
మార్గములు కూడ ఉన్నవి [చూ. దార పరిరతణ-పు. 459].

దళసరి (50౫50 మి. మీ.) కలవ పలకలను మిల్లు పద్ధతి
నిర్మాణములలో వలె వాడుట ఎంతో (పయోజనకరము,
ఇందువల్ల ఆవి వేరుగ ఎట్టి రక్షణ (ప్రక్రియ లేకుండగ నే
అగ్ని (పమాదములను తట్టుకొన గలవు. కొయ్య, బొొగ్గులకు
గల అత్యధిక విద్యున్నిరోధకళ క్తి అగ్నికి శేలికగా ఆహుతి
కాగల (పమాదమునుండి కాపాడును ఉక్కు, కాంక్రీటు,
ఇటుకలు, రాళ్ళకన్న భారీకలప దిమ్మలు పెద్దమంటలకు
తట్టుకొనగలవు,

కలప నిర్మాణమున ఆధునిక విధానములు వృద్ధి చెందు
టతో తక్కువ పరిమాణము కల కలపలను స్వల్పవ్యయ
ముతో చాడుకొన గఆ మార్గములు లభించినవి. మేకుల
బిగుంపు, య._|త్రపు కేకుల వాడకము, ధాతువులను అతు
కుట మొదలై న ఆధునిక విధానములు ఈనాటి ఇంజనీర్ల
కృషిని మరింత సుళువు చేసినవి,
విడిపోకుండ కలిపి ఉంచు విధానములు
రూపొందుటతో కలపకు, పూర్వపు విలువ మరల లభించు
చున్నది.

ఈనాడు సాంశేతికముగను,
కలప ఉపయోగపడుచున్నది. నిర్భ్మాణములకు కావలసిన

వస్తువులు

శిల్పములలోను . కూడ

499

నీర్మాణసామగీ
కలప పలకలను ఏ సైజులో నెన, వీరూపములో నెన చేడు
శ్వా స్త్రీయ పద్ధతుల ద్వారా తయారుచేయవచ్చును. అటు
లనే అలంకరణలకు, శిల్ప నై_పుణ్యము కల పనులకు కావల
సిన రూపములో కలపను మార్చవచ్చును, వివిధరకముల
కలప మి(శ్రములు లేదా ధాతువులు, ప్లాస్టిక్‌, గాజు
మొదలై న వస్తువులతో సింతటిక్‌ మి(శముల చ్వారా
కలపను కలిపి వాడు పద్ధతులు కూడ వ్యా ప్తిచెందుచున్నవి,
కలప సామ్మగి: కొన్ని శశాబ్దములుగా భవనములకు,
కొయ్య వస్తువులకు, కొయ్యను ఉపయోగించు పరిశ్రమలకు
కలపయే ప్రధాన సాధనము. దానిని ఏపకఖండముగాగాని,
ఖండికోల కూర్చుతోగాని అవసర పరిమాణములకు తయారు
చేసెడివారు. రాను రాను కలప వినియోగము ఎక్కు
వగుట, కలప సంపద శణించుట వలన కలవను ఉపయో
గించుట ఒక పెద్ద సమస్య అయినది. ఏకఖండ
కొయ్యపలకలలో కొన్ని లోపములు ఉన్నవి. అది కాల
రమే వంగిపోవుట పెద్ద లోపము.
కలపకు బదులు ఉపయోగించు చేతకలపలు 20వ శతా
జ్ఞారంభము నుండి తయారై నవి. భారతదేశములో అట్లు
తయారగుచున్న చేతకలపలో (కిందివి ముఖ్యమైనవి:
1. వైవుడ్‌ 2 బ్లాక్‌ బోర్డ్‌ . ఫ్లష్‌ డోర్‌
శి. ఫైబర్‌ బోర్లు jin వోర్డ్‌ బోర్లు
11. బంపర్‌ హార్‌ బోరు
G G (oe)
LM, ఇన్‌ స్యు లేషన్‌ బోర్డు
4, పార్టి కల్‌ బోర్డు 1. ఫ్టౌట్‌ పాబన్‌ _ైనెడ్‌
Ir, ఎక్స్‌టూడెడ్‌
TI. వెనీర్‌డ్‌
ర, డెకొశేటివ్‌ లామినేణెడ్‌ బోరు;
6. వుడ్‌ వూల్‌ బోర్డు, 3
ప్లైవుడ్‌: పొరలను అతికించి ఏక పలకగా తయారు
శేయుట చేత పై వుడ్‌ ఏపర్పడుచున్నది.అట్లు అతికించుటవలన
పొరల బలహీనత తగ్గి చెక్కకు బలము చేకూరును, బహు
గుణములు గల బలమైన చెక్క పైవుడ్‌,

కాగా,

ఛారత దేశమున అనేక రకముల 'వైవుడ్‌ తయారగు
చున్నది. వినియోగదారులు పని నై జమును బట్టి అనువగు
రకమును ఎన్నికచేసికొనవచ్చును. ఫీనోలిక్‌ శెసిన్‌ను ఉవ
'యోగించి బంధించిన పొరలుగల పై వుడ్‌ శీతవాశాది మార్చు
లను తట్టుకొనును. నౌకానిర్భాణమునకు గాను (పక్యేక
మయిన ప్లైవుడ్‌ రకము గ్రోష్టము. చెదపురుగు పట్టు |వమాద
మున్నచోట్ల వాటిని నిరోధించు పూతగల ప్లైవుడ్‌ వాడ
నగును. మంటల సెగ తగులు చోట్ల ఉపయోగించుటకు
(ప్రత్యేక మైన ప్లైవుడ్‌ భారతదేశములో తయారగుచున్నది.

అనేక పరిమాణములలో, అందములలో క్మైవుడ్‌ లభ్య
మగుచున్నది. సాధారణముగా 2.4XxX1.2 మీటర్ల
(ప్రమాణములో వెవుడ్‌ పలకలు లభించును. అంతకన్న
పెద్దవి కూడ తయారగును. మందము లిమి. మీ. నుండి
24 మి. మీ, వరకు ఉండును. మందపు మ్మైవుడ్‌ పలకలను
వాడుకొనవచ్చును. కానీ, వాటి బదులు చ్లాక్‌ బోర్డులు
వాడుట మంచిది.

మందపు మైవుడ్‌ పలకలను దగ్గరగా అమర్చి, మేకు
లతో విగించవచ్చును. అంచులు చిట్లకుండ ఉండుట
మైవుడ్‌ లోని విశేషము. సెవుడ్‌ వైన పెయింటు వేసిన
పకఖండికవలె కనిపించును. అయితే, బహిరంగ (ప్రదేశము
లలో అట్లు తాపడముచేసిన షైవుడ్‌ కాలక్రమమున పగులు
కనిపించును. వైన వెయింటు ఉన్నను ఈ (ప్రమాదము
తప్పదు.

నేడు భవన నిర్మాణమున తలుపులు, ద్వారబంధములు
బై సుడ్‌ తోనే తయారగుచున్నవి. ఫర్నిచర్‌ లో ఎక్కువ
భాగము షై వుడ్‌తోనే తయారగుచున్నది. చై_లుపెళ్టలకు,
నౌకల లోపలి భాగములకు, బండ్లకు, వడవలకు, అనేక
రకముల ప్రయాణ సాధనములకు మైవుడ్‌ విరివిగా వాడు
కలో ఉన్నది.

బ్లాక్‌బోర్డు: తయారీలో బ్లాక్‌ బోర్డు షైవుడ్‌ను పోలి
ఉండినప్పటికి, దీని అంచులలో చెక్కలను (వ్రక్క|[పక్కల
అమర్చుట జరుగును. వాటిని ఏకఖండికగా అతుకవచ్చును.
కాని, అట్లు చేయరు. |వక్కఅంచులపై పలకలను అతికి
వేయుదురు. ప్లైవుడ్‌ వలె బ్లాక్‌ బోర్డు కూడ మన్నికకు, గట్టి
దనమునకు (ప్రసిద్ధిచెందినది. ఫర్నిచర్‌ తయారీలోను, నౌకా
నిర్మాణమునను ఇది ఎక్కువగా ఉప యోగపడుచున్నది.
వెలకన్న, అందచందములు [ప్రధాన మైన చోట్ల జ్ణాక్‌
బోర్డు ఉపయోగవడుచున్నది. బ్లాక్‌బోర్డు మామూలు
కోలపవలె వంపుకు తావు ఇవ్వదు.

ఫైబర్‌ బోర్డు: కర్రను పరిశీలించిన చదారములవలె
ఉండు పీచుపోగులతో నిర్మింపబడినట్లు కనిపించును,
వీటి మందము కన్న పొడవు చాల ఎక్కువ. ఈ పోగులు
చెక్కపొడవున సమానాంతరముగా అమరి ఉండును.ఇదియే
కలప రవాస్యము. కనుక కలవ పోగులను వేరుచేసి, వానిని
పునర్నిర్శ్మించ బూనుటలో విడ్డూరము లేదు. దీని ఫలిత
ముగా అనేక రకముల ఫైబర్‌ బోర్డులు సిద్ధి ంచినవి,
కొయ్యను డాని మౌలిక ఘటకముల రూపములోనికి
వేరుచేసి, ఉచిత ఉన్థము, (పేషము వంటి భౌతిక పరిస్థితు
లకు గురిచేసి, వాటిని పునస్సమీకరించుటచే ఫైబర్‌ బోర్డు
ఫలించుచున్నది, వీటి పునన్సంధానములో జిగురు వదార్థ

500

ములు అవసరము లేదు. ఫైబర్‌ బోర్డులలోని ముఖ్యమైన
రకములు [క్రింద ఇవ్వబడినవి.

హార్డ్‌ బోర్డు ; ఇది ఛైబర్‌ బోర్డు రకములలో ఎక్కువగా
ఉపయోగించు రకము. దీనిని ఒక వై పునగాని లేదా రెండు
వె_పులగాని నునుపుగా తయారు చేయవచ్చును. ఒకవై పున
నునుపుగా ఉండు బోర్డులు తయారు దేయుటలో ఒక వై పున
తీ? వల చ[టమును ఉప యోగింతురు. వాటిని Sls
బోర్డులు అని వ్యవవారింతురు. రెండువైపుల నునుపుగల
525 భోర్లులు కూడ భారత దేశమున తయారగుచున్నవి,
వీటిలో శెసిన్‌ పదార్థము ఉండును.

టెంపర్ట్‌ హార్ట్‌ బోర్డు ః కృతిమ శెసిన్‌ను గాని, నూనెను
గాని ఉపయోగించి తగు మాత్రపు వేడిమికి గురిచేసి
సంస్కరించిన వోర్‌ బోర్డును' ఖంపర్డ్‌ వోర్డ్‌ బోర్హు'అందురు.
దీనిని వేడిచేయుటవల్ల గట్టిదనము పెరుగుచున్నది. పైగా
నీటిని నిరోధించు శకి కూడ దీనికి అబ్బుచున్నది.

చెండు రకముల వోర్డ్‌ బోర్డులు పలుచని పలకలుగా
తయారగును. 9 మి.మీ, మించిన మందము ఉండుట
అసాధారణము.

ఇన్సులేషన్‌ బోర్టు : దాదాపు ఘనమీటరుకు 250 కిలో
(గాముల సాం దతగల కొయ్య పోగులతో కృ(తిమముగా
తయారు చేయునదియే ఇన్‌ స్ఫులేషన్‌ బోర్డు. దీని సాధారణ
మందము 12 మి. మీ; (ప్రమాణము కమీ౪1.8 మీ.
వీటిని గోడలకు, పై కప్పులకు,బయటి చప్పుడు, తాపము
లోపలకు చొరనీయకుండా విని యోగింతురు. ముఖ్యముగ
వాశానుకూలన (ఎయిర్‌ కండివనింగు) ద్రక్రియలో వాడు
దురు, నియమితముగా రం|ధములు గల బోర్డులను కూడ
తయారు చేయుచున్నారు.

పార్టికల్‌ బోర్డు: వడంగములో ఫలించు చికీ పొట్టు
వంటి వ్యర్థవస్తు ముడివదార్భముల తో పార్టి కిల్‌ బోర్డు తయా
రగును. తయారైన పలకలు తగు రూపములలో మలచు
కొనుటకు వీలున్నది. తయారయిన పార్టికల్‌ బోర్జులలోను
చెక్క_ముక్క-ల పరిమాణము తెలియుచుండును.యూరియా-
ఫార్మాల్తి పౌడ్‌నుగాని లేదా ఫీనోలిక్‌ రెసిన్‌ వంటి అడ్‌
వాసివ్‌ నుగాని అతుకుటకు ఉప యోగింతురు. కొంత జల
వికర్ష్ణక (దవ్యమును కూడ కలుపుదురు. కఅప చి క్రీ
పొట్టుతో సవో వీటి అన్నింటి మి(శమును చాపలుగా
పరచి వేడిమికి, _్ర్రేషమునకు గురిచేయుదురు. పార్టి కల్‌
బోర్డు వోర్డ్‌ బోర్డుకన్న తేలికగా ఉండును; ఎక్కువ
మందముగా ఉండును. సాధారణముగా 6 మి, మీ, మంద
ములో ఉండును [చూ. అడ్‌ హౌసివ్‌ లు.పు. 169; శేసీన్‌
వరి|శమలు-పు* 298.

నీర్ళాణసామ[గీ

ఎక్‌ న్రూడెడ్‌ పార్టికల్‌ బోర్డు: కొయ్య పలుకులను, జిగు
రును కలిపి ఎక్‌స్ట్రూషన్‌ ప్రక్రియ ద్వారా , పార్టి కల్‌
బోర్డును తయారు చేయవచ్చును. శాని, ఈ బోర్డులలో
బలము తక్కువగా ఉండును. పలుకులు బోర్డుల మందముతో
చేరి ఉండుటయే ఇందుకు కారణము.

పై పొరలుగా వోర్డ్‌ బోర్డు, పార్టి కల్‌ బోర్డు ఉపయో
గించనగును. పార్టి కల్‌ బోర్డు దృఢముగా ఉండుటచే
పానలింగ్‌కు, తలపులకు, ఫర్నిచర్‌ కు వాడ వీలగుచున్న ది.
వంపులు నిరోధించుటకుగాను శెండు వైపుల ఒశే
మందము గల పలకలను ఉప యోగించుట అవసరము.

వార్డ్‌ బోర్డు, పార్టి కల్‌ బోర్డు (ప్రాయికముగా సమాన
ధర్భ్మములు కలిగినవి. అసలు కొయ్యలో కనుపించు
సుడులు ఈ కెండు రకముల పలకలలోను కనుపించవు,
శెంటిలోను కలపచారను తీసివేయుట వలన కలప దుర
వణము తగ్గుచున్నది. చార లేకుండుటవలన ఈ బోర్డులలో
గట్టిదనము సమపాళ్ళలో ఉండ వీలగుచున్నది.

పార్టికల్‌ బోర్జుకన్న వోర్డ్‌ బోర్డు సాం[దత ఎక్కువగా
ఉండును, కనుక దానికి గట్టిదనము, బలము ఎక్కువగా
ఉండును,

హోర్డ్‌ బోర్డులు రక మీ్న1:2 మీ. గలవి 9 మి.మీ,
మందమువరకు లభించును. పార్టికల్‌ బోర్తులు 4:8 మీ
1.8 మీ. గలవి 12 మి.మీ. మందములో లభించును.
9 మి.మీ, 6మి.మీ మందముగల బోర్డులు కూడ
తయార గుచున్నవి.

అలంకరణకు తీర్చిదిద్దిన బోర్డులు: నెల్యులోస్‌, మెలా
మిన్‌ రెసిన్‌ ల వక్రీభవన గుణకము ఒక రీతిగనే ఉండుటచే,
మెలామిన్‌ రెసిన్‌ తో చేసిన కాగితమును కాగితముల పై న
గాని, బట్టల పైన గాని, ప్లైవుడ్‌ పైనగాని తాపించి వాడు
చున్నారు. కనుక అలంశకార[పొయమైన ఈ పలకలో
పానెల్ఫొకు, ఫర్నిచర్‌ కు, అంగళ్ళలో, కార్యాలయము
లలో అలంకరణకు ఉపయోగించుచున్నవి, ఇవి నీటిని,
వేడిని నిరోధించ శక్తి గలవి.

వుడ్‌వూల్‌ బోర్డు: ఇక్సెల్సియర్‌ను మాగ్నసనైట్‌తో
గాని లేదా పోర్ట్‌లాండ్‌ సిమెంటుతో కలిపి గాని తయారు
చేయుదురు. ఇందుకు మెత్తని కొయ్యను ఎక్కువగా ఉప
యోగింతురు. భారత దేశములో ఫిర్‌ కొయ్యను ఉపయో
గించుచున్నారు, పోర్ట్‌లాండ్‌ సిమెంటుతో కలిపి చేసిన పల
కోలు పెళుసుగా ఉండును.

ఘనమీటరుకు 800కిలో[గాములసాం[దతగల వుడ్‌ వూల్‌
పలకలు తయారఠగుచున్నమవి. వీటికి విద్యుత్తు నిరోధక క్తి
అధికముగా ఉండును. ఇవి ఎక్కువ ధ్వనిని విచూషించు

50

నీర్యాణసామ।గీ
కొనగలవు. కనుక వీటిని ఆయా తావులలో ఉప యోగించు
చున్నారు, ఇవి కాలవు కనుక అగ్ని|పమాద నిరోధకములు
అగుచున్నవి. |క్రిమికిటకములు సై తము వీని దరి చేరవు.

మిగిలిన పానల్‌ బోోర్జులకన్న వుడ్‌వూల్‌ బోర్డులు గట్టి
దనము తక్కువ, 00 నుండి 570 కి.|గా/సెం.!.* సాందత
గల వుడ్‌ వూల్‌ వలకలకు వంగుశక్తి 4 నుండి 20 కి(గా/
సెం. మీ.? ఉండును.

ధాతువులు: ఇనుము, రాగి, సీసము, జింకు, అల్యూ
మినియము కట్ట డములలో విశేషముగా చాడబడును.
నిర్భాణములకు ఉపయోగపడు ధాతువుల ముఖ్య అతణ
ములలో గట్టిదనము, స్థితిస్థాపక గుణము, సాఫీదనము,
అరుగుదల, వ్యాకోచత్వము, వావాకశళ క్తి మొద్భలెనవి
కొన్ని.

ఇనుము, ఉక్కు: కట్టడములకు వినియో'గపడు
ధాతువులలో ఇనుము అన్నిటికన్న ముఖ్యమైనది. కార్బన్‌
(బొగ్గు) వంటి ఇతర ధాతువులతో నుళువుగా మి|శము
గుణమువల్ల ఇనుము ఉపయోగము మరింత
పాచ్చినది. విభిన్న పరిణామములకు తగు విధముగా
మార్చునొంది, తట్టుకొన గల లతణములు ఇనుములో
ఉన్నవి [చూ. ఇనుము, ఉక్కు-పు, 2లిల్‌ ].

పరిమిత పాళ్ళు గల శకార్భన్‌నుండి ఉక్కు, విశేష
కార్భన్‌ నుండి ముడి ఇనుము లభించును, కొలిమినుండి
లభించు ముడి ఇనుము మామూలు ఇనుముకన్న మొర
మై నది. దినిలో 92 నుండి 940, వరకు ఇనుము, గంధ
క్రము, భాస్వరము, మాంగనీస్‌, ఇసుకరాయి, బొగ్గు
మున్నగు మి|శ్రములు ఉండును. ముడి ఇనుమును 99-8
నుండి 99 99% వరకు పరిశు[భము చేయుటతో పోత
ఇనుము తయార గును. దీనిలో 0.1 నుండి 0:-2% కారన్‌
ఉండును. ముడి ఇనుముకన్న మెత్త నెనప్పటికి ఇది అన్ని
విధముల శ క్రిమంత మైనది. ముడి ఉక్కులో 0.15 నుండి

కాగల

0:25 yA కార్భన్‌ ఉండును. భవనములు, వంతెనలు,
శైల్వేలు మొదృ్మలెన గట్టి నిర్మాణములకు దీనిని
వాడుదురు.

ముడి ఇనుము గొట్టములు, తూములు, బిగింపులు

మొదలైన నిర్యాణములకు వాడబడును. గొలుసులు,
కొక్కెములు, మరలు, సీలలు, మేలెన పైపుల నిర్మాణ
మునకు పోత ఇనుము వినియోాగపడును. ఛారీ వంశెనలు,
దూలములు, పై కప్పుల నిర్మాణాములోను, కాంక్రీటు
నిర్మాణము, చిన్నపాటి గొట్టములు, విగింపులలో కూడ
ఉక్కు 'వాడబడున. జింకు పూయబడిన ముడి ఉక్కు పీపా
లకు, తొశ్లైలకు, శరేకులకు వాడుదురు. తడి లేదా చెమ్మతో

కూడిన వాతావరణములో _తుప్పువట్టకుండ ఇనుము,
ఉక్కు_లకు తగుచర్యలు తీసికొనవలెను.

జింకు : వాఆ*వరణపు (ప్రభావమునకు గురికాకపోవుట
జింకు యొక్క (పయోజనములలో ముఖ్యమైనది, ఉక్కు
శేకులు, పైపులు, మేకులు, మరలు మున్నగువాటివపె
పూతకు దీనిని విరివిగా వాడుదురు. (దావకములు, తార
సంబంధ మైన వరినసరములలో జింకు క్రమముగా వారించి
పోవును (చూ, జింకు-పు. 861].

రాగి: వాశావరణ (ప్రభావమునకు అరగకపోవుట,
సాగాడి ధాతుగుణము, అత్యధిక విద్యుత్తు పవావాకశ క్రి
కలిని ఉండుట వల్ల రాగి వెకప్పులకు, భూగర్భ నిర్మాణ
ములకు, నీటి కొళాయిలు, పైపులు, తీగెలు, నగిషీపనులు
మున్నగువాటికి బాగుగా వినియోగపడును. రాగి ధాతు
మి శము ముఖ్యముగ ఇత్తడి గృహా పరికరములు ద్వార
బంధములు, శిల్పములకు ఉపయోగపడును.

ఆల్యూమినియము: అలూ్యూమినియము బహుముఖ
పయోజనకరమెనగి. అందువలన దీని ప్రాముఖ్యము
నానాటికి పెాచ్చుచున్నది. దీనిలో వాతావరణమునందు
శణించు గుణము లేదు, మరింత గట్టిదనమునకు ఈ
ధాతువును పరిమిత పాళ్లు కల ఇతర ధాతువులతో మిశము
చేయుదురు (చూ. అల్యూమినియము-పు, 187].

అల్యూమినియము కేకులు భవనముల పై భాగము
లకు ఇటీవల వాడబడుచున్న వి. నిర్మాణములలో కూడ
అల్యూమినియము వాడబడుచున్నది. ఈ ధాతువు మి(శ
ములను గోడల అలంకరణ, కోపు మొదలెన పనులకు
వినియోగింతురు. మడత కేకులు, పైకప్పు కవచములు
మున్నగు పరికరములు అల్యూమినియముతో చేయుదురు.
ఈ ధాతువ స్తువుల ఉపరితలమునకు సాధారణముగా ఎటు
వంటి రతణచర్య తీసికొన నవనరము లేదు. తడి, సము(ద
(ప్రాంతము, పారి|శామిక పరిసరములకు ఈ ధాతువు
వారించుపోవును,

సీసము: సీసమును శేలికగా తయారు చేయవచ్చును. ఇది
ఎక్కువ కాలము మన్నును నిర్మాణములలో శేకుల,
గొట్టముల రూపమున దీనిని వాడుదురు. సీసపు శేకులను
చెకప్పులకు, నగిషీ వ స్తువులకు, తడి అంటని పరికరములకు
ఉప యోగింతురు.

పూతరంగులు: కట్ట డములకు వెయింటులు పూయుట
వలన వాటిని వాతావరణమునుండి రశషింపవచ్చును; వాటి
తలములను సుళువుగా శుభ్రము చేయవచ్చును; వాటిని
ఎక్కువ ఆకర్షవంతముగా చేయవచ్చును [చూ. పూ.
రంగులు].

502

కొలపకు పెయింటు గాని, వార్నీషు గాని పూసినచో
అవి కలపలోని తేమవలన చెడిపోవుటను అరికట్టును. అంతే
కాని, అవి కలపను పూర్తిగా నశింపకుండ కాపాడ లేవు,

వెయింటు వేయుటకు కలప పొడిగా ఉండవలెను. కలప
మృదుత్వ, శకాళిన్యములను బట్టి పెయింటింగునకు తుది
మెరుగులు దిద్దుదురు. మెత్తని కలపలోని కనుపులకు,
శెసిన్‌ చారలకు లక్కపూ'త పూయుట పరిపాటి. గట్టి
కలపలో పెద్ద రంధ్రములు ఉన్నచే వాటిని పూడ్చవ లెను
లేదా అల్యూమినియము వుడ్‌ ప్రెమర్‌ను వాడవలెను
దానివలన రెసిన్‌ తో కూడిన మెత్తని కలపకు, జిడ్డు దేరిన
గట్టి కలపకు మంచి ఫలితములు కలిగినవి

సిమెంటు కాంక్రీటు పని లేదా శాపీపని చేసిన తల
ములు, ఆస్‌ బెస్టాస్‌ సిమెంటు వస్తువులు, గచ్చు చేయబడిన
తలములు కలవి.
వాటిపై ముందుగా ఆల్క,లీ నిరోధక పైమర్‌ లతో
ఒకటి, రెండు పూతలు పూసిన తరువాతనే ఆయిలు
సవెయింటులను వాడవలెను. కోరినేబడ్‌ రబ్బరు పెయింటుః
సిమెంటు పెయింటు, ప్లాస్టిక్‌ ఇమరల్బన్‌ సెయింటులు
ఆల్కలీ నిరోధకములు. చివరవి రెండింటిని పూర్తిగా
తడి ఆరని తాజాతలములపై కూడ పూయవచ్చును*
స్థానిక పరిస్థితులను బట్టి సామాన్యముగ ఒక కట్టడము తడి
ఆరుటకు శీ-4 నెలలు పట్టును. నూతన కట్టడములకు
సున్నముగాని, రంగుగాని పూయుట కూడ కద్దు.

తావ ఉపరితలములకు సిమెంటు పెయింటు చాల
మన్నికను ఇచ్చును. ఇందుకు ప్లాస్టిక్‌ ఇమల్లన్‌ సెయింటు
కూడ చాల మంచిది, డిసన్టెంవర్లు ఇంటి లోవలి భాగ
ములకు మా(తమే అనువెనవి; ఆమ్లక, శూరక పరిసర
ములనుండి రతణ కల్పించుటకు క్లోరినేబడ్‌ రబ్బరు
సవెయింటు (వశళ్యేకముగ తగినది,

ఉక్కు. తలములకు పూయు పెయింటుజు ఉక్కు. శత్రుప్పు
పట్టకుండ, వాతావరణము వలన చెడిపోకుండ కాపాడ
గల వె ఉండవలెను. పెయింటు పూూయుటకు ముందు తల
మును (తుప్పు, దుమ్ము, జిశ్టు మున్నగునవి లేకుండ శుభ
పరచవలెను.

గాల్వ నె జ్‌డ్‌ ఇకమునకు, జింకు, అల్యూమినియము
వంటి ధాతువులకు పెుంటు వేయుటకు ముందు వాటి
తలములను శుుభపరచుట, వె మరులను
వాడుట మంచిది. అందువలన ధాతు తలమునకు, పెం:ం౦
టుకు మధ్య చక్కని సంశ్లేష కుదురును.

నిమెంటు, కాంక్రీటు, తదితర వస్తువులు: అతికే
పదార్థమును చేనినయిన సిమెంటుగా మామూలు అర్థ

తాజాగా ఉన్నపుడు తారగుణము

© త్యేకపు

నిర్మాణసామ।గి
ములో పేర్కొనవచ్చును నిర్మాణములలోను, సివిలు ఇంజ
నీరింగులోను ఇది ఇసుక, రాతిముక్క లు, తదితర వస్తువు
లను గట్టి పదార్థ ములుగా మార్చు సాధనముగ'వాడుదురు.
కాం|కీటు, మోర్డారు, ఆస్‌ జెస్టానస్‌ సిమెంటు పలకలు మొద
లై నవి ఈ విధముగ తయారగును.
హైడ్రాలిక్‌ సిమెంటు: దీనిలో పోర్టులాండ్‌ సిమెంటు
బాగుగా ప్రసిద్ధి చెందినది. సి మెంటులో ఉన్న మిము
నీటితో రాసాయనికపు మార్పులు చెందటతో ఇది
లభించును, పోర్టులాండ్‌ సిమెంటు, నున్నము, ఇతర వస్తు
వుల కలయికవల్ల ఇటుకరాతి సిమెంటు రుూపొందును, ఇది
మొదటిదానికన్న ఎక్కువ శక్తిమంత మైనది అల్యూమి నా
సిమెంటులలో కాల్సియమ్‌ పాళ్లు ఎక్కువగ ఉండును,
అందువల్ల దీనిళో త్వరగా గట్టిపవణు గుణము ఉండుటయే
గాక, అది భాస్వరపు (పథావమునకు కూడ లోను శకాదు.
పోర్టులాండ్‌ సిమెంటు కొలిమిలో పరిశుభపరచిన నీటి
సమ్మేళనము వలన“స్తాగ్‌' సిమెంటు వర్పడును. చిశైము,
సున్నము మి(శముతో కుడ “స్లాగ్‌ి' సిమెంటు తయా
రగును. స్లాగ్‌, పోర్టులాండ్‌ సిమెంటు, జిప్పమ్‌ల కలయిక
వలన “నూపవర్‌ నల్ఫేబడ్‌ సిమెంటు” వచ్చును. దీనిని
ఇ్రటుకరాతి మోర్టారులు, కాంక్రీటు మొదలైన భథాన్వర
నిరోధక శక్తి కావలసిన పనులలో వాడుదురు.
కాంక్రీటు: ఇంజనీరింగు వాడకములలో కాంక్రీటు
ద్రసిద్ధమయినది. దీనిలో మహై(డాలిక్‌ సిమెంటు, నీరు, పరి
మిత పాళ్ళలో గాలిమిశము ఉండును. అనేక రకముల
ఇంజనీరింగు పనులలో ఒక పాలుసి మెంటు, రెండు పాళ్ళు
ఇసుక, నాలుగు పాళ్లు రాతిముక్కలు వాడుదురు, ॥ఇది
1:2:4 నిష్పత్తి కల కాం|క్రీటు. తొలిదశలో ఉన్న
కాంక్రీటు మి(శమును కావలసిన వివిధ రూపములకు
మార్చవచ్చును. సిమెంటు, నీరు మి(శ మెనప్పటినుండి
గట్టిదనము క్రమముగా చెరుగునుు. 122; 4 మి|శళము
కాగల కాంక్రీటు 8ి50 క. (గా./సె. మీ2.వరకు _పేషము
కలిగి ఉండును, _పేషములో కాంక్రీటు అతి బలమైనది.
అధిక బలమును మోయవలసిన పెర్ద ఆనకట్టలు, ఛారీ
పునాదులు మున్నగు పనులలో మామూలు కాం|క్రీటును
వాడుదురు. విస్తారాత్మక శకితో కూడిన పనులలో
కాం|కీటులో ఉక్కుకడ్డీలను అమర్చి వాడుదురు. ఇది శక్తి
మంత మెన కాంక్రీటు [చూ, రి ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌ కాం|కీటు].
అతి విస్తా గాత్మక శ క్రి, అతి పేషముల కలయిక కల శక్తి
మంత మైన కాం|క్రీటులు వివిధ _్రోణులలో చేయవచ్చును.
ఛారీ నిర్భాణములలో ఈ శ క్రిమంత మైన కాంక్రీటు అతి
ముఖ్యమైన వస్తువు. ఇదే పద్ధతిని (ీస్ట్రైస్‌డ్‌ కాంక్రీటు అను

503

నిర్మాణసామ।గి
ద్రశ్యేక మైన కాం|క్రీటును కూడ తయారు చేయుదురు
[చూ. పూర్వ |వపీడిత కాం కీటు].

మామూలు కాంక్రీటు, శ క్రిమంతమైన కాం|కీటు అనేక
విధములుగ వాడుదురు, భవనముల పునాదులు, _స్హంభ
ములు, దూలములు, పై కప్పులు మొదలై నవాటికి కాంక్రీటు
వినియోాగపడును. రోడ్డు, విమానా| శయములు, వంతెనలు,
ఆనకట్టలు, కాలువలు, మురుగునీటి గొట్టములు మొదలై న
నిర్భాణములకు కాంక్రీటు ఎంతో ఉప ఇయోగపడును.

తేలిక కాం|క్రీటుగా' 1600 8, wm: మీకే, క తక్కువ
సాం(ద్రతకల కాం|కీటును సేరొందురు. ఇది శేలిక
నేం దియ పదార్థములతో తయారగును. థారీ కట్టడము
లకు శేలిక కాంక్రీటు బాగుగా ఉపయోగపడును, అంత
స్తుల మేడల నిర్భాణములో 640 8. గా: [అి. కు
తక్కువగల కాం|క్రీటు వాడుటవల్ల ఖర్చు తగ్గును. శేలిక
కాం క్రీటులు సాధారణముగా మందపు కాంక్రీటు కంచు
పొడికి గట్టిపడు స్వభావము కలవి,

సిమెంటు - ఇసుక శకాం|కీటులో గాలి పొరలద్వారా
ఒక రక మైన స్వల్ప బరువు కాం|క్రీటును తయారు చేయ
వచ్చును. దీనిని “ఫోమ్‌ కాం క్రీబు” లేదా “సెల్యులర్‌
కాం|క్రీటు' అని అందురు. సెల్యులర్‌ పదార్థము తయారగు
టకు నురుగు సంబంధమైన లేదా అల్యూమినియము చూర్ణ
మును వాడుదురు, నున్నముతో కూడిన సెల్యులర్‌ కాం|క్తీ
టునుకూడ తయారు చేయవచ్చును, 820-800 క్కిగా./మీకి.
సాం|ద్రతకల శకాంక్రీటును శక్తిమంతమైన నిర్మాణము
లకు వాడుదురు. సెల్యులర్‌ కాం|కీటుకు గట్టి విద్యున్ని
రోధక శక్తి ఉన్నది. కలపవలె దీనిని ముక్కలు చేయ
వచ్చును.

మిశ్రములు: కాం క్రీటులోని మిశ్రములలో కొన్ని
స్వచ్ళమైనవి, కొన్ని మలిన వస్తువులు కలవి. మంచి
వాటిలో 4.8 మి, మీ. లకు తక్కువ పరిమాణము కల
ఇసుక రేణువులు, తదితరములు ఉండును, ముడి వస్తువు
లలో కంకర, రాతిముక్కలు (పధానమైనవి. ఇవి 4.8
మి. మీ. కంచు పెద్దవి.

మి|శముల భౌతిక, రాసాయనిక లక్షణముల [ప భావము
మిగిలిన కాంక్రీటు పై ఉండును. ఈ మిశములు మన్ను,
బం(డు, అ భకములు, బొగ్గు, సేం దియ పదార్థములు
లవణములు మున్నగునవి లేకుండ ఉ డవశెను* అవి
ఉన్నందువలన గట్టితనము తగ్గుట, కాంక్రీటు సంపూర్ణ
ముగ లేకపోవుట, కావలసిన చానికంచు నీరు అధికముగా
ఉండుట జరుగును. సిమెంటు గట్టిదనము మి(శ్రముల ఉపరి
ళలమును బట్టి ఉండును,

జిప్పమ్‌ : ఈ భనిజము రాజస్తాన్‌ లోను, దేశములోని
ఇతర పౌంతములలోను దొరకును. డినిని 140 - 160°C
తాప కమమువద్ద కాల్చినచో 15% నీరు ఇగ్‌రిపోయి ప్లాస్టర్‌
ఆవ్‌ పారిస్‌ లభించును, దీనికి కొద్దిగా బంకనుగాని, స్మిటిక్‌
ఆసిడ్‌ను గాని చేర్చి జిప్పమ్‌ బిల్లింగ్‌ ప్లాస్టర్‌ ను తయారు
చేయవచ్చును. డానిని ప్లాస్టరు బోర్డు. లేక్‌ మున్నగు వాటి
తయారీలో ఉప యోగింతురు. జిప్ఫమ్‌ వస్తువులు శేలికగా
నుండి, గట్టి దనమును, అగ్నినిరోధకళ క్రిని కలిగి ఉండును,

మగ్నీషియమ్‌ ఆక్సీ క్లోరైడ్‌ సిమెంటు: దీనిని సారెల్‌
(కని పెట్టిన వ్యక్తి) సిమెంటు అని కూడ అందురు. మగ్నీ
షియమ్‌ ఆకై డ్‌ను క0% మగ్నీషియమ్‌ క్లోరెడ్‌తో
మి|శము చేసి దీనిని తయారు చేయుదురు. ఈ సిమెంటు
గట్టిగ, శ క్రిమంతముగ ఉండును, శకానిి ఎక్కువ కాలము
ఆరుబయట ఉంచినచేో శేమకు గురి అగును. నేల చదునుకు
దినిని ముఖ్యముగ వాడుదురు. అడుగు
భాగమునకు ఛారతదేశములో ఇది ఎక్కువగ వాడ
బడును

రలు పెబుల
._ బ

సున్నము : పూర్వము నుండి నిర్భ్మాణములకు సున్నము
వాడబ శుచున్న ది. మోర్టారు ప్లాస్ట్రరింగు మొదలగు పను
లకు ఈ నాటికి సున్నము విరివిగా వాడబడుచున్నది. పటు
త్వముగా ఉండుట, నీటిని పీల్చుట, ఇటుకలో చాగుగా
కలియుట మొదలై నవి దీని ముఖ్య|ప యోజనములు.

నున్న.ము “క్వికొతెమ్‌', హై(డేజెడ్‌ సున్నము అను
రూపములలో దొరకుచున్నది. మొదటిది సున్నపు రాయిని
గాని, సముదపు ఆలిచిప్పలనుగాని కాల్చుటవలన వచ్చును,
దీనిలో కాల్సియమ్‌, మగ్నీషపియమ్‌ ధాతువులు ముఖ్య
ముగ ఉండును. 5% కన్న తక్కువ మగ్నీషి యమ్‌ ఆకె పడ్‌
ఉన్న సున్నమును “మై కాల్సియమ్‌ స్విక్‌ కైమ్‌ అని,
5 _ కిక% ఉన్నదానిని 'మగ్నీషియమ్‌ నున్నము' అని,
85-40% కల దానిని “డోలమైటిక్‌ క్విక్‌లెమ్‌' అని
అందురు. క్విక్‌లైమ్‌ను నీటితో రాసాయనిక (ప్రక్రియ
చేయుటతో 'హై(డేబడ్‌ లైమ్‌’ ఏర్పడును. వై మూడు
రకముల క్వక్‌ లైమ్‌'ను జలమిశముతో “హైడేజడ్‌
లైమ్‌'గా మార్చ వచ్చును.

“పా(డాలిక్‌ నున్నము' మరియొక రకము. డీనిలో
15 - 25% వరకు సిలికా, అల్యూమినా, ఐరన్‌ ఆక్సైడ్‌
ఉండును. నీటిలో స్థిరపడి, గట్టిపడు స్వభావము దీనికి
కలదు.

అన్ని రకముల సున్నములను కాలి, చల్లార్చిన తరు
వాతనే వాడవలెను. అందుకు తగినంత నీటిని కూడ కలువ
వలెను.

504

నున్నమును తేమ తగులకుండ బస్తాలలో ప్రత్యేక
ముగా ఉంచవలెను. లేనియెడల అది గాలి నుండి తేమను,
కారన్‌ డైఆకై డ్‌ను (గ్రహించి, నాణ్యములో త్వరగా
శీణించును. జార్డి.
నిర్మాణ సిద్ధాంతము : ఈ నిర్మాణ సిద్ధాంత
0 ? “

మునే “నిర్మాణాత్మక యాంత్రిక శాసనము (స్ర్రకృరల్‌
, ‘ “ % కా
మెకానిక్స్‌) అని, “నిర్మాణాత్మక విశేషణము (స్ట్రక్చరల్‌
ఎనాలిసిస్‌ )' అని కూడ వ్యవవారించుట కద్దు. నిర్భ్మాణముల
(ప్రతి క్రియల మీదను, అంతర (ప్రసాలము మీదను విచల
నము మీదను బావ్యా భారములు నెరపు (ప్రభావమును
గుర్తించుటకు అవసరమైన స్మూతముల సముదాయము
విశ్లేషణ (ప్రక్రియ అని నిర్మాణ సిద్ధాంతమును నిర్వ
చింపవచ్చును. అయికే, ఈ విశ్లేషణము, నిర్మాణపు డిజైను

పరస్పరా(శయములు. “ ఇసు న్వ భారము దాని కొల

నిర్మాణ సిద్ధాంతము

దుల ఇంజనీరింగు అను శీర్షికల |క్రింద చర్చింపబడుచున్న వి
[చూ. పునాది శాస్త్రము - వు, 568].

రేఖా పట సవాయమున జరుపు విశ్లేషణమును రేఖా
చిత్ర ger అందురు. ఇదికూడ నిర్యాణ సిద్ధాంతములో
ఒక ఛాగు,

నిర్మాణములు అననేమో ముందుగా శెలిసికొనుట అవస
రము, దూలములు, కంబములవలె కొన్ని నిర్మాణములు
అత్యంత సరళమైనవి కావచ్చును. కోడ్టీలు, కోణములు
మొదలై న వివిధ ఛాగములతో కూడిన చ[టముల వలె
కొన్ని సంకీర్ష్ణములైన నిర్మాణములు ఉండవచ్చును.
నిర్మాణములను (క్రింది తీరున వర్తీ కరింపవచ్చును,

తక్కిన రెండు కొలతల (వెడల్పు, లోతు/ఎత్తు) కంచు

పొడవు చాల అధికముగ ఉండు నిర్మాణములు. ఉదాః
దూలములు, కంబములు,

చిత్రము ~1 (a): ఉత్తరమువె పునుండి
తలను బట్టి ఉండును. డిజైను
లేనిచో ఆ కొలతలు తెలియవు,
కొలతలు శెలియనిదే విశ్లేష
ణము సాధ్యముకాదు. ఈ విధ
ముగ విశేషణము, డిజైను
అన్యో న్యా శయములు,
సిద్ధాంతము
అను శీర్షిక |క్రిందను, ఘటక్ర
సామర్థకము అను శీర్షిక |క్రిందను చాల వరకు ఒకే విషయ
ములు చర్చింపబడుచున్న వి. ఈ విషయములను స్తూలముగా
సూచించుటకు వినియుక్త యాం|తిక శ్యాస్త్రము (అప్పయిడ్‌
మెకానిక్స్‌) అను పదమును కూడ వాడుచున్నారు. శాని,
తరుచు ఆ పదము ఘటక సామర్థ్యమునకు పర్యాయ పద
ముగ వాడబడుచున్నది. మృత్తికా విజ్ఞానము (సాయిల్‌
ఇంజనీరింగు) ఇటీవల చాల అభివృద్ధి సాధించుటతో,
ఇంతకు ముందు భూ ((ప్రేషములు అని నిర్మాణ సిద్ధాంత
ములో చర్చింవబడుచు వచ్చిన అంశములు (ప్రస్తుతము
ఉర్వక్య యాం|త్రికశ్యాన్త్రము(సాయిల్‌ మెకానిక్స్‌), పునా
XI—64 505

నిర్మాణ

N ఆకారములో గర్గరు
చితము-1 (b): డ్రస్సుల్కు గర్జరులు

కాంతి వచ్చునట్లు చేసిన కప్పు (టన్సు,

వేర్వేరు భాగములు కలు
పుట శేత తయారగు నిర్మాణ
ములు. వీటిలో తిరిగి రెండు
ఉపవర్గ ములను గురింపవచ్చును.
1. సమతల
(ప్లేన్‌ ప్రీకర్‌ ) ఉదాః చట
ములు, సంవలిత _స్పంభ ములు
(కేస్‌ డ్‌గర్ద ర్‌ )[చూ,చిత్రము-
1 (3), (b)]; 2. బహుతల నిర్మాణములు, ఉదా: చ[టము
లపై కట్టిన భవనములు [చూ. 506 పుటలోని చితము-2],

రెంశు కొలతలు! పా ధాన్యము వహించిన నిర్యాణములు.
ఉదా: ఫలకములు (ప్లేటు), షెల్‌ నిర్మాణములు.

మూడు కొలతలకును సమ|పాథాన్యము ఉండు బృవాత్‌
నిర్మాణములు. ఉదాః డాములు, పునాదులు, ఆధార
ములు మొదలగునవి.

నిర్మాణములలో వాడుక చేయు కట్టడపు పని (తాపీ
పని రకము) ఉక్కు., కాం|క్రీటు, కలవ, రీ ఇన్‌ ఫోర్స్‌డ్‌
కాంక్రీటు మొదలగు వాటితో కలిపి కూడ నిర్మాణములను
వ్యవహరించుట కలదు.

నిర్మాణములు

నిర్మాణ సిదాంతము
ధి

భారములు: సాధారణముగ నిర్మాణములు అన్నియు
వావ్యా శ కులకు తట్టుకొని నిలువబడవలసి ఉన్న నిర్మాణ
ములే, ఈ బ్యావాశ కులు: 1 బావ్యాభారములవలనగాని;

చిత్రము-2: చ[టపు నిర్మాణము

2. స్వ భారము వలన గాని; శి, తావ క్రమములో మార్చు
వలన గాని ఏర్పడవచ్చును.

బావ్యాభారములు కొన్ని బిందువుల వద్ద శకేందీకృతము
కావచ్చును లేదా నిర్భాణమంతటి మీదను గాని, దానిలో
ఒక ఛాగముప్ట్రిదను గాని విభ క్షమగుట జరుగవచ్చును. ఈ
రెండు విధములైన ఛారములను వరుసగా శేం|దీకృత
భారములు, విభ క్రభారములు అందురు. సరిసమానముగ
విభ క్షమై ఉన్నచో దానిని సమ విభ క్రభారము అందురు.
సాధారణముగ ఇట్టి భారమే మనకు ఎక్కువగ తటస్థవడు
చుండును [చూ. చిత్రము-కి ౩,b,6,],

భారములను 1. నిజభారములు; 2, సనజీవభారములు; లి.
గాలి భారములు అని మరొక విధముగ కూడ వర్గీ కరింప
వచ్చును.

—

a, కేంద్రీకృత మైన భారము

b, భారము ఓశే విధముగా వ్యాప్తి చెందిన స్వరూపము

నిజ భారములు : డమ (క్రమముగ (ఫయు క్ల్షములగు
అన్ని విధములగు ఛారములకును ఈ పదము వర్తించును,
పయుక్షమైన పిమ్మట అతి స్థిరముగ అశ్లే ఉండిపోవును,
దిళలోగాని, పరిమాణములోగాని మరి మార్ప్చురాదు.
ఇట్టి భారములకు ఉదావారణముగ పె అంతస్తులు, దూల
ములు, కప్పులు మొదలగునవి పేరొ-నవచ్చును.

సజీవ భారములు: ఫర్నిచరు, కాపురము ఉండు
వ్య క్తులు, నిల్వచేయు సరకులు మొదలగు ఛారమును
సజీవ భారము అందురు. ఇట్టి భారమును సైజు ౦
మొదలు వాటి గరిష్ట మూల్యముల వరకు మారుచుండును,

వంతెనల విషయములో కదలెడి శైలు, లారీ, మిలిటరీ
టాంకు మొదలగునవి సజీవభారములు. ఒక చోటనుండి
మరొక చోటికి కదలు చుండెడి ఈ విధమైన ఛారములను
చర భారములు అని కూడ అందరు.

గాలి భారములు : గాలితాకిడి రూపమగు ఛారమును
గాలి భారము అందురు. బుతువును అనుసరించి, ఒకా
నొక (ప్రదేశపు భౌగోళిక స్థానమును అనుసరించి గాలి
ఛారములు దిశ, పరిమాణము మారుచుండును.

(ప్రతిబలములు (స్టైస్‌) : ఒక నిర్మాణము మీద వనీ
చేయు చావ్యాశక్తులు, ఆ నిర్భ్యాణములోని ఆంతరశ క్తులు
పనిచేయుటకు కారణము అగును. ఈ ఆంతరశళ క్షులనే ధ్రతి
బలములు అందరు. నిర్భాణముపై. జావ్యాళ కి పనిచేయు
దిశను అనుసరించి నిర్మాణవ సువులో వేర్వేరు విధములగు
(పతి బలములు ఉశత్చాదితములు అగును, (ేతిబలములు
అయిదురకములు:1.తన్యత; 2. సంకో చనము;లి, మోటనము
(టార్షన్‌); 4, క ర్హనము (పియర్‌); ర్‌, వవాన (ప్రతిబిలము.

rl mmm ess
= :

చితము-4: తన్యత _్రశిబలము
తన్యత : చితము-4లో చూపిన విధముగా కర్షణ
శక్కికి గురి అయిన కడ్డీ సాగుట, చానిలోని కణములు
భారము దిశగా దూర దూరముగా ఆకృష్ట్ణములు అగుట

—— dD

c. |తికోణ వ్యాపనము

చితము-శి: భారముల రకములు

506

జరుగును. అప్పుడు ఆ కడ్డీళో తన్యత ఏర్పడినదనీ, ఆ |వతీ
బలమును “తన్యత ప్రతిబలము” అని అందురు.

నంకోచనము : ఒక నిర్మాణము లేదా వస్తువు మీద ఒక
బావ్యాళ కి పనిచేయుచున్నప్పుడు ఆ శక్తి దిశగా ఆ
వస్తువులోని కణములు దగ్గిరపడుటయు, ఆ వ స్తువు [వాన్వ
మగుటయు జరిగినచో ఆ వ సువులో సంకోచనము ఏర్పడిన
దని, వస్తువు సంకోచక |పతిబలమునకు గురియెనదని
అంగుము [చూ. చిత్రము -5].

X

ea) ree: er

X
చితము-క్‌: నంకోచన |వతిబలము
మోటనము : ఒక కడ్డీని మెలిపెట్టుట _ జరిగినప్పుడు
యం|త్రపు ఇరును విషయములో వాటి మోటనము వలన
ద్రేతిబలమునకు గురి యెన దందుము., ఎత్తుమీద నిర్మించిన నీటి
తొటైలలోని వరుల స్తంభములవంటి వాటిలో ఈ విధమైన

మోటన |పతిబలము మనకు గోచరమగును.
కర్తనము *ః ఒక నిర్మాణములోని రెండు భాగములలో
ఒకటి రెండవ దానిమీదుగా జారునట్లుగా జావ్యాశళ కులు పని
చేసినప్పుడు అగ్లు జారెడి (పతిబలమును క _ర్హన (పతిబలము
అందురు. ఆ నిర్మాణపు ఉపరితలమున పనిచేయ అట్టి [పతి
బలము స్పర్శ న్వభావము కలదై. ఉండును, రెండు ఫలక
ములు ఒక దానితో ఒకటి రివెట్‌ (మేకుబందీ) చేయబడి,
ఆ శెండింటి మీదను తన్యత శ కులు పనిచేయుచున్న ప్పుడు
[చూ. చిత్రము-6 ] ఆ రివెట్‌ లో ఏ.వి. అను రేఖ మీదుగా

కరన (్రతిబలము ఉశ్చాదితము అగును,

తన్య తా తన్య'తా

4 ry BW |=]
గు

బలము బిలము

చి(త్రము-6: కర్తన (వతిబలము

వహన (పతిబలములు : నది ఒడ్డున ఇనుక హృర్రమీద
ఒక మేక నడచినచోే దాని కాలి గుర్తులు లోతుగ వడును,
అదే ఒక ఒం ఇనుకవర మీద నడచినచో మేక కంశే ఒంశు
బరువు ఎక్కు_వే అయినను గుర్తులు అంత లోతుగా పడవు,
మేక విషయములో లోతు గుర్తు ఏర్పడుటకు కారణము
ఒంచెకంచు దాని వవాన దేతిబలము, సాం|దత ఎక్కువగ
ఉండుట. చిత్రము-7 లో చూపిన విధముగా భవనపు పునా
దుల అడుగున ఉన్న నేల చూపు గ్రేతిక్రియ వవాన (పతి
బలము ఒక నిదర్శనము,

507

నిర్మాణ సిద్ధాంతము

చరమ బలము-స్వీకృత (పతిబలము: ఒక వస్తువు
విరిగి పోవుటకు ముందు ఎంత గరిష్ట (్రకిబలమును భరింప

మన్నులో జరుగు (ప్రతిక్రియ

చితము-7: వవాన(ప్రతిబలము
గలదో అది దాని చరమబలము అనబడును. కాని, భదత
దృష్ట్యా ఆ చరమ బలము కంఖు చాల తక్కువ భారమును
వహించునశ్లే నిర్మాణములకు డిజైనులను తయారుచేయ
వలెను. డిజైనులో స్వీకరింపబడిన ఆ తక్కువ స్థాయి (పతి
బలమును డిజైను (ప్రతిబలము లేదా స్వీకృత [ప్రతిబలము
అందురు, (క్రింది పట్టికలో కొన్ని వస్తువుల చరమబలము,
స్వీక్భత (ప్రతిబలము చూపబడినవి.

ial వసువు | రవ స్వీకృత (వతి |
సంఖ్య క బలము బలము |
1. మెత్తని ఉక్కు. 26-కికి 8-10 టన్నీలు/6.45 సె.మీ,
(బిగువు)
శేకు 2.8 3-3 డి. టో,
రాయి లి. 5 $4 టన్నీలు/ 6,4క సెం.మీ,
(సంకోచనము)
4. సిమెంటు 2850 750 కి._గా./6.64సెం,మీ,
కాంక్రీటు (నంకో చనము)

1:2;:4

sat చరమ బలమునకు, స్వీకృత (ప్రతిబల
మునకు నడుమ గల నిష్ప త్రిని భద్రతాంకము అందురు.
వస్తుస్వభావము, భారలక్ష్షణము, పనివాడితనము, దెబ్బతిన
గల అవకాశములు, తత్పర్యవసానములు, డిజైనులో
అయ థార్భ త ఈ అంశముల అన్నిటిని ఆధారముగ చేసికొని
భ|ద్రతాంకమును నిర్భయింతురు. ప్రయోగశాలలో కాని,
కేత్రముమీద కాని జరిపిన (ప్రయోగముల ద్వారా చరమ
బలమును మొదట తెలిసికొని, తరువాత చైన వివరించిన
విధముగా భద్రతాంకము నిర్భయించుకొనినచో చరమ
బలమును భ(ద్రశాంకముచే ఛాగించి సులభముగా స్వీకృత
(్రశిబలమును కనుగొనవచ్చును, మెత్సని ఉక్కునకు 4, కల
పకు 7, సున్న పువనికి 12 ముదలు 14 వరకు సాధార
ముగా భ|ద్రతాంకములుగా (గ్రహింపబడుచున్న వి.

నిర్మాణ సిద్దాంతమునకు సంబంధించిన ఛారములు,
(్రతిబలములు మొదలైన మౌలిక భావములను బోధపరచు

నీర్మాణ సిధ్ధాంతము
కొనిన తరువాత ఇప్పుడు కొన్ని నిర్భ్యాణములను గూర్చి
మరింత విపులముగ |గహింపనగును,

దూలములు : చావ్యా ఛభారములు అకరేఖ దిశగా
కాక దానికి అడ్డ ముగా పనిచేసెడి se ir అని
దూలములను నిర్వచింపవచ్చును. దూలము ఏ వస్తువుతో
నిర్మించినదె నను కావచ్చును. భారము దూలపు అకు
శేఖకు వాలుగ పనిచేయుచున్నచో అట్టి దూలమును ఏట
వాలు దూలము అని, వాసము అని అందురు.

దూలములలో రకములు: దూలముల కొసల ఉనికి
ఒక చానికంచు ఎక్కువ కానాల మీదుగా సాగుచుండుట
"మొదలగు అంశములను బట్టి దూలములను (కంది రీతిగ
వర్లీ కరించిరి,

“అన్సిన దూలము : చిత్రము-రి. &లో చూపినట్టు ఈ
రకపు దూలపు శెండు కొసలును బిగింపబడకుండ "ట్టి
కోణములో వంచుట'కె నను వీలుగ అమర్చబడి ఉండును,

బిగించిన దూలముః చిత్రము- -8. b లోవలె ఈ రకపు
దూలపు రెండు కొసనలును గట్టిగ విగింపబడి, కొసలు కోణ
ములు తిరుగు అవకాశము చేకుండ అమర్చబడి ఉండును.

వరండా దూలము : చిత్రము-రి.0 లో చూపిన [పకా
రము ఈ రకపు దూలపు ఒక కొస స్థిరముగ విగింపబడియు,
శెండవ కొస చాల్కనీలోవలె ఎట్టి ఆధారము లేకుండు
నట్టును అమర్పబడును.

లక

(౩) సరళమైన ఆధారములుగల ఆన్నిన దూ లము

—

) వరండా దూలము కాంటిలివర్‌

నఠళ నమన సిద్ధాంతము : అక్షము దిశగా కాకుండ
మరి ఏదిశగా అయినను దూలముపె పనిచేయు ఛార
ములు లేదా శక్తులు ఆ దూలమును వంగునట్లు చేయును.
సులభముగ అర్థమగుటకు అడ్డముగా ఉన్న హాలయులన
వాటిపై. నిఖువుగా పనిచేయు భారములను గూర్చియే
ఇక్కడ చర్చింతము.

నమన (భమకము: B వద్ద గోడలో విగించబడిన AB
అను ఒక వరండా దూ లము ఉన్నది అనుకొందము [చూ.
చిత్రము-9] విడిగా ఉన్న కొన “గి వై “గ అను భారము
ఉన్నది అనుకొందము. ఆ భారమునకు పర్యవసానముగా

చిత్రము -9

నమన గ్రమకము
చిత్రములో చుక్కల గీతతో చూపబడిన విధముగా ఆ
వరండా దూలము వంగుట జరుగును. గక అను ఆ వరండ*

(b) రెండు కొసలు బంధించబడిన దూలము

rT Ta

(a) పకాండపు దూలములు

చిత్రము-8 దూలముల రక ములు

ఎడతెగని దూలము : ఇట్టి'దూలము చితము- -8. 4లో
చూడవచ్చును. శెండుకంచు ఎక్కువ ఆధారముల పె ఇది
ఆని ఉండును.

దూలమునకు సంబంధించిన విశ్లేషణమునకు నమన
(భమకము (జెండింగ్‌ మామ్‌) కర్శన్క, విచలనము
లను గణించుట అవసరము. ఈ గణనమును అర్థము చేసి
కొనవలెనన్న ముందుగా “నమన సిర్ధాంతము”ను బోధ
పరచుకొనవలసి ఉన్నది.

దూలము నడుమ “౪ అను ఒక బిందువు తీసికొన్నచో
ఆ విందువు వద్ద నమన గ్రమకము W.x (x=W EX క్రి
మధ్య దూరము) అగును. నమన పరిమాణము ఈ [భమ
కపు (పవృ త్తితో సమానమగును, డాని నే “నమన ధ్ర నుకముి
అందురు.

ఒకటి కంచు ఎక్కువ ఛారములు దూలముపె పని
శేయుచున్నప్పుడు కూడ ఇరదే సూత్రము వర్తించును,
మనము లెక్కకట్టు సెక్ట నుకు కుడి వై పునగాని,ఎడమ వె పున

508

గాని దూలము పొడవునకు వివిధ బిందువుల వద్ద ఉన్న
వివిధ భారముల యొక్క_ (భమకములను మొత్తముచేసి. ఆ
దూలపు నమన (భ్రమకము కనుగొనవచ్చును. తరుచు ఎదు
రగు కొన్ని సందర్భములలో ఉపయోగించు నమన |భ్రమక
ముల విలువలకు వివరించుటలో నమన (భమకములకు,
విచనములకు నంబ: ధించిన సూత్రములు పట్టిక-1 (పు 511)
లోను పట్టిక -1! (9. 512)లోను పొందుపరచబడినవి,
(పతి క్రియలు : చితము-10 లో చూపబడిన విధముగా
సరళమైన దూలమైనచో ఎట్టి లెక్కలును అవసరము

చిత్రము - 10: (ప్రతిక్రియలు
లేకుండగనే “N” అను ఛారమును గీ,ర అను శెండు

కొనలు నరినమానముగ భరించునని మనము |గహింప
గలము. lf, Bo వద్ద పనిచేయు ఈ శ క్రులను (ప్రతిక్రియలు
అందురు. ఆ శకెండు (ప్రతి క్రియలను సం శేపముగా క, R85
అని వ్యవహరింతురు.

దూలమునకు మధ్యగా కాకుండ అను భారమును
చిత్రము-11 లో చూపిన విధముగా మరొక బిందువు వద్ద

»W

"RE

TE
చి(తము 11:

మోపినచో MA RB (ప్రతిక్రియలు శెండును సమానముగా
ఉండవు. స్థితి సంబంధమగు సమశా స్మూతముల సహాయ
మున అ |ప్రతిక్రియలను (క్రింది విధముగ మనము గణించి
తేల్చవలెను. సమత నెలకొనవలెననినచో అధో ముఖ
శ ర్తులతో ఊర్థ ప్రముఖ శక్తులు సరితూగి ఉండవలెను,

Wh Phun u(l)
శెండు కొసలలో ఒకదాని |భ్రమకములను తీసికొనినచో
Ras Fe లను మనము కనుగొనవచ్చునుః

“గి అను కొసకు సంబింధించిన ్రమకేములను తీసి
కొన్నచేో నవ్య భ్రమకములు = అపసవ్య |భ్రమకములు

_్రకిక్రియలు

Fg coe sss:

నిర్మాణ సిద్ధాంతము

* Wa=k {a + b)
rE .(2)

వెన చూపిన 2 వ సమీకరణములో కుడిచేతి పక్క
ఉన్న అంకెలన్నియు మనకు తెలియును. అందుచేత నుల
భముగ క్కిని కనుగొనవచ్చును,

ఇదే విధముగ దిగువ ఉదావారించిన శివ సమీకరణము
సాయమున గను కూడ గణింపవచ్చును,
_—Wib
E+

కఃర్రన బలము: చిత్రము-12 ౩ లో చూపిన విధముగా
ఒక వరండా దూలము చిన్న చిన్న ముక్కలు అతికి
తయారు చేసినదనుకొందము. నిరాధారముగ ఉన్న కొన
మీద ఛిరమును మోపినచేో దూలములోని ముక్క._లలో
(ప్రతి ఒక్కటి (పక్కడదానికంచు క్రిందికి జారుటకు సిద్ధ
మగును (చూ. చిత్రము-12 b]. బావ్యా భారముల వలన

Rg=

sess eeee 00 C000 0000 1400 0000 00

RA

WwW

\

చిత్రము - 12; కర్తనబలము

(కిందికి జారజూచు ఈ లక్షణమునే క_ర్తన బలము అందురు,
ఇట్టి క_ర్తనమును కలిగించెడి జావ్యా భఛభారముల పరిమాణ
మును బట్టి ఈ కరన బలమును లెక్కకట్టుదురు. కూరిన
దూలములోని ఒక నెక్షను వద్ద ఉండు కరన బలమును
దూలములోని ఆ భాగమువద్ద ఆ నెక్టన్‌కి కుడివై పున గానిః
ఎడమవైపున గాని లంబముగా పనిచేయుచున్న బలములు
((్రతిక్రియా బలముతో సహా) అన్నిటి సంకలిత సంఖ్య యే
అని నిర్వచింపవచ్చును.

తటస్థాక్షము : ఒక దూలముపె నిలుపు భారములు
పనిచేయుచున్న వుడు నమన|భమకము వలనను, క ర్తన
బలము వలనను ఆ దూలములోని ఒక తలములోని కణ
ములు ఒత్తుగ ఏర్పడుటయు, రెండవ తలము వద్ద విరళత్వము

509

నిర్మాణ సీద్ధాంతము

పొందుటయు సంభవించును. అనగా ఆ దూఃలములో ఒక
తలము ఊర్ద్వతలము[చూ, చిత్రము-18] వద్ద గరిష్ట నంకో

(a) (ay ©

చన (పకిబలము, ఆవలి తలము (అధో తలము) వద్ద గరిష్ట
తన్యతా [పతిబలము ఏర్పడునన్నమాట. ఒక రకమైన (పతి
బలమునుండి మరొకరకపు ద్రతిబిలమునకు |క్రమపరి ణామము
గో చరించు ఇట్టి దూలములో మధ్యలో ఎట్టి (ప్రతిబలమును
అనుభవింపని ఒక పొర ఉండితీరవలెను. ఏ విధమైన (పతి
బలమునకును గురికాని ఈ పొరను తటస్థతలము అనియు,
దీనిని ఖండించెడి నిలువు తలమును 'తటస్థాకము” అనియు
అందురు.

దూలము=', కుల్యాకారపు దూలములు (1), క్రోగకా
కారపు దూలములు (Ly(T), ఆకారపు దూలములు మొద
లగు సంకలితపు సెకన్‌ ల విషయములో సెక్షన్‌ తీరు, ఇతర
లక్షణములు లెక్కించుట ఇంత కంచును క్లిప్పము. ఇంజనీరు
లకు కాలవారణము జరుగకుండ తోడ్చడుటకై_ అట్టి సెక్ష్‌
న్‌ల ఉళ్చాదకులే ఆ సెక్టన్‌ లక్షణములను లెక్కగట్టి ఒక
కరప త్రములో సరఫరా చేయుదురు,

వెన ఇచ్చిన కవ సమీకరణము వలన మనకు మరొక
ముఖ్యాంశము కూడ బోధపడుచున్నది. జావ్యా నమన
థ్రమకముతో సమానముగ ఉండు దూలపు నిరోధక శక్తి
(థ్రమకము దాని సెక్షన్‌ తీరును అనుసరించి ఉండును.
ఆ నెక్టన్‌ తీరు తిరిగి దూలపు వెడల్పును.మందపు వర్గమును
అనుసరించి ఉండును, అనగా వెడల్పు ఎక్కువై నప్పుడు
కంచు మందము ఎక్కువై నప్పుడు దూలపు నిరోధక శ_ి
మరింత ఎక్కువగా పెరుగును,

N. A. తటస్థాతము, (9 (4

చిత్రము-1ి: తటస్థాతము

నమన (భ్రమకము - ప్రతిబలము అ మధ్యచ్చేదము:
నమన సిద్ధాంత సనవోయముతో (ప్రతిబల సాం(ద్రతకు, నమన
(థ్రమకమునకు, దూలపు నమనమునకు, దూలపు నడిమి
తలపు కొలతలకు, స్టి తిస్థాపకత తీరునకు నడుమ గల
సందింధములను కనుకొనవచ్చును, అట్టు కనుగొనుటకు
తోడ్పడు సమీకరణములు దిగువన ఈయబడినవి:

thee ere ee re
y R
M = f, 2———- ————————— ర

చై సమీకరణములలో M= నమన థ్రమకము, f=
తటస్థాకము నుండి “y' దూరములో గల తంతు సముదాయ
ములోని దైర్థగ్ధ (పతిబలము యొక్క సాంద్రత; E=స్టీతి
స్థాపకత తీరు; R-నమన వ్యాసార్ధము; I= స్థీరతా థ్రమ
కము: 2= నెక్సన్‌ తీరు,
దీర్భ చతుర [సాకార మున ఉన్న దూలములో
FL, lor eRe rR ORR.
(౨=దూలపు వెడల్పు, d= మందము) అని కూడ
మనము గు ర్హింపగలము,

సంకలితపు ఉక్కుదూలపు (౫. 5.7): రచన- సామం
జస్యము : నంకలితపు ఉక్కు దూలము 1ఆశారముగాశే
ఎందుకుండవ లెను? చానిలో గల సామంజన్య మేమి? చెన
తటస్థాకమును గూర్చి చర్చించిన సందర్భములో తట
స్థాతమువద్ద (ప్రతిబలము ఏ మాత్రమును ఉండదని, ఊర్థ్వ
తలము వరధ్ధ్దను, అధో తలము వద్ధను మాత్రమే
(పతిబలము గరిష్ట (పమాణములో ఉండునని మనము
గమనించితిమి, అందుచేత ఊర్థపతలము వద్దను, అధో
తలము వద్దను మందముగను, తటస్థాకము వద్ద పలుచ
గను దూలమును నిర్మించుట అవరసమగుచున్న ది, అట్లు
నిర్మితమైన సెక్టన్‌ నవాజముగానే 1 ఆకారములో ఉండక
తప్పదు.

దూలముల విచలనము;: పైన మోపిన బరువులు కారణ
ముగా దూలము వంగి, దాని పొడవునను అనేక స్థల
ముల వద్ద విచలనము పొందుట జరుగును. మొదట తిన్నగ
ఉన్న స్థితినుండి విచలనము పొందకుండ ఆ దూలమునకు
గల. నిరోధకళ క్తిని కొలుచు సందర్భములో దూలపు

510

“చార్గ్యము' అను పదమును వాడుదురు, నిడివి/విచలనముల
నిష్పత్తిని చార ముల తారతమ్య వివేచనలో వాడుక
చేయుదురు. విచలనము/నిడివి నిష్ప త్రి సౌందర్యాంళ వరి
గణనములో ఉపయోగపడును. అధికముగ వంఫు తిరుగుట
సౌందర్యమును పాడు కేయునుగచా! కొన్ని సందర్భము
లలో అనుమతింపడగు _ విచలనము/నిడివి నిష్పత్తులు
దిగువ చూపబడినవి.

సాధారణ భవనములు 1/88
(ప్రముఖ భవనములు 1/480
Ree 1/600

చిన్న వంతెనలు
|పథానమగు వంతెనలు - 1/1009
విచలనమునకు పక9ిమికము చేయవలెననిన నిడివి/[మండము
నిష్ప _త్రిని మనము పరిమితము చేయవలెను, ఉదాహారణ
మునకు:ః-సమ విభ కమగు థారముగల దూలము విష
యములో విచలనము/నిడివి నివ్ప_క్టి 1/480 క మనము
పరిమితము చేసినచో నిడివిిమందము నిష్పత్తి 16.25 కి
పరిమిశమగును, గూలముల విచలనమును లెక్కగట్టుఓకు
అనేక పద్ధతులు గలవు. అవి అన్నియు మనస అ్మపస్తుత
ములు. అయినను సరళ సందర్భములలో" విచలనమును
గణించుటకు ఉపయోగించు కొన్ని సూత్రములు మాతము
డిగువ పట్టికలో ఈయబడినవి.
బిగించిన దూలములు : శెండు కొసలను గట్టిగా
బిగించబడిన అడ్డు దూలములను బిగించిన దూలములు'

నిర్మాణ సిద్దాంతము
బిగించి ఉన్నదూలములో కొసలవద్ద నిరోధక |భమకములు
లేదా స్థాపక [భమకముల ఉనికివలన శకెండు కొనల వద్దను
దూలము పెకి వంగుటయు, నడిమిభాగమున [కందికి వంగు
టయు జరుగును, అందుచేత విగించి ఉన్న దూలములోని
వంపు దిశలో మార్చు గోచరించును, అట్టి మార్పు కనుపించు
బిందువులను “|పతికూల నమన బిందువు అందురు, బిగించిన
దూలములో మధ్య భాగములకు ఇటు ఒకటి, అటు ఒకటి
మొత్తము అట్టి బిందువులు రెండు ఉండును ఈ (ప్రతికూల
నమన బిందువుల వద్ద నమనభమకము ౮ అయి ఉండును.
ఈ విషయమునే సాం కేతికముగ నిరూపించుటళోో స్థిర నమన
్రమకమును(గా)గు ర్హుతోను, నడిమి నమన థ్రమకమును
(CU) గుర్తుకోను నూచింతుబు, స్థిర భమకము బుణ
చివ్నాముతో (౪౭) అని, నడిమి ఛథ్రమకమును ధన
చివ్నాముతో (+ ౪౭) అని నూచించుట కూడా గలదు.
కాని, ఈ బుణ, ధన చివ్నాములను వ్యత్య స్తముగ వాడి
నను దోషములేదు, కొన్ని|గంథములలో రచయితలు అట్లు
వాడినవారు కూడ గలరు, కాని, వదో ఒక పద్ధతినే ఆద్యం
తము నియమితముగ వాడుట అవసరము. బిగించిన దూల
ములకు సంబంధించిన నమనభ మకములు, విచలనములు
512 వ పుటలోని పట్టిక 2లో చూపబడినవి.
బిగించిన దూలపు సమీకరణములోను, నిర్మాణము
లోను మిక్కిలి జాగరూకతతో వ్యవవారిం చుట అవసరము;
దూలపు ఆధారములో ఒకచాని వద్ద చిన్న (థ్రంశము

పట్టి క-!
నమన (భమకములకు, విచలనములకు సంబంధి ౭చిన సూత్రములు

గరిషనమన 5
వరున సంఖ్య దూ౭ము, శారములరకము (్రమకము గరిష్ట విచలనము వివరణ
1 ఆధారము శేని కొనమై శేం|దీక్ళత Ww. | WI? W = భారము
మైన ఛారముగల వరండా దూలము $ El 1 = నిడివి
లి U-DL, తో కూడిన వరండా W.l Wil డ=స్థికిస్థాపకత గుణకము
దూలము 2 8: EL [=స్థీరశా(భమక ము
8 సరళాధారము, మధ్యలో శకేం|దీకృతమైన ఇ. | W.1ls
భారముగల దూలము 4 48£.T
ina U.D.L తో కూడిన సరళాధారముగల W.! ర్‌ Wi
దూలము, ue 384 ET

అందురని ఇంతకుముందే |గహించితిమి. ఒకే కొలతలు,
నిడివిగల దూలము ఆ దూలపు కొనలు ఊరికే ఆలిచి ఉన్న
ప్పటి కంచు, గట్టిగ బిగించి ఉన్నప్పుడు మరింత శక్తి
మంతముగను, దృఢ ముగను ఉండును,

సమ విభ కృమై న భఛారముతో కూడిన ఊరికే ఆలిఏ ఉన్న _ అనిశ్చిత పరిస్థితిని కలిగించును,
దూలములో మధ్య భాగమున గరిష్ట నమన |భ్రమకమును, ఎడతెగని దూలములు : రెడు కంచె ఎక్కువ ఆధార
ఇరుకొసల యందును “౦ నమన (భమకమును ఉండును. ములపై ఆని ఉండు దూలములను ఎడశెగని దూలములు

511

గాని, వాతావరణముతోని మార్పులు గాని బిగించిన
దూలములో ప్రతిబలములను ఎక్కు_వగ కలిగించును;
వంతెనలు మొదలగు వాటిమీద కదలెడి ఛారములు
కుదుపులను కలిగించి, కొసల స్థి రత్వమునకు భంజకములై.

ని రాణ సిద్ధాంతము

అందురు [చూ. చిత్రము 8 b]. దూలము వేర్వేరు ఆధా
రముల మీదుగ సాగుచుండుటచే ఆధారములవద్ద దూల
ములో బుణ నమన (్రమకము ఏర్పడును. నడిమి ఆధార
ముల వద్దనే తప్ప, శెండు కొనల వద్దను అవి ఊరికే
ఆనిచి ఉన్నచో ఎట్టి బుణ నమన (భ్రమకమును ఉండదు.

పొడువునకు, అడ్డు కొలతలకు మధ్య ఉండవలసిన కంపం
ధము మిక్కిలి (పాథాన్యము వహించుచున్నది. ఈ సంబంధ
మును ఇంజనీరింగు పరిథావలో తనుత్వ నిష్ప త్తి (స్లెండర్‌
చెస్‌ శేప్యో) అందురు. కంబపు పొడవునకు, గ్రమణ
వ్యాసార్ధము (కేడియస్‌ ఆవ్‌ గై_ రేషన్‌ )కు మధ్య ఉండు

పట్టిక -11 బిగించిన దూలములో నమన గ్రమకము, విచలనము

వరుస ఛార లక్షణము గరిష్ట | గరిష్ట గరిష్ట (ప్రతికూల నమన
సంఖ్య +ve B.M —ve B.M విచలనము విందుశలు
1 మధ్యగా కేం దీకృత మైన WI Wl W Is 0265 |
భారము 8 8 192 El
ల సమ విభ క్ష భారము WI WI W 3 0.21 |
శక 12 884 EI

ఎడ తెగని దూలములోని నమన గ్రమకములను గణించుపట్ల
“|తి థ్రమక సిద్ధాంతమును నె*ధారణముగ వాడుకచేయు
దురు. వోర్టీ క్రాన్‌ విధానమునకు సంబంధించిన |(భథమక
విభజన పద్ధతి సర్వసామాన్యముగా చాడుకలో ఉన్నది,
చటములతో సవో అన్ని సందర్భములలోను దీనిని వాడ
వచ్చును, వరున ఉజ్ఞాయింపుల సడలింపును ఆధారము చేసి
కొనిన పద్ధతి ఇది,

నిష్ప క్తిని “తనుత్వ నిష్పం_క్తి అందురు. గణితశాస్త్ర రీత్యా
|[భమణ వ్యాసార్ధము స్థిరతా |[భమకమును అడ్డుకొలతతో
భాగింపగా వచ్చిన సంఖ్య యొక్క వర్గమూలముతో
నమానము అగును, r=afi/A

ఈ |క్రింది లీ వ పట్టి కలో చూపిన విధముగ కంబపు
కొనల స్వరూపము, కంబపు కార్యశారి చై ర్హమును నిర్గ
యించుచుండును,

అనగా

పట్టిక -111
వరుస కొనల స్వరూపము కార్యకారి వివరణ
న 3
సంఖ్య Rn చైెర్హగము
13 రెండు కొసల స్థాననిరీత ములు దిశానిర్లీత ములు l=L | కార్యకారిడై ర్ల్యము
ల ఒక కొస ఉతక సై బిగించినది, కెండవకొన ఊరకవదలివేసినది |= 2 L యథార్థ దైర్షకము
వ చెండు కొనలును స్థాన నిర్లీతములు, దిశా నిర్గీతములుకూడ l=:4L
4 ఒక కొస స్థాననిర్లీతము, శెండవది దిశా నిర్గీతము = 4L

కంజములు-స్ట్రట్‌లు : నిలువుగ ఉండు ఘనీభూత
నిర్మాణమును కంబము అందురు, ఆ ఘనీభూత నిర్మాణము
ఏటవాలుగ ఉన్నచో అది “స్ట్రణిట్‌' అనబడును, సాధారణ
ముగ కనిపించు స్తంభము లన్నియు కంబములే అవి తరచు
నన్నముతోను, శకాం|క్రీటుతోను నిర్శ్మింపబడుచుండును.
కానన్‌ కూడ కంబమేగాని అది ఉక్కుతో నిర్మితమై ఉండును,

పొడుగుపాటి ఘనీభూత నిర్మాణమునకును, పొట్టి
నిర్మాణమునకును తేడా గలదు, పొడుగుపాటి నిర్మాణము
చానిపైన మోపిన ఛారమునకు ేలికగా _వంగుట
(|కుంగుట) జరిగి బలహీనమగును. కంబములు వంగుటకు
[పథాన కారణములు నిర్మాణములో బుజుత్వలోపము
తేక ఛార వై పరీత్యము, ఇతర సంభావ్య కారణములు,
వక రూపత లోపము, పనివాడితనము లోపించుట,

అందుచేత కంబముల, స్ట ట్‌ల బలమును గణించుటలో

కంబములో (ప్రతిబలములు: కోంబములలోను, స్ట్రట్‌ల
లోను సంభవించు (ప్రతిబలములను గణించుటకు అనేక
సూత్రములు కలవు వాటిలో పరమ (పామాణికములై నవి
వలర్‌, రాన్‌కై న్‌ ద్రతిపాదించినవి.*

* భంజక థారమునకు వలర్‌ చెప్పిన సూత్రము;

(ప్రశిబలమునకు రాన్‌ కైన్‌ ((్రతిపాదించిన సూత్రము:
eee
1t+a(llr)2
(ఈ సమీకరణములలో P-భంజకభారము; ఇ=౭ి2/7
l= కార్య కారి దెర్ట్యము; E= స్థితస్థాపకళ క్తి గుణకము;]=సిర
శ్రమకము; p= క౦బములోని[పతిబలము ఇ=కఓక స్థిరాంకమే
ఉక్కుకు ఇది1/9000, కొయ్యకు 12000, CIB 1/600;),
f=వస్తువులో భద్రత దృష్యా అనుమతింపద గిన (ప్రతి బలము;
లిపిలీ C
r= వలన వ్యాసార్ధము,

512

చట్రములు (|టన్సులు): కొనల వద్ద ఒకదానితో
ఒకటి చేర్చబడి |త్రికోణా కారముగా ఏర్పడు పలక కడ్డీలతో
కూడిన నిర్మాణము “చటము ?, అతుకుల మధ్య ఉండు
భాగములను విడిభాగములుగను, అతుకులను ఒరపిడిలేని
ఉతకలగను పరిగణింతురు. అతుకుల చ్వారానే పనిచేయు
విధముగ చాహ్యాభారములను వీటిపై మోపుదురు. (టైస్‌
లోని విడిక డ్లీలలో తన్యత లేదా సంకోచక (పతిబలముళు
9 మా(తమే సంభవించునట్లు చూచుదురు,
ఏటవాలు ఇంటి కప్పులను మోయు చ[టములను “ఇంటి
కవ్పు చ[టము ? అందురు. వంతెనలకును, భవనములకును
చవాడ౭ెడి సమానాంతరపు దూలములు గల చ[టములను
సంచాతితపు గర్డరు (బేస్‌డ్‌ గర్డ్లరు) అందురు. పొదుపు
దృష్ట్యాగాని, సొగసు దృష్ట్యాగాని అడ్డు దూలముల
వాడుక అనభిమతమగునంత దూరపు కానాలకు ఇంటి
కప్పు చ[టములను, సంకలితపు గర్లరులను వాడుక చేయు
దురు. చ(టముల వాడుకవలన మరొక లాభము విడి
ఛభాగములుగ ఊడదీసి, మరొక స్థలములో తిరిగి అతుకు
టకు వీలుండుట. తాత్కాలిక నిర్మాణముల విషయమునను,
మిలిటరీ వంతెనల విషయమునను ఈ అంశము మిక్కిలి
(పథాన మైనది.
కానా పొడుగును, పై న మోపు భారమును అనుసరించి
చ[టములలోను, గర్భరులలోను పలురకములు రూపొందింప
బడినవి. ఆ రకములలో కొన్నిటిని చిత్రము _1లో
చూడవచ్చును [చూ. నిర్మాణములు, ఉక్కు. = వు. 488].
విశ్లేషణము : చ[టముల విషయములో సజీవభారము,
నిజభారములే కాక వాయుథారములు కూడ అమిత
(పథావమును చూపుచుండును. చటముల విశ్లేషణములో
స్థితి సమతా స్మూతములను వాడుక చేయుదురు. సరళము
వైన చ(టముల విశ్లేషణకు గణితప|క్రియలే సరిపోవును.
కాని, సంకీర్ణపు చటముల విషయములో రేఖాపట
ప్రక్రియలు ఎక్కువగ ఉపయోగకరములగుటచే, ఆ
(ప్రక్రియలే నేడు ఎక్కువ వాడుకలో ఉన్నవి. చలచ్భార
ములను వహింపవలసి ఉన్న వంతెనల విషయములో
కోభలు, విచలనములు మొదలగునవి కనుగొనుటకు
(పథావ రేఖలు ఆవశ్యకమగుచున్నవి. కొంత నిర్దిష్ట మెన
బరువు సమానాంతరముగ పని చేయుచు ; నిర్దిష్ట మైన దిశగా
నిర్మాణము మీదుగా పోవుచున్నప్పుడు ఆ నిర్మాణములోని
ఒకానొక నిర్దిష్ట బిందువు వద్ద ఉండు నమన ఘూర్హనము,
కరన బలము, విచలనము మొదలగునవి సూచించునవి
(గ్రాఫ్‌ తశేదా వ్యక్రరేఖ అని, ప్రభావరేఖ అని నిర్వచింప
వచ్చును.

XI—65

నిర్మాణ సిదాంతములు
థ

ఆర్చీలు : కెండు కొనల వద్దను ఆధారములు గల ఒక
వంపు తిరిగిన నిర్మాణమును ఆర్బీ అందురు, దీని రెండు
కొనల వద్దనున్న ఆధారములలోను నిలువు ఛారములు
మోపబడనప్పుడు కూడ అడ్డముగ పనిచేయు బలములు
రూపొందింపబడును. దూలములవేగాని, చ[టములు,
గర్డ్జరులచేగాని కలుపుటకు వీలులేనంతటి వెద్ద కానాల
విషయములో ఆర్చీ ఉపయోగపడును.

ఆక్చీ నిక్మాణమును మొట్టమొదట రోమన్‌లు ఆరం
భించిరి. సున్నముతోగాని, కాంక్రీటుతో గాని, ఉక్కుతో
గాని ఆర్చీని నిర్మింపవచ్చును. నిర్మాణములో వాడుక
చేసిన పదార్థమునుబట్టిగాని, వంపు లకణమునుబట్టిగాని
ఆర్చీలను వర్ల్గీక రింపవచ్చును. విశ్లేషణ సౌకర్యము కొరకు
ఉతకలను బట్టి కూడ క్రింది విధముగ ఆర్చీలను వర్గీక
రింతురు. 1, మూడు ఉతకల ఆర్చీ (కెండు ఆధారముల
వద్దను, శిఖరము వద్దను ఉతకలు గలది) ; 2. రెండు ఉతకల
ఆక్చీ (కెండు ఆధారముల వద్దను మా(తమే జఉతకలు
గలది) ; కి. స్థిరమైన లేదా ఏకరూపమైన ఆర్చీ (అసలు
ఉతకలు లేనిది).

సున్నపు ఆర్చీలను సాధారణముగా స్థిరమైన ఆర్చీలుగా
ఛావింతురు, ఈ ఆర్చ్బీలు ఎండకు గురి అగునవి కనుకను,
స్థిరమైన ఆధారముల మధ్య సుదీర్భ మైన కానాలను కలుపు
టై నిర్శ్మింపబడినవి అగుటచేతను వీటిలో వాతావరణ
(పతిబలములు ఎక్కువగ ఏర్పడును. అందుచే, వాటిని
ముఖ్యముగ వరిగణనలోనికి త్రీసికొనవలసి ఉండును. ఆర్చీల
విశ్లేషణము చాల క్లిష్ట మైనదగుటచే దానిని ఇక్కడ
వివరించుటకు సాధ్యము కాదు,

చ్వారపు చ[టములు, స్థల చ[టములు, సంరకక
చటములు, ఛేట్‌ లు నిరాధారపు వంతెనలు మొదలగునవి
ఇంకను ఎన్నో రకములైన నిర్మాణములు గలవు,

ఇటీవల కొన్ని పురోగామి దేశములలో ప్లాస్టిక్‌
సిద్ధాంతమును అనుసరించిన విశ్లేషణ, డిజైన్‌ పద్ధతులను
వాడుట ఆరంభించారు. ప్లాస్టిక్‌ సిద్ధాంతమును (క్రింది
విధముగ సం(గ హింపవచ్చును,

ఉక్కు. నిర్మాణముల విషయములో ఒక నిర్తీత పద్ధతి
లోనే ఆ నిర్మాణము పాడగుట జరుగును, నిర్మాణము
లోని కొన్ని భాగములలో అవుకు, ప్లాస్టిక్‌ (ప్రసారము
ఆరంభ మైనప్పుడే ఆ నిర్మాణము జంకిచ్చును. ఇట్టి
(ప్రసారములనే ప్లాస్టిక్‌ ఉతకలు అందురు. వీటిని గుర్తిం
చుటవలన ఎంత భారమును మోపినచో నిర్మాణము
మారిపోవునో ముందుగనే మనము లెక్కకట్టి చెప్ప
వచ్చును, మౌరి,

513

నిర్మాణాత్మక భూ శాస్త్రము

నిర్మాణాత్మక భూ శాస్త్రము : నిర్మాణాత్మక భూ
శాస్త్రము భూశ్యాస్త్రమందు ఒక (పత్యేక విభాగము, శిలా
రచనలను గుర్తించుట, (పదర్శించుట, వ్యాఖ్యానించుట
ఈ విభాగమునందు చర్చింతురు. భూపృష్థ చలనముల
(పథావము పంకజ (సనెడిమెంటరీ) పొరల మేట ఏర్పడి
నప్పుడు గాని, పిమ్మటగాని, అగ్ని శిలలు చొచ్చుకు
వచ్చినప్పుడు గాని ఉండును. కొన్ని సందర్భములలో మేట
వర్పడినపుడును, పిమ్మటను కూడ (ప్రభావము ఉండును,
రచనాత్శక విశ్లేషణముల వలన పరిష్కురించుటకు మిక్కిలి
కఠినమైన _సనమస్యలలో నొకటి
(స్ర్రేటిగ్రఫీ) నకును, నిర్మాణాత్మక చరిత్రకును గల
కచ్చిత మెన సంబంధము.

ఈ నాడు భూమియందున్నట్లుగా చూపబడుచున్న
అనేక శిలా [వతుల ఆకారములు, తీరు తెన్నులు శెండు
(ప్రక్రియల ఫలితములు. ఆ శిలల (ప్రాథమిక నిర్మాణములు
సెంపొందినప్పటి వాని తొలి రూపముతో సంబంధించిన
(ప్రక్రియలు మొదటివి. వానిపై [పభావమును కలిగియున్న
యాం|తిక విరూపతకు లేచా రాసాయనిక పునర్శి ర్మాణము
నకు చెందిన ఆ తరువాతి [పక్రియలన్నియును శెండవవి.
పంక లేదా అగ్ని శిలల యొక్క. నిర్మాణ (ప క్రియలందలి
ఉత్సర దశలతో సంబంధించిన ఫలితములను శిలాజనిత కాల
|పక్రియలుగా వ్యత్యాసపరచుట సర్వ సాధారణము,
ఎందుచేతననగా, ఏర్పడిన సమయములో
పొందిన పరిస్థితులతో సన్నిహితముగా సంబంధమును కలిగి
ఉన్నవి, ఇక పూర్తిగా ఆ తరువాత ఏర్పడిన నిర్మాణ
ములు ఆనుషంగికములుగా పరిగణింపబడును.

స్తర సమూవాము యొక్క నిర్మాణాత్మక చరిత్రను
సరిగా అర్థము చేసికొనుటకు స్తరళశిలాశ్వాస్త్ర, పంకీభవ
నము, శిలా విజ్ఞాన సూత్రముల పరిజ్ఞానము మిక్కిలి
ఆవశ్యకము. పంకముల రచనను వెల్లడి చేయుటయందు
గణిత శాస్త్రము మొదలు (ప్రాచీన వాతావరణ శాస్త్రము
వరకును గల అనేక ఇతర శాస్త్రీయ పద్ధతులు కూడ
సవాయపడినవి.

నిర్మాణాత్మక భూ శాస్త్రమందలి పద్ధతులు: ఈ పద్ధతులను
సూలముూగా నాలుగుగా విభజింపవచ్చును,

శిలల యొక్క శేత్రాను శీలనమునుు దానిని అనున
రించిన భూ శా(స్త్ర పట లేఖనమును ఈ నాలుగు
పద్ధతులలోను మిక్కిలి ముఖ్యమైనది. [పాథమిక లక్షణము
లును, ఆనుషంగిక లకణములును కూడ ఆ (పదేశములందు
గమనించబడును. వానిని పటములలోగాని లేదా ఎత్తు
నుంచి తీసిన ఛాయాదిత్రములలోగాని వర్ణించి గుర్తించడ

స్తరశిలాశా(స్త్రము

అవి శిలలు

మగును, వేర్వేరు శిలా తరగతుల నడుమ గల పరస్పర
సంబంధ మును చితములద్యా రాను,
చితములద్వారాను, |త్రిపరిమాణిక చిత్రములచ్వా రాను,
ఇంకను అటువంటి వానిని (వాయుటచ్వారాను బాగుగా
వ్యకృపరుప వచ్చును.

కేత్రములోగాని, (పయోగశాలలోగాని సేకరించబడిన
భూ సాం శేతిక విషయములు సాంఖ్యక పద్ధతి ఆధారముమీద
పరిశీలించుట రెండవ పద్ధతి, ఇందు నిమిత్సమె భిన్నమైన
నిర్మాణాత్మక మూలకముల = ఫాలియేషన్‌, లీనియేషన్‌
వ? రాలవంటివి-స్వ భావములను పటములపె గుర్తింతురు.
వానిలో వానికిని వానికిని, ఇతర మూలకములకును గల
సంబంధమే మనకు గోచరించు శిలా రచన. రచనా
విశ్లేషణము శిలలయొక్క_ కణముల ఆకారము, అంశీ
భూత ఖనిజముల ముఖోన్నత, ఇతర నిర్మాణాకృతులు
వంటి సూత లశణములకును, ఉప సూజ్ము లకణములకును
ముఖ్యముగా వర్తింపజేయబడును. ఆదిమ దిక్‌ స్థితుల
యొక్క (కమ బద్ధమెన పునర్విన్యాసములు బలకేత్రము
వలన కలుగకేయబడునని ఛావింపబడినది. కాబట్టి, ఈ
పరిశీలన లక్యుము శిలల పె పనిచేసిన ముఖ్య శక్తుల దిశలను
(గహించుటయే నిర్మాణాత్మక భూ శాస్తా9ధ్యయనమున్నకై
అవలంబించు ఈ పద్ధతికి * నిర్మాణాత్మక శిలా విజ్ఞానము Q
అని పేరు,

అవేతించగలిగిన భూపృష్థ భాగమునకు దిగువన ఉన్న
స్తర రచనాధ్యయనమునకు భౌతిక శాస్త్ర సూత్రములను
వర్తింపజేయుట మూడవ పద్ధతి, దీనిలో భూకంప పద్ధతులు,
భూమ్యాకర్షణ పద్ధతులు, నిరోధన పద్ధతులు ఉపయోగింప
బడును. నూనెకొరకును, కొన్ని రకముల ధాతు నిజేప
ముల కొరకును అన్వేషణల సందర్భములో ఈ పద్ధతులు
ఎక్కువ |పాముఖ్యములోనికి వచ్చినవి.

అనుకరణ |పయోగముల కొరకు |పయత్నములు
జరుగుచున్నవి. వీనియందు శే తములో కనిపించునట్టి
రకముల నిర్మాణములు ట్రీ (ద్రవ్యము మీద ఏ రకపు బల
ముల వలన ఏర్పడునో కనుగొనుటకు బంకమట్టి నమూ
నాలను ఉప యోగింతురు, ఈ (పయోగములలో (పకృ్ళతిలో
కొన్ని శిలలు ఎట్టి తాపక్రమ (పేషములకు లోనె ఉండునో
ఇంచుమించు వానికి సమానమైన తాప|క్రమ, [పేషములను
పదార్థములపై |(ప్రయోగింప లేకపోవుటయే ఇందు గల
చిక్కు. పమైనను ఇంతవరకు చేకూరిన ఫలితములు
ఆశాజనక ముగ ఉన్నవి.

వినియోగములు : ఈ విజ్ఞాన శాఖ వినియోగములను
ఇతర విజ్ఞాన కే త్రముల వినియోగములనుండి వేరుపరశి

అంత ర్నిర్మాణ

514

నిశ్రేశించుట కొంచెము కష్ట మే. భూపటముతో సంబంధము
గల విభిన్న మైన మానవ శార్య కలాపములకు పృదెన ఒక
(ప్రదేశము లేదా మండలము యొక్క భూ చరితా పరిజ్ఞా
నము ప్రాతిపదిక గాన అందులో నిర్మాణాత్మక భూ
శాస్త్రము కూడ కొంత పా(త్ర నిర్వహించవలసి ఉన్నదని
చేశే చెప్పవలసిన అవసరము లేదు. ఏమైనా ఖనిజ నికేవ
ముల నిర్మాణాత్మక నియంత ణమును గూర్చి (ప్రస్తావించ
వచ్చును. నికేపములు సాధారణముగా ఎక్కడ ఉన్నవో
అక్కడ ఉండుటకు కారణము పూర్వపు నిర్మాణము
యోగ్యమని ఎంచిన ఆ (ప్రదేశములో ఆ నిషేపములు
కేం దీక్భత ములు కావడమో లేదా నిర్మాణపరిశీలన
మైన రూపాంతరమువలన ఆ (ప్రదేశములో భ|ద్రపరచ
బడడ మో కావచ్చును. ముడత పొరలలో నూనే శేరు
కొనుట; లోయలలో నేలబొగ్గు నిశేపములు ఏర్పడుట
పై రెండు విషయములకు వరుసగా ఉదావారణములు.

టెక్టోనిక్‌ : బక్టోనిక్స్‌ (జియో చుక్టోనిక్స్‌) భూశాప్ర్ర
మందలి యొక శాఖ, భూపృష్థము యొక్క చలనములు,
దాని స్వరూప . కల్పన వికల్పనములు ఇందు పరికీలనాంశళ
ములు, భూపృష్టములోని శిలల వ్యాపనము సర్వ తా
ఒకటిగా ఉండక పోవుటకు కూడ ఇవియే కారణము.
భూపృష్థమునందలి రాసాయనిక (ప్రక్రియలు, భౌతిక
రాసాయనిక [ప్రక్రియలు వేర్వేరు రకముల శిలలు ఏర్పడు
టకు దారితీసి, తతారణముగా భూపృష్ట రచనపై
(పథావమును కలిగి ఉన్నను, ఆ ప్రక్రియలను గురించి
బక్టోనిక్స్‌ చర్చించదు. ఆగ్నేయ శైతన్యము మాత్రము
కొంతవరకు అందొక థాగముగా పర్పడుచున్నది.
భూపృష్టము యొక్క భౌతిక చలనమును, అగ్ని శిలలు
ఏర్పడటమును జతపరచు సంవిధానములను అది సూచిం
చును. భూపృష్టములోని భౌతిక ప క్రియలు అంతర్గత కారణ
ములనుగాని, బావ్యా కారణములనుగాని కలిగి ఉండ
వచ్చును, వానిలో అంతర్గత కారణములను గూర్చి మామే
ఇక్టోనిక్స్‌ వ్యవవారించును, చూర్జీభవనము, తరణము,
తత్ఫలిత శిలానిర్భాణము, భూ పతనము అను బహిర్‌ జనిత
(ప్రక్రియలు అన్నియును భూపృష్టము యొక్క- వెలుపలి
పొరల రచనపై కొంతవరకు (ప్రభావమును కలిగి
ఉన్నను, "ుక్టోనిక్స్‌నకు వీటితో (ప్రమేయము లేదు,
భూవృష్ట చరిత భూమి చరిత్రలో ఒక ఛాగము
మాత మే. కాబట్టి, సాధారణ సమస్యలను గురించి
వ్యవవారించునప్పుడు భూ భౌతికశ్యాస్త్రముతోను, భూ
రాసాయనిక శ్యాస్త్రముతోను ుక్టోన్సిక్‌ మిళితమై,
ఆయా విజ్ఞాన శాఖలు సేకరించిన సాంకేతిక విషయములు

ఖిర్భ్మాణాత్మక భూ శాస్త్రము
ఉపయోగించు పద్ధతులు న్వ|పయోజనముల కొరకు
వినియోగించుకొనును [చూ. భూ ఛౌతికశ్యాస్త్రము ;
భూ రాసాయనికశ్యాస్త్రము],
టెక్టో నిక్‌ నందలి సమస్యలు : ఇక్టోనిక్స్‌ నందు
దిగువ సమస్యలు కలవు: శిలలు లభ్యమగునట్టి నిర్మా
ణాత్మక రూపములను పరిశీలించుట, స్తరములు, ముడతలు,
జేతోలిత్‌ (ఎక్కువ విస్తీర్ణము ఆక్రమించు అగ్ని శిలలు=
బృవాత్‌ శిలలు), ఈనెలు వైరా (వర్గీకరణ సాధన
ములు) ; భూపృష్టమునందలి వేర్వేరు నిర్మాణములను
మాండలిక ప్రాతిపదికపై పరిశీలించి వర్ణించుట, వాని
వైచి త్యములు ; రూపముల శతితిజ
సమానాంతర, లంబ వ్యాపనము నందలి (కమత్వములను,
వాని పరస్పర సంబంధములను నిర్ల యించుట, నిర్మాణ?
త్మక సూత్రములను ఈ విధముగా ఏర్పరచవచ్చును; ఒక
నిర్మాణాత్మక రూపముగాని, మరియొకటి గాని సంభ వించు
టకు చారి తీసిన బక్టోనిక్స్‌ చలనముల స్వభావమును,
దిశను విశదికరించుటకు అవేకిత నిర్మాణముల చరితను
అనుశమించుట, శిలలందలి కొన్ని నిర్మాణ ఫరిత స్వభావము
లను సూక్ళముగా అవేకించి విశ్లేషించుట వలన వీలగును,
తతు"ార్వపు మార్పులలో కొన్నిటి జాడ నెతము కనుగొన
గలము. ఈ లక్షణములు భూమిలోని పదార్థము యొక్క
స్థాన (థ్రంశములతోకూడ నిర్మాణాత్మక రూపములలోని
వెనుకటి మార్పులను గుర్తుపట్టుట కె నిర్దిష్టమైన లశణము
లను ఏర్పరచుటకు వీలు కల్పించును. అటువంటి స్థాన
(థ్రంశములను *బక్టోనిక్స్‌” చలనములు అని వ్యవవా
రింతురు. ముడత పడుట, పృష్ట్థము దిగిపోవుట, శ్వేతశిల
(గానైట్‌) చొచ్చుకు వెళ్లుట, లావా (పవహించుట వంటి
సంఘటనల యొక్క క్రమము, కాలములు, "బక్టోనిక్స్‌
చలనముల యొక్క పారంపర్యమును, పరస్పర సంబంధ
మును శెలుపు సూత్రముల అన్వేషణము; పై సంఘటన
లను, వానిని కలుగజేయు శకారణములను, శక్రు
లను విశదీకరించుటకు జియో'ుక్టోనిక్స్‌ సిద్ధాంతమును
ఏర్పరచుట,
టెక్టోనిక్‌ నందలి పద్దతులు : నిర్మాణాత్మక పద్ధతి ;
బృవాత్‌, మధ్యమ, లఘు (ప్రమాణ నిర్మాణములను గుర్తు
పట్టుట, వర్ణించుట, వటముల మీదను, రేఖా చిత్రముల
మీదను, |త్రిపరిమాణిక చిత్రముల మీదను (వ్రాయుట
సాధారణ భూ చి త్రీకరణము ముఖ్య పాతను నిర్వ
హించును; వేర్వేరు పర్వత మండలముల్లోోని పంక శిలల
మందమును, ఘన పరిమాణమును, శిలావర్గ పరిణామము
లను అనుశీలించుట. ఈ అనుశీలనము భూవృష్థము యొక్క

నిర్మాణాత్మక

515

నీర్మాణాత్మక భూ శాస్త్రము

డోలాయమాన చలనముల పరిమితికి సూచనను ఒసగునని
గు ర్తింపబడినది. భూ గణితశ్వాన్త్ర పద్ధతులు: పలు సంవత్సర
ముల వ్యవధులలో అనేక స్థానముల వద్ద (సాధారణముగా
మట్టముల కొలతవలన) ఈ నాటి భూపృష్టమందలి చలన
ములను సూజ్ళముగా అనుశీలించుట, భూ జౌన్నత్యము
లోని మార్పులను కనుగొనుట దీనివలన సాధ్యమగును.
ఈ మార్పులు భూపృష్థము యొక్క చలనము వలన
బహుశః సంభవించును. కరణ కారణముగా భూపృష్థమున
కలుగు కొద్దిపాటి నైసర్గిక తారతమ్యములను సులభముగ
పోల్చవచ్చును. భూ ఆకృతీయ పద్ధతి: ఈ నాటి చలనము
లను, భూ శాస్ర) పరముగా ఇటీవలి చలనములను పరిశీ
లించుట యందు ఈ పద్ధతి హెచ్చుగా వినియోగవడును.
భూపృష్థము యొక్క చలనములకును, చాని తలము
యొక్క జౌన్నత్యమునకును గల సంబంధమును ఆధారము
చేసికొని అది ఉన్నది. లోయ, మెదానము మున్నగువాని
ఆశకారములను, (ప్రాచీన భూ కరణ మట్టములను, భూ
జాన్నత్యపు స్థితిని తెలియజేయు ఇతర విషయములను
అనుకీలించుట నేడు మనకు గోచరించు అనేక వెస రిక
స్వరూపములు తృతీయ యుగమునాటివే అని పలువురి
అభిపాయము, భూథౌతిక పద్ధతి: పైన చేరొనిన
పద్ధతుల వలన భూపృష్థమునకు చెందిన ఉపరి భాగమును
మా(తమే పరిశీలించగలము కనుకను, ఇుక్టోనిక్స్‌ చలనము
లలో కొన్ని భూమ్యంతరమందలి లో తెన భాగములలోని
మార్చులవలన కలుగ జేయబడుచున్నవని గురింపబడుట
చేతను ఈ లోతు పొరలను పరిశీలించుటకె తగిన పద్ధతు
లను పెంపొందింపవలసిన అవసరము ఏర్పడినది, భూ కంప
సంఘటన, గురుశ్వాకర్ష ణలోని తారతమ్యములు, భూ
(భ్రమణము వకరీతిలో లేకపోవుట మున్నగువానికి
సంబంధించిన సమాచారము భూపృష్థమునందును, దానికి
కొంచెము దిగువను సంభవించు సంఘటనలను గురించి
- కొంత పరిజ్ఞానమును ఒసగగలదు. [పయోగశాల పద్ధతి :
లోగడ పేర్కొనినట్లుగా చేక్వేరు పదార్థములను ఉపయో
గించి తయారు చేసిన స్వరూపముల మీద [పయోగములు
గావింపబడుచున్నవి, ఐనను, భూపృష్టములో బృహత్‌
నిర్మాణములు ఏర్పడుటకు అమిత భూతత్వ కాలము పట్టును
కాబట్టి అది మా(తము ఇంకను (పయోగానుకరణకు పెద్ద
అడ్డంకిగా నే ఉన్నది,

“ పరిశీలన ప్రాముఖ్యము: భూపృష్ట్థము యొక్క పై
పొరలలోని కలల పూర్తి శణిని భూ శాస్త్రజ్ఞుడు (పత్యకు
ముగా చూడజాలడు, కాబట్టి, నేల మీద గావింపబడిన
కొద్దిపాటి అవేకణలను బట్టి లోతున ఉన్న స్తరముల

న్వభావమును ఆదేశించవలసిన అవసరము ఏర్పడినది, శీలల
ఉనికినీ, వానిచే భూపృష్టములో వర్చడిన నిర్మాణము
లను వివరింపగలుగు సూతములను కనుగొని, ఆదేకించుటకు
బక్టోనిక్స్‌ ప్రయత్నించును,

భూ రాసాయనిక శ్యాస్త్ర (ప్ర క్రియలకును, బక్టోనిక్స్‌
ప్రక్రియలకును సంబంధము ఉన్నది. వేర్వేరు కాలముల
కును, రచనలకును చెందిన పర్వత పంక్తులలో అనేక ఖనిజ
నిశేపములు సాధారణముగా దొరకును. ఒక నిజషేపము
ఎంతవరకు విస్తరించి ఉన్నదో అంచనా వేయుటకు డాని
రచనా పరిజ్ఞానమును బట్టి మాతమే సాధ్యమగును, ఇది
చక్టోనిక్స్‌ సవహాయమున మాత్రమే లభ్యమగును,

వివిధ (పకోపతలు కల భూ కంపములు సంభవించుటకు
అవకాశమున్న స్థానములను నికోశించుట రచనా పర
ముగా సంమభితమై ఉన్న మండలముల స్థిరత్వము లేదా
అస్థిరత్వము పరికీలించుటవలన సుసాధ్యమగును, నిర్మాణ
పరముగా అస్థిరత కలిగిన మండలములలో అను వెన భవన
నిర్మాణ పథక ములు వేయుటకు ఇది సహాయపడును,

కొన్ని (పదేశములలోని శుక్టోనిక్స్‌ను పరీతించుటవలన
చమురు నిశేపముల కొరకై స్తరపంజరములు, నిర్మా
ణాత్శక పంజరములు గుర్తించుట కొంతవరకు సాధ్యపడినది,

భూపృష్థము యొక్క “బక్టోనిక్స్‌ చలనములను
నిర్ణ యించునట్టి సూత్రములను శకులను విళదికరించుట
చ్వారా భూ చరిత్ర యొక్క |పాథమిక సూత్రములను
వెల్లడి చేయుటకు ఇుక్టోనిక్స్‌ సహాయపడును.

ముఖ్యమైన టెక్టోనిక్స్‌ రకములు: భూ (ఖండముల)
మండలములు: ఇవి స్థిర మైన మండలములు. ఇంకను
కచ్చితముగా చెప్పవలెనన్నచో ముడత శిలలవలన చాల
కాలము (క్రిందట లోతైన నిర్మాణముగా ఏర్పడిన
మండలములు, ఈ మండలములు దృఢముగా ఉన్నవి.
పర్వతో శ్చాదన సాధారణముగా స్తరచ్యుతులను లేదా
నిట్టనిలువు పగుళ్లను, ఒకప్పుడు విస్తృత ఆవరణో శ్చాదన
లేదా ముంపు కలుగచేయుచుండును, అట్టి స్పరోద్ధరణ ఫలిత
ముగా ఏర్పడిన మహావేదికలు కొన్ని చాల కాలమునుండి
సముదపు ముంపు లేకుండ స్థిరముగ ఉన్నవి. విస్పీర్ల
అభినతి: ఇది సాధారణముగా ఒక భూ [పదేశమునకును,
మరియొక ఉన్నత స్థలమునకును నడుమ ఉన్న పొడుగైన
సన్నని జలమండలము, ఇందు తొలుత అపార పంకముల
నికేపణ జరిగి తుదకు చెక్టోనిక్స్‌ బలములకు అవి లోనె
ముడుత పర్వతములుగా ఏర్పడును, ఆల్‌, హిమాలయ
ములు వంటి (పఖ్యాత పర్వత గ్రేణులలో పాచ్చు భాగము
ఒకానొకప్పుడు విసీర్ల అభినతులే, [ప్రపంచములో కొన్ని

516

(పొంతములందు కనబడు సుదీర్భ పర్వత పంక్తులు సాధా
రణముగ అధినతులు (వానిలోని పంకములు) వివిధ
కాలములలో ఒకచాని (పక్క మరొకటిగా ఏర్పడి, వివిధ
కాలములలో ఉద్ధరింపబడుట వలననే ఉశ్చాదింపబడినవని
విశ్వసింపబడుచున్నది, మధ్య ఆసియాలో హిమాలయా
పర్వతములకు ఈశాన్యముగా ఉండు పర్వత పంక్తులు ఈ
విధముగా పర్పడినవే, మహో సము[ద (పదేశములు :
(ప్రస్తుతము వీనిని గురించి సమగ పరిజ్ఞానము లేదు. సముద
మట్టము పైని భూ భాగములు ఎంత ఎత్తుగ ఉన్నవో
(ప్రస్తుత మహో సముదములలో కొన్ని అఖాతములు
సముద మట్టమునకు అంతకు మించిన లోతువరకు ఉన్నవని
వెల్లడి అయినది. మహా సముదముల వెంబడి నీటిలో మునిగి
అనేక పర్వత పంక్తులు గలవు.
టెక్టోనిక్‌ వాదనలు : వివిధ ఇుక్టోనిక్స్‌ సంఘటనలను
విశదీకరించుటకె ఈ శతాబ్ద ప్రారంభము నుండియు
చె (పతిపాదనలు చేయబడినవి,
అందులో చాల (పతిపాదనలు క్రింది అంశములను
ముఖ్యముగా పరిగణించును : 1. ఏకరీతిగా వ్యాపనమై

పండ ండుకు పెగా

ఉండని భూపృష్టమునందలి శేడియోా ధార్మికత ;

2, సంవవాన _[ప్రవావాములు ; లి భూ సంతులన;

4, గురుత్వాకర్షణ. నాధన్‌,
CS

నీటి పారుదల ; చూ. డాములు - పు, 416; నీటి
వనరుల అభ్ఫిర్ధి - భారతదేశము.

నీటి మార్హములు : చూ, నౌ కాయానము.

నీటి వనరుల అభివృద్ది - భారతదేశము : (ప్రకృతి
సిద్ధముగ భారత దేశమున నీటి వనరులు పుష్కుల
ముగా కలవు, సంవత్సరము పొడవున (ప్రవహించు సింధు,
గంగ, |బహ్మపుత్ర వంటి గొప్ప జీవ నదీనదములకు ఉత్సర
మున ఉన్న హిమాలయములు పుట్టినిల్లు. వర్ష పొతము
మీదనే పూర్తిగా ఆధారపడిన మహానది, నర్శద, తపతి,
గోదావరి, కృష్ట, కావేరి అనునవి మధ్య, ద&ిణ థారత
చేశములోని ముఖ్య జీవనదులు,

భారత దేశములో సాలుసరి సగటు వర్షపాతము
చాదాపు 1150 మి. మీ. కాని, చాని వ్యాపనములో దేశము
మొత్తముమీద చాల హెచ్చు తగ్గులు కలవు, రాజాస్తాన్‌
లోని కొన్ని భాగములలో సాలుసరి సగటు వర్ష పాతము
127 మి. మీ. గాని అంతకు కూడ తక్కువ కాగా,
అస్సాములోని కొన్ని (పదేశములలో అది చాదాపు
12700 మి. మీ. దేశములోని మూడవ వంతు (పొంతములో
వర్ష పాతము చాల అల్పము ; అది 750 మీ. మీ. లకు
తక్కువగ ఉన్నది, దేశములోని ఒక అర్థ ఛాగములో

నీటి వనరుల అభివృద్ధీ - భారత దేశము

వర్షపాతము సగటుకు కొంత తక్కువ. ఈ విషమ
వ్యాపనమునకు తోడు మొత్తము వర్ష పాతములోను,
వానలు మొదలు వెట్టి ముగియు కాల వ్యవధులలోను
ఏశేట పరిగణనీయమైన చాల వ్యత్యాసముకూడ కనిపించు
చున్నది, పైగా వార్షిక వర్గ పాతములో 90% మొదలు
100% బుతుపవన కాలమునందే పడును. మిగిలిన కాల
ములో వర్షములు ఉండవనియే చెప్పదగును,. కాబట్టి,
భారత దేశములోని వర్షాధారపు మెట్ట భూములలో
ఏడాదికి ఒకపంట మాత మే పండును, అదికూడ చాలినంత
వర్షము సకాలములో పడినప్పుడే పండును, అనావృష్టి
వలననే కాక, అతి వృష్టివలన కూడ పంట చెబ్బతినుట కద్దు,
బొంబాయికి, కన్యాకుమారికి మధ్య కల కోస్తా పీలిక,
అస్సాములో విశేష భాగము, బంగాళాఖాత మునకు
ఎగువను ఉన్న డెల్టా జిల్లాలు వంటి ఏ కొద్ది పొంతముల
లోనో పరిమాణమునందు, వ్యాపనమునందు వర్ష పాతముపై
పూర్తిగా ఆధారపడి, కొంత నమ్మక ముతో ఒక్ట పంటనై నను
పండించవచ్చును, తక్కిన దేశము అంతయు తరుచుగా
గొప్పగానో, కొద్దిగానో అనావృష్టికి గురి అగుచున్నది. ఈ
అనావృష్టి వలన పంట దిగుబడి సహజముగా మిక్కిలి
శీణించిపోవుచున్నది. సాలుసరి సగటు వర్ష పాతము
1500 మి. మీ, వెబడి ఉండు ఒరిస్సా, పశ్చిమ బెంగాల్‌
రాష్ట్రములలో సైతము గత కాలములో పెక్కు కరవులు
చాపురించినవి. కావున, భారత దేశములోని పలు (పొంత
ములలో నీటి పారుదల వ్యవసాయముతో విడదీయరాని
సంబంధములు కలిగి ఉన్నదని చెప్పక యే తెలియగలదు.
(పపంచమున సేద్యపు నీటి పారుదల కార్యక మము
అనాదిగా ఆచరింవబడుచున్నది [చూ పు. 15; ర్‌2], ఈ
రంగమున భారతదేశము సర్వదా ముందడుగు వేయు
చున్నది. (పన్తుతము ఈ దేశమున 149 కోట్ల హౌక్టోరుల
వైశాల్యముకల నికరపు భూమి సాగుచేయబడుచున్నది.
దేశమున పంటకు అనుకూలమగు మొత్తము భూమి 16కి
కోట్ల పాశ్టేరులు అని అంచనా. ఇందులో చాదాపు (0
కోట్ల హౌ క్టేరుల పంట భూమికి థారీ (ప్రా జెప్టల (వీటిలో
ఒకొక దానికి రూ. 15 లక్షలు మొ॥5 కోట్ల వరకు వ్యయ
మగు కొన్ని చిన్న తరహా (హా జెష్టలు, ఒకొక్క దానికి
రూ.ర్‌ కోట్లకు పైబడి ఖర్చుకాగల "పెద్ద తరవో పథకములు
చేరి ఉన్నవి) నుండి నీరు సరఫరా చేయవచ్చునని అంచనా
వేయబడినది, చిన్న తరహా పథకముల నుండి లి0కి లక్షల
హౌశ్టేరుల అదనపు వంట భూమికి, చిన్న ఉపరితల జల
పథకముల నుండి చాదాపు 121 లకల హౌ క్టేరుల పంట
భూమికి, అంతర్గత జలముల నుండి, చావుల, గొట్లపు చావుల

517

నీటి వనరుల అభివృద్ధి - భారత దేశము

చ్వారా 182 లక్షల హౌ క్టేరుల పంట భూమికి సేద్యపు నీరు
చేకూర్చవచ్చునని కూడ అధికారుల అంచనాలు తెలియ
జేయుచున్నవి,

(ప్రాచీన కాలపు యమునా నది పంట కాలువలు, కావేరీ
డెల్డాలోని పంట కాలువలు 19 వ శతాబ్దము (ప్రారంభ
మున చాగుచేయబడి, వాటి |వయోజనము వి స్తృృతము
కావింపబడుటతో రాష్ట్ర (పభుత్వముల అజమాయిపీ,కి
లోబడ్‌న సేద్యపు నీటి పారుదల పనులు థారత దేశమున
(పౌరంఖింపబడినవి [చూ. పు, ర్‌కి; ర్‌4]. ఈ రెండు పంట
కాలువల పనులు విజయవంతము లై, తదుపరి మరికొన్ని
(ప్రాజెక్టుల నిర్భ్మాణమును (పోత్సహించినవి, నదుల
మామూలు (పవావాము నుండి పంట కాలువలలోనికి నీటిని
తరలించుట యే చె నిర్భ్మాణములలో ఎక్కువగా జరిగినది.
ఇట్లు 19 వ శ తాబ్ద్బములో పూర్తి చేయబడిన ఆ నిర్మాణము
లలో (పఛానములైనవి |క్రింద పేరొనబడినవి. 1, ఎగువ
గంగ పంట కాలువ: ఇది హరిద్వారమువద్ద గంగానది
నుండి బయలుదేరి సాలీనా 61 లతల హౌ న్టేరులకు నీరు
అందించుచున్నది ; 2, గోదావరీ డెల్టా వ్యవస్థ: దీనివలన
4లకల పై చిలుకు హౌశ్టేరులకు నీటి సరఫరా జరుగు
చున్నది; శి. ఎగువ చారీ దో- ఆబ్‌ పంట శాలువ:
దీనివలన ఎనిమిది లకల కంటె ఎక్కువ హౌక్టేరులు
సాగుబడి అగుచున్నవి; 4. కృష్ణా డెల్లా (పాశెప్టు, దిగువ
గంగ, ఆగా, మధుర పంట కాలువలు, వెరియార్‌ వంట
కాలువ మున్నగునవి,

ప్రస్తుత శతాబ్దము తొలి దశలో దేశములో వర్ణ
పొతపు చలచిత్త మునకు లోబడి సాగుబడి చేయబడుచున్న
(పాొంతములలో పెక్కు. సేద్యపు నీటి పారుదల పనులు

_చేవట్టబడినవి. వీటిలో చెప్పదగినవి: 1, పంజాబులోని
ముక్కాలువ పథకము (ఇది (పస్తుతము పాకిస్తాన్‌లో
ఉన్నది); 2 బీవోర్‌ లోని (త్రివేణి కాలువ; లి. మహో
రాష్ట్రములోని గిర్నా ఎడమ కాలువ, మధ్యపచదేళ్లోని
కెన్‌, దచాసన్‌, గధర్‌ పంటకాలువలు,

ప్రథమ (ప్రపంచ యుగ్ధానంతరమున చాయవ్య
ఛారత దేశములో సుజ్‌నదీ లోయ ప్రాజె్ట చేపట్టబడినది.
(పవంచములోని బృహత్తమ పథకములలో ఇది యొకటి,
1981 లో సమాప్తి చేయబడిన ఇందులో సజ్‌ నదిపై
నాలుగు బరాజులు, 11 పెద్ద కాలువలు నిర్మింపబడినవి,
వాటిలో ఒక్క ఫిరోజ్‌పూర్‌ బరాజు మా(తమే (ప్రస్తుతము
భారత దేశములో ఉన్నది. ఆ శకాలముననే ఉత్తర
(పడేశ్లో సాన్థాకాలువ పూర్తి చేయబడినది. ఇటీవల
విస్తృతము చేయబడిన ఈ కాలువ సాలీనా చాదాపు

8 లతల హౌన్టేరులకు సేద్యపు నీరు అందించుచున్నది,
కావేరిపై 1980 - 40 మధ్య మెట్టూరు, కృష్ణ రాజసాగర్‌
డాములు నిర్మింపబడినవి. 1980 నుండి ఆర్థిక మాంద్యము
వలన, తదుపరి తటస్థించిన ద్వితీయ (పపంచ యుద్ధమువలన
సేద్యపు నీటి అభివృద్ధి గమనము చాల కుంటుపడినది,
1947 లో దేశవిభజనతో దేశములో నీటి పారుదల సౌకర్య
ములు సుష్టుగా కల ెద్ద భాగము పాకిస్తాన్‌ కు దక్కినది.
దేశము తిండి గింజల కొరతను ఎదుర్కొనవలసి వచ్చినది.
జాతీయ ఆర్థిక సౌష్టవమును పెంపొందించుటకు ఉద్దేశింప
బడిన పంచవర్శ (పణాళికలలో (పభుత్వము వ్యవసాయము
నకు ఆవశళ్యకమగు నీటి పారుదల పథకములకు అత్యధిక
(పాథాన్యము ఒసగినది [చూ. వః 51].

పథమ పంచవర్ష (ప్రణాళికా (ప్రారంభ మున 227 లక్షల
పాక్టేరులకు సేద్యపు నీరు లభించుచుండెను. ఇందులో
97 లకల పాక్టేరులకు వెద్ద తరవో, మధ్య తరవో
(పాశెక్టలు, మిగిలిన 129 హౌ క్టేరులకు చిన్న తరహో
(ప్రాశెష్టలు నీరు అందించుచుండెను. మూడు పంచవర్శ
(పణాళికలలోను చాచదాపు 178 లకల హౌ న్టేరులకు సేద్యపు
నీటి సౌకర్యములు సమకూరు అంతిమ లక్యముతో
చాదాపు 500 పెద్ద, మధ్య తరవో (ప్రాజెప్టలు చేపట్టుట
జరిగినది. కడచిన 15 సంవత్సర ములలోను ఆ పథకముల పై
1,250 కోట్లకు పైబడిన ధనము ఖర్చు చేయబడెను,
వకోన్ఫుఖ మైన ఈ మవాత్తర జాతీయ కృషి ఫలితముగ
ఇంతవరకు 800 పథకములు పరిసమాపి చేయబడి, వాటి
వలన రమారమి 72 లక్షల హౌ క్టేరులకు అదనపు నేద్యపు

" జలాధారము సాధింపబడినది. ఈ ప్రాజెప్టలలో అనేకము

బహు ళార్గ సాధక ప్రాజెక్టులు. సేద్యపు నీటిని లభింప
జేయుటయే కాక, అవి మన పరిశ్రమలకు మూలాధార మైన
విద్యుత్తు ఉత్పాదనయందును, వరద నియం[తణయందును
కూడ తోడ్చడగలవు. మిగిలిన ఛారీ [పాశెక్టుల నిర్మాణ
కృషి కూడ చాలవరకు సాగినది. రాబోవు సంవత్సరము
లలో వాటివలన దేశమునకు పెక్కు ప్రయోజనములు
సిద్ధించుట [ప్రారంభము కాగలదు.

చిన్న తరవో నీటి పారుదల విభాగమున కూడ ఏక
కాలిక మైన పురోగతి సాధింపబడినది. నాలుగవ (ప్రణాళిక
(ప్రారంభమున ఈ ప్రాజెక్టులు అన్నిటివలన ఇంచుమించు
844 -_ 864 లక్షల హౌన్టేరులు సేద్యపు నీటి సాయమున
సాగుబడిలోనికి రాగలవు. (ప్రణాళికలు (పారంభము కాక
మునుపు ఉన్న 227 అకల హౌన్టేరులలో తెపారు చేసి
చూచినచో గత 15 ఏండ్లలోను సేద్యపు నీటి యొక్క
వార్షిక విస్తరణము సుమారు 8 లకుల "హె శ్టేరులు అని

518

శతేలుచున్నది. ఈ 15 పండ్ల లోను సేద్యపు నీటి సాగుబడి
లోని మొత్తము వెరుగుదల ఇటలీలో 8:20 లకల హౌ క్టేరులు
అనియు, యు నె బడ్‌ స్టేట్స్‌లో దాదాపు లి0క8 లకల
పాన్టేరులు అని చెప్పుట ఇచట అ|[పస్తుతము కానేరదు.
దాదాపు 65,634 కోట్ల ఘ. మీ. ఉపరితల జలము
1951 (పారంభమున వినియోగింవబడుచుండెడిది. 1968 క
ఆ వినియోగము చాడాపు 18,502 కోట్ల ఘ. మీ. = అనగా
సుమారు గెండింతలు = పెరిగినది. అందువలన అందు
బాటులో ఉన్న ఉపరితల జలములో మూడవవంతు
ఉపయోగములోనికి వచ్చినది. స్వతం|త ఛారత దేశము
నిర్మించిన లేదా నిర్మింపదలచిన నీటి పారుదల (పాజెష్టల
పట్టిక (క్రింద పొందుపరుపబడినది [చూ. పట్టిక-1 పు, ర్‌2లి],
నాలుగవ (పణాళికా కాలములో (ప్రధాన, మధ్య
తరగతి సేద్యపు నీటి పథకముల వలన సాగుబడి అగు
భూమిని 52 లక్షల హౌ క్టేరుల వరకు పెంచు (ప్రతిపాదన
యోచనలో కలదు. అందువలన సాగుబడి అగు మొత్తము
భూమి 222 లక్షల హౌ క్టేరుల వరకు = అనగా (పస్తుతము
అంచనా వేయబడిన మొత్తము సాగుకు లాయఖు అగు
భూమిలో 50% వరకు = పెరుగును, చిన్న తరవో సేద్యపు
నీటి సాగుబడి (క్రిందకు లర లక్షల పౌక్టేరులను అదనముగా
చేర్చు (పతిపాదన కూడ అంగీక్ళత మైనది. వీటివలన చతుర్ధ
(ప్రణాళిక చరమదశళలో దేశము మొత్తము మీద సాగు
బడికి ఉపయుకము అగు నీరు 24,669 కోట్ల ఘ. మీ. ఉండ
వచ్చునని ఆశింపబడుచున్నది. ఇతోధికముగా సెరుగుచున్న
అవసరములకు తట్టుకొనుటకు తరువాతి
కాలములో పెద్ద, మధ్య, చిన్న తర
గతి పథకముల ద్వారా మిగిలిన సేద్యపు జలాధారమును
కూడ వినియోగములోనికి తెచ్చుట ఒక్క ు శరణ్యము,
జల విద్యుత్తు : అనావృష్టి దేశములలో సేద్యపు
నీటి సాగుబడి కింద ఉన్న భూమి ఆ దేశముల వ్యవసాయ
పరిస్థితికి భారమితి అయినచో, ఒక దేశపు పరిశ్రమల
(దేగతికి, రవాణా సౌకర్యముల ఉన్న తికి, అసంఖ్యాక ము
లగు ఇతర ఆధునిక నాగరక శా లకణములకు ఆ దేశమున
వినియ కృమగు విద్యుచ్చక్తి యే సూచిక అని నిష్కర్షగా
చెప్పవచ్చును. కావున దేశపు ఆర్థిక వికాసమును నిర్ణ
యించు (ప్రాతిపదికలలో సమృద్ధికరమగు విద్యుత్తు సరఫరా
(పధానమయినది. దేశములో పారి[శామి కాభ్యుదయము
త్వరితగతిలో కొనసాగుచుండుటవలన, విద్యుచ్చ క్రి యొక్క
సమర్థమగు బహుముఖ వినియోగానుకూల్యము వలన,
నూచెల, నవాజ వాయువు వంటి సదుపాయకరములైన
ఇతరములయిన శక్తివనరులు సాపేతముగ కొరవడుట

జనాభా
[ప్రణాళికల

నీటి వనరుల అభివృద్ధి - భారతదేశము

వలన భారతదేశములో జల విద్యుచ్చక్తి యొక్క అర్థనము
చాల విస్తరించినది, పంచవర్ష (ప్రణాళికల (పారంభమునకు
పూర్వము భారత దేశములో తలసరి విద్యుత్తు వినియోగము
18 యూనిట్లు ; (వతిఫాపిత శక్తి బికి లక్షల కి. వా, సాలు
సరి విద్యుత్తు ఉత్పాదన 750 లక్షల యూనిట్లు, [పణాళికలు
విద్యుత్తు అభివృద్ధికి విశేష (ప్రాధాన్యము ఒసగినవి. అందుకు
గాను ఈ రంగమున మూడు (పవణాళికల కాలము 15
పండ్లలో రూ. 2,100 కోట్ల పై గా పెట్టుబడి వెట్టబడినది.
తర్‌ ఫలితముగ ఇప్పటి (ప్రతిఫ్లాపిత శక్తి 108 లక్షల కి, వా,
వెరిగ, దాచావు 41 కోట్ల యూనిట్ల విద్యుచ్చక్తి ఉశ్పా
దితమగుచున్నది, తలసరి విద్యుత్తు వాడకముకూడ 66
యూనిట్ల వరకు హెచ్చినది (1987). (పస్తుతము (1967)
తలసరి విద్యుత్తు వినియోగము జపానులో 1,500
యూానిట్‌లు, సోవియట్‌ రష్యాలో 2,000 యూనిట్‌లు,
ఇంగ్లండులో 8,000 యూనిట్‌లు, యు నె "బడ్‌ న్లేట్స్‌లో
5500 యూనిట్‌లు అని చెప్పినచో విద్యుత్తు ఉత్పాదన
వినియోగమున భారతదేశము సొపేకముగ ఎంత వెనుక
బడి ఉన్నదో వ్యకృమగును [చూ. పు, లిర్‌కి],

పారి శామిక ముగ పురోగమించిన విచేశములతో పోల్చి
చూచినచో భారతదేశములో ఖనిజ ,తెలముల వనరులు
అత్యల్పముగ కలవు, కావున సాధ్యమగునంత ఎక్కువగా
వాటిని ఆదా చేయవలసి ఉన్నది. నీటి వనరులు ఛారత
దేశమునకు ఎన్నటికి తరుగుదల లేని ఆస్తి కాబట్టి, వాటిని
ఎంత వేగముగా విద్యుత్తు ఉత్పాదనకు ఉపయోగించు
కొనిన అంతమంచిది అని వేరుగ చెప్పవలసిన పనిలేదు.

ప్రస్తుత భారత భూథాగములోని జల విద్యుచ్చక్తి
శక్ళ 1921 లో శిర లకల కిలోవాట్‌లు (100% లోడ్‌
ఫాక్టర్‌) అని మదింపు చేయబడినది, కాని సేద్యపు నీటికి,
ఇతర (పయోజనములకు వాడుకొను గరిష్ట జలమును
మినవోయించినను, జల విద్యుచ్చక్తి శక 410 లతల
కిలోవాట్‌ లకు (60% లోడ్‌ ఫాక్టర్‌ ) తక్కువ ఉండదనియు,
ఆ శళక్ళ దిగువ చెప్పిన విధమున లభించవచ్చుననియు
ఇటీవలి మదింపు సూచించుచున్నది,

నదులు కిలోవాట్‌లు (లక్షలలో)

పడమరకు పారు దక్షిణ నదులు 43.4
తూర్పుకు పారు దక్షిణ నదులు 86.8
మధ్య నదులు 42.9
గంగా మెదానములోని నదులు 48.8
సింధు మెదానములోని నదులు 65:8
ద్రైహ్మపుత్ర, ఇతర నదులు 124.9

ALS

——

519

నీటి వనరుల అభివృద్ధి = భారతదేశము

భారత చేశములో మొదటి జల విద్యుత్తు కేందము
1897 లో డార్జిలింగ్‌ మునిసిపాలిటీశే ఆ నగరమునకు
స్థానికముగ విద్యుత్తు సరఫరా చేయుటకు నెలకొల్చ్పబడినది,
కావేరీ నదిపై శివసముదమువద్ద 1902 లో నిర్మింపబడిన
(పాశెక (42,000 8. వా.) మొట్టమొదటి పెద్ద ప్రాజెక్టు.
మైసూరులోని షిమ్‌షా, జోగ్‌ జల పాతములు,
మహో రాష్ట్రములోని భివ్‌ పూరి, ఛెరీ, ఉత్తర (పడేక్లోని
గంగ కాలువల కేంద్రములు, పంజాబులోని జోగిందర్‌
నగర్‌, మద్రాసులోని చెకారా, మెట్టూరు, పాపనాశము,
కేరళలోని పల్లి వానల్‌ అనునవి స్వాతంత్య సిద్ధికి
ముందు భారతదేశములో నిర్మింపబడిన (పధాన జల
విద్యుత్తు సరఫరా కేం దములు. 1951 లో ఛారత
చేశములోని (పతిష్లాపిత జల విద్యుచ్చక్తి 5.6 లకల
క్రి వా. మాత మే, గత మూడు (పణాళికలలోను అనేక
బహు ళార్ధ సాధక, జలవిద్యుత్తు [పా జెక్టులు నిర్శింవబడుటచే,
ఆశక్తి ఇప్పుడు 44 లకల కి, వా. ఉండునని అంచనా
[చూ. పట్టిక = 1Iఫ్ప, ర్‌2క్‌ |,

భారతదేశములో కల యావత్తు జల విద్యుచ్చక్తి
ఆధారములో ఇంతవరకు 8% మాత మే ఉపయోగము
లోనికి కొనిరాబడినది, 4వ (పణాళికలో దినిని రమారమి
14% వరకు పెంచవలయునన్న |ప్రతిపాదన కలదు, జల
విద్యుచ్చక్తి బహు [పయోజనకరము, అల్ప వ్యయముతో
కూడినది కావున రాగల 15 పండ్ల లో మనకు గల యావత్‌
జల విద్యుత్తు శక్ళను ఉప యోగములోనికి కొనివచ్చుట
అత్యవసరముగ నెర వేర్పవలసిన పని [చూ. పు, శిర్‌2],

వరద నియంత్రణ : భారత దేశమున ఏదో ఒక (పొంత
మున - ముఖ్యముగా ఉత్తర, ఈశాన్య (పొంతములలో =
వరదలు తరుచుగా వచ్చుట పరిపాటి. బుతుపవనములు
వీచు కాలములో = జూన్‌ నుండి అక్టోబరు వరకు - వర్ష
పాతము జోరుగా ఉండును, ఈ నెలల మధ్యనే నదులకు
వశుట వరదలు వచ్చును. వర్ష పాతము విపరీతముగ ఉండు
సంవత్సరములలో నదులు అసాధారణముగ పొంగి విస్తార
(పొంతములను, జనావాసములను, పంట చేలను ముంచి
వేసి, రవహాదారులను, వంతెనలను పాడుచేసి, వేలాది
(పజలను నిరాశయులనుచేయును, వరదలవలన సాలీనా
దేశమునకు (ప్రత్యక్షముగ కలుగు మహాత్తర నష్టము
చాదాపు రూ, 65 కోట్లు అని అంచనా. పరోతముగా
కలుగు నష్టమును కూడ లెక్కలోనికి తీసికొనినచో సాలుసరి
మొత్తపు నష్టము రూ 100 కోట్ల వరకు పెరుగును,

దేశమున వరదలను అరికట్టుటకు 1954 వ సంవత్సరము
నకు పూర్వము స్మక్రమమయిన (ప్రయత్నము లేదు,

వీవోర్‌ లో గండకీ నదికి, డెల్లా (ప్రాంతములలో
గోదావరి, కృష్ణ, మవోనదులకు గట్లు పెంచు పనులు
మాత మే జరిగింపబడినవి, భారీ వరదలు వచ్చినప్పుడు
వరద బాధితుల కష్టములను కొంతవరకు తగ్గించుటకు భూమి
శిసు మాపుచేయుట, అప్పులు మంజూరుచేయుట, నగదు
సహాయము చేయుట వంటి అత్యవసర, తాత్కాలిక
సహాయక చర్యలు తీసికొనబడుచుండెడివి, (పభుత్వము
ఎన్నడు దీని శాశ్వత వరిషారమును గురించి ఆలోచింపనే
లేదు. 195% లో వచ్చిన కనివిని ఎరుగని వరదల తరువాత
జాతీయ [పభుత్వము తొలిసారిగ జాతీయ వరద నియంత్రణ
కార్యక మమును చేవట్టినది. మూడవ |పణాళిక (1988)
ముగియుసరికి చాడాపు రూ. 150 కోట్లు వెట్టుజడి పెట్టుట
జరిగినది.

ఛారత దేశములో రమారమి 181.87 లక్షల హా శ్లేరులకు
వరద ముంపుకుండి రక్షణ ఉండునని
సాధి కారికముగ అంచనా చేయబడినది. ఈ పనిని సమగ
ముగ నిర్వహించుటకు చాదాపు రూ. 1,000 కోట్లు
వ్యయమగును, ఈ కార్య|కమములో ఇంతవరకు నదులకు
7,240 క. మీ. పొడవున గట్లు నిర్మించుట, 8,000 క. మీ
పొడవున జలనిగ్గమన కాలువలు తవ్వించుట, 4,500 పల్లపు
(గామముల నేలమట్టములను సెంచుట, వరదలనుండి, నేల
కోతనుండి 80 నగరములకు రకణ కల్పించుట జరిగినది,
హీరాకుడ్‌, దామోదర్‌, కోసీ వంటి కొన్ని బహుళార్గ
సాధక (ధ్ర కెష్టల లక్యుములలో వరదనియం[తణ కూడ
ఒకటిగ చేర్చబడినది, మూడు (పణాళికలలో పూర్తి
చేయబడిన ఈ చర్యలవలన ఇంచుమించు 40:46 లతల
హౌక్టేరుల (పాంతమునకు వరద దెబ్బనుండి నివారణ కలుగ
గలదని అంచనా.

దేశమున మునుముందు జరుపవలసిన వరద నియంత్రణ
కార్య|కమములో దిగువ పేరొనబడిన చర్యలకు అధిక
తర [పాధాన్యము ఒసగవలసి ఉన్నది, 1. జలాశయములు,
తరలింపు సొరంగములు నిర్భించుట ; 2, నీటి కాలువలను
మెరుగుపరచుట ; లి. కొన్ని నదుల గట్లను అదనముగ
వెంచుట; 4. ఉపరితల జల నిగ్గమనమును అభివృద్ధి
పరచుట; 5. భూసారమును రతకించుట; 6. వరదల
రాకను ముందుగానే గుర్తించి, తగిన హౌచ్చరికలు
(ప్రసారము చేయుట,

నావికా యానము: ఛారత దేశములో అతి (పథధానము
లయిన సవాజ జలమార్గములు కొన్ని కలవు, ఉత్త రమున
గంగానది, చాని కాలువలు, ఈశాన్యమున ద్రైవ్మాపుత్ర,
ఒరిస్సాలో మవహేనది, కేరళ, ఒరిస్సా, జెంగాల్‌ లలోని

కల్చింపవలసి

520

సరస్సులు, సము(దపు ఖాతములు చె సహజ జలమార్గము
లలో పేరొనదగినవి. 19 వ శశాబ్దపు తొలిదశలో
వాడుకలోనికి వచ్చిన ఆవిరి నౌక నీటి రవాణాకు పెద్ద
(పోశ్సాహమును చేకూర్చి, వీహారులో నీలిమందు (ఇండిగో)
పరిశ్రమ, బెంగాల్‌లో జనపనార పరి శమ, అస్సాములో
తేయాకు పరిశ్రమ అభివృద్ధి చెందుటకు చేయూతను ఇచ్చెను,
తరువాత రై ల్వేలతో పోటికి నిలబడలేక [క్రమక్రమముగా
శీణించి గత వంద పండ్లలోను నాకాయానము పురో
గతిని అందుకొనజాలక పోయెను, గత శశాబ్ది చివర
కాలమున శకేవలము నౌకాయానమున శే ఉద్దేశింవబడిన
కాలువలు ఒకటి - రెండు (ఉదా: బకింగ్‌ వోమ్‌ కాలువ,
ఒరిస్సా కాలువ), నీటి పారుదలకు, నౌ కాయానమునకు
కూడ ఉపయుకృములగు కొద్ది కాలువలు (ఉదా: ఉత్తర
(పదేశ్లోని గంగ కాలువలు, నీవోర్‌ లోని సోన్‌ కాలు
వలు, ఆంధ (ప్రదేశ్లోని కృష్ణా, గోదావరి కాలువలు)
నిర్శింపబడినవి, ఇటీవల చా మోదర్‌ లోయలోని దున్లాపూర్‌
కాలువ, తుంగభ|ద ఎడమ కాలువ నౌకాయానమునకు
కూడ అనువగునట్లు రూపొందింపబడినవి, రాజాస్తాన్‌ కాలు
వలో కూడ నౌకాయాన సదుపాయములు కల్పించుటకు
(ప్రభుత్వము ఆలోచించుచున్నది, మూడవ [పణాళిక అంత
మునకు దేశమున ఉపయుక్ష్కములు అగుచున్న చేశాంతర్గత
జలరవాణా మార్గముల మొత్తము 18,500 8. మీ. ఇందులో
8,500 8. మీ, అస్సాంలోను, ఈశాన్య |పాంతంలోను ఉన్నవి,

యునెబడ్‌ స్టేట్స్‌, సోవియట్‌ రష్యా, పశ్చిమ
యూరప్‌ మొదలెన అనేక దేశములలోని రవాణా
వ్యవస్థలలో దేశాంతర్గత నీటి రవాణా (ప్రముఖ స్థానమును
ఆక మించుచున్నది. తగిన సదుపాయములు ఉన్నచో నీటి
రవాణా ఇతర రవాణాల కన్న ఎక్కువ చౌక అయినది.
అందులోను సరకులను ఛారీ మొత్తములలో రవాణా
చేయుటకు నీటి రవాణా వలన ఖర్చు తక్కు వగును, అనేక
నరీ వ్యూవాములు, పృష్టజలములు, కాలువలు గల భారత
దేశములో చేశాంతర్గత నీటి రవాణా పద్ధతి హెచ్చుగా
పురోగమించుటకు విస్తారావకాశము కలదు. థారత
(ప్రభుత్వము ఇటీవల దేశములోని నీటిరవా ణా పథకములు
యోచించుటకు, కార్యరూపమున పెట్టుటకు రవాణా
మం|క్రిత్వ శాఖలో ఒక భాగముగ దేశాంతర్గత నీటి రవాణా
సంస్థను ఏర్పర చినది. |

అంతర్గత జలము: భారతదేశమునకు విస్తార మైన
అంతర్గత జల సంపద కలదు. చేళశములో చాదాపు 50 - 60
లకల చావులు కలవని ఉరమరికగా అంచనా వేయబడినది.
మూడు ప్రణాళికల శకాలములోను కొత్త బావులను

XI—66

నీటి వనరుల అభివృద్ధి . భారతదేశము

(త్రవ్వించుటకు, ఉన్న బావుల లోతు ఎక్కువ చేయుటకు,
పాడుపడిన పాత చావులను మరల ఉపయోగములోనికి
కొని తెచ్చుటకు గట్టి పయత్న ములు జరిగినవి. దేశమున
గొట్టపు బావుల ఉపయోగము ఇటివలనే (పారంభ మైనది,
గొట్టపు చావుల నీటి పారుదల సాగుబడి తొలిసారిగ
1984 - 85 లో ఉత్తర (పదేళ్లలో (వవేళ పెట్టబడి, 4.186
లతల హౌ క్టేరుల సేద్య యోగ్యమగు భూమికి నీరు
సరఫరా చేయుటకు 1,500 గొట్టపు చావులు ఏర్పాటు
చేయబడినవి. ఇక్కడ ఈ పథకము విజయవంతము అగుట
వలన వీహోార్‌ లోను, పంజాబులోను అట్టి పథకములు అమలు
జరుపబడినవి, [పణాళికా కాలములలో కూడ పెక్కు
గొట్టపు నీటి పథకములు చేవట్టబడినవి, ఉత్సర (పదేళ్లలో
ఈ నాడు రాష్ట్రనునకు చెందిన 8,289 గొట్టపు చావులు
పనిచేయుచున్నవి. పంజాబులో 1,245 (పభుత్వపు గొట్టపు
చావులు, దేశములోని ఇతర (పాంతములో 2,857 గొట్టపు
చావులు నిర్మింపబడినవి, ఇంతేకాక వివిధ రాష్ట్రము
లోనివి కలసి చాదాపు 8,000 చైవేటు గొట్టపు చావులు
కూడ కలవు. చె)వేటు గొట్టపు జావుల సంఖ్య ఎడతెగక
పెరుగుచున్నది. 1962వ సంవత్సరపు సాంఖ్యక వివరముల
(ప్రకారము దేశములో సేద్యపు నీటి సాగుపడి (క్రింద ఉన్న
సుమారు 255 లతల హౌన్టేరులలోను 72 లతల హౌశ్టేరు
లకు చావులు, గొట్టపు బావుల నుండి నీరు అందుబడి అగు
చున్నది. చావుల నుండి, గొట్టపు బావుల నుండి లభించు
మొత్తపు సేద్యపు జలాధారము 192 లకల హౌకశ్టేరులని
అంచనా. భావి పణాళికలలో చిన్నతరవో నేద్యపు నీటి
సాగుబడి రంగములోని కార్య!కమములో విశేషభాగము
మిగిలిన ఉన్న అంతర్గత జలాధారము వినియోగించుకొను
పనికే కేటాయించబడును,

భారత దేశములోని అంతర్గత జలసంపదను మదింపు
వేయుటకు దీర్భ కాలము పట్టును. ఆ కార్యక్రమములో
ఎంతో కృషి మిగిలి ఉన్నది. దేశములో ఇంతవరకు అక్క
డక్కడ ఎంపుడు చేసిన (పొంతములలో జరిపిన అనుశీలనము
అంతర్గతజలము లభింపగల (ప్రదేశములు అనేకములు కలవని
సూచించుచున్నది. వంజాబు, ఉత్తర |పదేళ్‌, వీవోర్‌,
పశ్చిమ బెంగాల్‌, అస్సాము రాష్ట్రములలో కొన్ని |పాంత
ములలో అట్టి అవకాశములు కలవని నిరూపింపబడినది.
హిమాలయముల అంచునగల ఛాభర్‌, ఖెరాయి నిర్మాణ
ములలో అంతర్గత జలాధారముల ఉనికి కనుగొనబడినది,

ఉత్తర (పచేశ్లోని జాన్‌ పూర్‌, ఫెజాబాద్‌, ఘాజీ
పూర్‌ జిల్లాలలో నేలలో 180 మీ, లోతులో లాభదాయక
ములగు నీటి ఊటలు ఉన్నవని కనుగొనబడినది. రోజుకు

521

మొదటి మూడు ప్రణాళికలలో చేపట్టిన (ప్రధాన సేద్యపు నీటి, బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టులు

(వయోజనములు
వరుస | ప్రాజెక్టు చేరు, ప్రయోజనము వ్యయము చేద్యవు నీట సాగుబడి విద్యుతు ఉత్పత్తి
నెంబరు పొందిన రాష్ట్రము చేరు (కోట్లరూపాయలలో) (ఎకరములలోశళ*) (కిలో వాట్‌లలో)

బ ౧ ఇతర ఫలితములు
(1) (2) (8) (4) (5)
1, రాజస్తాన్‌ కాలువ (రాజస్తాన్‌) 184.00 పాంగ్‌

డామ్‌ ఖర్చుతో సవో
మొదటి దళ 14,06,000
రెండవ దశ 14,69,000

28,75,000
2, భా(క్రా-నంగల్‌, సశ్లైజ్‌ నదిమీద 175.80 80,80,000 1,20,500
(వంజాబు, రాజస్తాన్‌, ఇతర
రాష్ట్రములు)
8. నాగార్జునసాగర్‌ - కృష్ణా నదిమీద 164.50 20,50,000
(ఆం(ధ|వచేళ్‌) 1వ దళ
4, పాంగ్‌ డామ్‌ - బియాస్‌నది మీద 110.79 80 లతల 2,40,000
(పంజాబు, రాజస్తాన్‌, ఇతర ఎకరముల *కు వరోతపు మున్ఫుందు 1,20,000
రాష్ట్ర) ములు) ప్రయోజనము అదనముగా.
5, ఏ, హీరాకుడ్‌ - మవోనది మీద (ఒరిస్సా) 108.70 6,00,000 1,2 దశలు 2,70,000
(1, 2, 8 దశలు) శివ దళ 1,57,000
వరద నివారణ కూడను,
బి, మవోనది డెల్టా (ఒరిస్సా) 84.84 16,08,000
6. చంబల్‌ (రాజస్తాన్‌, మధ్య(పదేళ్‌ )
వ. గాంధిసాగర్‌ 24,17 14,00,000 1,15,000
వి. కోటా బరాజు 88.22
సి, రాణా (వశావసాగర్‌ 87.88 1,28,000
డి. జవావార్‌ సాగర్‌ 10.00 99,000
105 27 8,42,000
7 గండకీ (బీవోర్‌, ఉత్తర[వదేళ్‌, నేపాల్‌) 94.658 భారతదేశం 1,40,000 °0
నేపాల్‌ 1,18,000 15,000
2,58,000
8. రామ్‌గంగా (ఉత్తరప్రదేశ్‌) 91.70 17,06,000 1,65,000
రి తుంగభద్ర (మైసూరు, ఆంగధ్ర(పచేళ్‌) 90.67 ఆంధ్ర 2,67,700

మైసూర్‌ 7,72,845
10,40,045

rT rs గార శాల. దా ల క నారదా దాదా బాసానాా లాడ ాతాకార దాకా నాలాగా
* ఎకరము = 0404 హౌక్టేరు

522

నీటి వనరుల అభివృద్ధి - భారత దేశము

(1) (2) (8) (4) (5)
తుంగభ|[ద (సనశేవషము)
కుడిగటు 72.000
బు

ఎడమగట్టు 54.000

126.000
10. కోసీ (బీవోర్‌ , నేపాల్‌) 86.09 వీవోర్‌ 25,70,000 10,000 వరద నియరి
నేపాల్‌ 80,000 10,000 (తణకూడను

26,00,000 20,000

11 ఏ. యుకాయ్‌ - తవతీ నది మీద ర్‌8.21 8,91,600 8,00,000

వి, క(క్రాపార్‌ ఇ స 18.57 5,82,250 en

—————

76.78 9,58,850 8,00,000

12, చామోదర లోయ

ఏ, దుర్గాపూర్‌ బరాజు 19.88 10,80,000

బి, కోనార్‌ డాము 9.76

సి మైతన్‌ - బరకర్‌ నదిమీద 17.97 60,000
డి. పంచేక్‌హిల్‌-చామోదర నదిమీద 19:26 40,000
ఇ. తిల్లాయియా - బరకర్‌ నదిమీద _ లీల 4,000

(బీహార్‌, వళ్చిమ బెంగాల్‌) 69.90 1,08,000

వరద నియంత్రణ కూడను

18. ఎగువ కృష్ణ - (మైసూరు) “ 59.00 6,00,000
14. వరంబికుళమ్‌ - అశియార్‌ (మచాసు) 48.00 2,40,000 1,85,000
16. టావా (మధ్యప్రచేళ్‌) 47.00 7,87,500 42,000
16, భీమా-భీమా, పాచ్నానదుల మీద 49,58 2,88,000 మంచినీటి నరఫరా కూడను
(మవోరాష్ట్ర ము)
17. నర్మదా (గుజరాత్‌) 41.41 9,97,000
18. పోచంపాడు - గోదావరి మీద 40.10 5,70,000
(ఆంధ్రద్రడే్‌)
19. జయక్‌ వాడీ - గోదావరి మీద 88.46 8,50,000
(మవో రాష్ట్రము)
20. భ(చా (లక్కవల్లి - మైసూరు) 85.78 2,44,660 40,400
91, వార్నా (మహారాష్ట్ర ము) 82.065 2,28,500
ణల, కృష్ణా డు కృష్ణా, పీణా నదులపై 80.51 1,78,800
(మహారాష్ట్ర ము)
28, ఘట(పభా (మైనూరు) 80.42 2,98,000
24. కంగ్‌సా బతి (వశ్చిమజెంగాల్‌) 265.26 9,50,000
25, ఏ. కడనా - మాహీనది మీద 24,51 40,910 6,000
బీ. మాహీ కుడి శాలువ 24,95 4,60,000
(గుజరాత్‌, రాజస్తాన్‌)
26. మయూరాజి (పక్చిమ బెంగాల్‌) 20.45 6,10,000 4,000
27, మల్మప్రఖా (మైసూరు) 20.00 8,00,000

523

నీటి వనరుల అభివృద్ధి - భారత దేశము

mr ్హ ్హ ్బ ్బ ్బ ్బ ్బ ్డ్డ్ధ్డmm్ధ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్ద్డ్డ్డ్డ్డ్జ్ద్డ్ద్డ mmm nm nnn nnn ELE ETRE

(1) (2) (8)

(4) (é)

28. కబ్బినీ (మైసూరు) 18.00

29. మూలా (మవోశఠాష్ట్ర)ము) 16.16

80. సోనీ బరాజు (బీహార్‌ ) 16.04

81. ఖడక్‌ వాస్లా - అంటీ, మూథా 15.45
నదులపై (మహారాష్ట్ర 9ము)

8ి2, పూర్ణా (మహారాష్ట్ర )ము) 14,28

88. గిర్నా (మహా రాష్ట్రము) 18.46

84. కళ్ళడ (కేరళ) 12.90

శిక, మాతతిలా _ బెట్వా నది మీద 11.99
(ఉత్తర[పదేక్‌, మధ్య(వడేళ్‌ )

86. సన్హాసాగర్‌ - చూక్‌నదిపె 11.92
(ఉత్తర|పచేక్‌ )

87. దిగువ భవానీ (మ|చాసు) 10.21

88. దంతివాడా - చానాన్‌ నదివై 10.18

(గుజరాత్‌)

1,28,000 -
1,62,850
8,07,000

70,000

1,52,000
1,42,870
2,60,000
4,09,580

2,25,000

80,000

8,52,550

1,95,000
1,10,000

45 కోట్ల లీటరులు సరఫరా చేయగల అంతర్గత జలనిధులు
కలకత్తా నగరమునకు ఉత్తర భాగమున కలవని నిరూ
పింపబడినది, నర్మదా లోయలోని వండలి నికేపములలో
నాణ్యమయిన అంతర్గత జలాధారములు విసారముగ
ఉన్నవని శేలినది. రాజాస్తాన్‌ లో &.సల్ఫ్మీర్‌ (ప్రాంతపు
ఎడారిలోను, ఖే|తీ సమీపమునను విస్తారము లైన అంతర్గత
జలాధారములు కలవు. ఖే త్రీ వద్ద లభించు రాగి ముడి ఖనిజ
ములను (త్రవ్వి తీయుటకు, కరగించుటకు నెలకొల్పు పరి
శ్రమకు అవసరమగు యావజ్జలము అందుండి యే చేకూర
వచ్చును. ఆంధ పదేశ్లోని రాజమం|డి, తిరుపతి ఇసుక
రాళ్లు, మచదాసు రాష్ట్రములోని కడలూరు ఇసుక రాళ్లు
విస్తారముగ జలాధారములు కలవని తెలియవచ్చినది,
చై.వేలీ లిగ్నైట్‌ కేత్రమున జరుపబడుచున్న అంతర్గత
జల పరిశోధనలు ఆ (ప్రాంతపు పారిశ్రామిక (ప్రగతిపై
చాల మవాత్త్యము నెరపగలవు, ఒరిస్సా, గుజరాతు
రాష్ట్ర) ములలోని కొన్ని చవటి పరలలో కూడ కొంత
లోతులో మంచి నీరు లభించుటకు అవకాశము కలదని
ని'ర్టేశింపబడినది [చూ. భూగర్భ జలము],

పౌర, పారిశ్రామిక జల వినియోగములు : భారతదేశ
ములో ఇంతవరకు సేద్యపు నీరు, జలవిద్యుత్తు ఉత్పాదనకు
నీరు (పథధానముగా ఛారీ ఎత్తున పథకముల చ్వారా విని
'యోగింపబడుచున్నది. పెద్ద నగరములలో పౌర, పారి
శామిక (పయోజనములకు నీరు సరఫరా చేయు పథక
ములు కొన్ని నిర్వహింపబడినవి. సుబర్జ రేఖా (పాజెష్ట
నుండి వీవోర్‌ లో రాంచీనగరమునకు మంచినీటిని సరఫరా

చేయుట ఒక దృష్టాంతము. కాని, ఆ సరఫరా చాలినంత గా
లేదని అందరికి తెలిసిన విషయమే. కావున, ఈ వినియోగ
ములకు నీరు అందించు విషయమున అధికతర (పయత్నము
చేయక తప్పదు,

వినియోగము హెచ్చిన కొలది, అభివృద్ధి కార్య కమ
ములలో నీరు ఒక (ప్రధానాంశము కాగలదు. అందువలన
జలశా(స్త్ర సమస్యలు అనేకములు బయలుదేర వచ్చును.
పాశ్చాత్య చేశములు ఇప్పటికే అట్టి సమస్యలను కొన్ని టిని
ఎదురొనుచున్నవి. జీవన [పమాణములు పెరుగుటతో
నగర [ప్రాంతముల నీటి అవనరములు, దానికి తోడు
పారి|శామిక సరఫరాలు ఉరకలు వేయుచు పెరుగక
తప్పదు. ఉదా: |బిటన్‌లో మొత్తము నీటి సరఫరాలో
పారిశామిక (పయోజనములకు 77%, గృహావసరములకు
15% విని యోగింపబడుచున్నవి. నగరముల, పరి[శమల
భావి అవసరములను తీర్చగలుగుటకు, నగరముల నుండి,
పరిశ్రమల నుండి, వ్యవసాయము నుండి వచ్చి చేరు వ్యర్థ
జలముల వలన నదీజలములు చెడిపోకుండ చూచుటకు
సకాలమున గట్టి చర్యలు తీసికొనవలెను. అందుబడిలో
ఉన్న నీటి వనరుల నుండి గరిష్ట |వయోజనమును సాధించు
టకు, వ్యర్థ జలమును తగురీతిని సంస్కరించి పునర్వినియో
గించు కొనుటకు కూడ కలిసినట్టుగా కృషి కొనసాగ
వలెను, సముదజల నిర్ణ వణీకరణ పద్ధతుల సహాయమున
బొంబాయి, మచాసు వంటి మహానగరములకు నీరు
సరఫరా చేయుట వంటి పథకములను గూర్చి కూడ
ఆలోచించతగును, ఉపరితల జలము, అంతర్గత జలము

524

మొదటి మూడు (ప్రణాళికలలో చేపట్లిన ప్రధాన జల విద్యుత్తు (ప్రాజెక్సులు
© —2 ©

వరున
(వయోజనములు వ్యయము (వతిష్టాపిత శక్తి
నెంబరు ప్రాకెకు చేరు e =
టబ పొందిన రాష్ట్రములు (కోట్ల రూపాయలలో) (కిలో వాట్‌ లలో)
1, లయన్‌ = సమజ్‌ లంకె పంజాజ్‌, రాజాస్తాన్‌, 986.57 6,86,000
ఇతర రాష్ట్ర) ములు
2, కోయనా మవో రాష్ట్ర ము 84.79 1వ దళ 240,000
2వ దళ 8,40,000
శివ దళ 8,20,000
9,00,000
శ. శరావతి మైసూరు 84.86 1వ దశ 1,78,200
2 వ దశ 5,84,600
శివ దళ 1,78,200
8,91,000
4. యమునా హైడెల్‌ ఉత్తర [ప్రదేశ్‌ 16.88 1వ దళ 8,65,500
క4ీ.కర 2 వ దళ 8,24,000
71.88 4,09,500
* కుండా మచాను 66.28 4,25,000
6. జడ్జికీ కేరళ 47.82 (ప్రారంభ 5,00,000
E ఆంతిమ 8,00,000
7. డ్రీనౌై లము ఆం(ధ(పచేశ్‌ 88.48 (ప్రారంభ 4,40,000
అంతిమ 7,70,000
8. రీహింద్‌ ఉత్తరప్రదేశ్‌ 86.76 8,00,000
బై_లిమెల ఒరిస్సా 88.82 (ప్రారంభ 8,60,000
అంతిమ 4,80,000
10. పంబ కక్కీ (సబరిగిరి) కేరళ 82.80 8,00,000
11. మాచ్‌ఖండ్‌ ఆం(ధ|వచేళ్‌, ఒరిస్సా 21.56 1,14,750
12, దిగువ సీలేరు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ 27.99 4,00,000
18. ఉమియమ్‌ అస్సామ్‌ 16.80 56,800
14. దిగువ జీలమ్‌ జమ్మూ sa శాక్మీర్‌ 14.98 1,12,000
16 సుబర్ల రేఖ లీవోర్‌ 14.62 1,20,000
రాంచీనగరమునకు

మంచినీటి సరఫరాకూడ
16. ఎగువ సీలేరు ఆంగధ్రప్రడే్‌్‌ 18.80 1,20,000
17. జల్‌ ధశకా వళ్చిమ బెంగాల్‌ 12.40 1వదళశ 27,000
విపడశ 9,000
86,000
18. మెట్టూరు సొరంగము మచాను 11.81 2,00,000
2వదళ ిక,000
1,40,000
80. ఓ5 ఉత్తర |[వచేశ్‌ 10.59 99,000

ఉదాన నమ ద అ మమ
525

నీటి వనరుల అభివృద్ధి - భారతదేశము

యభశేచ్ళగా అందుబడి కానప్పుడు వె కల్చిక జలాధారము
లపై ఆధారపడక తప్పదు.

జల వినియోగమున ఉత్పన్న ములగు చిక్కు_ సమస్యలను,
జలశా స్త్రీయ వివరములను, అవసరములగు ఇతర వివర
ములను సేకరించుటకు, విశ్లేషపించుటకు సువ్యవస్థిత రీతిలో
కార్యక్రమము (పారంభించుట వలన, పరిశోధనలు నిర్వి
రామముగ జరుపుట వలన విడదీయవచ్చునని పునరుద్దాటించి
ముగింతుము [చూ జలశ్యాస్త్రము పు, 858]. అహుజ.

నదీలోయ (పణాళికలు : భారత దేశ మునకు అద్భష్ట్ర
వశాత్తు జనాభా, భూమి, నీరు అను మూడు వనరులు
అపారముగ కలవు, అయిశే, ఈ అపార సవాజ సంపదలో
అల్పభాగము మాత్రమే దేశ (పయోజనములకు వినియో
గింపబడుట జరుగుచున్నది. భారత దేశమున గల కి,480
లక్షల హౌశ్టేరుల నేల మాత్రమే సాగులో ఉన్నది,
దేశమును పునీతము చేయుచున్న మవహోనదులు ఉపఖండ ము
నంతటిని విస్పష్ట్రములెన ఆరు [ప్రాకృతిక ఛాగోళిక మండ
లముల [కింద వింగడించుచున్న వి.

1. సింధు మైదానము: దీనిగుండా జీలమ్‌, చీనాబ్‌,
రావి, సెజ్‌ అను తన ఉపనదులతో సవో సింధునది
పారుచున్నది [చూ. అంతర్జాతీయ నదీజలములు - ఒడంబడి
కలు - పు, 157].

2. గంగా మైదానము: ఇందు గంగానది యముగా,
గోగా, గండకీ, కోసీ అను ఉపనదులతో సవో (పవహించు
చున్నది.

3. (బహ్మప్పుతా మండలము : చీనాలోను, టిజెట్టులోను
విస్తార (ప్రాంతముల గుండా (ప్రవహించిన తరువాత
(బవ్మాపుత్ర భారత దేశమును (ప్రవేశించి, పాకిస్తాన్‌ ను చాటి
బంగా శాఖాతములో పడుచున్నది.

4. పశ్చిమ మండలము: నర్మద, తపతి, మాహీ
మొదలైన పడమటికి పారు నదులతో కూడిన మండలము.
ఈ నదులు అశేవియా సముద్రమున కలియుచున్న వి,

5. దకిణ మండలము: తూర్పుకు
బంగాళాఖభాతములో పడు మహానది, వంశ ధార,గో చావరి,
కృష్ణ, పెన్న, కావేరి మున్నగు నదులు పారు మండలము,

6. రాజస్తాన్‌ మండలము : ఇందు బనస్‌ నది పారు
చున్నది.

భారత దేశమున చాల [ప్రాంతములలో సాలుసరి సగటు
వరపాతము 1770 మి. మీ, అయితే, ఈ దేశము
ఉప్పేమండలములో ఉండుటవలన వర్ష పాతములో విస్తృత
వ్యత్యాసము గోచరించును. వర్ష పాతములో చాలభాగము
జూను మొదలు సేపైంబరు వరకు నాలుగు నెలలలో మాత్రమే

(ప్రవహించి,

పడును, కాబట్టీ, దేశావసరములకు చాలీనంత ఆహోర
ధాన్యములను పండించుటకు విస్తృతమైన నీటి పారుదల
సౌకర్యములను సమకూర్చక తప్పదు. దేశములో
లభ్యమగు 185.6 కోట్ల ఎకరపు టడుగుల* నీటి వనరులలో
స్థల (పకృతి, ఆర్థిక పరిమితులు వంటి కారణముల వలన
45 కోట్ల ఎకరపుటడుగులను మాత్రమే సేద్యపు నీటి
పారుదలకు వాడుకొనుచున్న ట్లు (పథమ
ప్రణాళికకు పూర్వము 7:8 కోట్ల ఎకరపు టడుగుల నీటిని
మా(తమే - అనగా ఉపయోగమునకు శెచ్చుకోగల
జలములో 17% మాత్రమే - వాడుకొనుచుంటిమి. మూడవ
ప్రణాళిక చివరకు 15 కోట్ల ఎకరపు టడుగుల నీరు -
అనగా వాడుకొన గల నీటిలో శికిక్లి* - ఉప యోగమునకు
వచ్చినది.

పూర్వము నదులపై. ఆనకట్టలు, బరాజులు, డాములు
నిర్మించి, ఆ జలములను పంట పొలములకు నీరు వెట్టు
టకు, మంచినీటి సరఫరాకు మాత్రమే వాడుట పరిపాటి
అయ్యెను [చూ. పు. 202]. కాని, నేటి బహుళార్థసాధక
పథకములు నదీజలముల సర్వతోముఖ వినియోగముల
లక్యుముతో తయారు చేయబడుచున్నవి. నదిలోయ
(పణాళికలవలన దిగువ చెప్పిన (పయోజనములలో
కొన్నింటినిగాని, హెచ్చువాటినిగాని సాధింప వీలగును :
1. నీటి పారుదల; 2. జల విద్యుత్తు ఉత్పత్తి; లి. వరద
నియంతణ, నౌకాయానము ; 4. నిలుకడగా మంచినీటి
సరఫరా; 5. చేపల పెంపకము, వన్యమృగ రతుణ;
6. వివోరములు, మురుగునీటి పారుదల, జలమాలిన్య
మును నివారించుట, ఒండు నియంత్రణము ; 7, సము[దపు
(పోతన్సులచే నదీజలముల లవణీకరణమును నిరోధించుట,

నది జలములను పంట భూములకు తరలించుటకు
అన్నిటికన్న చౌకన పద్ధతి ఆ నదికి అడ్డముగా ఒక
ఆనకట్టను కట్టుటయే. భారత దేశమున అతి (ప్రాచీన మైన
ఆనకట్ట కావేరీ నది మీది (గౌండ్‌ ఆనకట్ట [చూ. పు. ర్‌].
గంగ, మహానది, గోచావరి, కృష్ణ, కావేరీ నదులపై.
(బిటిషు పరిపాలనలో ఆనకట్టలు నిర్మింపబడినవి
[చూ. పు, ఠి, కర్‌]. నేడు భారత దేశమున వివిధ నదులపై.
ఆనకట్టలు, డాములు, బరాజులు నిర్మింపబడినవి ; నిర్మింప
బడనున్నవి [చూ. పు, = రర].

స్వాతంత్యసిద్ధికి పూర్వము థారత దేశమున ఆనకట్టల
సాయమున పఏశేటా పంటభూములకు తరలించబడిన
మొత్తము నీరు (పాకిస్తాన్‌ మినహా) చాడాపు 2,00,000
క్యూ సెక్కు.లు. 1955 నాటికి నిర్మింపబడిన ఆనకట్టల,

* ఒక ఎకరపుటడుగు = 1288.46 ఘనమీటరులు,

అంచనా.

526

డాముల వలన ఆ నీటి మొత్తము 70,000 క్యూ సెక్కు.ల
వరకు పెరిగినది. ఇప్పుడు నిర్మాణమునందున్న ఆనకట్టలు,
డాములు పూర్తి అగుటతో 70,000 క్యూ సెక్కు.లను కూడ
అదనముగ పంటపొలములకు పారింపవచ్చును.

భారత దేశమున 1949 నాటికి రిజర్వాయరులలో
10,000,000 ఎకరపుటడుగుల నీరు మా(త్రమే నిల్వ
ఉండెడిది. చేశపు మొతపు వర్షపాతమున అత్యధిక
భాగము నాలుగు నెలలలోనే పడుటచే, మిగిలిన నెలలలో
ఉపయోగించుటకు ఈ నీరు చాలకుండెడిది. (పథమ,
ద్వితీయ. పంచవర్ష (ప్రణాళికలలో చేపట్టిన పథకములు
రిజర్వాయరు సామర్థ శ్రమును 9,50,00,000 ఎక రపు టడుగు
లకు పెంచినవి. 1927 _ 84 లో నిర్శింపబడిన మెట్టూరు
రిజర్వాయరు గరిష్టపు నిల్వ సామర్థ కము 20,00,000
ఎకరపు టడుగులు మాత మే. ఇటీవల తుంగభ|ద,
హీరాకుడ్‌, భా(కా, నాగార్జునసాగరు మున్నగు డాముల
రిజర్వాయరులలో అంతకన్న చాల ఎక్కువ నీరు నిల్వ
చేయబడును. (బిటిషు ఇంజనీరులు పెరియారు డాము
(58 మీ. పొడవు), ఖడక్‌ వాస్థా డాము (89 స్త్ర
పొడవు) 19 వ శ తాద్దిలో మార్గదర్శక ముగ నిర్మించిరి.
1900 - 1925 మధ్య కాలమున విద్యుత్తు ఉక్చాదనకు తాతా
కంవెనీవారు కృష్ణానది ఉపనదుల నీటిని తరలించుటకు
ర డాములు నిర్శ్మించిరి, నేడు నిర్మింపబడిన, నిర్మింపబడు
చున్న డాములలో మొదటి 5. వెద్ద
భా(కా, నాగార్జునసాగరు, రీ హింద్‌. గాంధీ సాగరు,
కాొయనా [చూ. చంబల్‌ లోయ అభివృద్ధి (ప్రణాళిక -
పు. 841]. కె. వి. కృ.

నీరు - నీటి శోధన : మానవులకు, సేద్యమునకు,
పరిశ్రమలకు నీరు చాల ఆవశ్యకము. భారత దేశ మున
ఆరోగ్య, పారిశుధ్య [పయోజనములకు తలసరి నీటి
వినియోగము సాలీనా 15 టన్నీలు కాగా, యునె అడ్‌
స్టేట్స్‌ వంటి (పగకిశీల దేశములలో అది 200 టన్నీలు
వరకు హెచ్చినది. ఇందువలన థారత దేశములో నానాటికి
పెరుగుచున్న నీటి అర్థనమును తీర్చుటకు ఎక్కువ ఎక్కువగా
నీటి శోధన కర్మాగారములు నెలకొల్పబడవలెనని విదిత
మగుచున్నది. నీటిని గరిష్ట (పమాణములో వినియోగించు
కొనునవి ఉక్కు, కలప గుజ్జు, కాగితపు పరిశమలు, నూనె
శుద్ధి కర్యాగారములును. పరిశ్రమలలో శీతలీకరణకు,
విద్యుత్తు ఉత్పత్తి కి, అగ్నిమావకమునకు, ఆర్టీ)కరణ వంటి
చిల్లర పనులకు నీరు చాల వాడబడును. శరాసాయనిక
కర్మాగార ముల సంస్థాపనకు (ప్రదేశమున అందు చాటు
కాగల నీటి మొత్తము, దాని శుద్ధత (ప్రధాన పరిగణ

డాములు

నీరు - నీటి శోధన

నీయాంశ ములు. ఎశ్తెన (పదేశములనుండి పారు కొండ
వాగులలో తప్ప, మిగిలిన చోట్ల సవాజ పరిశుద్ధమైన నీరు
దొరకుట కష్టము, వాననీరు పరిశుద్ధతమమైన జలము.
ఉపరితల జలములు (ఉదా; నదులు, సరస్సులు), అంతర్గత
జలములు (ఉదా: దిగుడు బావులు), సము(ద జలము,
వ్యర్థజలము అనునవి (పథాన జలాఛారములు.

మలిన (ద్రవ్యములు : నీటిలో ఉండు మలిన (దవ్యములు
స్థలమును బట్టి చాలవరకు మారవచ్చును. సాధారణముగ
అపరిశుద్ధ జలములో కాల్సియమ్‌, మగ్నీషియమ్‌ ధాతు
వుల వె కార్బొనేట్‌ లు, కోరైెడ్‌లు, సల్ఫేట్‌లు విలీనములై
వర్ణనీయ (పమాణములలో ఉండును. ఇట్ట నీటిని వాడుట
వలన చాయిలర్‌ లోని ఇనుప గోడపై ఆ లవణములు
పొరలుగా ఏర్పడి, ఎంత బొగ్గు కాల్చినను నీరు త్వరగా
వేడెక్కదు; బాయిలర్‌ పాడగుట కూడ జరుగును. అట్టి
నీరు “కఠిన జలము ? అని పేర్కొనబడును. జె కార్భొనేట్‌
వలన వచ్చిన కాఠిన్యము తాత్కాలిక కాఠిన్యము. నీటిని
మరగ జెట్టి దానిని సుళువుగా తొలగింపవచ్చును. కోరెడ్‌ల,
సల్ఫేట్‌ ల మూలమున వచ్చునది శాశ్వత కాఠిన్యము. అది
రాసాయనిక (ప్ర క్రియలవలన నే కాని నీటిని కేవలము
కాచుటవలన తొలగిపోదు,

వె లవణములతోపాటు నీటిలో సిలికా, అల్యూమినా,
సోడియమ్‌, ఇనుము, మాంగనీస్‌ లవణములు కూడ వేరు
వేరు రాశులలో ఉండవచ్చును. ఇవి బాయిలర్‌ ఇనుప
గోడలపై! పొరలు కట్టి క్రమముగా వాటిని తినివేయును.
ఇవిగాక, కరుగక తేలియాడుచు నీటిని మడ్డ్జిగా తయారు
చేయు కొన్ని కార్బన్‌, అకర్బన (ద్రవ్యములు, కరగిన
కారన్‌ IC] ఆక్సైడ్‌, ఆక్సిజన్‌, చె[టోజన్‌, హా డోజన్‌
సల్ఫైడ్‌ వంటి వాయువులు కూడ నీటిలో ఉండుట సవాజము.
చాల ఉపరితల జలములలో ఇసుక, మన్నువంటి అవలంబిత
(ద్రవ్యములు, సోడియమ్‌ క్లో రెడ్‌, జిప్పమ్‌, జారమృ త్రికల
బై కార్భొనేట్‌లు వంటి కరగిన ఖనిజ ద్రవ్యములు ఉండుట
పరిపాటి. అంతర్గత జలములలో, చాటి సుదీర్గ ఖనిజ
ద్రవ్య సాంగత్యమువలన అవలందబిత (ద్రవ్యముల కంళు
కరగిన శకాల్బ్సియమ్‌, మగ్నీషియమ్‌ శార్భొశేట్‌లు,
జిప్పమ్‌, మన్ను, సోడియమ్‌, పోటాసియమ్‌ లవణములు,
సిలికా వంటి (దవ్యములే హెచ్చుగా ఉండును. ఈ మలిన
(దవ్యములను తొలగించిన పిదపనే నీటిని పౌర, పారి
(గ్రామిక (పయోజనములకు వాడుట _్రోయసన్క్మరము,

విశుద్ధ్దీకరణము, మృదుకరణము : నీటినుండి కాఠిన్య
మును పోగొట్టుటకు మృదుకరణ విధానములు చేపట్టుదురు.
కాల్సియమ్‌, మగ్నీషియమ్‌ లవణములు మినవో నీటి

527

నీరు = నీటి శోధన

నుండి తదితర మలిన |[దవ్యములను తొలగించుటకు విశుద్ధీ
కరణ పద్ధతులు ఉపకరించును. ఉదా: (తాగాడు నీటిలో
ఇనుము, కార్బన్‌ [దవ్యములు పూర్తిగా లేకుండుట చాల
ముఖ్యము. ఇట్లే చాయిలర్‌ లలో పోయు నీటినుండి
ఇనుమును, విలీన వాయువుల (ముఖ్యముగా ఆక్సిజన్‌ ) ను
నిశ్శేషముగ తొలగించుట కూడ క రృవ్యము,

మృదుకరణ పద్దతులు : నీటిని మె త్రపరచుటకు ముందు
దానిలో ఉన్న అవలంబిత [దవ్యములను చాలవరకు విశదీ
కరణము ద్వారా తొలగించవలెను. విశదీకరణ యూనిట్‌
లలో కొన్ని రాసాయనిక విభాగములు ; ఆ విభాగములలో
అలూ్యూమి నియము సల్ఫేట్‌, కాల్సియమ్‌ హైగశాకడౌ డ్‌,
(ప్రేరిత సిలికా వంటి [దవ్యములును ఉండును, ముడి నీటిలోని
అవలంబిత |[దవ్యములు పై (దవ్యములతో మేళవించి
(క్రిందికి దిగిపోవును,. ఈ విశదీకృత జలమునుండి వడపోత
చ్వారా మిగిలిపోయిన అవశిష్ట (దవ్యములను తొలగింతురు.
ఇందుకు పీడన గళనులు, గురుశ్వాకర్ల ణ గళనులు వినియో
గింపబడును,. ఈ వడపోత (పథానముగా ఇసుక యానకము
చ్వారా సాగింపబడుట పరిపాటి.

నీటియొక్క తాశ్య్మాలిక, శాశ్వత శకాఠిన్యములను
పోగొట్టుటకు ఆచరణయందున్న రెండు (ప్రక్రియలు దిగువ
వివరింపబడును.

సున్నము - సోడా (ప్రక్రియ : ఇందు నీటిలో సున్నమును
అన్యూనాతి రికృముగ చేర్చి తాశ్కాలిక కాఠిన్యమును,
సోడియమ్‌ జెకార్బొనేట్‌ను చేర్చి శాశ్వత కాఠిన్యమును
నిర్మూలింతురు.

క్షార వినిమయ రెసిన్‌ (ప్రక్రియ: ఇందు కఠిన జలమును
తార వినిమయ శెసిన్‌ అనబడు (పశ్యేక యానకము
చ్వారా పంపుదురు, సీరు శెసిన్‌ గర్భమును చొచ్చికొని
పోవునపుడు ఈ యానకము నీటినుండి కాల్సియమ్‌,
మగ్నీషియమ్‌ ధాతువులను తొలగించి, వాటి స్థానమున
తత్తుల్య పరిమాణములలో సోడియమ్‌ లవణములను చేర్చును,

స్వేద జలము భారీ ఆయతనములో తయారుచేయుటకు
విఖనిజీకరణ యంత్రాగారములను స్థాపింతురు. ఈ
యం|తాగార ములలో బుణ అయన్‌ వినిమయ శెసిన్‌ తో
కూడిన బుణ అయన్‌ వినిమయ సాధనములు, ధన
అయన్‌ వినిమయ శెసిన్‌ తో కూడిన ధన అయన్‌ వినిమయ
సాధనములు ఉండును. బుణ అయన్‌ వినిమయ శెసిన్‌
నీటినుండి బుణ అయన్‌లు అయిన మగ్నీషియమ్‌ను,
సోడియమ్‌ను తొలగించి, వాటి స్థానమున తత్తుల్య పరిమాణ
ములలో హై|డోజన్‌ అయన్‌ లను చేర్చును. బుణ అయన్‌
వినిమయ సాధనములనుండి వచ్చిన నీటినుండి ధన అయన్‌

వినిమయ రెసిన్‌ క్లో_రెడ్‌లు, సళ్ఫేట్‌లు వంటి ధన అయన్‌
లను తొలగించి, వాటి స్థానమున తత్తుల్య పరిమాణములలో
హై శాక్సిల్‌ అయన్‌ లను శేర్చును. ఇట్లు కర్మాగార మునుండి
వచ్చిన (దవములో హైడ్రోజన్‌, హా (డాక్సిల్‌ అయన్‌లు
మాత్రమే ఉండి అత్యంత పరిశుద్ధ జలమును ఉత్ప్చాదించును,

సోడియమ్‌ మోనో ఫాస్ఫేట్‌, ౭2 ఫాస్ఫేట్‌,
మై ఫాస్ఫేట్‌ వంటి వివిధ ఫాస్ఫేట్‌లు కఠిన జలములో
చేర్చిన ఎడల, సులభముగా తొలగింప వీలెన మెత్తని
ఫాస్ఫేట్‌ బురదల రూవమున కఠినతా అయన్‌లు అవే
పింపబడును. సోడియమ్‌ హెక్సా ఫాస్ఫేట్‌ కూడ నీటి
కాఠిన్యమును మాన్నును, కాని, అది కఠినతా అయన్‌ లను
అవశేపించుటకు బదులు శకాల్సియమ్‌, మగ్నీషియమ్‌,
ఇనుము, అల్యూమినియము అయన్‌లతో నీటిలో కరగు
కీష్ష యౌగికములుగా ఏర్పడును,

విశుద్ధీకరణ పద్ధతులు : పౌర (పయోజనములకు సర
ఫరా అగు నీటి నుండి ఇనుమును, సూక్ముజీవులను తొల
గించుట అశత్యావళ్యకము,

ఇనుము తొలగింపు : నీటిలో ఇనుము ఉన్న ఎడల అది
సూజజీవుల అభివృద్ధికి దోవాదము చేయును. నీటికి
అభ్యంతరకర మైన రంగును కూడ తెచ్చి పెట్టును, ఇనుమును
తొలగించుటకు వాడబడు వడపోత సాధనములు ఇసుక
వడపోత సాధనముల మాదిరిగనే ఉండును, కాని, వాటిలో
యానక ముగ ఇసుక తోపాటు ఇనుమును అ|చావ్య యోగి
కములుగ ఆక్సీకరింపగల [పశ్యేక యౌగికములు కూడ
చేర్చబడును, ఈ ఇనుప అ(చావ్య లవణములు ఇసుకలో
నిర్బంధింపబడును,

సూక్ష్మజీవి వినాశనము: పానీయ జలములోని రోగ
కారక సూత్ముజీవులను నిర్మూలించుటకు, దానిని ఎక్కువ
ఆస్వాదనీయముగ చేయుటకు చానిలో క్లోరీన్‌ వాయు
వును కలుపుదురు, ఉక్కు మిల్గులలోని, విద్యుత్తు శకేంద్రముల
లోని సంఘనకములను చల్ల బరుచుటకు నీరు పారించుట
వలన ఆ సాం|దీ కారకములు పాచి పట్టుటను కూడ కోరీన్‌
మి(శ్రణము నివారించును. ఈ (ప్రక్రియలో ద్రవీకరింపబడి
వర్తులాకారపు గొట్టములలో దట్టింపబడిన క్రోరీన్‌ను కోరి
నేటల్‌ ల చ్వారా నీటిలో కలుపుదురు. అల్ప పరిమాణ
ములు కల నీటిలో క్లోరీన్‌ చేర్చుటకు తరుచుగా విరంజన
చూర్ణ (దావణముతో పనిశేయు పంపుసెట్‌ లు వినియో
గింపబడును,

బాయిలర్‌ నీటి కోధన : జాయిలర్‌ లో ఉపయోగింప
బడు నీటి నుండి కాఠిన్యమును, అవలంబిత (దవ్యముల నే
కాక నిర్వాయు పూరణ (పక్రియ చ్వారా నీటిలో విలీన

528

వడపోత పా(తను శ

వత్తిడి [కింది వడపోత పా(త్రః (ప
చేయు

ముల ఉన్న వాయువులను కూడ తొలగించుట చాల
ముఖ్యము, ఆ నీటిలో ఆక్సిజన్‌ ఉన్నచో జాయిలర్‌'
తొందరగా కయమగును, విలీన ఆక్సిజన్‌ ను విద్యుద|గ
(ధువీకరణము వలన గాని, నేం దియ (పతిరోధకముల వలన
గాని, (క్రోమేట్‌లు, సిలికేట్‌లు, ఫాస్ఫేట్‌లు వంటి రక్షణ
లవణముల వలన గాని తొలగింపవచ్చును, కొన్ని జార
ములు ధన (ధువముషపైె పొరలుగా ఏర్పడి, ధనధువ (పతి
రోధకములుగ ఆచరించుచు, విద్యుత్తు రాసాయనిక
అనుక్రమములకు అవరోధము కల్పించును. ఒక తొట్టిలో
వరుసగా ఉన్న పెక్కు పశ్లెముల నుండి నీటిని క్రిందికి
తుంపురుగా పడనిచ్చుట వలన కూడ విలీన ఆక్సిజన్‌ను
తొలగింపవచ్చును,

వ్యర్థ జల కోధన: శరవేగముతో సాగిపోవుచున్న
పారి(శామి కీకరణము వలన, జనాథా పెరుగుదల వలన
మంచినీటి ఎద్దడి నానాటికి తీవరూపము శతాల్చుచున్నది.
కాబట్టి, వ్యర్గ్ణజలమును అనేక (ప్రక్రియల ద్వారా శు[భపరచి
పునర్వినియోగమునకు శెచ్చుట తప్పనిసరి అగుచున్నది,
దేశములోని నదులు, సరన్సులు వ్యర్గజలము వలన అశుచి
త్వము పాలగుట కూడ తీవ సమస్యగా పరిణమించినది,
అనేక పరిశ్రమలు బహిః(పవావా పునర్వినియోగ సమస్యను
ఎదురొనుచున్నవి, ఈ బహిః(ప్రవావామును శుద్ధి చేయు
టకు అనుకూల యం(తాగారమును రూపొందించుటకు
ముందు పరిశళోధనాగారములలో బోలెడు పరిశోధన కృషి
జరుగవలసి ఉన్నది. ఈ వ్యర్థ్ణ[దవములో మలిన (దవ్య
ములు 0*5% ఉండును; మిగిలిన ౪9*5% నీరు. ఇంత
అత్యల్ప పరిమాణములో గల మలిన (ద్రవ్యములను వేరు
పరచి, పెద్ద పెద్ద నీటి మొత్తములను శుద్ధపరచుటకు భారీ
కర్మాగారములు కావలసి ఉన్నవి, పరిశోధనాగారము
లలో వ్యర్థదవములోని మడ్డి, ఘనదవ్యముల పరి
మాణము, అవలంబిత ఘన|దవ్యములు, చమురు, జీవ
రాసాయనిక ఆక్సిజన్‌ అర్థనము మున్నగు అంశములపై
(ప్రారంభ పరిశోధనలు జరిపి, మలిన (దవ్యములు ఏ యే
సాం[దతలలో కలవో తెలిసికొనవ లెను, వ్యర్థజల విళుద్ధీ
కరణ (ప్రక్రియలు ఆ జలముల స్వభావమును బట్టి, వాటి
లోని మలిన [దవ్యముల పరిమాణమును బట్టి, అవి సంగ
హింపబడిన (ప్రదేశమును బట్టి నిర్భ యింపబడును, వ్యర్థ
జలములలోని హానికర [దవ్యములు : 1, రోగకారక, రోగ
వ్యాపక సూక్ముజీవులు ; లై సూత్మజీవులకు ఆహారముగా
ఉపకరించు మృత సేందియ [దవ్యములు ; లి. ఆక్సిజన్‌ను
అపారముగ వినియోగించుకొని కుళ్ళి, నీటికి దుర్వాసన
కలిగించు నేం దియ (దవ్యము, సూత్ముజీవులను, నేందియ

XI—67

నీరు - నీటి శోధన

(ద్రవ్యములను నశింపకేయుటకు క్లోరీన్‌ భారీ మొత్తము
లలో అవసరము. క్లోరీన్‌ అచట సూత్ముజీవులను నిర్మూ
లించుటతో పాటు క్లోరీన్‌ నీటిలోని పా[డోజన్‌ సల్ఫ్ఫడ్‌ను,
దానివలన వచ్చు దుర్వాసనను కూడ పోగొట్ట గలదు;
జిడ్డును కూడ తొలగింపగలదు.

నము(దజల వినియోగము : సము(ద జలమును నిర్ల వణీ
కరణ (ప్రక్రియల సహాయమున మంచి నీరుగా తయారుశేసి
వాడుకొనుటయందు ఇటీవల కొన్ని దేశములు మొగ్గు
చున్నవి. ఈ (ప్రక్రియలో చాప్పీకరణ విధానములు ఇమిడి
ఉన్నవి. శకాబట్టి, అవి ఆర్టికముగ గిట్టుబాటు శావు.
సముదపు నీటిని పోలీతీన్‌ ఫిల్ళ్‌ల వంటి అర్థ [పచవేళ నీయ
త్వచము (పొర)ల ద్వారా పంపి శుద్ధిచేయుటకు (పయత్న
ములు జరుగుచున్నవి. ఈ పొరలు కొన్ని లవణములను తమ
చ్వారా పోనీయవు. కాబట్టి, ఒక విధమైన వడపోత జరిగి
శుద్ధ జలము లభించుచున్నది. శకాని, ఈ (పక్రియ జింకను
పరిళోధనాదశయండే ఉన్నది, విస్త ఫతే పరిశోధనలు
జరిగి, వివరములు లభించిన తరువాత గాని ఆ (పక్రియ
ఆచరణీయము అగునో, కాదో శేలదు.

పరమాణుళ కి శకేందములలో సముదజలము గౌణ
శీతలీకరణ యానకముగ ఉపయోగపడుచున్నది. ఇంధన
మూల|దవ్యములను చల్ల బరుచుటకు శుద్ధజలమును వాడు
దురు. ఈ శుద్ధజలమును తిరిగి పూర్వపు తాప క్రమమునకు
చల్లార్చుటకు సము(దపు నీటిని వాడుదురు. శీత లీకరణము
నకు వాడబడు శీతలజలము యొక్క తాపక్రమము కూడ
™ (ప్రక్రియందు ఒక (పథానాంశము,

నీటి యొక్క నమూనా (ప్రమాణములు : పౌర, పారి
(శామిక (ప్రయోజనములకు వాడబడు నీటికి ఉండవలసిన
నమూనా [పమాణములు దిగువ వివరింపబడినవి.

(తాగుడు నీరు: ఇది వర్షరహితముగను, వాసనా రహి
తముగను ఉండవలెను, శుద్ధిచేయుటకు కలుపబడిన రాసా
యనిక (దవ్యములు మిగులుగ ఉండరాదు. అవలంవీత
(దవ్యములు, రోగకారక సూత్ముజీవులు పూర్తిగా తొలగింవ
బడవ లెను.

మంచి నీటి కాఠిన్యము : 250 ( కార్‌, మానము) కంశు
తక్కువగా ఉండవలెను, ఇక మంచినీటిలో ఇతర దినుసులు
(క్రింది సూచించిన విధముగా ఉండవలెను :
ఇనుము - పదిలక్షల పాళ్ళలో 08 పాళ్లనుమించరాదు.

రాగి Fe 800 3 5
మగ్నీషియమ్‌ ,, క 100 ES >
సల్ఫేట్‌ లు os 9 250 » >»
కోరైడ్‌లు ప # 250 ప "7

529

నూకియర్‌. రియాకర్‌
Gp బ

ఫ్లోరెడ్‌లు # షు 1.5 a >»
మొత్తము ఘన

(దవ్యములు | 3 500 జ ర్‌
అవశిష్ట క్లోరిన్‌ 2 a UWE en

బాయిలర్‌ నీరు: విలీన వాయువులు, అవలంబిత [దవ్య
ములు ఉండరాదు. సూత [కమి (ప్రమాణము శూన్యమై
ఉండవలెను, కాల్సియమ్‌ కార్బొనేట్‌ ఉనికివలన వచ్చిన
కారిన్యము - అనగా తాత్కాలిక కాఠరిన్యము = పదిలక్షల
పాళ్ళలో 150% పాళ్లకు తక్కుగా ఉండుట ఉత్తమము.
150 నుండి కి50% వరకు ఉండుట కొంత మంచిది. కిక0%
మించి ఉండుట చెడ్డది. సత్యనారాయణ.

నూక్టి యర్‌ రియాయాక్టర్‌ : చూ. పరమాణుశళ క్రి.

నూనెలు, [క్రొవ్వులు (అభత్యు, భక్యు): నూనెలు,
(కొవ్వులు జంతూద్భవములు, వృజోద్భవము అని రెండు
విధములు.

వృక్షలబ్దమైనవి అ (కొవ్వులు, నూనెలు: అందులో తిన
దగినవి: (పత్తిగింజల నూనె, సోయా చిక్కుడు నూనె,
కొబ్బరి నూనె, ఒరిశల నూనె, కునుమల నూగేె, నువ్వుల
నూనె, ఆవ నూనె; తినతగనివి (అనగా భోజనావనరము
లకు పనికి రానివి): అవిసె నూనె, ఆముదము, టాల్‌
నూనె, టంగ్‌ నూనె మొదలగునవి.

జంతూద్భవములు - తినదగనవి: తిమింగిలము నూనే,
తక్కిన చేప నూనెలు.

తినదగిన జంతువుల కొవ్వులు _ నూనెలు: పంది
క్రొవ్వు; గొడ్డు- కొవ్వు - ఈ వర్గములో మేక, గొ(3
కొవ్వులు ఇమిడి ఉన్నవి; కాడ్‌లివర్‌ నూనె, వెన్న,
ఓలియో మార్గరీన్‌ (కృ[తిమముగా తయారు చేయబడిన
'వెన్నవంటి (ద్రవ్యము).

(కొవ్వుల, నూనెల రాసాయనిక లక్షణములు : జంతుజ
ములు కాని, వృక్షజములు కాని (కొవ్వులు, నూనెలు
అన్నియు ఒకే రాసాయనిక తరగతిలోనివి. ఇవన్నియు
వేరువేరు మజ్జాన్లుములు, గ్లిసరీన్‌ (గ్లిసరాల్‌) అను మూడు
హై(డాక్సిల్‌ గణములు ఉన్న లవణాధార స్వభావము
గల ఆల్కవోల్‌తో రాసాయనిక సంయోగము వలన
వర్పడినవియే. వీటికి ఎస్టర్‌లు అని పేరు:

దృష్టాంతము :

CH,— OH.

|
Sl Es
CH— OH స్ట్రియరిక్‌ ఆసిడ్‌
గినరీన్‌
(se)
(ఒక ఆల్కమవోల్‌ )

CH,—O-— OH, C

517 గ్లిసరాల్‌ స్టియశేట్‌,

l
CH 0-H మ్ల స్టియ శేట్‌
CH,—O-—OH,C,, (ఒక ఎస్ట ర్‌ }.

(పత్తి నూనెలో, కొవ్వులో భిన్న మజ్జములు ఉండును.
సాధారణముగా ఆరు గాని, ఎక్కువ గాని ఉండును.
నూనెల, (కొవ్వుల ఘటకములగు మజ్జామ్లములు మరల
సంత్భ ప్పములు, అసంత్భ ప్ప ములు అని రెండురకములు,
అసంతృ్భ ప్పముల రచనలో ద్విబంధనములు ఉండును. సాధా
రణముగా సంత్భ పామ్హుముల ఎన్టర్‌ లు ఘనస్థితిలోను, అసం
తృపామముల ఎస ర్‌లు విదవ సితిలోను ఉండును.
౨౧ (౫) 2
అసంతృ పామ్హ్లముల ఎస్టర్‌ లు (రక [దవ్యసన్ని ధిలో
ఉదజనిని చేర్చుటవలన ద్విబంధనములు ఏకబంధనములై
సంత్భప్త ఆమ్ల ఎస్ట్రర్‌ లు ఏర్పడును. అప్పుడు ఎస్హర్‌ గట్టి
— ౧ ల (A) టట
పడును. ఈ ప్రక్రియకు ఉదజనీకరణము [చూ. పు. 247]
అందురు. ఈ (ప్రక్రియ వనస్పతి (ఉదా: డాల్డా) మొదలగు
నేయివంటి ముద్దగా ఉండు (దవ్యములను తయారు కేయుట
లోను ఉప యోగించుచున్న ది,
దృష్టాంతములు
(A)
Cy, —> CH —O-—OCH,C

a ws 17 35 17°
a Sc
CH,—O—OCH,C,, —- CH= O=~0CEHR Cy:

ఓలీయక్‌ ఆసిడ్‌ మై స్టియరిక్‌ ఆసిడ్‌ మై
గిసరెడ్‌ ((దవము) గిసరైెడ్‌ (ఘన (ద్రవ్యము)

ముడి (దవ్యములనుండి సాధించు విధానములు : వృకజ
ములగు నూనెలు గింజలలోను (నువ్వులు మొదలగునవి),
కొన్ని పండ్ల గుజ్బ్జలోను (ఆలివ్‌, పామ్‌నూనె) దొరకును,
ఇంతేకాక, వేళ్ళలోను, చెట్టు కొమ్మలలోను, పుల్ఫలలోను,
ఆకులలోను కూడ ఇవి లభించును,

వ్యాపార సరళిలో వీనిని ఉత్పత్తి చేయుటకు ఉపయో
గించు విధానములు మూడు: 1, కొరగించి తేర్చుట ;
2 పిండుట; లి. దావముతో సారము [గహించుట,
మొదటి [పక్రియ జంతూద్భవములకు ఉపయోగించును,

జంతు కణ జాలములలో ఇమిడి ఉన్న (క్రొవ్వును వేడి
చేసి కరగించి, తేర్చి వేరుచేయుదురు. శెండవ విధానము
(పిండుట) లో శెండు రకము లెన ఉపకరణములు కలవు,
కొంత ముడి సరకును ఉపయోగించి హా(ాలిక్‌ _ైస్సు
లతో నొక్కుట, ఇది అయిన తరువాత మరి కొంత రాశి
ముడిసరకును అళ్లే చేయుట, దీనికి * బాచ్‌ విధానము
అని పేరు. శెండవదానిలో ఎక్స్‌ పెల్లర్లను ఉపయోగించి
మధ్య విరామములేకుండ నూనెను పిండుట. ఇది అవిధత

530

విధానము. మూడవ విధానము (చావములతో సారము
తీయుట. సోయా చిక్కుడు నూనెకు ఈ విధానమును
ఉపయోగింతురు. పిండు విధానముచే వీలెనంత నూనెను
సాధించిన తరువాత, పిండిలో మిగిలిపోయిన నూనెను
సంపాదించుటకు కూడ |చావవిధానమును ఉపయో
గింతురు. ఈ పనికి ఉపయోగించు |దావములలో హౌ శ్సేన్‌
(CH,,) ముఖ్యమైనది. సొలెగాల్‌ విధానములో
ఒత్తిడిలోఉంచబడిన (పొచేన్‌ (6H,) (దావముగా ఉపయో
గించును. ఈ (ప్రక్రియను ముడి నూనెను ళు[భవరచుటకు
ఎక్కువగా ఉపయోగింతురు. నాఫ్తా, శేలిక షెటోల్‌
మొద లెన ఖనిజ (దవ్యములనుండి లభ్యమగు [ద్రావములు
కూడ ఈ విధానమందు ఉపయోగించును,

ముడి నూనెలను, (కొవ్వులను శుభ్రపరచుట అనగా
అందు మలినములుగా ఉండు ముడి మజ్జామ్లములు, రంగు,
వాసన, సంతృప్త గ్లిసరెడ్‌లు - వీటిని కీసివేయుట,
నూనెలో 'కేలుచున్న మలిన కణములను వేరుచేయుటకు
శేర్చుటనుగాని, సెం[టిప్యూగల్‌ యంత్రములను గాని
ఉపయోగింతురు. విడిగా ఉన్న _ఆమ్లములను కాస్టిక్‌
సోడాతో తటస్టీక రించి తీసి వేయుదురు.

అధిచూషణ ద్రవ్యములతో వేడిచేసి, వడపోసి రంగును
తొలగించవచ్చును. చౌడు, చురుకుదనమును ఆరోపించ
బడిన మట్టి లేదా బొగ్గుపొడి (ఆక్టి వేశుడ్‌ కార్మన్‌)
వంటివి అధిచూవణ (దవ్యములు, (ద్రవ్యమును నీటి
ఆవిరితో నిర్వాత పరిస్థితులలో స్వే దించుటవలన వాసనలను
తొలగించవచ్చును [చూ. అధిచూషణ - పు, 174].

ఇవిగాక, (కొవ్వులను, నూనెలను సంస్కరించు విధాన
ములు అనేకములు ఉన్నవి. అందులో ఒకటి వాటినుండి
విడి మజ్జామ్లములను విడదీయుట, వాణిజ్య సరళిలో ఈ విడ
దీయుటకు ' (క్రొవ్వుల విడగొట్టుట * అని పేరు, 200° వద్ద
మజ్జామ్లు గ్లిస రెడ్లు (అనగా (కొవ్వులు - నూనెలు) నీటితో.
ముఖ్యముగా కొన్ని (ప్రేరక (దవ్యముల సన్న ధిలో=ఉడికించి
నపుడు గ్లిస్సరెడ్‌లనుండి గ్లిసరీన్‌ వేర, మజ్జాన్లుములు
విడి స్థితిలో లభ్యమగును. ఈ (ప్రృక్రియయే సబ్బులను
తయారు చేయుటకు, గ్లిసరీన్‌ తయారు చేయుటకు
వాడుకలో ఉన్నది. ఈ (పృక్రియలో లభ్యమగు మజ్జాన్లు
మి(శము ఆంశిక స్వేదనమువలన వీడి ఆన్లుములుగా విడ
దీయబడును. |చ్రావముల తయారీకి మిక్కిలి ఉపయోగ
మును సంపాదించుకొన్నది ఎస్ట్ర రీకరణము [చూ. వు. 288],
ఇది వాణిజ్యరీతిని మిక్కిలి (పాధాన్యమును గడించినది.
అసంతృప్త ఆమ్హముల ఆక్సీకరణము ఇటువంటిదే మరి యొక
(ప్రడ్రియ, ఈ (ప్రక్రియలో అసంతృప యోగిక రచనలో

నూనేలు, (కొవ్వులు (అభక్యు, భత్యు)

ఉన్న ద్విబంధనము విడిపోయి |వాస్వతర శృంగములు గల
ఆమ్లములు లభ్యమగును. అసంతృప్త ఆన్లుములను ఆక్సీక
రించు ఒక విశిష్ట విధానమునకు “ఎపో ఆక్సిజేషన్‌ * అని
చేరు. ఈ (ప్రక్రియలో ఆక్సీకృతమగు ఆమ్లుపు అణుర చనలో

ఎపోక్సీ గణము: (—CH,—CH-—CH,)

.

సోయా చిక్కుడు నూనెను ఇట్లు
ఆక్సీకరించుటవలన లభించు [దవ్యము శెసిన్‌ లను ఫ్లాస్టి క్కు
లుగా మెత్త జెట్టుటకు ఉపయోగించుచున్నారు. తరువాత
నూనెల సల్ఫ్ఫోనీక రణము [( - 5ర్కిH) గణమును శేర్చుట]
మరియొక వాణిజ్య (పక్రియ. ఆముదమును అట్లు చేయుట
వలన రంగుల అద్దకములో వాడుకలో ఉన్న టర్కీ రెడ్‌
నూనె లభించును.

అవిసె నూనె: చితుక గొట్టబడిన విత్తులను వేడిచేసి
పిండుటవలన అవిసెనూసనె లభించును. మిగిలిన పిండి
పశువులకు మంచి ఆవోరము, ఈ గింజలను పిండుటలో
ఎక్స్‌ వెల్లర్‌ పద్ధతి పా(డాలిక్‌ ((ైస్‌ లను (తోసిపుచ్చినది.
ఏలన ఎక్స్‌పెల్లర్‌ విధానమునకు అగు వ్యయము
తక్కువ, వేడిచేసి, తేమను తొలగించిన నూనెను చౌటి
మన్నుతో మందముగా వేడి చేయుదురు, ఇందు నూనె
నల్బబడకుండా జా[గత తీసికొందురు, దీని జిడ్డుదనమును
ఎక్కువ చేయుటకు ఆవిరితో దీనిని వేడిచేయుచు కొన్ని
గంటలవరకు చానిలోనికి గాలిని పంపుదురు. తరువాత
దీనిని వడఫోయుదురు. ఈ ఫలిత (దవ్యమునకు * ఊదిన
నూనె” అందురు. సాధారణముగ అవిసె నూనే గాలికి
ఎదురు పెట్టినప్పుడు ఆరిపోవును, అనగా అందు సంభవించు
బహ్వాణీభవన (ప్రక్రియలవల్ల గట్టిపడును,
ఈ శుప్కీభవనము మందగతితో జరుగును, సీసము,
మాంగనీస్‌, కోబాల్ట్‌ ఆృక్సెడ్‌ లవంటి గ్రేరక[దవ్య
సన్ని ఛధానమున అల్బపేషములో నూనెను వేడి చేయుట
వలన లభ్యమగు నూనెకు “మరగ జెట్టిన నూనె * అని పేరు,
ఇది అతివేగముగా ఆరిపోవును, ఈ నూనె ముఖ్య [పయో
జనము వెయింట్లు, వార్నిషులు తయారుచేయుట.

ఆముదము : భారతదేశము, తక్కిన _ఉప్లమండల
చేశములయందు ఆముదపు చెట్టు వృద్ధినొందును [చూ,
సం. 8 = పు, 281]. గింజలలో 40 . 50% నూనె ఉండును.
వేడి చేయకుండ గిధజలనుండి పిండబడిన నూనె మొదటి
రకము. ఇది విరేచనకారిగా ఉపయోగములో ఉన్నది,
రాతి నూనెలతో కలిపి కందెననూనెలను తయారు
చేయుదురు. ఇది ఆరశెడి నూసె కాదు, నెల్యులాయిడ్‌,

(పవేళశ పెట్టబడును,
(A)

ఆక్సీకరణ

531

నూనెలు, (కొవ్వులు (అభత్యు, భత్యు)
లక్క రంగులకు ప్లాస్టిక్‌ ధర్మములను ఒసంగుటకు ఉపయో
గింతురు. దీనిని సల్ఫోనేట్‌ చేసి టర్కీ. కెడ్‌ నూనెను
తయారు చేయుదురు. టంగ్‌ నూనె గాలికి ఎదురు పెట్టి
నపుడు ఆరిపోవుటకు తీసికొను కాలమును తగ్గించుకొను
టకు తడి ఆర్చిన ఆముదము ఉపయోగములో ఉన్నది.
ఆముదములో ముఖ్యముగా ఉండు ఘటకము రిసినోలిక్‌
ఆన్షుపు గ్లినశైడ్‌, దీని రచనలో ఒక హై(డాక్సిల్‌
గణము (- ౦H) ఉన్నది, దీనిని ఉదక అణువుగా పెకి
'వెడలనంటినవుడు అసలే అసంతృప్త ధర్మము గల ఆము
దము మరింత అసంతృప్త ధర్మము గలదిగ మారును* ఈ
మార్చుచే ఆముదము అతి శీఘముగ ఆరిపోవు గుణమును
స్వీకరించును.

టంగ్‌ నూనె: చిన్న నారింజపండు ఉరవుగల
కాయలో ఉన్న గింజలలో 5కి నూనె ఉండును, గింజలను
పిండిన 40% నూనెయే లభించును, చీనాదేశమందు ఈ
నూనెను పడవలకు, బల్ల కట్లకు నీరంటకుండ చేయుటకు
ఉపయోగింతురు ; అందువలన దీనికి క(రనూశనె అని
చేరు వచ్చినది. ఇది అవిసెనూనె కన్న మూడు శెట్లు
వేగముగ ఆరిపోవును గనుక, వార్నీషులను తయారు
చేయుటకు ఉపయోగించుచున్నారు. ఇది వెలుతురువ ల్ల
చెడిపోదు. నేడు యునెణెడ్‌ స్టేట్స్‌లో ఈ చెట్లను
సెంచుచున్నారు,

టాల్‌ నూనె: పైన్‌ చెట్ల క(రనుండి కాగితపు గుజ్జు
తయారు చేయు పరి|శ్రమయందు ఇది ఉపోత్పన్నముగా
లభించును, పెయింట్లు తయారుచేయుటకు,సబ్బులు తయారు
చేయుటకు, ఖనిజముల నుండి విలు వెన భాగములను వేరు
చేయు ఉత్‌ ప్లవన (షక్రియ యందు దీనిని వాడుదురు.

(ప్రక్తిగింజల నూనె: గింజలలో 20% నూనె ఉండును.
గింజల “పై పెంకు తీసి యం|తములతో పిండుదురు. పిండిన
నూనె ఎరగానో, (ను వర్ణ ముగానో ఉండును, కాస్టిక్‌
సోడా (రావణముతో వేడిచేసిన ఎడల రంగుపోయి కొంత
శతేటపడును, మిగిలిన రంగు చౌడు మన్నుతో తీసివేయుదురు.
దీనిని ఉదజనీక రించి తినదగిన [కొవ్వులను చేయుచున్నారు.
ఈ [కొవ్వులు కృ[తిమపు వెన్నగా తయారు చేయుటకు
ఉపయోగించును. గట్టి సబ్బుల పరిశ్రమలో ముందు ఇది
వాడబడు చుండెడిది.

కొబ్బరి నూనె: కొబ్బరి జాతి చెట్లు ద&ిణ అమెరికా,
భారతదేశము, కొచిన్‌ చీనా, ఫిలిప్పీన్‌ దీవులలో
వెరుగును. దీని పండ్లను ఎండ శెట్టి 'కురిడీ కొబ్బరి (కో|ప్రా)*
అను పేర ఈ (దవ్యమును విదేశములకు ఎగుమతి చేయు
దురు. 60°C వడ్డ నూనెను పిండుదురు, గానుగ పిండి

పశువులకు మంచి ఆహారము. ఒకప్పుడు కొబ్బరిని నీటితో
మరగించి నూసెను వండి,నీటి పై తేలు నూనెను సులభముగా
వేరు చేసెడివారు.

సోయాబీన్‌ నూనె: మంచూరియాలో సంవత్సరముల
తరబడి ఇది తయారగు చుండెడిది. కాయలో 2-4 గింజలు
ఉండును, గింజలను శు[భపరచి, ముక్కలు గొట్టి, వేడిచేసి,
అటుకులవలె యంత్రములతో సాగదీయుదురు. ఈ అటు
కుల నుండి హెక్సేన్‌ (దావముగా ఉపయోగించి (రావణ
పద్ధతిని నూనెను విడదీయుదురు.

దీనిని శుభ్రపరచుటకు 84 వరకు వేడిచేసిన
అధిక (ప్రేషము వద్ద (పొపేన్‌
(6H) ను పంపుదురు, ఈ (ప్రొపేన్‌లో మంచిఛాగము
విలీనమై నాసిరకము విసర్దించబడును, నాసిరకమును
ఆంశిక స్వేదన |ప్రక్రియకు లోబరచినచో తినుటకు పనికి
వచ్చు నూనె లభ్యమగును, ఇదియే సొలెగాల్‌ (పక్రియ.

అవ నూనె: యూరప్‌, భారత దేశము, జపాన్‌ దేశము
లలో ఈ చెట్లను ఉత్పత్తి చేయుదురు, గింజలలో 40 _ ఓర
నూనె ఉండును. దీనికి బంక సొగు స్వభావము లేకుండుటచే
ఖనిజ తైలముతో కలిపి కందెన నూనెగా వాడుదురు.

నువ్వుల నూనె: మంచిరకములు భత్యుములు, నాని
గక ములను సబ్బుల తయారీలో ఉపయోగించుచున్నారు,

తిమింగలపు నూనె: ఒక పెద్ద తిమింగిలము 280 పీపాల
నూనెవరకు ఇచ్చును, తిమింగిలపు [క్రొవ్వును శరీరము
నుండి ఊడదీసి, నీటితో మరగించిన నూనె వేరగును, దీనిని
తోళ్లను సాఫుచేయుటకు వాడుదురు. దీపములకు, కందెన
నూనెలకు కూడ ఉపయోగపడుచున్నది.

చేస నూనెలు: వీటిని సాధించుటకు పై చెప్పిన
సొలెగాల్‌ వాడుకలో ఉన్నది. ఇవి వెయింట్లు, వార్నీ షులు
తయారుశచేయుటకు ఉపయోగించును. సబ్బులను కూడ
దీనితో తయారుచేయుచున్నారు.

కాడ్‌లివర్‌ ఆయిల్‌ : కాడ్‌ చేపలను కోసి కార్జములను
పెకి తీసి వాటిని అండాలలో వెట్టి నీటి ఆవిరితో బయట
నుండి వేడిచేయుదురు,. మొదట వచ్చిన నూనెలో విటమిన్‌
ఏ., డి. ఎక్కువగ ఉండును, అందుకనియే దీనికి జాషధ
(పయోజనము కలదు.

పంది (క్రొవ్వు : పంది మాంసమును నీటితో ఉడికించినచో
(కొవ్వు వేరగును. కొంచెము చల్లారిన తరువాత గట్టి
కొవ్వు నూనెనుండి వేరగును,

గొడ్డు (క్రొవ్వు: పై విధానముననే దీనిని తయారు
చేయుదురు. ఇందులో గొై, మేక కొవ్వులు కూడ
ఉండును,

నూనె ద్వారా

532

వెన్న: ఆవుపాలయందు ఉండు క్రొవ్వు (మీగడ)
నెంటిప్యూగల్‌ యంత్రములతో వేరుచేసి, కొంచెము ఉప్పు,
కొంచెము రంగు చేర్చినచో వెన్న అగును, ఇందులో కికి%
కొవ్వు ఉండును, తక్కినది నీరు, ఉప్పు.

ఓలియో మార్గరీన్‌: వెన్న తీసివేసి, పాస్ఫరె జేషన్‌
వలన నూత్ము(క్రిమి రహితముగా చేసిన ఆవుపాలకు ఏదేని
తినదగిన గింజల నూనెను కలిపి విటమిన్‌ “*ఏ* తో చేర్చిన
ఎడల ఓలియో మార్ల్గరీన్‌ తయార గును.

నూనెల ఉదజనీకరణము : సూక్ళు విభక్షమై, నికెల్‌
ధాతువులను (గ్రేరకముగ నూనెలో నిలిపి 121 149°C
వరకు వేడిచేసి, ఉదజని వాయువును పంపినచో, ఇదివరకు
(దవ స్థితిలో ఉండిన నూనె గట్టిపడును, (ప్రేరక (దవ్యమును
తరువాత వడపోసి తీసివేయుదురు. ఉదజనీకరణము వలన
(ద్రవాంకము ఎక్కువె నూనె గట్టిపడును. ఇప్పుడు ఇది
తినుటకు ఉచిత మైన స్థితిలో ఉండును. (క్రొవ్వు వదియెన
తినుటకు ఉపయోగించవలెనన్నచో మామూలు శరీర
తాప క్రమమునకు దిగువనే అది (దవీభవించవ లెను, జి, వెం,

నూలు వడుకుట: చూ. వస్త్ర పరిశ్రమ,

నేలబొగు : శక్తిని ఉక్చాదించు మూలాధారములు
నేలబొగ్గు, ెటోలియమ్‌, సవాజవాయువు, కర, నీటి
ఆవిరి, నూర్యరశళ్శి, పరమాణువిచేదనము మొదలగునవి.
వీటి అన్ని టియందును నేలబొెగ్గు ముఖ్యమైనది. ఆవిరి
యర తము కని వెట్టబడుటతో బొగ్గు (పాముఖ్యము హెచ్చి
నది. పారిశామికముగ ముందంజ వేసిన యునై చుక్‌ స్టేట్స్‌
నందు వినియోగపడు మొత్తము ఉప్పశ క్రిలో 47% నేల
బొగ్గునుండి యే ఉత్ప త్తియగుచున్నట్లు కనిపించుచున్నది.

భూశా(స్త్రపరిజ్ఞాన రీత్యా భారత దేశమున ముఖ్యము గా
రెండు ప్రత్యేక యుగములకు చెందిన శిలా స్తరములలో
బొగ్గు లభ్యమగుచున్నది. మొదటిది గోండ్వనాయుగమున.
అనగా సుమారు 20 కోట్ల సంవత్సరముల క్రితము ; శెండవది
"బర్షి యరీయుగమున - అనగా సుమారు 0 కోట్ల సంత్సర
ముల (క్రితము తయారైనవి. స్తర భూశ్యాస్త్ర పరిశోధనల
(పకారము పైన పేర్కొనబడిన రెండు యుగములందు
వృతః సంపద విరివిగ పెరిగినట్లు వ్యకృమగును. అది కాల
క్రమమున భూగర్భమందు చిక్కి, జలాంతర్గత మై, వేలాది
సంవత్సరములు అపార పంకీభవన జనిత భఛారమువలన
పొక్కి నేలబొగ్గుగా మారినది. ఇది భూగర్భమున ఎంత
ఎక్కువ కాలము ఒత్తిడికి గురియెనదో, దానిని బట్టి మనకు
లభించు బొగ్గునందు అంత ఎక్కువ తారతమ్యము కాన
వచ్చుచున్నది, బొగ్గు వృతపచార్గ జన్యము అను సత్యమును
1825 లో శా స్ర్రజ్ఞులు గుర్తించిరి. శకాని, నేలబొగ్గునందలి

నేలబొగ్గు = కర్చనీకరణము

చై.విధ్యమునకు వృకసంపదలోని వ్యఆ్యాసము కారణమని
కొందరు ; వృకసంపదతో నిమి తృ ములేకుండ, భూగర్భ
మందలి పరిస్థితులలో కలుగు మార్పులు - అనగా
అందుకు దోహవాదములగు వాతావరణము, కాలపరిమితి,
దట్టము లగు పై పొరలవలన ఉత్పన్నమగు పీడన
శక్తి మొదలగునవి _ కారణమని మరి కొందరు పరిగణించి
ఉన్నారు.

నేలబొగ్గుకు లిగె్నట్‌, బిట్యూమినస్‌ బొగ్గు, ఆంత్ర
నైట్‌ అని మూడు తరగతులుగా విభజింపవచ్చును, వృక్ష
పదార్థము కాలగర్భమున జీర్ణించి, పీట్‌ అనబడు ఇంధన
ముగా మారుచున్నది. ఇది బొగ్గుగా గుర్తింపబడక
పోయినను, బొగ్గుగా మారునపుడు వృతపదార్గము పొందు
(పథమ దశకు చెందినదని చెప్పవచ్చును,

లిగ్రై_షట్‌ : దీనిని బొగ్గుయొక్క [వపథమదశళశగా చెప్ప
వచ్చును. ఇది ఒకింత ఎరుపురంగుకలిగి, అచ్చటచ్చట జీర
మైన వృక. సంబంధమగు పదార్థములను కూడ కలిగి
ఉండును ; అత్యధికమగు తేమవలన గాలిలో ఆరినచో
విరిగి పోవును, దీనికి ఉప్పమును ఇచ్చు శ క్రికూడ తక్కువ,

బిట్యూమినస్‌ బొగ్గు : ఇది దట్టముగా, నల్లగా ఉండి,
ఘనాకారముగ, శంక్వాకారముగ ముక్క_లుగ విరుగు
చుండును. లిౌ్నట్‌వలె ఇది గాలికి ఆరినంతమా|త్రమున
విరుగదు. సాధారణముగ ఇందు వృకసంబంధమగు పదా
రము (అది సంపూర్ణముగ బొగ్గుగా మారుటచే) గోచ
రింపదు. ఒకొక్క పుడు వృక భాగముల శిలాస్థులు, వాటి
ఆనవాళ్లు బయలుపడును, ఇది పొగ చిమ్ముచు మండును,
దీనిలో తేమ ఛాగము తక్కువ, శకార్భన్‌ పాలు ఎక్కువ.
అందువలన హెచ్చు ఉప్పశ క్తి కలిగి, ఇది అన్నిటికంశు
ఎక్కు వగ ఉపయోగపడును,

ఆంతసైట్‌ : ఇది మిగుల నల్లగా, గట్టిగా ఉండును;
ఒకరకమగు (ప్రకాశము కూడ కలది; పగులగొట్టినపుడు
వర్తులాకారముగ పగులును; నెమ్మదిగా, పొగ లేకుండ
నీలిరంగుతో మండును. దీనికి పెచ్చు ఉప్లశ క్రి కలదు, ఇది
చాల తక్కువగ లభ్యమగుటవలన దీనిని గృహోవ యోగ
ములేకే వాడుదురు. కీరసాగర్‌.

నేలబొగ్గు జ కర్పనికరణము : నేలబొెగ్గును గాలి
పారని బట్లీలలో స్వేదనమునకు గురిచేసి, కోల్‌ గాస్‌
మొదలగు వాయువులను; అమోనియా
(దావణము వంటి [దవములను; అవశిష్ట దవ్యముగ కేకును
సాధించు (ప్రక్రియకు “కర్శనీకరణము? అని పేరు. నేల
బొగ్గును 500 700°C వరకు వేడిచేసి (ప్రక్రియను ముగిం
చుట అల్పతాపష[కమ కర్చనీ కరణము;

తారులు,

తాపనము

533

నేలబోగ్గు = కర్భనీకరణము

(హీటింగ్‌) ను 900 - 1100°C వరకు పొడిగించుట అధిక తాప
[కమ కర్చనీకరణము అందురు.

నేలబొగ్గును కర్శనీకరించు విధానము మొదట
(బిటనులో 16 వ శతాబ్ది చివర (ప్రారంభమై, |క్రమముగ
అభివృద్ధిచెందినది. యు నె ఇుడ్‌ స్టేట్‌లో 1841 లో తేనెపట్టు
కోకు ఓవెన్‌ (పవేళ పెట్టబడినది. అంతకువూర్వము
బిట్యూమినస్‌ నేలబొగ్గును శంక్వా కారపు కుప్పలుగ పోసి,
మట్టితోగాని, నేలబొగ్గు పొడితోగాని కప్పిన ఆ కుప్పలను
ఆంశికముగ దహించి,
మొట్టమొదటి ఉపోత్సన్న కోకు ఓవెన్‌ 1891 లో జర్మనీలో
విజయవంతముగ నిర్మింపబడినది,

కర్భనీకరణ సమ౨ుమున జరుగు రాసాయనిక కార్య
ములు క్రిష్టముులెనవి. అందు తాపచూసక (ఎండో
శతెర్భిక్‌), తాపశేపక (ఎక్సోశెర్మిక్‌) దశలు పర్యాయ
ముగ సంభవించి, చిట్టచివరకు (ప్రక్రియ కొద్దిగా తాప
శేపకముగ పగ్యవసించును. అప్పుడు జరుగు భౌతిక -
రాసాయనిక పరివర్హనములను క్రింది విధమున విశ దికరింప
వచ్చును. నేలబొగ్గును గాలి తగులకుండ వేడిచేయుచు
నిముషమునకు 1-2౮ చొప్పున తాషకమమును హెచ్చిం
చుచు పోయినచో ఇంచుమించు శి00°౮ వరకు దానిలో
మార్చు ఏమియు వెకి కనిపించదు. కాని, ఈ తాషక్రమము
నకు పైన నేలబొొగ్గు నుండి కార్భన్‌ డై ఆక్సైడ్‌
వాయువు, నీటి ఆవిరి అపార రాశులలో విడుదల అగును,
ఈ విడుదల నేలబొగ్గుయొక్క విసంఘట్టనము (ప్రారంభ
మయ్యెనని సూచించును. వేడిచేసిన నేలబొొగ్గు మీదనుండి
ఒక జడ వాయువును గనుక (ప్రసరింప చేసినచో 870 — 570°C
తాపషక్రమమువద్ద కోకుగా మారు గుణము కల నేలబగ్గు
ఆ వాయు |ప్రసరణమును నిరోధించి తీరును. ఈ నిరోధము
480 — 450°C తాప కమ వ్యవధిలో గరిష్ట స్థాయిని అందు
కొనును. కోకుగా మారు గుణములేని నేలబోగ్గు అట్టి
నిరోధమును చూపించదు. ఈ నిరోధము నేలబొగ్గు యొక్క
మార్దవమును సూచించును. ఈ మార్దవ పరిధికి ఉష్ణ వాహక
శకి అత్యల్బము. కనుక, ఆ వ్యవధిలోనే [పథాన కర్భనీ
కరణ (పతి క్రియలు సంభవించును, మార్దవ పరిధిలో వేడి
హెచ్చుగా ఉండు (పక్క నుండియే వాయువులు, ఆవిరులు
ఎక్కువగా విడుదలపొందును. ఇవి ఇచ్చటనుండి బయటకు
గోడల వె పుకు (పవహించి; తదుపరి కోకుకు, గోడలకు
మధ్య గల అంతరము చ్వారా గాని, కోకు కుదించుకొని
పోవుటచే చాని నడుమ ఏర్పడిన వీటలచ్వారా గాని (పన
రించును. హై|డోకార్బన్‌లు మెండుగా ఉండి, అత్యధిక
తాపన మూల్యము (హీటింగ్‌ వాల్యూ) కల అనేక

కేకును తయారురేయుచుండిరి.

వాయు రాకులతో కలసి 600౮ వరకు తారు వెలువడుచునే
ఉండును. ఈ దశయందే నేలబొగ్గునుండి బెన్టోల్‌ జనకము
లగు ఘటక ములు బయల్పడును. అయి శే, జెన్టోల్‌ లు (పత్యతు
ముగా మాత్రము ఏర్పడవు. వీటిని జనింపకేయు ఘటక
ములు వ తాష్మక్రమమువద్ద విసంభఘట్టనము చెందునో
అచ్చట అవి ఏర్పడును. తాప క్రమము 700°C వై బడి
పెరిగినకొలది వాయువుల ఉత్పాదన తగ్గు ముఖము
పట్టును, వాటి శేలోరీ విలువ కూడ తగ్గును. వాటిలో
కార్బన్‌ మోనావక్సెడ్‌, హైడ్రోజన్‌ (ప్రధాన ఘటకములె
ఉండును. ఇటుల వాయువులు, చబాప్పశీల ఉత్పన్న ములు
కేవలము అధిక తాప క్రమ పరిధిలో జనించినవి కావు.
అల్ప తాషక్రమ పరిమితులలో వెలువడిన వాయువులు
తదుపరి అధిక తాష్మక్రమ పరిస్థితులకు లోనె, కొంత
మార్చు చెందగా ఏర్పడు కూడ
అందుండును,

కర్చనీకరణ పరికరములు : కర్భనీకరణమున వినియో
గించు తాపన విధానమునుబట్టి, తాషక్రమముల మితులను
బట్టి పరికరముల నిర్మాణపద్ధతి, పదార్థముల ఎన్నిక
నిర్భయింపబడును., అధిక తాషక్రమ విధానమున చాడు
కొలుములను తరుచుగా 92% గాని, అంతకు మించిగాని
సిలికా సంభారము కల ఇటుకలతో కోట్టుదురు. వీటలు
పడకుండ అత్యున్నత తాపక్రమములను తట్టుకొనగల
గుణము, అతిశయిత తాపవహాన సామర్థ్యము ఆ ఇటుకల
సొమ్ము, అల్బ్పశాప్మక్రమ కర్భనీకరణమునకు వెడల్పులేని
ధాతు బకయంతము (రిటార్ట్‌) లను ఉప యోగింతురు
లేదా అతి తప్పమైన నీటి ఆవిరినిగాని, జ్వలన "వాయువు
లనుగాని 600 - 700°C వద్ద ఒత్తిడిలో (పవేళ పెట్టి నేల
బొగ్గును వేడిచేయుదురు. అధిక తాషక్రమ కర్భనీకరణ
పరికరమునందు వాయు బకయం|తము (గాస్‌ రిటార్ట్‌ )లు,
ఉపోత్సన్న ముల ఓవెన్‌ లు అని రెండు భాగములు ఉండును,
మొదటివి సెజులో తక్కువగా ఉండును; ఇవి తరుచుగా
నగర |పయోజనములకు కోల్‌ గాస్‌ను తయారు చేయుటకు
వాడబడును, గాస్‌ రిటార్జులలో మరల అడ్డు నిలువు
రిటార్టులని రెండు రకములు ఉన్నవి.

అధిక తాపక్రమ కర్శనీకరణమునకు ఉపరమోగవడు
పరికరములోని భాగములు: 1. అసలు కొలిమి (ఓవెన్‌ )-
ఇందు నేలబొొగ్గు కార్బన్‌ గ మారును; 2. జ్వాలా ధూమ
మార్గములు (ప్లూలు) - ఇందు (ప్రక్రియకు అవసరమగు
కాకను సరఫరా చేయుటకు ఇంధన వాయువును దహింతురు ;
లి. నిలువు గొట్టము - దీనిద్వారా కొలిమినుండి గాస్‌ను,
ఉపోత్సన్న ములను తరలించి సంగహింతురు,

[ద వ్యములు

534

అడ్డు రిటాస్టులు 2క్టై మీ. (8) మొదలు 6 మీ. (20)
పొడవు ఉండును, ఇంచుమించుగ అర్థ స్తూపాకారముగ
ఉండును. వాటి అడుగు తలము చదునుగ ఉండును. అవి
గ్రోణులుగా కూడ అమర్చబడును,. ఈ (శేణులద్వారా
రిటార్డుల బహిస్థలము చుట్టు ఒక ఫ్లూ పద్ధతిలో (ప్రవహిం
చుచు వేడి వాయువులు (క్రమముగ రిటార్డులను వేడెక్కిం
చును. సాధారణముగ తావనమునకు |పాడ్యూసర్‌
గాస్‌ నే వాడుదురు; ఆ వాయువు కూడ రిటార్టుల గణి
యందే నిర్మింపబడిన ఉశ్పాదకములలోనే తయారుడేయ
బడును.

గాస్‌ రిటార్డులలో నిలువు రిటార్డులే ఎక్కువగా ఉపయో
గింపబడుచున్నవి, ఇవి కూడ సవిరామములు, నిర్విరామ
ములు అని శెండు రకములు, మొదటిరకపు రిటార్దులు
తడవుతడవుగా అందించబడిన చేలబొగ్గును కర్భనీక రించును,
(పతి కర్భనీకరణ ఆవృ త్తియందు కోకును బయటికి (త్రోసి
వేయును. నిర్విరామ విధానమున రిటార్టులు పై నుండి
వేయబడిన నేలబొొగ్గును మందకొడిగను, నిర్వి రామము
గను కర్శనీకరించుచు, అడుగునుండి ఎడ తెరిపి లేకుండ
కేకును బయటకు నెట్టుచుండును. రెండురకముల రిటార్డులు
రమారమి 6-68 మీ. (20-25) పొడవు ఉండును,
పొడవు వైపు 1క్టి-శి మీ. (రీ-10), కురుచవెపు
2క్టై _ర్‌క్టే మీ. (8-18) పరిమాణము కల డీర్హవృత్త
లేదా దీర్భ చతురస్ర రూపము కల తిర్యక్‌ శేదములను
కలిగి ఉండును. రిటార్జులు (శేణులుగా అమర్చబడును.
వాటియందే నిర్మింపబడిన ఉత్పాదకములనుండి శాని,
విడి ఉ త్పాదకములనుండి కాని తయారగు తాపనవాయువు
(ప్రతి రిటాస్ట్ర నడుమ ఏర్పరచిన జ్వాలా ధూమమార్గము
(ప్లూ) గుండా [పనరించుచు రిటార్జులను వేడెక్కించును.

ఉపోత్సన్న కోకు కొలుములు సాధారణముగ 11 - 12
మీ. (8742) పొడవు, కి-4 మీ. (101-14) ఎత్తు,
శై మీ. (1-1) వెడల్పు గల ఇర్వుకెన దీర్హ
చతుర[సాకారపు గదుల మాదిరిగ నిర్శ్మింపబడును.
గురుత్వాకర్షణ బలము సహాయమున నేలబొొగ్గు పైనుండి
రిటార్జులలోనికి చేర వేయబడును. తరుచుగ కొలుముల
(పక్కగోడలకు అమర్చబడిన ఫ్లూలలో కోల్‌ గాస్‌ను గాని,
ప్రొడ్యూసర్‌ గాస్‌ను గాని మండించి కొలుములను
వేడెక్కింతురు, ఇందు నేలబొగ్గును కర్భనీక రించుటకు రమా
రమి 17 గంటల కాలము పట్టును. గాస్‌ రిటార్జులలో
చానిని 12 గంటలలో పూర్తి చేయవచ్చును.

కర్శనీకరణమునకు ఉపకరించు నేల బొగ్గుల ధర్మము
లలో విస్తార వ్యశ్యాసములు కనిపించును. అట్టుకట్టని

నేలబొగ్గు a కర్భనీకరణము

(నాన్‌ కేకింగ్‌ ) నేలబొొగ్గు రకములను బంధక |దవ్యము
లతో కలిపియోా, కలపక యో ఇటుకలుగా తయారుశేసి
అల్ప శతాషప|క్రమ కర్చనీ కరణమునందు వినియోగింతురు.

గాస్‌ రిటాష్ట్రలలో కర్భనీ కరించుటకు 25-28%
బాప్పశీల (దవ్యములతో కూడిన - అనగా వాయువులను
ఎక్కువగా ఉత్చాదింపగల = నేలబొగ్గు రకములను ఎంచు
కొనుట పరిపాటి. ధాతుసాధనకు అవసరమగు కోకును
తయారు చేయుటకు 18-20% బాప్బశీల (దవ్యములు
కల రకములు అనుకూలములు. ఇట్టి నేలబొగ్గు రకములు
పరిమితముగా దొరుకుటచే, వాటిని ఉచిత నిష్పత్తులలో
మిశ్ర ముచేసి, వాంఛనీయ గుణములు గల కోకులను
తయారుకేయుట నేటి ఆచారము. ధాతుసాధనకు అవసర
మగు కోకును తయారు చేయవలనన్న చావ్పశీల (దవ్య
ములతో పాటు గంధకము, బూడిద (కాల్చగా మిగులు
నది) అనునవి నేలబొగ్గులో ఏ యే పాళ్ళలో ఉన్నవో
పరీకించుట కూడ ముఖ్యము, ఏలన, వాటిలో 50-60%
గంధకము, బూడిద యావత్తు కోకులో మిగిలి ఉండును,
చాప్పశీల (దవ్యములు అత్యధికముగా కల నేలబొొగ్గులు
వాయువులను, శతారులను అధిక నిష్పత్తులలో ఉత్చా
దించును, అయి శే, వాటివలన కోకు దిగుబడి చాల తక్కువ;
కోకు కూడ దుర్భలము. వేడి కేసినపుడు అల్ప చాప్పశీలము
లగు బొగ్గు రకములు వ్యాకో చించుటకును ; అధిక బాష్ప
శీలములగునవి సంకోచించుటకును ఉంకించును. వ్యాకో
చించు నేల బొగ్గు రకములు కొలుముల గోడలపై ఒత్తిడి
కలిగించి, వాటిని పగుళ్ళు వేయించును. కనుక వాటిని
సంకోచించు రకములతో కలిపి ఉపయోగింతురు. రెండు
రకములను ఉచిత నిష్పత్తులలో కలిపి, ఆ మిశ్రమునకు
మొత్తముమీద సంకో చన, వ్యాకో చన గుణములు లేకుండ
చేయుదురు. నేలబొగ్గులో తేమ 7% కన్న ఎక్కువగా
ఉండరాదు, ఎక్కువ ఉన్నచో కొలిమి ఇటుకలు చెబ్బతినును.

కుప్పలుపోసి నిల్వచేసిన నేలబొగ్గును మొదట యంత్ర
సహాయమున శి - 40 మి. మీ. ఉరవుకల ముక్కల |క్రింద
పగులగొట్టి, ఆ ముక్కలను సుత్తిమిజ్ఞులో 8 మి. మీ,
పరిమాణముకల కణముల |క్రింద పొడిచేయుదురు. ఈ వేరు
వేరు చూర్డ ములను తొ బ్టైెలలో బాగుగా కలిపి, కొలుము
లలో పోయుదురు.

కర్చనీకరణమువలన లభించు ఉత్పన్న ములలో రా8
దృష్టా నేమి, తాపక మూల్యము దృష్ట్యా నేమి అతి పథాన
మైనదని (పక్కపుట (688) లోని పట్టిక సూచించును.
కర్భనీ కరింపబడిన ఒక టన్నీ నేలబొగ్గు నుండి ఉజ్ఞాయింపు
దిగుబడులు :

535

నె (టిక్‌ ఆసిడ్‌
గాస్‌ పరిశ్రమ కోకుపరిశ్రమ అల్పశతాప|క్రమ

అవశిష్ట కర్భనీక రణము

ఘనదవ్యము :

కిలో|గాములు 705 120 750

కిలో కేలోరీలు 485 xX 10* 500x10* 525 x 10%
తారులు, నూనెలు:

లీటరులు 47.6 88.8 75-0

కిలో కేలోరీలు 48% 10 87.8%x10 68x10
తేలిక స్పిరిట్‌ :

లీటరులు 18.6 18.6 15.8

కిలో శకేలోరీలు 12.86% 10 12.6 xX 10* 15.1 Xx 10
గాన్‌ :

ఘనపు మీటరులు 419 808 118

కిలో కేలోగీలు 184% 10* 151 xX 10 70.5 Xx 10

భారత దేశమున గల నేలబొగ్గు నిల్వలు 6,500 కోట్ల
టన్నీలు అని అంచనా. ఇందులో కోకుగా మార్చుటకు
పనికివచ్చు మేలిరకపు బొగ్గు 100 కోట్ల టన్నీలు.
చేశమున సాలీనా రమారమి 7 కోట్ల టన్నీల
ఉత్పత్తి జరుగుచున్నది, దీనిలో 709% జెంగాలు - వీహాోరు
సరిహద్దులలో ఉన్న ఒక |ప్రాంతమునుండి లభ్యమగు
చున్నది. మొత్తము సాలుసరి ఉత్పత్తిలో రజ ఆంధ
(పచేశ్లో ఉత్చాదింపబడుచున్నది. మేలిరకపు నేలబొొగ్గు
చాలినంతగా లభింపక పోవుటచే పరిశ్రమలు నాసిరకపు
బొొగ్గునే వాడుకొనవలసి వచ్చుచున్నది. వర్మ.

నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ (పారి శామిక ఉత్పత్తి): రంగులు,
రాసాయనికపు ఎరువులు, వేలుడు మందులు వంటి
రాసాయనిక |[దవ్యముల ఉత్పత్తికి నెటిక్‌ ఆసిడ్‌
(పథాన మైన ముడి [దవ్యము. కార్భన్‌ యౌగిక నంయో
జనమున అది ఆక్సీకరణిగ కూడ ఉపకరించును, అది రెండు
సాం[|దతలలో = ఒకటి 68. 70%, శెండవదె 98% వె
చిలుకు = విక్రయించబడును. లక - 60% సత్తువ కల వనెటిక్‌
ఆసిడ్‌ రాసాయనికపు ఎరువుల, అకర్శన లవణముల
ఉత్పత్తియందు వినియోగింపబడును. 98% కు పెబడిన
గాఢ వెటిక్‌ ఆసిడ్‌ను నేరుగనో లేడా సల్‌ ఫ్యూరిక్‌
ఆసిడ్‌తో మిశ్రితము చేసియో (ేలుడు మందులను, రంగు
లను, ఇతర |దవ్యములను తయారు శేయుటకు వాడబడును.
సజల చెటిక్‌ ఆసిడ్‌ను గాఢ ఆసిడ్‌ గ సాం|దీక రించుట
ఒక (పశ్యేక (పక్రియ. అందుకు విశిష్ట పరికరములు కూడ
అవసరము. పరిళోధనాగారములలో విశేషముగ విని
యుకృములగు నె టికఆసిడ్‌, విశ్లేషణ (ప్రతిిక్రియా కర్హ-
శెండును 68 . 710% సాంద్రతలలో అమ్మబడును.

రాసాయనిక నంఘట్టనము : వాతావరణ సంభఘట్టన
ముపై (ప్రయోగములు జరుపు సందర్భమున కా వెండిష్‌
నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ను సంయోజించెను (1785). అతడు తడి
గాలిని ఒక విద్యుత్తు చాపము గుండా (పవంప చేసి,
నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ లో నె(టోజన్‌, ఆక్సిజన్‌ అంశీభూతము
చైన మూల[దవ్యములు అని నిరూపించెను. నెటిక్‌
ఆసిడ్‌ యొక్క సమ్మగ రాసాయనిక సంఘట్టనమును
గేలుసాక్‌, జెరొల్లాట్‌ నిర్థారణ చేసిరి (1815).

సాల్ట్‌ పీటర్‌నుండి ఉత్పత్తి: పొటాసియమ్‌ నై (శుట్‌
గాఢ సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ మి(శ్రమును బట్టీ వెట్టి, నె టిక్‌
ఆనిడ్‌ను తయారు శేయు (ప్రక్రియను గ్లాబర్‌ కనిపె"్టైను
(1648). ఆ తరువాత స్వర్గ కారులు, ధాతువులకు మెరుగు
పెట్టు కార్మికులు నె(టిక్‌ ఆసిడ్‌ను అనేక (పయోజన
ముల కొరకు తరుచుగా వాడుకొనసాగిరి, సోడియమ్‌
నెడ్రేట్‌ (సాల్ట్‌ పీటర్‌ లేదా సూశేకారము) (కమముగ
పొటాసియమ్‌ నె(శేట్‌ స్థానమును ఆకమించెను. ఏలన,
అది చిలీదేశములో కోకొల్లలుగా దొరకును; రెండింతలు
చౌక; ఆసిడ్‌ దిగుబడి కూడ ఎక్కువ. (పథమ (ప్రపంచ
యుద్ధము (ప్రారంభము వరకు చిలీదేశపు నసూశేకారమే
నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉత్పత్తికి పధాన ఆధార [దవ్యముగ ఉండెను,
ఈ సూరేకారములో సోడియమ్‌ నెట్‌ కు తోడు కొద్ది
పరిమాణములలో సోడియమ్‌క్లో రెడ్‌, సోడియమ్‌ సల్ఫేట్‌,
మగ్నీషియమ్‌ సల్ఫేట్‌, కాల్సియమ్‌ సల్ఫేట్‌, పొటాసి
యమ్‌ నెశేట్‌, సోడియమ్‌ అయొడేట్‌ వంటివి కూడ
ఉండును. ఈ ముడి ఖనిజమును శుద్ధీక రించి, సోడియమ్‌
నైగ్రేట్‌ను పరిగహింతురు, అయినను, అందులో కొన్ని
ఇతర లవణములు మలిన [దవ్యములుగ ఉండనే ఉండును.

శుద్ధి చేసిన సాల్ట్‌ పీటర్‌ను 2కి మీటరుల వ్యాసము
కల పోత ఇనుప బట్టీ పాత్రలో పోసి, దానికి అవసరమగు
మొత్తములో గాఢ సల్‌ప్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ (98 . 95%)
చేర్చుదురు. దానిని (ద్రవస్థితిలో ఉంచుకొనుటకు ఆసిడ్‌ను
కొంత అదనమనుగనే శేర్చుదురు. స్వేదనము ముగిసిన
తరువాత క్రింది సమీకరణము (ప్రకారము కుండలోని
అవ శేషములో 69.70% సోడియమ్‌ చె సల్ఫేట్‌, 80_ 40%
సోడియమ్‌ సల్ఫేట్‌ ఉండును.

Na NO, + H,SO, — HNO, + Na HSO,

2Na NO, + H,SO, — 2HNO, + Na, SO

సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌, నోడియమ్‌ నె|శేట్‌ మిశముతో
పాత్రకు మూత బిగించి దానిని వంటచెరకుతోగాని, నేల
బొగ్గుతో గాని వేడి చేయుదురు. కొంత సేపటికి మొదట
సోడియమ్‌ వెడ్రైట్‌ లోని మలిన (దవ్యములు హై[డో

536

కోరిక్‌ ఆసిడ్‌ లేదా నై[టోనెల్‌ క్లోరైడ్‌ రూపమున వెలు
వడును. 70.80°C వద్ద గాఢ నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ ఆవిరి రూప
మున వచ్చును. దానిని కన్‌ డెన్సర్‌ లో చల్లబరచి, అను
కూలమగు |గావాకములో సంగహింతురు. పాత్రను మరి
కొంత వేడి చేసినచో ముడి (దవ్యములలోని తేమ నెటిక్‌
ఆసిడ్‌ ఆవిరితో కూడ వెలువడును, అట్టి సజల ఆమ్హ్లమును
వేరు (గ్రావాకములో సంగహింతురు. మిగిలిన వాయువులు
ఒక అధిచూషణ గోపుర పరంపర గుండా ఊర్ణ్వముగా
పంపబడును, అడే కాలమున ఆ వాయువులకు ఎదురు
దిశలో _ అనగా (కిందికి = నీటిని (పవహింప డేయుదురు.
ఈ విచూషణ గోపురములు స్ఫటిక శిలల (క్వార్డ్‌జ్‌) తో
నింపబడి ఉండును. రంధ్రములు గల చదును పశ్లెరములలో
క్వార్ట్‌జ్‌ ఉంచబడును. అధిచూవణ గోపురములలో
నై(టోజన్‌ ఆ_క్సెడ్‌ వాయువులు తమకు ఎదురు దిశగా
పారు నీటిని కలసికొనును. ఆ (ద్రవమును ఒక గోపురము
దిగువనుండి మరియొక గోపురము ఎగువనకు పంపుటకు
సంకుచింపబడిన వాయు శ క్రిని ఉపయోగించి, గోపురము
లలో (పసరణమును కొనసాగింతురు, నెటోజన్‌ ఆక్సైడ్‌
లను ఆక్సిజన్‌ ఆక్సీక రించును. కడపటి గోపురపు శిఖరము
పై చిన్న చూషకము (సక్షన్‌) (8-5 సెం. మీ. నీరు
పీల్చునది) నెలకొల్పబడి పనిచేయింపబడును, పొ|త్ర మినవో,
కర్యాగారములోని భాగములు అన్నియు ముతక పింగాణీ
మట్టితోగాని, సిలికన్‌ - ఇనుముతోగాని నిర్శింపబడును.
చిలీ చేశపు సాల్ట్‌ పీటర్‌ తో నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉత్పత్తి
(పథమ (ప్రపంచ యుద్ధకాలమున చాల పురోగమించెను,
వునస్స్ఫటికీకరింపబడిన పొడి (నిర్జల) సాల్‌ పీటర్‌ ను
వాడుట, చెటస్‌ పొగలను విచూషించు పద్ధతిని మెరుగు
పరచుట వంటి పనులచే ఉత్పత్తి సామర్థ కము పెంపొం
దింపబడెను,. నాటి కర్యాగారములలో ఉశ్చాదిత మైన
వెటిక్‌ ఆనసిడ్‌లో 85% వరకు 98-95% సాంద్రతను,
తక్కినది 60-10% సాం|దతను కలిగి ఉండెను.
నంయోజన (ప్రక్రియలు : కాలక్రమమున సాల్ట్‌ పీటర్‌
నిధులు అడుగంశును. అంతే కాక, మిత రాజ్యములు అమలు
పరచిన దిగ్భంధము వలన (పథమ (ప్రపంచ యుద్ధ కాలమున
జర్మనీకి ఆ ముడి సరకు అందుబడి కాకుండెను. అందు
వలన వాశావరణపు నెటోజన్‌ నుండి వెటిక్‌ ఆసిడ్‌ను
తయారుచేయు ప్రక్రియలు రూపొందించుట తప్పని సరి
అయ్యెను ; కెండు విభిన్న పద్ధతులు చేవట్టబడెను,
గాలిలోని నై టోజన్‌, ఆక్సిజన్‌ వాయువులతో నైటిక్‌
అసిడ్‌ ఉత్పత్తి : ఇందు వాతశావరణములోని వనెటోజన్‌,
ఆక్సిజన్‌ వాయువులు ఒక విద్యుత్తు చాపము (ఆర్‌్క్‌)

XII—68

నెటిక్‌ ఆసిడ్‌

గుండా [పసరింపబడును. చాపము నుండి వచ్చు వాయువు
లను చల్లబరచి నీటిలో విలీనము చేయగా చెటిక్‌ ఆసిడ్‌
లభించును. ఆక్సిజన్‌, నెటోజన్‌ (పత్యక. సంయోగము
వలన తయా రెన ఈ ఆసిడ్‌ చాల తక్కువ సాందత స్థితిలో
ఉండును. దానిని సాం|ద్రీక రించుట అధిక వ్యయ [పయాస
లతో కూడిన పని, అందు నెటోజన్‌ ఆృక్సెడ్‌లు
రమారమి 2% మా(తమే ఉండును. చాపము నుండి వాటిని
తక్షణమే తీసి వేయకున్న ఎడల అవి విసంఘట్టనము పొందును.
ఇందు విద్యుత్తు వ్యయము కూడ అత్యధికము. ఒక టన్నీ
ఆసిడ్‌ తయారుచేయుటకు రమారమి 14000 17000
కి, వా. గల విద్యుచ్చక్తి వ్యయమగును. ఇంత లోవ
భూయిమము అయినను ఈ (ప్రక్రియ 1980 వరకు
పారిశ్రామికముగ [పాధాన్యమును వహించెను,

అమోనియా ఆక్సీకరణ పద్దతి: ఇందు అమోనియాను
ఆక్సీకరించి, నై[టిక్‌ ఆసిడ్‌ను తయారు చేయుదురు.
ఆమోనియా కోకు పొయ్యిలనుండి కొద్దిగాను, వనె[టోజన్‌,
హైడ్రోజన్‌ వాయువుల సంయోజనము వలన అధికము
గాను సంపాదింపబడును. రెండవ పద్ధతి ఇటీవల చాల
చెంపొందింపబడినది. నేడు యావక్‌ ప్రపంచమునకు
అవసరమగు నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ అంతయు అమోనియా
ఆక్సీకరణ పద్ధతి వలననే తయారుచేయబడుచున్నది.
సంయోజన అమోనియా ఉత్పత్తి కూడ నేడు అత్యున్నత
స్థాయిలో సాగుచున్నది; చాల చౌకగా అందుబడి అగు
చున్నది. |ద్రవీకృత అమోనియాను తొబ్టెలు అమర్చిన
కారులలో రవాణా చేయుట కూడ సులభము. ఈ పద్ధతిలో
ఒక (_పేరకము సమతమున గాలికి, అమోనియాకు
సంపర్కము కలుగగా (కింది (పతి క్రియ జరుగును :

ANH, +50, €=—=4NO+G HO

నె(టోజన్‌ ఆక్సైడ్‌ లను చల్లార్చి, ఆక్సీక రించి, నీటిలో
విలీనముచేసి నె టిక్‌ ఆసిడ్‌ను తయారుచేయుదురు. ఈ
ఆమ్లము సాధారణముగ కక్‌ -60% సాందత కలిగి
ఉండును.

(పస్తుతము ఆచరణయందు ఉన్న అమోనియా ఆక్సీకరణ
పద్ధతులను ఇట్లు వర్గీకరింపవచ్చును: 1, వాతావరణ ఆక్సీ
కరణము వాడి అధిక (పేషములో కరగించుట ; 2. అధిక
_డ్రేషములో ఆక్సీకరణ చేసి కరగించుట,

శెండు (ప్రక్రియలలోను ప్లాటినమ్‌ - రోడియమ్‌ గాజ్‌లు
(పమాణ (_్రేరకముగ పనిచేయును. గాజ్‌లు సాధారణ
ముగ 0:0007-0:0008 మి. మీ, వ్యాసము, సెంటిమీటరుకు
80-88 వల కన్నులు కల తీగతో చేయబడును. అవి
ఉన్నత తాప క్రమములో విరూపము పొందని పశ్యేక

537

నెటిక్‌ ఆసిడ్‌
మయిన న్టెయిన్‌ లెస్‌ స్టీల్‌ వలయముల మధ్య అమర్చ
బడును. ధాతు నష్టమును తగ్గించుటకు, ఇంతేకాక, ఉన్నత
(ేష.తాష క్రమ పరిస్థితులలో గాజ్‌కు కావలసిన బలమును
చేకూర్చుటకు రోడియమ్‌ను ఉపయోగించుట అవసరము.
పరివ రకము (కన్వర్ణ ర్‌ ) నుండి వెలువడివచ్చు వాయువుల
శాప క్రమము 800 - 850° మధ్య నిలుకడగా ఉంచబడును,.
వాతావరణ ఆక్సీకరణ (ప్రక్రియలో గల సదుపాయము
లలో: 1. పరివర్తన విషయమున అది సమర్థతర మైనది ;
2, అందు అవసరమగు (పేరక గాజ్‌ల సంఖ్య తక్కువగ
ఉండవచ్చును; కి. ఒక టన్నీ నె(టిక్‌ ఆసిడ్‌ ఉత్పత్తికి
అందు అన్యన్థల సా పేకముగ తక్కువ |పేరక |దవ్యము
వ్యయమగుట వంటివి ముఖ్యమలయినవి. ఛారీ
పరివ ర్భ్వకములు అవసరమగుట, అందుకు పెట్టుబడి పాౌచ్చుగ
పెట్టవలసి వచ్చుట అనునది ఈ [ప క్రియలో గల వెద్ద లోపము,
ఇబ్బంది ; అధిక (సేవ (ప్రక్రియలలో పై దానిలో కంశు
పరివర్తన సామర్థ్యము తక్కువ ; స్లాటినమ్‌ - రోడియమ్‌
ధాతు వినియోగము ఎక్కువ. శాని, పెట్టుబడి ఖర్చులు
కొద్దిగా తక్కువ అగును. విదేశములలో దినసరి 2,000
టన్నీల ఉత్పత్తి సామర్ధ్యము కల నె|టిక్‌ ఆసిడ్‌ కర్మాగార
ములు పశ్చిమ దేశములలో ఇటీవల నిక్శింపబడినవి.

పైష (ప్రక్రియ : ఇందు గాలిని, అమోనియా బాయు
వును ఒక ఉమ్మడి లేదా వేరు వేరు మోటారులచే నడుప
బడు పంకాల సవేయమున ఒక సమ్మిశ్రకములోనికి పంపు
దురు. పరివర్హకముల నుండి వెలికి వచ్చు నె(టోజన్‌
ఆక్సైడ్‌ వాయువులశే లోనికిపోవు గాలి వేడి చేయబడును.
సమ్మిశ్రకములో గాలి, అమోనియా వాయువు చక్కగా
కలియ బెట్టబడి, అటనుండి మూడు - నాలుగు పొరల
ఫ్లాటినమ్‌-రో డియమ్‌ గాజ్‌లతో కూడిన ((పేరకమందిరము
గుండా పంపబడును. పరివ రకముల నుండి నిర్గమించు
వాయువులను మరొక చాయిలర్‌ లోనికి పంపుదురు,
బాయిలర్‌ కొంత ఆవిరిని ఉశ్చాదించి, వాయువులను
రమారమి 250°C తాపక్రమమునకు చల్లార్చును.
బాయిలర్‌ నుండి వెలువడిన వాయువును [పవావా జలముచే
గది తాష|క్రమమునకు చల్లార్తురు. పై రెండు శీతలీ కారక
ముల నుండి లభించిన చానిని వేరుగ సంగహించి, చూషణ
గోపురములలోనికి పంపుచేయుదురు. పై విధమున చల్ల
బడిన వాయువులను (ప్రత్యేకముగా నిర్మింపబడిన టర్ఫో
సంకో చకములలో సంకుచింపజేయుదురు. ఈ సంకోచకము
(పక్క ఒక కమ్మీ చె నెలకొల్పబడిన ఒక పునర్లాహక
టర్భయిను నిగ్గమించుచున్న వాయువుల _పేషమును
ఉపయోగించికొని పెద్ద వెద్ద మొతృములలో శక్తిని

కాని,

పునస్సం|గహించును, సంకోచకమునుండి వాయువులను
(పత్యేకముగ రూపొందింపబడిన ఆక్సీకరణ = చూవణ
గోపురములోనికి తరలింతురు. శీతల వ్యవస్థనుండి పంపు
చేయబడిన నీటిని మరొక చాయిలర్‌ లోని ఆవిరిని
చల్లార్పగా వచ్చిన నీటిని కలిపి చూషణమునకు వినియో
గింతురు. చూషణ గోపురములనుండి విలీన నె|టోజన్‌
ఆశ్సైడ్‌లతో కూడిన నై[టిక్‌ ఆసిడ్‌ లభించును. డాని
లోనికి వాయువును (పసరింపశేసి, రంగును విరిచి,
ఆమ్లుమును నిల్వ చేయుదురు.

మధ్యమ, ఉన్నత (పేష (ప్రక్రియలు : అధిక (పష
(పక్రియలు శెండు (గ్రేషములలో కొనసాగింపబడును :
1, రమారమి 4 క. గా./సెం. మీ,* అనునది మధ్యమ
(పేష (పక్రియ; 2. రమారమి రికి, |గా./సెం. Re
అనునది ఉన్నత (ేష (ప్రక్రియ.

మొదటి (పృకియలో గాలిని, అమోనియాను చక్కగా
వడపోసి, కావలసిన (_పేషమునకు వేరువేరుగా సంకుచింప
చేసి, కలియ బెట్టిన తరువాత పరివ ర్రకములోనికి
పంపుదురు. వరివర్తకములో కర్మాగారము యొక్క
సామర్థ్యమును బట్టి 10 మొదలు 40 వరకు గాజ్‌లు
ఉండును. పరివర్తిత వాయువులు తరువాత మొదట ఒక
బాయిలర్‌ గుండాను, తదుపరి ఆక్సీకరణ చూషణ వ్యవస్థ
గుండానుపసరింపజేయబడును, ఉన్నత (పష (ప క్రియలలో
ఉన్గసం|గవాణ జాయిలర్‌ నుండి వెలువడి వచ్చు వాయు
వులు తిరిగి ఉన్నత _పేషమునకు సంకుచింప జేయబడి,
తరువాత చూషణ గోపురములలోనికి మరలింపబడును,
తక్కినపని అంతయు మొదటి దానిలో వలెనే జరుపబడును.

అమోనియానుండి గాఢ నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ తయారీ: పైన
వర్ణించిన అన్ని (ప్రక్రియల నుండి 55 - 60% సాం[దత కల
సజల వె టిక్‌ ఆసిడ్‌ మా(త్రమే లభించును. అమోనియా
నుండి నేరుగా గాఢ నెటిక్‌ ఆనసిడ్‌ను తయారు చేయుటకు
అమోనియాను గాలి (ద్రవీకరణ కర్మాగార మునుండి తీసి
కొనిన ఆక్సిజన్‌ తో కలియబెట్టి, ఆ మిశ్ర మును కొంత నీటి
ఆవిరితో సవో ప్లాటినమ్‌ - రోడియమ్‌ గాజ్‌లతో కూడిన
పరివ రక ములోనికి పంపుదురు. అచ్చట నుండి ఆ వాయు
మిశ్రమును ఉప్పసంగవాణ బాయిలర్‌ గుండా పంపి
చల్లార్చి, తరువాత ఒక వాయు శీతల గోపురములో
ఆక్సీకరింతురు. ఈ విధమున తయారైన నె టోజన్‌
ఇుటాకైడ్‌ను ఉప్పు నీటితో శీతలీకరింపబడిన ఒక
(పశ్యేక సిలిండర్‌ లో (దవీకరింతురు. అంతట చటాక్సెడ్‌
(దవము, ఆసిడ్‌ కలసిన మి(శ్రదవము లభించును. ఈ
మిశ[దనమును ఒక (్లేవ పాత్రలోనికి తరలించి, అధిక

538

(గ్రేషము జనించు వరకు చానిలోనికి ఆక్సిజన్‌ను ఒత్తిడిలో
నెట్టుదురు. ఇట్లు తయా రెన గాఢ చె టిక్‌ ఆసిడ్‌ను
రంగు విరిచిన తరువాత నిల్వచేయుదురు,

సజల నై(టిక్‌ ఆసిడ్‌ సాంద్రీకరణము : అమోనియా
ఆక్సీకరణ [వ|క్రియ నుండి లభించిన సజల బెటిక్‌ ఆసిడ్‌ను
98% సాం[దత కల ఆనసిడ్‌గ సాం|ద్రీక రింపవచ్చును, దానిని
కొన్ని (ప్రయోజనములకు వినియోగింపవచ్చును. సజల
నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ (55 - 60% సాం[దత) యొక్క స్వేదనము
వలన 68.5% కన్న “పె బడిన సాం[దత కల ఆసిడ్‌ లభింప
జాలదు. ఏలన, నె(టిక్‌ ఆసిడ్‌ నీటితో ఎల్లప్పుడు ఒక
మరుగుచున్న మిశముగ తయారగును. సజల ఆసిడ్‌ను
సాం|దీక రించుటకు చెండు పద్ధతులు కలవు. ఒక దానిలో
సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌, శెండవ చానిలో మగ్నీపియమ్‌
నెడ్రేట్‌ ఉపయోగింపబడును,

మొదటి పద్ధతిలో సజల నెటిక్‌ ఆసిడ్‌ను, గాఢ
సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను వేరుగా గాని, మి(శము చేసి గాని
అడుగున ఆవిరిచే వేడిచేయబడు సిలికన్‌ ఇనుప గోపురము
గుండా పంపుదురు. గోపురము చివర ఛాగము నుండి
పొగలు (గక్కుచు వచ్చు గాఢ వెటిక్‌ ఆసిడ్‌ను ఒక
సాం|దీకారకములో సం|గహింతురు. అవశిష్ట వాయువు
లను ముందు శెలిపిన విధమున ఒక చూషణ గోపురము
లోనికి తరలింతురు. గోపురము అడుగు ఛాగమునుండి
సం|గహించిన సజల సల్‌ ఫ్యూరిక్‌ ఆసిడ్‌ను సాంద్రీకరించి,
మరల వినియోగింతురు. మగ్నీపియమ్‌ వెడేట్‌ పద్ధతి
ఇటీవలనే వాడుక లోనికి వచ్చినది, ఇందు Mః (NO,),6H,0
ఉపయోగింపబడును, అది 100౦ తాషక్రమము వద్ద కరగి
57.9% ఎన్‌ పై(డస్‌ నెశేట్‌తో కూడిన [దవముగ
తయారగును. సజల నె|[టిక్‌ ఆసిడ్‌లో మగ్నీషియమ్‌
వనెేట్‌ను కలిపి, ఆ మి(శమును తొలుత ఒక విన త్రీకరణ
గోపురములోనికి పంపగా, అందుండి 90- 9కి సాం[దత
కల ఆసిడ్‌ లభించును. ఈ ఆసిడ్‌ను ఒక శెక్టి ఫెయింగ్‌
కోలమ్‌లో మరింత సాం|ద్రీకరింతురు. విన త్రీకరణ గోపు
రము నుండి సజల మగ్నీషియమ్‌ నె|కేట్‌ (చావణమును
చేకరించి, చానిని నిర్వాత (పదేశములో సాం|దీక రింతురు,
ఈ కర్మాగారములోని పాతలు చాదాపు పూర్తిగా
నైయిన్‌ లెస్‌ ఉక్టుతో నిర్శింపబడును [చూ. సమీక =
పు, 89]. డి, ఎస్‌. శాస్త్రి,

నైలాన్‌ ; చూ. ప్రాస్టిక్కులు,

నోబెల్‌, బెర్‌ నార్జ్‌ ఆల్‌ (ఫెడ్‌ : చూ. సం. 2.పు, 447,

నౌకా నిర్మాణము : జలమార్గమున రవాణాకు
ఉపయోగించు సాధనమును నౌక అని పేరొందురు,

నౌకా నిర్మాణము
దీనికి మరోక పేరు ఓడ. పడవ, నావ, డింగి, కట్టుమర
(బల్ల కట్టు) వంటివి కూడ ఈ కోవకు చెందిన ఇతర సాధన
ములు. “ఒక వస్తువు నీటిపై శేలునపుడు చాని బరువునకు
సమానమగు నీటిని నెట్టివేయును, * నాకలు నీటికంశు
బరువగు ఉక్కు. మొదలగు వస్తువులతో తయారు చేయ
బడినను నీటిపై శేలుట పై సూత్రము మీద ఆధారపడి
ఉన్నది. నిళ్చల స్థితిలో నీటిపై శేలువస్తువును |వక్కకు
కదిలించిన అది మరల యథాస్థితికి రావలెను. అపుడు అది
స్థిర నిశ్చలతను కలిగి ఉన్నట్లు చెప్పవలెను. నౌక అన్నీ
పరిస్థితులలోను నిశ్చలముగా ఉండి గమన యోగ్యమై
సురకితముగా నడుపుటకు వీలుగా ఉండవలెను. యజ
మాని దృష్టిలో నౌక తగినంత సరకును చేర వేయునది
గాను, స్వల్పవ్యయముతో పనిశేయునది గాను ఉండ
వలెను.
నౌకలను వాటి ఉపయోగమును అనుసరించి పలు
తెగలుగా వర్గీ కరింపవచ్చును. యుద్ధనావలు, వినాశక
ములు (డిస్ట్రే)యర్‌ లు), విమానములను చేర వేయునవి,
జలాంత ర్లా ములు మొదలగునవి నౌ కాబలమునకు చెందినవి.
వెక్కురకముల వాణిజ్య నౌకలు కూడ కలవు, ప్రయా
ణీకుల నౌకలు కొన్నిసాధారణ సౌకర్యములను అన్నింటిని
కల్చించుటకు తగినంత పెద్దవిగా ఉండును, శేవులను
చాటించు చెట్టే నౌకలు కూడ కలవు, ముడిపచార్గములను,
తయారైన సరకులను చేర వేయగల కొన్ని నౌకలు కూడ
కలవు, ఆహార ధాన్యములను రవాణాచేయుట కె (పత్యేక
మైన నౌకలు కలవు, ఖనిజములను మోయు సనౌకలలో
లోతు గదులు ఉండును. పండ్లు, చేపలు, మాంసము వంటి
చెడిపోవు పదార్థములను రవాణా చేయుటకు కీతలమంది
రములు ఉండును. వెటోలు, ముడినూనె వంటి వాటిని
చేరవేయుటకు చిన్న చిన్న టాంకులుగా విభజింతురు,
వీటిలో నూనెను తోడుటకు పంపులు ఉండును. ఇవిగాక,
చేపలను, తిమింగలములను పట్టు నౌకలు, నేలబొగ్గును
చేరవేయు నౌకలు కూడ కలవు, లాగు నౌకలు, దీపగ్భవా
ములుగా పనికేయు దీపనౌకలు, నౌకాశ్రయములు,
కాలువల సంరకణకు (డైడ్డ్‌ర్‌లు, ఓీఢ మరమ్మత్తులు చేయు
నాకా(శ్రయ ఓడలు, నడి సముదమున సక్వేచేయుటకు
సశ్వేనౌకలు మిగిలిన రకములు.
రవాణా నౌక స్వరూపము : రవాణానౌకను ఉదా
వారణగా రీసికొనిన దాని వెలుపలి ఛాగమగు గుల్ల నీటిని
శాకుచుండును [చూ. 540 పుటలోని చిత్రము=1]. ఈ గుల్ల
ఛాతువుతో తయా నీటిని లోనికిచొరనివ్వదు. దీనిఫలిత
ముగా నౌక నీటిపై ఎల్లప్పుడు శతేలుచుండును, నౌక లోపలి

539

నౌకా నిర్మాణము

అడుగుభాగమున శెండు పొరలు ఉండును. ఈ రెండు
పొరల మధ్య (పదేశము అనేకమైన చిన్న టాంకులుగా
విభజింపబడి ఉండును. వాటిలో ఇంధన నూగె, కందెన
నూనె, నీరు మొదలగు వాటిని _నిల్వచేయుదురు.
దీనిపైన అడ్డముగా గదులు ఉండును, ఇవి కూడ లోనికి
నీటిని చొరనివ్వవు. ముందరి, వెనుక గదులను టాంకులుగా
ఉప యోగింతురు. మధ్యలో వెనుక టాంకుకు దగ్గరగా
నౌకకు సంబంధించిన యంత వ్యవస్థ ఉండును. మిగిలిన

వసతి భాగము

వె డెక్కు. పెన విడిగా కట్టిన అంత స్తుల గదులు
ఉండును. ముందర గదిని ఫోర్‌ కాసిల్‌, మధ్యగదిని (బిడ్డ,
చివరిగదిని పూప్‌ అని పిలిచెదరు. ముందరి గదిలో సరకు
లను నిల్వచేయుదురు, మధ్య గదియందు ఆఫీసర్ణకు వసతి,
శేడియో సిబ్బందికి వసతి కల్పింపబడి ఉండును. చివరి
గదియందు నౌకా సరంగులు ఉందురు. ఒక అంత స్తునుండి
మరొక అంత స్తునకు నిచ్చెనల ద్వారా పోవచ్చును. నిల్వ
గదులలోపల పరికించిన ఎడల లోపల స్తంభములు ఉండును,

i
H
nmr dl — Frere oo sm

ఆంజను గది

OY
YOR

'
dt

(పక్క భాగము

చిత్రము - 1 టాంకు చె భాగముసరకుల నౌక = స్థూల స్వరూపము

గదులు రవాణా సరకులను వేయుటకు ఉపయో
గింతురు ; అడ్డముగా ఉండు గదులను భారీ సరకులను
వేయుటకు ఉపయోగింతురు, డెక్కుపె చిన్నచిన్న
చ్వారములు ఉండును, ఈ ద్వారముల చ్వారా నిల్వ గదుల
లోనికి సరకులను పంపించుటగాని, బయటకు తీయుటగాని
చేయుదురు. రవాణా నౌకయందు సాధారణముగా రెండు
అవిచ్చిన్నము లైన డెక్కులు ఉండును.

నౌక గుల్ల కు కొన్ని పర్ఫుక ములు అమర్చబడి ఉండును,
ఇవి నౌకవెన ఉక్కు దూలములకు నౌక అడుగు ఛాగ
మును అతుకబడి ఉండును,

వెన పొగగొట్టము అమర్చబడి ఉండును, అది నౌక
అవసరములకు తగినంత కంశు పెద్దదిగా ఉండును, గొట్టము
ద్వారా "నౌక యంత మందిరమున బయల్వెడలు నిగ్గమన
వాయువులకు ఇది వెలుపలి ద్వారముగా ఉపయోగపడును,

540

పయనించు నౌకలకు సంభములు అవసరము. ఆధునిక
నౌకలలో కూడ ఇవి ఉండును, వీటిని బరువులు ఎత్తు సాధన
ములు గాను, శేడియో ఆ'కాశతంతువు (వరియల్‌) లను
అమర్చుటకు గాను ఉప యోగింతురు,
స్వరూపము : నౌక అనేక విధములైన (పతిబలములకు
లోనగుచుండును, అట్టి (పతిబలములను తట్టుకొను గలవిగా
దాని స్వరూపమును తీర్చిదిద్దవలయును. వాటిలో చెర్స
(పతిబలములు, తిర్యక్‌ (పతిబలములు, స్థానిక (పతిబలములు
అను రకములు ఉండును, నౌక యొక్క బలాబలములను
లెక్క కట్టునప్పుడు దానిని ఒక పెళ ఆకారములో ఉండు
ల ల
గర్లరుగా ఉన్నట్లు అనుకొందురు. అటి పెబ ఆకారములో
G ౧m (A) (A)
ఉన్న గర్డరు మధ్యచ్చేదము మారుచున్నట్లుగా అను
కొందురు. నాక యుక్క_ ఒదేర్గ్స శ్రబలమును లెక్కకొట్టు
నప్పుడు అంతే పొడవుగల తరంగమువపై అది నిలువుగా
నిలబడినటు అనుకొందురు (చూ. చితము - 2].
లు

(b) సేగింగ్‌

చిత్రము అలి: అత్యధిక [(వతిబలమును నెరపు శెండు విధములు

EE చితమునందు అత్యధిక (పేతిబలమును నెరపు రెండు
విధానములు చూడనగును. తరంగ శీర్ష ము నౌక యొక్క.
మధ్య బిందువు వద్ద ఉన్నప్పుడు అది ఊగులాడును, అళ్ల్లే
నౌక యొక్క మధ్యబిందువునందు తరంగముయొక్క_ అధో
బిందువు ఉన్నప్పుడు నౌక |కుంగుచున్నట్లు ఉండును.
నౌకలో ఒక భాగముయొక్క_ భారమును లెక్కకోట్టవలసి
వచ్చినప్పుడు ఆ నౌకా భాగము యొక్క_ బరువు (అచ్చటి
సరుకుతో సహో) నకును, ఆ భాగము యొక్క. ఉత్‌ప్ప వనత
కును గల ఛేదమును ఆ నౌకా భాగముయొక్క._ భారము
నకు సమానము, నౌక డొల్ల, టాంకు పై భాగము,
డఉక్కులు ఆ నౌక యొక్క. ఎెర్డ శ్రబిలమునకు ఆధార
భూతములు, ఇంకను తిర్యక్‌ |ప్రతిబలముల విషయములో
నౌక అన్ని (పక్కొలనుండియు, అడుగునుండియు జల

నోకా నిర్మాణము
(పేషమునకు గురి అగుచుండును. నీటితోపాటు ఆ నౌక
మోయుచుండు సరకుల భారము కూడ (పతిబలములను
నెరపుచుండును,. ఈ (పేతిబలముల ఫలితముగా నౌక
వికృతి చెందుటకు అవకాశము కలదు. నౌకా నిర్మాణ
సమయమందును, శేవు పట్టణములందు నిలిచినప్పుడును
నౌకయొక్క. అడుగు భాగము డెబ్బతినుటకు అవ కాళము
కలదు, ఈ దుష్పలితములను తట్టుకొనుటకు నౌక యొక్క
తిర్యక్‌ కేత్రమును తగినట్టు బలపరచవలెను, చటములు,
దూలములు, వాటిని సంధానము చేయు (్రాకెట్లు వంటి
ఉపకరణములు ఇందుకు తోడ్పడును, బరువెన నరకుల
వలన గాని, యం|త ముల వలన గాని నౌాకయందు ఆయా
స్థలములందు స్థానిక (పతిబలములు పొడచూపును. వీటిని
తట్టుకొనుటకు కూడ నౌకను తగువిధముగా బలపరచ
వలయును. నౌక ముందు భాగము తరంగముల మీద
దొరులుచున్నప్పుడు అది అసమానమగు జల|పేషములకు
లోనగుచుండును, దీని ఫలితముగా ఆ యా స్థానము
నందలి రేకులు అటు ఇటూ ఆడుచుండును. ఇమే నౌక
చెకి లేచి (క్రిందికి దిగినప్పుడు కూడ ఒక విధమెన [పతిబల
మునకు లోనగుచుండును. ఈ అరిష్టములనుండి రజషించు
టకు నౌకను ఎక్కడికక్కడ స్థానికముగా బలపరచవలెను.
నౌకాంగములు : లంగరు వేయుటకు, స్ట్రీ రింగునకు,
సరకును కదల్చుటకును ఏపర్పాటులు నౌకలోనే ఉండవలెను,
లంగరు కొక్కెమువ౭ె ఉండి నౌకను నీటిలో నిలుపుటకు
ఉపయోగపడును. నౌకల ముందు భాగమున రెండు లంగ
రులు ఉండును. లంగరును పెద్దగొలుసుతో నౌకకు కట్టు
దురు, నౌక నడచునప్పుడు “హస్తచక్రముి అను యంత్ర
ముతో గొలునును పైకి లాగి, ఒక గదిలో భ|దపరచుదురు,
లంగరు వేయుటకు రం|ధములగుండ కొయ్యలకు కట్టబడిన
శాళ్లను ఉపయోగింతురు. సరకును చేర వేయుటకు (ోన్‌లు
(చూ. పు, 808] మొదలెన బరువులు ఎత్తు సాధనము
లను వాడుదురు. పై సాధనములకు కప్పీలు ఉండి వాని
ద్వారా తీ7ెలు పోవుచు కదుల్చుటకు వీలుగా ఉండును,
స్ట్రీ రింగు, చుక్కాని వలన సనౌికాదిళ మార్చు చెందు
చుండును, స్టీ రింగు గేర్‌ వలన దానిని కదల్చవచ్చును. చుశ్చాని
మధ్యలో ఉండగా కదలెడి
(్రేషము సమానముగ ఉండును, చుక్కాని ఇరు (పక్కలకు
కదల్చిన నౌక ముందుభాగము పై. ప్రేషము అధికము అగును.
(డ్రేష ఛేదమువలన నౌక (పక్కకు తిరుగును. చుక్కాని
కుడిివెపునకు కదల్చిన నౌక కుడివైపునకు కదులును,
వనతి: నౌకపెన ఉన్న చవారందరికిని వసతిని సమ

అ

కూర్చవలెను, నివాసగృవాములు, స్నానగదులు, భోజన

నౌకపై. రెండు[పక్క-ల

ర్‌41

నోకానీర్మాణము

శాలలు, డ్రీడా[పదేశములు ఉండవలెను. నౌశకా సిబ్బందికి,
ఆఫీసర్గ్ణకు ప్రత్యేక వసతులు కలవు. [ప్రయాణీకుల
నాకలలో పలు తెగలు కలవు, వీనిలో ఒక అంగడి, ఒక
వైద్యశాల, లాం|డీ ఉండును. గాలి సంచారము అన్ని
నౌకలకు ముఖ్యమైనది. సాధారణ సరకు చేరవేయు నౌక
లలో సనవాజ గాలి సంచారము చాలును. తదితర పరిస్థితు
లలో పంకాలు మొదలె న వాటిని ఉపయోగింతురు. గాలి
తాష క్రమము ను, ఆర్దితను తగువిధముగా మార్చుకొందురు.

దొారులుట: అలలు నౌకకు అడ్డముగ వచ్చునప్పుడు
నౌక దొరులును. అప్పుడు (వయాణీకులకు అసౌకర్యముగ
ఉండును. నౌక వలయమునకు లంబముగ రెండు (పక్కల
పలుచని వెడ లైన రేకులను అమర్చుదురు. -౫ రోస్కోప్‌
సూత్రమువై పనిచేయు నిశ్చల కారకములను కొన్ని
నౌకలపై వాడుదురు. పై
శెండును నౌక దొరులుటను
తగ్గించును.

భదత: నౌకవె (పాణరకు
ణకు అంతర్జాతీయ ఒప్పంద 2
ములు, అగ్నిని ఆర్చుటకు, నీది సుట్టము
(ప్రాణుల రయశించుటకు రవాణా
మంత్రిత్వ నిబంధనలు అమలు
జరుపబడవ లెను, సము|[ద మధ్య
మందు (ప్రయాణము చేయు
నాక సురకితముగ ఉండ
వలెను. నౌకలో ఒక భాగము

జలరేఖ పైన కుంభారేఖ (ప్రదేశము
గట్టి అంచు

నౌక ముఖ శేఖాన్వరూపము

వేరొక గదిలోనికి వ్యాపించ కుండుటకును, ఒక భాగము
లోనికి నీరు చేరినను నౌక మునుగకుండుటకును నౌకను
గదులుగా అడ్డముగా విభజించిరి. నౌకలో కొంతవరకే
బరువులు వేయవచ్చును. వీని చివ్నాములు నౌకపై
ఉండును [చూ, నౌ కాయానము - పు. ర44],

నౌక ఒకానొక సమయమున నిస్సవాయ స్థితిలో ఉండ
వచ్చును, అపుడు రక్షక నౌకలు మొదలగు సాధనములను
ఉపయోగింతురు, అవి స్వయం సారణుల వలన గాని,
చేతితో నడుపబడినవిగా గాని ఉండును. వానిలోని వారికి
ఆహార సామ(గి, (త్రాగునీరు, శేడియోా ద్వారా వార్శలను
అంద జేయుటకు సదుపాయములు ఉండును,

టన్నేజి: నౌకా సామర్థ గిమును టన్నేజి అను దానితో
పేర్కొందురు. ఇచ్చట టన్ను అనగా 100 ఘన అడుగులు
(81 ఘ, మీ.). వాణిజ్య నౌకల
చట్టమును అనుసరించి నౌక
సామర్థ్యమును కొలిచి
నమోదు చేయవలెను. యం|త
(ప్రదేశములు, బేకరీ,వంట ఇలు,
దప్రజాసౌకర్యములగు స్థలములు
పోగా మిగిలినవంతయు కలిసి
మొత్తము టన్నేజీ అగును,

దీనినుండి నౌకా స్థలములు,
నౌకా సిబ్బంది గల (పదేశము,
సారణ యం|[తములు, అంగడి
తగ్గించిన నికరమైన టన్నేజీ

పై వంతెన (మధ్య)

నౌక నగ[వ్రక్క భాగ రేఖా న్వరూవము. చిత్రము - 8: నౌకనిర్మాణాంశము - శేఖా న్వరూవము

నకు నిప్పంటుకొనియెన, ఇతర విధముగా నెన వోని సంభ
వింపవచ్చును. ఈ కారణముననే ఒక ఛాగములోని నిప్పు

ర్‌42

టనేజ్నీ
జరుపు

ఖర్చులు నికర
నాకను

వచ్చును, నౌకా|శ్రయపు

చైన, మరమ్మత్తు ఖర్చులు

ఖర్చులు
ఉండును,

నిజభారము (జడ్‌ వెయిట్‌): నౌకా మోయు అన్ని
వస్తువులను కలిపి డెడ్‌ వెయిట్‌ అందురు. ఇంధనము,
మంచినీరు, భోజనపదార్గములు, అంగడి, సిబ్బంది, (పయా
ణీకులు, సరకులు, సామాను పెచానిలో కలిసి ఉండును,

నిర్మాణాంశము డిజైను: నౌక ఏ అవసరమునకు
వినియోగింతురో దానిని బట్టి శాక యొక్క_ స్వరూపము
నకు రూపు రేఖలు దిద్దవలెను. నౌక'వై సరుకు వేయవలసిన
వివరము, నౌక వేగము, పోవలసిన దూరము, యంత్రముల
వివరము, [పయాణము చేయవలసిన మనుష్యుల సంఖ్యను
బట్టి ఉండును. పెట్టుబడి, నౌకను నిర్మించి బట్వాడా శేడీ
వంటి విషయములు 'వెట్టుబడి దారు, నౌకా నిర్మాణ సంస్థ
నిర్ణయించుకొనును,

నౌకా స్వరూవము, కొలతలు డిజైను చేయు వ్యక్తి
రూపొందించును. పొడవు, వెడల్పు, లోతు, నీటిలో నౌక
లోతు వంటి కొలతలు నౌ కానిర్భాణమునందు విశిష్ట
మైనవి. నౌక యొక్క బరువును కూడ లెక్కకట్టి అంచనా
వేయుదురు, నౌకా నిర్మాణమునకు అగు కూలి ఖర్చులు,
సామ(గి, భీమా, నిపుణుల పర్యవేక్షణ వంటి ఖర్చులు నౌక
యొక్క ధర నిర్భయించుముందు లెక్కకు తీసికొందురు
[చూ. 542 పుటలోని చిత్రము = 8].

లాయిడ్‌ వంటి (పమాణ నౌ కాసంస్థలకు నిర్మాణ
నమూనాలను అంగీ కారమునకు పంపుదురు. నిర్మాణము
నందు ఉపయోగింప నెంచిన సామగిని ఈ సంస్థ ఆమో
దించవలెను, రవాణా మం|త్రిత్వశాఖ నిబంధనలకు లోబడి
సిబ్బంది వసతిని గూపొందించవలెను. గది
నమూనా, నీటి గొట్టములు, విద్యుత్తు, గాలి సంచారము
వీనికి ఏర్పాటులను చేయవలెను [చూ. చిత్రము - 4].

నిర్మాణము : పూర్తియైెన ప్లానులను వివిధ శాఖలకు
పంపుదురు. కొయ్యపలకలపె నాకలోని అన్ని భాగము
లకు ప్లానులు గీయుదురు. కొయ్యతో వెడ్ట్‌ లను తయారు
చేయుదురు, నౌకాంగశాలకు బుంపేట్‌లవైని చివ్నా
ములను, ఆకారములను పంపుదురు,. ఫలకములను ఆకా
రమునకు, పరిమాణమునకు తగినటుల ఇతర ఛాగములకు
అతుకుదురు. దీనిని (న్‌ లతో 'వెకి ఎత్తుదురు.

తరువాత నీటి వెపు వాలు గలిగిన కాంక్రీట్‌ గచ్చువె
పని సాగింతురు. నౌకల దిమ్మలను కొంచెము ఎత్తుగా
అమస్చెదరు. ఈ దిమ్మెలపై వలయపు అడుగు ఫలకమును
సె"ప్టెదరు. ఇచటినుండి పని బయటకు, పైకి సాగును.
నలయము పూర్తికాగానే నౌక నీటిలోనికి పోవుటకు

మొత్తము టన్నేజీ వైన ఆధారపడి

ఇంజను

నౌకా నిర్మాణము

సిద్ధముగా ఉండును, దిమ్మెలవైన ఉన్న నౌకను నీటి
లోనికి జారునటుల చేయుదురు. నౌక వెడల్పులో మూడవ
వంతు దూరమున శెండు కొయ్యలను ఏర్పరుచుదురు.
పె దానిని నౌకకును, (క్రింది దానిని నేలకును కలిపెదరు,

పె భాగమున అంచు

రెండు భాగముల మధ్య (గీజు పొర ఉండును. నీటిలోనికి
జారునపుడు దిమ్మెల నన్నింటిని తీసివేయుదురు, చె
భాగము జారకుండా అడ్డు పె"టెదరు, తరువాత నెమ్మదిగా
నౌక జారును.

నౌకను పనులు ఉన్నచోటికి కదల్చెదరు. ఇచ్చట
యంత్రములు, స్తంభములు మొద లై నవన్నియు అమె
దరు, నౌక గరిమ నాభిని కనుగొని, ఆ తటన సిత్రిని
ఆధారము చేసికొని వెక్కు భారములు వేయుటకు తగన
పరిస్థితులు (శా నెదరు. అంతయు పూ ర్తిఅయిన తరువాత
చాకను సముద్రములోనికి తీసికొనిపోయి యజమానునికి
అప్పగింతురు,

నడుపుట (సారణ): పూర్వకాలమున నౌకలను తెర
చాపలతో గాలి సవాయమున నడి పెడివారు. యంత్రముల
వెన ఆధారపడిన సారణ శ క్రి వంతముగను, సమర్షముగను
ఉండును, ఆవిరి ఇంజనుల స్థానమున ఆవిరి ఉర్పయనులను
ఇపుడు అమర్చుచున్నారు, టర్బో చార్జింగ్‌ కలిగిన డీనెల్‌
ఇంజనులు చాల సమర్థముగా పనిచేయుచున్న వి, వీటిని
వెక్కు. నౌకలపెన వాడుచున్నారు, గాస్‌ టర్భయినులు,

ర్‌

నౌ కానిర్మాణము, వాస్తుకిల్ప శాస్త్రము
పరమాణుళ క్రితో నడుచు యంత్రములు కూడ (ప్రవేశ పెట్ట
బడినవి. ఇంజనునుండి నేరుగా గాని, [పొ సెల్లర్‌ వద్ద ఉన్న
గేర్‌ ల వలనగాని చలనము కలుగును, [పొ పెల్లరు ముందు
నీటిని వెనకకు తోయును. దీనివలన నౌక ముందుకు
కదులును [చూ గేర్‌ బాక్స్‌ పు. 888].

(ప్రతిరోధకము నడక: నౌక నీటిలో కదులు నపుడు
అది (పతిరోధమునకు గురి అగును. నౌక తలనము వలన
అలలు ఏర్పడును. గాలి కూడ ఘర్షణ కలుగజేయును.
వీనిలో మొదటి రెండు ముఖ్యములు. అలలవలన ఏర్పడు
(పతిరోధకము అల్ప వేగములో తక్కువగా ఉన్నప్పటికిని,
అధిక వేగములలో ఎక్కువగా ఉండును. [పతి (పతిరోధ
మును వేగముచే గుణించిన నౌకను నడుపుటకు కావలసిన
శ క్రి తెలియును.

పరీక్షలు : (పతి చేశ మందును పెద్ద జలాశయములను
(తవ్వి కొలతల [పకారము నౌకల నమూనాలను వాటిలో
పరీషించుదురు. భారతదేశములో అట్టివి ఒకటి పూనా
సమీపమున ఖడక్‌ వాస్లా దగ్గరను, శెండవది ఖరగ్‌ పూర్‌
నందును కలవు, శోధన జలాశయము పొడవుగా, సన్నగా,
లోతుగా ఉండును. నౌక నమూనాలను నడుపుటకు
సాధనములను అమర్చి, నౌక వేగమును, (పయాణముచేసిన
దూరమును, (పతిరోధకమును గుర్తించెదరు, నమూనాలు
మెనముతో చేయబడి ఉండును.
ెవిలియక్‌ (ఫ్రైడ్‌ నౌక నమూనాను పరీకించుటను
(ప్రారంభించిన వారిలో మొదటివాడు. సరూవ నౌకలు,
వాని వేగము, కొలతల వరగ్గమూల నిష్పత్తిలో ఉన్న (ప్రతి
రోధకము ఏకవర్ల కొలతల ఘనముల నిష్పత్తిలో ఉండును,
ఇది తరంగ నిరోధమును సూచించుచు నమునా పరీకకు
(ప్రాథమిక సూ(తమును తెలుపును.

నౌకా సంరక్షణ: నౌకలు దీర్హ కాలము మన్నునటులును,
సమర్థముగా పనిశేయు నటులును చూడవలెను, సముద
జలము వలన ఉక్కు త్వ“*గా తినివేయబడును. దీనిని
విదాహక పూత రంగులచే నిరోధింపవచ్చును. చావాకము
అధికముగా ఉన్నప్పుడు కేతోడ్‌ రక్షణను కల్పించుదురు.
అప్పుడప్పుడు నౌకను తనిఖి చేయుటకును, శు[భపరచుట
కును, రంగు పూతలు పూయుటకును, ఇతర మరమ్మత్తుల
కును నిర్జల నౌకా[శయమునకు పంపవలెను.

ఆధునిక అభివృద్ధి : (పేస్తుతము వెద్దవిగాను, వేగము
గాను పోవు నౌకలను తయారుచేయుట పరిపాటి.
ఒకొక్క నౌక లక టన్నీల డెడ్‌ వెయిట్‌ను మించినవి
వాడుకలో ఉన్నవి. ఆధునిక సారణ పద్ధతులను గూర్చి
పరిళోధించుచున్నారు. హైడ్రో ఫాయిల్‌ డఫ్‌ అభివృద్ధి

చేయబడినది. వీనిలో పీడనమును తట్టుకొనగలిగిన స్ట్టట్‌
లను వాడుదురు. నౌక వేగము హెచ్చినపుడు, నౌశకాం
గము పైకి లేచినను స్ట్రట్‌లు నీటిలో ఉండును. నిరోధము
తగ్గిన కొలది వేగము ఎక్కువగును. నీటిలో గాలి దిండు పై
కదలునట్టి హోవర్‌ (క్రాఫ్ట్‌ తయారు కాబడ్డినది. శేడియో
జలాంత రాముల నిర్మాణమును గూర్చి పరిశీలన జరుగు
చున్నది [చూ. సమీత = పు. 79].

నౌకా నిర్మాణము, వాస్తుశిల్ప శాస్త్రము: చూ.
నౌ కానిర్మాణము,

నౌాకాయానము ; నౌకాయానమునందు ఇమిడి
ఉన్న సాంశేతిక శాస్త్ర వ్యవహారములను వినియోగించి
నాకను ఒక (పేదేళశమునుండి మరొక (ప్రదేశమునకు జల
మార్గమున శ్రీఘముగాను, అత్యంత సురకితముగాను,
ఖర్చులు కలిసివచ్చునట్లును తీసికొని పోవచ్చును. ఒక
సముద మార్గమున పయనించు నౌకను మధ్య మధ్య -
అప్పుడ్స్సుడు సరిచూచుచుండిన [ప్రయాణ మార్గ మధ్య
మున నౌక ఒడుదొడుకులకు లోను కాకుండా చేయవచ్చును.
భూ (ప్రదేశమున కనబడు దీప గ్భవహాము (కట్‌ హౌన్‌)లు
వంటి వస్తు చివ్నాములుగాని, రాడార్‌ వంటి అధునాతన
ఎలశ్టానిక్‌ పరికరములుగాని ఈ విషయమున అత్యంత
ఉపయుకృముగా ఉండును, శబ్ద శోధనద్వాశా ధ్వనులను
గ్రహించి వాటిని పమాణ పటములతో తె పారు వేయుట
వలన కూడ అవసరమైన ముందు జాగత్త తీసికొనుచు
దోషములను పరిహరింప నగును నేల దృగ్గోచరము
కానపుడు సూర్య, చంద, నతతాది భువనమండలముల
ఉనికిని (గహించి వాటినుండి నౌక ఆ సమయమున
ఏ స్థానమందు ఉన్నదో కూడ శెలిసికొనవచ్చును, రేడియో
పరికరములను వినియోగించి కూడ నౌక ఉనికిని (గహింప
నగును. నౌకాయానమును గురించి (పశ్యేక ముగా చట్ట
బద్ధమైన నిబంధనలు కూడ కలవు. వీటితోపాటు (పత్యేక
మైన సంజ్ఞలు, దీపములు, పరికరములు వంటివి కూడ
కలవు. సముద మధ్యమున ధ్వని, (పతి ధ్వని (ప్రక్రియ
ద్వారా లోతుపాతులను శెలిసికొనుట కూడ నౌకాయాన
శాస్త్రమున ఒన విభాగమే. తీరప్రాంత మున సంచరించు
చుండు దీప నౌకలు, ఒడ్డున ఉండు దీపగ్భహములు నౌ కాయా
నమునకు ఉపాంగములు [చూ. రక్‌ పుటలోని చిత్రము-1].

నౌకాయాన నిబంధనలు : నడి సము|దమున వేర్వేరు
దిశలో పయనించు నౌకలు డీకొని పేమాదములకు గురి
కాకుండా కాంతి, సబ్ది సంజ్ఞలు చేయవలెనని నౌ కా నిబంధ
నలు కలవు. ఇట్టి కాంతి, శోబ్ది సంజ్ఞలు నిర్దిష్ట నియమముల
బట్టి రెండును ఎప్పుడు కావలసిన అప్పుడు పనిచేయుటకు

రాజరత్నం.

ర్‌శ4

వీలుగా నై.రన్‌లు, ఈలలు సిద్ధముగా ఉండవలెను. ధ్వని
సంజ్ఞలు ఎట్టి ఆటంకమునకు లోనుకాకుండా ధ్వని చేయు

నౌకాయానము

కనబడకూడదు; ల, [పక్కదీపముల ఎత్తులో 6 భాగములు
(1 భాగము = 11°. 25) పోర్ట్‌ నెడ్‌ నకు, 6 భాగములు

పరికరములు ఉండు స్థలములను నిర్లయించవ లెను. స్టార్‌ బోర్డ్‌ నకు కనబడుచు 1కి డిగీల కోణములో నౌక
సూశ్యా స్తమనము మొదలు సూరోోదయమువరకు దీప వెనుక నిరంతరము |ప్రకాశమును ఇచ్చు తెల్లని దీపమును
ములు అనవరత అమర్చ వలెను.
ముగా వెలుగు ఎడము (వక్క భొగము ఇది కి కి. మీ.
చుండవ లెను. వెనుక భాగము' ముందు భాగము వైగా కనబడు
46 మీ, (150°) rye mer చుండ వలెను;
లకు పె బడిన మధ్య భాగము 6. నౌకకు హాని
యం|త్రములశే చిత్రము - 1 సంభవించి
ప నష ప
నడుప బడు nH పుడు స్తంభ
నాక విషయ ములపై శెల్లని

ములో ఈ |క్రింది నిబంధనలు పాటించవలయును: 1. నౌకకు
ముందు ఛాగమున ఉండు స్తంభము ఎత్తు అధమము 6మీ.
(20) లు అయినను ఉండవలెను. ఈ ఎత్తు 1కి మీ. (40°)
లకు మించరాదు. 225 డిగీల మేర కాంతి అగుపడునట్లు
ఈ సంభముషె దీపము ఉంచవలెను. ఈ కాంతి 68 కి. మీ.
దూరమువరకు కనబడ వలయును [చూ.
చిత్రము -2]; 2 వైన చెప్పినటువంటి దీపమే మరొక
చానిని నౌక “కేంద రేఖపై ఉంచవలెను. ఇది ముందు
దీపమునకు 5 మీ. (15°) ల ఎత్తున ఉండవలెను; అంతకు
మూడు శెట్ట్లు
దూరమున వెను
కగా ఉండవలెను;
శి, స్టార్‌ బోర్డ్‌ (పక
నాకకు 112.5
డిగిలలో ఒక ఆకు
పచ్చని దీపము
అమర్చవ లెను. అదే
(పక్క వెనుక ఛాగ
మునుండి అది 22 .5
డిగీల కోణమున
కనబడవ లెను. అది
కనీసము శి కి. మీ.
దూరమువరకు కన
బడవలెను; 4. స్టార్‌ బోర్డ్‌ (ప్రక్కన అమర్చిన్లే పోర్ట్‌
నెడ్‌న కూడ మరొక దీపము ఉండవలెను. అయితే,
అది ఎర దీపము. (పక్క దీపములు ముందు ఛాగము
నకు కనబడకుండ దీప శేం[దమునుండి 0-91 మీ. (8')
దూరమున తెరలు కట్టబడి ఉండును, పోర్ట్‌ దీపము స్టార్‌
బోర్డ్‌ |ప్రక్కగాని, స్టార్‌ బోర్డ్‌ దీపము పోర్ట్‌ (ప్రక్కగాని

XI—69

అయినను

చిత్రము - 2

శాకాయాన దీవములు

దీపములకు బదులు ఎరదీపములను అమర్చవలెను. ఇవి
ఒక చానిపై ఒకటి 2 మీ (6°) ఎడములో ఉండి శి కి, మీ.
దూరమువరకు కనబడవలెను. పగలు ఈ దీపములకు

బదులు 0.60 మీ. (2") వ్యాసము గల నల్లటి గోళములను
ఏర్పాటు చేసెదరు; 7. నౌక లంగరు వేయబడినపుడు
స్తంభమునకు కట్టబడిన త్రీ? మోపుషపై తెల్లటి కాంతిని
ఇచ్చు దీపమును ఉంచవలెను. ఇది ముందు దీపమునకు
5 మీ, (15°) దిగువన ఉండవలెను. దీనికాంతి కనీసము
ర్‌ కి, మీ. అయినా కనబడవ లెను,

నావికా పరికర
ములు: నౌశకా
యానమునందు
అయసా్యంత
దిక్సూచి, a రో
కంపాస్‌ ,క్రోనో మీ
టరు, దిశాదర్శని,
రాడార్‌, లాగ్‌,
నావికా పటములు
మున్నగునవి అవ
సరము. వాటికి వివ
రములు దిగువన

పొందుపరుప బడి
నవి,
అయస్కాంత దిక్సూచి (మాగ్నటిక్‌ కంపాస్‌):

దిక్సూచి అయస్కాంత ఉత్తర [ధువమునకు తిరిగి ఉండును.
సరియైన ఉత్తరమునకు, అయస్కాంత ఉత్తరమునకు గల
శేడాను * పరివర్శనము' అందురు. నౌక అయస్కాం
తత్స్వము కూడ దిక్సూచిని మార్చును. దీనివలన వర్పడు
తేడాను “విచలనము? అందురు, విచాలక పట్టీలను అనుస

ర్‌45

నౌ కాయానము

రించి తేడాను సవరించెదరు. చావికా దిక్సూచిలో
దిక్సూచి అట్ట, గిన్నె మొదలగునవి ఉంచు వెళ్టై
ఉండును. దిక్సూచి అట్ట ఒక అల్యూమినియము వలయ
మును కలిగి, వరుల మధ్యమున ఉన్న అల్యూమినియము
గుబ్బకు శి2 పట్టు దారములు కలుపబడి ఉండును. వలయము
4 పాదములుగా విభజింపబడి ఉండును. |ప్రతిపాదము
11: 25 డిగీల పరిమాణమును చేయు 68 చాపములుగా
వింగడింపబడును. ఈ చాపములను అర్థ, చతుర్థ భాగము
లుగ విభజించెదరు. అట్ట క్రింద కేం దమునకు ఇరుపక్కల
సౌష్టవముగ 8 అయస్కాంత సూచీలను అమర్చుదురు,
ఇవి ఒకదానికి మరొకటి అన్ని వలయములకు పట్టుచార
ములచే కలుపబడి ఉండును. కంపాస్‌ గిన్నె పై న = [కింద
గాజుఫలకములచే మూయబడి ౬ గాలి పోనంత విగువుగ
ఉండును, గిన్నె లోతలమునకు తెల్లని పూతపూయుదురు,
దీని వైన నౌక శీర్ష మును చూపు నల్లని నిలువుగీతను
గీసెదరు. ఇది నౌక క్రింద భాగమున ఉన్న దూలమునకు
ఒకే రేఖలో ఉండును. దిక్సూచిని, గిన్నెను వె"్టెలో
అమర్చుదురు,

గైెరో కంపాస్‌: వేగముతో తిరుగు ఒక సమతులిత
చక్రము జింబల్ఫొలో తిరుగునటుల, వంగునటుల (వేలాడ
గట్టబడిన చాని అకము ఒక స్థిరదిళలో నిలబడును, ఇది
ఎల్ఫ ప్పుడు సరియెన ఉత్తర దిశనే చూపించునట్లు యంత్ర
వ్యవస్థద్వారా ఉంచుదురు. చ|క్రపు ఇరుసుతో ఉత్త ర-దకిణ
రేఖ పకీభవించునటుల ఒక దిక్సూచి అట్టను జింబల్ఫ్సొపై
ఏర్పాటుచేయుదురు. గైరో కంపాస్‌లో అట్టి ఏర్పాటు
కలదు. ఏ దిశ నెన కనుగొనుటకు దీనిని ఉపయోగింప
వచ్చును. ఇది ఆఘాతము వలన గాని, కంపనము వలన
గాని చెడిపోవునంతటి సున్నిత మైన సాధనము ; అందుచేత
నౌ కాంగమునకు మధ్యలో అమర్చబడి ఉండును.

క్రోనో మీటర్‌ : ఇది గడియారపు యంత నూతమువై
వనిచేయు సున్నిత మైన పరికరము. ఇది (గ్రన్విచ్‌ మధ్య
మాన కాలమును ెలుపును. స్థానిక కాలమునకు, దీనికి
గల తేడా ఆ సమయమున ఏ రేఖాంశముపె నౌక ఉన్నది
తెలుపును, శేవు పట్టణముల వద్ద దీనిని నరిచూచుచుందురు.
తాషక్రమములో వ్యత్యాసము వలన ఇది నూచించు కాల
మున తప్పులు వచ్చుచుండును, జం|త్రీల సాయముతో ఈ
తప్పును సరిదిద్ది, ఖచ్చిత మైన సమయమును నిర్ణ యింతురు
[చూ. (క్రోనోమీటరు ౬ పు, 810].

దిశా దర్శని: దీనిలో రెండు స్థిరమైన ఆకాశతంతువు
(ఏరియల్‌) లు ఉండును, ఆకాశతంతువులు, వరికరములు
ఒక ద్రశ్యేక మైన గదిలో ఉండును, తీరము నందలి (ప్రసార

నిలయముల నుండి సరియిన సూచనలు (గహించెదరు.
వాని భౌగోళిక పరిస్థితులు శతెలియుటచే, లభించిన సమా
చారము వలన నౌకయొక్క_ సరియిన దిశను నిర్ధారణ
చేయవచ్చును.

రాడార్‌ : చూ, రాడార్‌.

గతిమాపన యంతము (లాగ్‌): నౌక యొక్క వేగ
మును నిర్దుష్టముగా కొలుచుటకు (పశ్యేక మైన గతిమాపన
యం(తములు కలవు. నౌక యొక్క_ వేగమును బట్టి (భ్రమణ
ములను చేయు రోటార్‌ అను (థ్రమణకము ఒకటి కలదు
[చూ. చిత్రము - శి], నౌక పయనించిన దూరము, వేగము

(థమణకము ో నిమజ్ఞని

చిత్రము = లీ
గతిమాపన యంత్రము (లాగ్‌)

వరుసగా తెలుపుటకు విద్యుత్తు గతిమాపన యంత్రములు
కలవు, ఇంపెల్లర్‌ (భమణముపై కొలత ఆధారపడి
ఉండును, గేర్‌ సవాయమున ఇంపెల్ల ర్‌ ఒక షాఫ్ట్‌ను
నడుపును. మోఫ్ట్‌ నకు ఒక అవరోధము ఉండును. అంత
రాయముల సంఖ్యవలన గూరమును, దానినుండి వేగమును
కనుగొనవచ్చును. చాకువ గతిమాపన యంత్రములు కూడ
కలవు, ఇవి శేలికగా, సులభముగా శేరవేయుటకును,
వస్థితిలోనె నను అమర్చుకొనుటకును వీలుగా ఉండును,
నౌకా యాన పటములు : నౌకలలో ఉండు (పశ్యేక పట
ములకు * నౌకాయాన పటములు ? అందురు. [వతి పటము
వైన ఒక్క టిగాని, ఎక్కు.వగాని దిక్సూచి గుర్తులు వెట్టబడి
ఉండును, [పతి గురునకు అంకెలు వేయబడి, లోపల, వెలువల
వృ తృములు ఉండును, వెలుపలి వృ తృముపవెని చివ్నాములు
వాస్తవ దిశలను, లోపలి వృత్తమువైని చివ్నాములు
అయస్కాంత దిశలను తెలియజేయును, మార్పులు, వార్షిక
వ్యత్యాసములు డా వృత్తముషపై గుర్తింపబడి ఉండును
[చూ, 6547 పుటలోని చిత్రము - 4]. చిత్రమునకు (ప్రక్కన
ఉన్న అజాంశ కొలమానము దూరమును తెలుపును. ఈ
కొలమానము అవాంశముతో మారును. ఖగోళ పరిశీలన
వలనగాని, భూ చివ్నాముల వలనగాని తెలియు నౌక
స్థితిని పటముపై గుర్తింపవచ్చును. నౌక పోవు
మార్గము, వేగమును అనుసరించి నౌక ఉనికిని నిర్ణయింప
వచ్చును. (పతి పటమునకు కొలమానము మారుచుండును,
నౌక ఉనికి మారునపుడు దీనిని గమనించ వలయును,

546

స్రీరింగ్‌ నిబంధనలు : "శోక నిర్దిష్ట మార్గమున పయ
నించుటకు నిశితమగు చుక్కాని (స్టీరింగ్‌ ) పట్టవలయును.
నౌకలు పరస్పరము ఢీకొను (పమాదమునకు లోను
కాకుండా చేయుటకు అందుకు ఉద్దిష్టమైెన (ప్రత్యేక నిబంధ
నలను పాటించు చుండవలయును [చూ. 48 పుటలోని
చిత్రము ర్‌]. రెండు నౌకలు ఒకే మార్గమున వచ్చునపుడు

0350 0° 10°

0 [i 2°
» wy tly, <0
. $a rrnays 120°
qa fs,
© NN
Ss o
MO o 30
క SW y* 3
వు ౪ 6. 0
స్తాన e మం p00 FCN

ay oD Ce a

ఖై ™ ze =a
గ బొ కి ౫%
= 5 pN £3
S - Ss 2B =
చకా 3 ns
a S_ Ot z
Sa I =
Nఇ- ః పిషా =
e..- 03 :ఇ =
3=- ry =
baa $3 sg
= Q చెలా 7

(=) ty క

డ్‌
g

నౌకాయానము

కొకటి అడ్డుగావచ్చి ఢీకొను (పమాదము ఆసనన్నములో
ఉన్న దనుకొనినపుడు స్టార్‌ బోర్డ్‌ (పక్కన ఉన్నది దూర
మునకు తప్పుకొనవలెను, అవసరమని తోచినపుడు అది
వేగమును తగ్గించుటగాని, ఆగుటగాని, వెనుకకు తిరుగుట
గాని చేయవలెను. చారి ఇచ్చు నౌక పెద్ద ధ్వనిని చేయును,
ఒక నౌక వేరొక నౌక వెనుక నుండి ముందుకు దాటి

అకాంశము

చిత్రము 4
నావికా పటము

శెండు నౌకలను వాటి స్టార్‌ బోర్డ్‌ (ప్రక్కకు చలనమును
మార్చవలెను, అట్లు చేయుటవలన శెండును ఒక దాని కొకటి
పోర్ట్‌ (ప్రక్కన చాటిపోవును. రెండును అట్లు మార్గమును
మార్చినపుడు పెద్దధ్వనిని చేయును, రెండు సౌకలు ఒకదాని

పోవునపుడు మొదటిది రెండు ధ్వనులను చేయుచు పోవును,
నౌకలు సన్నని కాలువ మార్గముగుండా పోవునపుడు
స్టార్‌ బోర్డ్‌_వె పునే వయనించును [చూ. సమీత = పు, 77;
నౌ కానిర్మాణము - పు, 59].

547

నౌ కాయానము

ధ్వని సిగ్నల్‌లు : నౌక పయనించు మార్గమును ఈలల
వలనగాని, నైరన్‌ల వలన గాని తెలియజేయవలెను. ఒక

|
జానా ద దా రాదా

అ అసజాలా ౨ దానాల 3 ఆజాను
ద ==
fF~——--—
*

చిత్రము - 6
స్టీరింగ్‌ నిబంథనలు-నౌకలు ఒకదానినొకటి చాటుట

(వాన్వ ధ్వనిని చేయుటవలన నౌక మార్గము స్టార్‌ బోర్డ్‌
(పక్కకు మారుచున్నదని తెలియనగును. కెండు |వ్రాస్వ

స్త్రీరింగు : 'నోకను శురిమోటారుచే నడుపుదురు. దీనిలో
= 8,
ఒక (టాన్స్‌మిటర్‌ (ిడ్డివైన ఉన్న ఒక స్ట్రీరింగు చక్రము
నకు కలుపబడి ఉండును, (గ్రాహకము స్ట్రీ రింగు గేర్‌ నకు
ప్ప్లవనదండము వలన కలుపబడి ఇెలిమోటారు నందలి
భాగముగా ఉండును. బరిమోటారు స్ట్రీ రింగు గేర్‌ నకు
నియంతకముగా పనిచేయును [చూ, చితము - 6]. చక్ర
మును అపసవ్యముగా |త్రిప్పిన పై గొట్టముపై (పేషము
కలుగును. (గావాకములో ఉన్న నాలుగు గుల్ల ముషలకము
లపై (పేషము ఉండును. (టాన్స్‌మిటర్‌ నకు ముషలక
ములు నాలుగు గొట్టములచే కలుపబడి ఉండును, శెండు
సిలిండరులు ముషలకములపై జరుగుచుండును.
సిలిండరును రెండు భాగములుగా విభజించెదరు. ((ప్రేషము
ముందు థాగముపె ఉండుటచే సిలిండరులు తర్ద్వారా
గావాక కడ్డీ వెనుకకు కదులును. చుక్కానికి అమర్చిన
& 5 X
కడ్డీపై ఆధారపడి ప్లవనబంధము కదులుచు హైశాలిక్‌
పంపులను పనిచేయించును, చాల్‌ జాయిన్‌ తో ఒక రామ్‌ను
౨ డ్రా < ౨, S53
వైకడ్డీ కలుమును పోర్ట్‌ (ప్రక్యపె (ైషము రామ్‌ను
స్టార్‌ బోర్డ్‌ (పక్కకు జారునట్లు చేయును. దీనివలన
ల eC ౧m
చుక్కాని పోర్ట్‌ (వపక్క_కు తిరుగును. అట్టి పరిస్థితిలో
(A) 0] (౧]

ప్ప్లవనబంధము అభిముఖ దిశలో కదులును. ఆ విధముగ

(పతి

చిత్రము - 6
బలి మోటారు

ధ్వనుల వలన నౌక తన మార్గమును పోర్ట్‌ (ప్రక్కకు
మార్చుచున్నదని తెలియును. మూడు |వాస్వ ధ్వనులచే
నౌక ఇంజనులు వెనుక భాగమున ఉన్నటుల ెలిసికొన
వచ్చును,

(పేషము సమానమై తిరిగిన స్థానములో చుక్కాని
స్థిరముగా ఉండును,

స్వతశ్చలిత స్టీరింగు : స్వతశ్చలిత స్ట్రీ రింగు, రో

కంపాస్‌ల వలన నౌకను నిర్హీత మార్గమున నడుపవచ్చును.
548

ధ్వని కల్పన : ధ్వని కల్పన చేసి నీటిలోతును కనుగొను
టకు సూత్రములు కలవు. నీటిలో మునిగిన వ స్తువు లోతు
నకు పోయిన కొలది దానిపై పనిచేయు (పేషము మారును.
ఇత్తడి లేదా రాగి పె్టైలో ఉన్న గాజు గొట్టము ఒక
దానిని సము(దవు అడుగు భాగమున ముంచుదురు. ఆ
నాళము లోపలి భాగముపై రాసాయనిక పూత పూయు
దురు. గొట్టము |క్రిందిభాగము తెరచి ఉండును. అక్కడ
ఉన్న ((పేషమును బట్టి నీరు గొట్టములోనికి చొచ్చుకొని
పోవుచుండును,. లోతు మారుచున్న కొలది గాలి ఘనపరి
మాణము (ప్రతిలోమ నిష్పత్తిలో మారును. ఉప్పు నీటి
వలన గొట్టము లోవలి పూతరంగు మారును. దీనివలన
గొట్టములో నీరు ఎంతవరకు ఉన్నది తెలియును. యంత
మువై ఉన్న కొలమానమునకు పోల్చి నీటిలోతును కను
గొన వచ్చును. ధ్వని కల్పనచేయు తీగె (పక్కనున్న బూమ్‌
పై ఉన్న కప్పీగుండా పోవుచుండును. సీసముతో తాపడము
చేసిన (తాడునకు ఇత్తడి పాత్ర (జేలాడ గట్టబడి ఉండును,
అడుగునకు తెర చిన గాజు గొట్టమును పాత్రలో పెట్టుదురు.
(బేక్‌ వదలివేయగ నే గొట్టము అడుగునకు పోయి త్రీ7ె
వదులగును. అపుడు (జేక్‌ సహాయమున తీగను పెకి
లాగుచు గాజు గొట్టము నిలువుగా ఉండునట్లు చూచెదరు.

(పతి ధ్వనిని కొలుచు యంత్రము : నీటి అడుగున
శచాతీత స్పందనములు కల్పించుటకు [టాన్స్‌మిటరు, అడుగు
నుండి (పేతిధ్వనులను (గహించుటకు (గావాకము = స్పంద
నము, |ప్రతిధ్వనుల మధ్య కాలమును కొలిచి కాగితముపై
గుర్తించుటకు ఒక లేఖకము ఉండును. (ట్రాన్స్‌ మిటరు,
(గ్రావాకము నౌక అడుగు భాగమునను, లేఖకము (బిడి
'పైనను అమర్చబడి ఉండును. లేఖకము పని చేయుట
(ప్రారంభించగ నే టాన్స్‌మిటర్‌ , (గ్రావాకము వాటి వను
లను నిర్వర్తించి లేఖకము వద్దకు స్పందనములను పంపు
చుండును. ప్రతి ధ్వనిని కొలుచు యంతము అవిచ్చిన్న
ముగా పనిచేయుచుండినచో సముదగర్భచిహ్న ములు
యథార్థముగా గు ర్తింపబడును [చూ. చిత్రము = 7].

అలలు : అలలు చం|దుని, సూర్యుని ఆకర్షణ శక్తి
వలన, భూమి గురుత్వాకర్షణ, కేంచాపసారి బలముల
వలన కలుగుచున్నవి, చందుని (ప్రభావము అధికముగా
ఉండును. సము(ద నీటిపై సూర్యుని - చం[దుని |పథా
వము వలన పౌర్ణమి దినములలో
అలలు చాలా పెకి లేచుచుండును. వీనిని పోటు అల
(స్ప్రింగ్‌ మైడ్‌) లు అందురు. చందుడు చతుర్ధాంశము
లలో ఉన్నప్పుడు నూర్యుని [పభావము (పతికూలించును.
క్రిందుగా ఉన్న అలలను పాటు అల (నీప్‌శైడ్‌) లు

అమావాస్య,

నౌకాయానము

అందురు. ఉన్నత అలలు అమావాస్య, పౌర్ణమి దినములలో
కాక రెండు, మూడు దినముల తరువాత వచ్చుచుండును,
అతి ఉన్నత అలలు (పపంచములో అన్ని భాగములందును,
విషువత్తుల సమయమున వచ్చుచుండును, అలల కంపన
కాలము స్థలమును బట్టి మారుచుండును, కొన్ని (వచేశము
లందు 6 గంటలు, మరికొన్నిటియందు 12 గంటలు, వేరు
కొన్ని తావులందు 2% గంటల వరకు ఉండును. ఒక దిన
మందలి నీటి ఎత్తు, మరుసటి దినమందలి నీటి ఎత్తు చాం[ద
దివసముపై ఆధారపడి ఉండును. ఆ దిన పరిమాణము 24

రికార్డరు

చిత్రము - {8

(పతి ధ్వనిని కొలుచు సాధనము

గంటల 49 నిముషములు. అనగా మొదటి దినముకంఖు
49 నిముషములు అధికముగా ఉండును. ఖగోళీయ గణన
లను అనుసరించి తయారు కాబడిన అలల పట్టికలు ఒక
(పదేశమందలి అలలను గూర్చి శెలిసికొనుటకు ఉపయో
గించును. నౌక ఒక మార్గమున పోవునపుడు అలలను
కూడ పరిశీలించవలెను. రాజరత్నం,

నౌకాయానమున ఎలక్ట్రానిక్‌ ఉపకరణములు : ఆధునిక
యుగమందు (పపంచములో పెరిగిపోవుచున్న ప్రయాణ
ముల, విమానపు అధిక వేగముల అవసరములకు అనుగుణ
ముగా అన్ని వాతావరణములలోను విమాన, నౌకా
సౌకర్యముల నిర్వవాణ = నియంతణలకు ఎలక్ట్రానిక్‌ ఉప
కరణముల ఉపయోగము ఆవశ్యక మైనది,

549

శో కాయానము

వాతావరణములో అధికముగా మార్పులు కలుగు నౌకా
(గ్రోయములలోను, విమానా|శ్రోయములలోను ప్రయాణ
సూచనలకు ఎల క్లానిక్‌ సౌకర్యములు వర్చాటు శకావింప
బడినవి. ఒక విమానాశోయము పొగమంచుతో కప్పబడి
పోయి పరిసరములు కన్న్చించనపుడు వెమానికుడు
(వైలటు) నిరపాయకరముగా విమానమును దించలేడు.
మంచుశెర విప్పుకొనువరకు, పరిసరములు చాగుగా కని
పించు వరకు అతడు నిరీతించవలసినదే లేదా [పక్కనే
సమీపమున ఉన్న విమానా(శయమున దిగవలసి ఉండును.
అట్టి సమయములలో పరిసరములు కనిపించక పోయినను
ఎలక్ట్రానిక్‌ ఉపకరణ సహాయముతో అతి కుశలముగా
దిగగలుగుచున్నాడు.

ఇట్లు విమానములు దిగుటకు, బయలు చేరుటకు సవాయ
పడడముతో పొటు ఆకాశమందు ఉన్న విమానపు ఉనికిని
గాని, సము[ద మధ్యన ఉన్న నౌక ఉనికినిగాని కనుగొను
టకు, దిక్కులను శెలిసికొనుటకు, దూరములను శెలిసికొను
టకు ఉశ్సేధములను కొలుచుటకు ముందుగా నిర్జీత మైన
మార్గములో విమానము యొక్కగాని, నౌక యొక్క-గాని
(ప్రయాణమునకు ఎలన్టానిక్‌ పరికరములు ఉపయో
గింపబడుచున్నవి.

నేడు ఉపయోగములో ఉంటున్న సాధనములు, పరి
కరములు ః రాడార్‌, శేడియో వీకనులు (శెకాన్‌),
శేడియోశేంజి, డైరెక్షన్‌ ఫెండింగ్‌ సరంజామాలు,
లోరాన్‌, పోరాన్‌, డెక్కా నౌశకా విధాన పరికరములు,
లాండింగు సౌకర్యములు, _ాండ్‌ కంటోలు మొదలగు
నవి కలవు (చూ. కమ్యూనికేషన్‌ ఇంజనీరింగు = పు, 287].

నాకాయానమున గాని, విమానయానమున గాని ఒక
నౌక యొక్క లేదా విమానము యొక్క భదతను
గూర్చి శెలిసికొనుటకు రాడార్‌ ఎంతో ఉపయోగపడు
చున్నది. (పయాణ మార్గములో విమానములు, నౌకలు
ఒక చానినొకటి ఢీ కొనకుండా, (పతికూల వాతావరణ
ములో నౌకలకు, విమానములకు అపాయములు, ఆఘాత
ములు కలుగకుండా ఉండుటకు, దగ్గర-దారములో వస్తు
వులను సూచించుటకు రాడార్‌ ఉపయోగపడుచున్నది.

రాడార్‌ బీకన్‌ (రెకాన్‌) : విమానయానమునకు సవాక
రించుటకు ఎలక్ట్రానిక్‌ వీకన్‌ రూపొందింపబడినది. ఒక
వస్తువు ఉనికిని, పరిస్థితిని శతెలిసికొనుటకు రాడార్‌ లో
(పతివింబించిన పతనశ క్తి వినియోగింపబడుచున్నది.
విమానమునుండి వచ్చుచున్న రాడార్‌ సిగ్నలు చేత ఉద్దీ
పన చేయబడినప్పుడు రెకాన్‌లో (గావాక (పేషణి సాంశే
తిక సిగ్నలులను పంపును, విమానము శెకాన్‌ స్టేషన్‌ నుండి

తన దూరమును, శెకాన్‌ యొక్క. ఉనికినీ తెలిసికొన
గలుగుచున్నది. (పతిబింబిత మైన రాడార్‌ సిగ్నలు చిన్న
దగుట చేత తక్కువ శక్తి మాతమే |ప్రతిబింబించబడును,
శెకాన్‌ ఎక్కువ స్వశక్తిని వినియోగించుచున్నది కాబట్టి
విశ్వసనీయమగు సూచనలకు అవకాశము ఉన్నది.

రేడియో రేంజి: కేడియో శకేం[దమునుండి దిజ్మార్గము
లను సూచించుచు విమాన మార్గ |వమేయము లేకుండ
భూమి ఉపరితలమును అనుసరించి మార్గములు ఏర్పాటు
చేయబడును. రాడార్‌ శేంజి కూడ ఇ్లే పనిచేయును.
ఇందు నాడీ రేడియేషన్‌ ఉపయోగించబడును, సరళమైన
రాడార్‌ శేంజికి ఒక సమచతురమునకు ఎదురెదురు మూలల
రెండుజతల |ప్రసారక ఆకాశకము (ఏరియల్‌) లు అంబ
ముగా ఏర్పటు చేయబడును. మరియొక రకము 90 డిగీల
కోేణమునకు |తిప్పబడి ఉన్నది, ఒక జతనుండి మరొక జతకు
*N*? అను అకరమును, ఒక జతనుండి * A? అను అకర
మును, మరొక జతకు పంపుటకు సెకనుకు 200-400 నె కిళ్ల
మధ్య పనిచేయు (పసారక సాధనమును మీటుదురు, సకాల
ములో ఈ రెండు సిగ్నలులు అతి వ్యాప్తిని పొందును.
ద్విఖండన రేఖమీద శెండు సిగ్నలుల తీవ్రత ఒకే సమ
ముగా ఉన్నచోట పఏకథాటీ సిగ్నల్‌ను వినవచ్చును.
వీటితో పాటు ఈ (ప్రసారక సాధనముల మధ్య మరియొక
అయిదవ ఆశకాశకము కూడ ఏర్చాటుచేయబడును. ఇది
అనవరతముగా, అవి శాంతముగా ఇతర (పసారకములవలె
గాక, 1,220 నెకిళ్ల కేడాలలో అన్ని దిక్కులా సమముగా
(పసరింపజేయును. (ప్రసార కేందము వైన ఒక స్వర
నిరోధక సూచి ఉండును.

ఈ విధానమునందు ఒక లోపము కూడ కలదు. విమాన
ములో [ప్రయాణము చేయుచున్న పైలటు ఆర్టీ మీటరు,
దిక్సూచి వంటి ఏవ ఇతర సాధన సదుపాయములు లేకుండా
తాను వ చతుష్కములో ఉన్నాడో, ఏ దిక్కుగా (పయా
ణము చేయుచున్నాడో తెలిసికొనుట కష్టసాధ్యము,
సెకనుకు 75 మెగా సె కిళ్లు చొప్పున పనిచేయుచూ వివిధ
రకములలో మీటబడిన మార్కర్‌ (పసారకములు నాలుగు
దిక్కులా వికిరించబడును. ఈ విధముగా ఆకాశమందు
ఎగురుచున్న విమానముల ఉనికిని తెలిసికొనుటకు సవోయ
పడుచున్నది.

తక్కువ పౌనఃపున్య |(ఛేణికి ఈ క్రింద లోపములు
కలవు: 1. వైమానికునకు అప్పుడప్పుడు మాత్రమే నిక్టా
రణలు లభ్యమగును. కాబట్టి, అన్ని సమయములలోను తన
స్థితిగతులను శెలిసికొనలేక పోవుచున్నాడు ; 2. ప్రయాణ
మందు = [ప్రశ్యేకముగా పర్వత (పదేశములలో - మల్టిపుల్‌

550

సిగ్నలులు లభించుటచేత (పయాణమందు సరియైన సిగ్నలు
లను (గ్రహించుట కష్టము; తి. వర్షము- మంచు గల వాశా
వరణములందు గ్రహణ శక్తి తగ్గిపోవును, ఒకౌొ-క్కప్పుడు
శీ2 8. మీ. వరకూ కూడ తగ్గిపోవును. ఈ లోపములు
అన్నియు నేడు ఉపయోగములోనికి ఎక్కువగా వచ్చు
చున్న అత్యధిక పౌనఃపున్యము గల ఆమ్నీ డిరక్షన్‌ శేంజిని
ఉపయోగించి అధిగమింపవచ్చును. దీనియందు తక్కువ
పౌనఃపున్య విధానమునందుగల లోపములు పరిహారింప
బడినవి, ఇంతేగాక, మంచు, వర్షము వల్ల కలిగెడి అంత
రాయములను కూడ అధిగమించవచ్చును.

విమానములలోను, నౌకలలోను కూడ వైమానికుడు
గాని, నావికుడు గాని ఒక కేం దమును అనుసరించి తన
ఉనికిని నిర్దేశించుకొనుటకు దిగ్గ లేషులు (డిర క్లన్‌ ఫై ండర్‌ ్స్ప)
ఉపయోగించుకొనుచున్నారు. శకాని, ఈ విధానమునందు
విమానముగాని, నౌకగాని కేందము ముందున్నదో, వెనుక
ఉన్నదో శెలిసికొన లేని విషమస్థితి శెచ్చి పెట్టును. శాని,
శెండు కేం దముల మధ్య వెమానికుడు, నావికుడు తన
ఉనికిని సులభముగా నిర్దేశించకొనగలుగుతున్నాడు. ఇట్టి
లోపములను నివృత్తి చేయుటకు రేడియో దిక్సూచి అను
ఆధునిక పరికరము ఉపయోగించబడుచున్నది. ఈ
శేడియో దిక్సూచి దూరములకు అంతగా ఉపయోగింపక
పోయినను విమానా(శ్రయమును సమీపించుచున్న విమాన
లకు ఎక్కువగా ఉపయోగపడును.

లోరాన్‌ *గీ* & “పషోరాన్‌*: ముఖ్యముగ? నౌకా
యానమందు సము[దమున గల నౌక ఉనికిని తెలిసికొను
టకు “లోరాన్‌ * * విధానము అనేక విధముల సహక
రించుచున్నది. లోరాన్‌ విశిష్ట లక్షణము: చనావికులకు
(ప్రసార కేం దముల నుండి రాత్రిపూట 1400 నాటికల్‌
మైళ్లు, పగటిపూట 750 నాటికల్‌ మైళ్లు దూరమునందు
కూడ తమ ఉనికిని తెలియజేయ వీలుపడుచున్నది. వాతా
వరణ పరిస్థితి ఎట్లున్ననూ, నావికుడు లోరాన్‌ విధాన
ములో తన ఉనికిని అతి కచ్చితముగా 2 లేదా క నిముషము
లలో శెలిసికొనగలుగుచున్నాడు. ఇది సెకనుకు 1,700 కిలో
వె కిళ్లు, 2,600 కిలో సె కిళ్లు పౌనఃపున్యములో పనిచేయును.
దీనియందు నావికుడు సము(దము మీద శెండు రేడియో
సిగ్నలులను (గహించును, నియమిత దూరమునందు ఉన్న
చెండు [పసార కేం దనములు వీటిని పంపుచున్నది. మొదటి
సిగ్నలుకు శెండవ సిగ్నలుకు మధ్య కాలపరిమితిని తెలిసి
కొందురు. ఇట్లు ఈ సిగ్నలులు కాలపరిమితి చేయబడి

*¥Long Range Navigation అను మాటనుండి Loran అను
పదము వర్చ్పడినది.

నౌ కాయానము

ఉన్నప్పుడు, చేరగల వ్యవధి,
నావికునకు - (పసార కేం దమునకు గల దూరమునకు సన్ని
హిత సంబంధము కలిగి ఉండును. లోరాన్‌ కేం దముల
నుండి పంపబడు సిగ్నలులు స్పందనలచే ఏర్పడు సిగ్నలులె
ఉన్నవి, ఇవి ఏక (పవావా |(ప్రసారములు కావు, నియ
మిత విరామములలో ఏర్పడు శక్తి (పసారములు, కాలాను
కూలతను శెలిసికొనుటకు, వ్యక్తిగతమగు స్పందనలను
తెలిసికొనుటకు స్పందన సిగ్నలు ఉపయోగపడుచున్నవి.

లోరాన్‌ విధానమునందు నావికునకు రెండు స్థిర పసార
కేందముల మధ్య గల దూర భేదమును తెలియకేయుట
వలన, వ్యక్తిగత దూరములను తెలియజేయక పోవుటచేత
చెప్పుకొనదగినంతగా దూరములో మార్పులు కలిగినను
భేదము మారదు. ెండు స్థిరమగు (ప్రసార కేందముల
నుండి ఒకే దూరభేదము గల శెండు బిందువులు హైపర్‌,
బొలా మీద ఉండును, దీనిని లోరాన్‌ లెను అందురు,
కాబట్టి, నావికుడు శెండు |పసార కేందముల నుండి
లోరాన్‌ రీడింగులు శెలిసికున్నచో లోరాన్‌ లెను మీద
తన (ప్రత్యేక స్థితిని శతెలిసికొనగలుగును. మరియొక కెండు
(ప్రసార కేందముల నుండి లోరాన్‌ రీడింగులను తీసికొని
పరస్పర భేద బిందువును కనుగొనవలెను,. ఇది ఉనికి
(ఫిక్స్‌) ని నిర్వహించును. దీని ముఖ్య సూత్రము పుట
రక? లోని చిత్రము - 8 లో చూపబడినది,

లోరాన్‌ వివరములను అతాంశముల శరేభాంశముల
సంబంధముతో చావికులు సులభముగా (గహించుటకు
లోరాన్‌ చార్టులు, పట్టికలు ఏర్పాటు చేయబడి ఉన్నవి.
అనుకూలములగు మ్యాూపుల మీద సరియెన స్థితి ఎలక్ట్రా)
నిక్‌ రేఖలచే గుర్తింపబడును. సముదమునందు నౌకకు
లోరాన్‌ సహాయపడున క్లే, ఆకాశమునందు విమానము
నకు “గీ? సవాయపడుచున్నది. గీ సెకనుకు 20 మెగా
చెకిళ్లు, 50 మెగా సె కిళ్లు పౌనఃపున్యతతో పనిచేయును.
240 8. మీ. దూరము వరకు అత్యంత ఉపయోగ
కరముగా ఉండును, గీ విధానములో ఒక (పథాన కేంద
మును ఆవరించుకొని రెండు మూడు ఉప శేం[దములు
వివిధ పౌనఃపున్యములతో పరస్పర సంబంధము కలిగి పని
చేయుచుండును. వెమానికుడు (ప్రధాన, ఉవ కేం దములు
చేయు పరస్పర స్పందనలను |పత్యకముగా [గహించి, తన
ఉనికిని తెలిసికొనగలుగుచున్నాడు. విమానపు ఉనికిని అతి
శ్రీఘముగా తెలిసికొన గలుగుచున్న గీ విధానమునందు
పట్టు కాలము లోరాన్‌లో కంచు చాల తక్కువ,

షోరాన్‌ : రాడార్‌ శెస్పాండర్‌ లో శెండు ధ్వని సంజ్ఞల
(పతిధ్వని సూత్రముపై పోరాన్‌ పనిచేయుచున్నది, (ప్రసార

సిగ్నలులు నావికుని

551

నౌ కాయానము

సమర్థతతో సౌలభ్యముగా కాలమాపనమునకు విశ్వస
నీయమైన సాధనములు ఇందు ఏర్పాటు కాబడి ఉండును.
పోరాన్‌ * ఫిక్సింగునందు కౌండ్‌ టిప్‌ టాన్స్‌మిషన్‌
శై నులు,కొలతలు అవసరము, విమానము నుండి పంపబడు
శెండు జతల రేడియో [వాస్వ పౌనఃపున్య స్పందన దూర
మును అనుసరించి ఉండును, ఒక్షూక్క |శేణి ఒక జ్ఞాత తీర
ధ్వని సంజ్ఞ (పోర్‌ హా రాడార్‌ _ శరెస్పాండర్‌ - బీకన్‌)
శేందమును (పశ్నించుచుండును. ఇవి తిరిగి విమానమునకు
స్పందనలను (పసారింప జేయుచుండును. (పతి రాడార్‌
శెస్పాండర్‌' వీకన్‌ నుండి వెలువడు |పతిధ్వని (శేణి స్థిర

నము లేదా భూనియం[త ణాభిగమనము * ఏర్పాటు చేయ
బడుచున్నది. ఇది కూడా |ప్రాతిపదికముగా రాడార్‌
సూత్రమును అనుసరించియే ఉండును, లాండింగ్‌ విధానపు
సాధనము అతి నిమ్న మైన సీలింగులు ఉన్న ప్పుడు, కను చూపు
మేర సంకుచిత మైనప్పుడు విమానము నిరపాయకరముగా
భూమిమీదికి దిగుటకు ఉపక రించును. అత్యవసర సమయ
ములలో (పశ్యేకశ్వాన్ని పొందుట కంశు అభిగమనములు
గాని, భూమపైె దిగుటకు గాని వేగోదికృము చేయుట
వలన రద్దీ సమయములలో విమానము గాలియండే ఉంచ
వీలగును, చానివలన మంచు పరిస్థితులు, మసక మొద

అర్థ వ్యాసముతో లగువాటి వలన
చాపము లను (ప్రసార కేంద్రము కలిగెడి నష్టము
నిర్మించును, చ (వసార శేంద్రము కశ లను చాలవరకు
చాప ఖండ బిందు తగ్గించుటకు
వులు విమానస్థాన వీలగును,
మును శెలియ ఈ విధానము
ఊేయును. నందు ఒనెమానికు
ఇతర విధాస ; నకు నిడివి, లంబ
ములు: శాన్‌ డా క రీడింగును బట్టి సూచనలు ఈయ
సల్‌, సోనీ, నిర బడును, విమా
(a
ఫోనాక్‌, కెనాన్‌, యించజడినది, నపుకాక్‌ పిట్‌లో
డెక్కా, పౌ పీ, ఒక (ప్రత్యేక సాధ
mm 5 నమును కూడ
సొఫార్‌, రాడా అమర్చుదురు.
ర్‌ మొదలగునవి | bp విమానమురన్‌ వే
కూడ కలవు. ' మార్గములో
tay
విమానములు గ రీడింగును బట్టి స్థాన రేఖ నిర్ణయించబడినది. పోవుచున్న చా
విధానము : లేదా రన్‌ వేకు
క ig లక ree కుడి, ఎడమ।| పక్ష
సిన వివరం 3 వ
—_ నౌకాయానము ఎలక్టానిక్‌ ఉపకరణములు, Uw
విధానములు బ లకు పోవుచు

అన్నియు (ప్రయాణములో ఉన్న విమానమార్గమును
మా(తము సరిజూచుకొనుటకు సహాయపడుచున్న వి. నిరీత
విమానా(శ్రయములో విమానము దిగుటకు ఎంత మాత్రము
ఉపయోగపడవు. ముఖ్యముగా (ప్రతికూల వాతావరణ
ములలో విమానము విమాన ఆ(శయమును గూర్చి శెలిని
కొనిన చాలదు. విమానము దిగుటకు భూమార్గమగు
రన్‌ వేను గుర్తించి డానికి మధ్యగా సరియెన ఎత్తులో
దిగుటకు (పారంభించవ లెను, అట్టి సమయములలో రన్‌ వే
కన్పించక పోయినను, నిరపాయకరముగా భూమిమీదికి
దిగవచ్చును. దానికి ఇప్పుడు ఇన్‌ స్ట) మెంట్‌ లాండింగ్‌ విధా

* Short Range Navigation,

ఉన్నదా అను విషయమును లఅంబసూచి నవివరముగ
తెలియజేయును. లంబసూచి కుడి, ఎడమ (పక్కలకు చలన
ములేక విశమ స్థానమునందు ఉండునట్లు (వె కూనికుడు
చూచుకొనవలెను. ఇదే విధముగా అడ్డ నూచి క్రిందికి పై కి
చలించునప్పుడు విమానము అతి క్రిందుగా లేదా అతిఎత్తుగా
పోవునట్లు తెలియును. (ప్రక్కలకు కదలక మధ్యగా
ఉన్నచో వెమానికుడు రన్‌ వేకు సరియెన కోణములో
దిగుచున్నాడని గ్రహించవలెను. విమాన జారుడు మార్గ
ములో సెకనుకు వరుసగా 109-112 మెగా సైకిళ్లు

మరియు శికి0 మెగా సెకిళ్ల పౌనఃపున్యములో వని

* Ground Control Approach - G. C. A,

552

చేయుచూ, లోక లెజర్‌ అని చెప్పబడు రెండు [ట్రాన్స్‌
మిటర్ల చ్వారా సూచింపబడును. దీనితో చాటు ఈ విధాన
మందు సెకనుకు 75 మెగా నెకిళ్ల్ళలో పనిచేయు జావ్యాపు
మధ్య, సరివాద్దు మార్కరులు అని చెప్పబడు కి (టాన్స్‌
మిటగ్లుకూడ ఉండును. ఇవి రన్‌ వే నుండి విమానము యొక
దూరమును సూచించును. విమానము చావ్యాపు మార్కరు
మీద (ప్రయాణము చేయుచున్నప్పుడు మార్కరు నుండి
సిగ్నలులు విమానమందలి ఎర్ర దీపమును
జేయును. అప్పుడు వెమానికుడు రన్‌ వే నుండి సుమారు
7క.మీ. (4కే మైళ్ల) దూరములో ఉండునని తెలియ
నగును, [కాస్‌ పాయింటర్లను శేందీకృతము చేసినప్పుడు
భూమి మీదనుండి అతడు శీ00 మీ. (1000) ఎత్తున
ఉండును, మధ్య మార్కురును విమానము చాటినప్పుడు
ఆంబరు రంగు దీపమును (పకాశింపజేయును. అప్పుడు
విమానము రన్‌ వే చివరనుండి 1,050 మీ.£ 75 మీ,
(8,500 4 250) దూరములో 75 మీ. (250) ఎత్తున
ఉన్నట్లు తెలియును, విమానము లోతట్టు లేదా సరివాద్దు
మార్కరును చాటినప్పుడు శెల్లని దీపము (పకాశింప
జేయును. అప్పుడు రన్‌వే నుండి 15 మీ. (50) ఎత్తున
75 మీ. £15 మీ. (250° £ 50") దూరములో ఉన్నట్లు
సూచించును. శ్లైడుపార్‌ (జారుడు మార్గము) సాధారణ
ముగా 2 మరియు 2 8/4 డిగీల కోణములో ఉంచబడును.
విమానము ఈ మార్గమును బట్టిన అభిగమనము నుండి
సుమారు 228 మీ. (750) దూరములో [1,882 మీ* (6000)
నిడివిగల] రన్‌ వేతో సంబంధము ఉంచుకొనిన నిరపాయ
కరముగా దిగును,

భూ నియంత్రణాభిగమనము: ఈ విధానమందు విమాన
కేంద నియం[తణ స్తంభ మునందున్న _ొండ్‌కం[టోలర్‌
ముందు స్తంభములకు 48 కి, మీ. దూరములో ఆకాశ
మందున్న విమానములు అన్నియు రాడార్‌ స్క్రీన్‌ (తెర)
మీద ఛాయలుగా పడును. దీని సహాయముతో విమాన
మును (క్రిందికి దింపనగునని వార్తను పంపును. విమానము
నిరపాయకరముగా దిగగల ఛారము (గౌండ్‌ కంటో
లర్‌ దై ఉండును. వెమానికుడు కంటోలర్‌ సూచనలను
అనుసరించుచుండును. విమానము దిగునప్పుడు వె మానికు
నకు, కం[టోలర్‌ కు పరిసరములందలి ఇతర విమాన

(పకాశింప

ములు చాగుగా కన్పించు అవకాశము ఉండుటచే
సంఘ ర్థణలు నివారింపబడును [చూ. ఆసిలో[గఫీ అ
పు. 224]. జి, ను,

నౌకాశయ నిర్మాణము : చూ. వోర్ళర్‌ ఇంజ
నీరింగు.

XI—70

పంక శిలలు

పంకకిలలు (నెడిమెంటరీ రాక్స్‌): ఇవి అతః
పూర్వపు శిలలు= చూర్తీభవనము మూలమున విసం
యోజన, విసంఘట్టన చెందుటవలనను, ఆ శిథిల శిలా
(ద్రవ్యముల రవాణా, నికేపణముల ఫలితముగను ఏర్పడు
శిలలు, కాబట్టి, ఇవి గౌణశిలలు, వీటి నిర్మాణ (ప్రక్రియ
అంతయు భూపృష్టవు ఉపరితలమునందే కొనసాగును.

భూమి మీది శిలల చూర్గీ భవనమునకు, పంకముల,
పంక శిలల నిర్మాణమునకు శీతోప్షములు, నీరు, కొంతవరకు
సూజ్ముజీవులు కారణభూ త ములు, భూపృష్టపు ఎగువ
(పాంతములలోను, వాతావరణపు దిగువ (ప్రాంతముల
లోను సూర్య కాంతివలన తాప క్రమములో (ఒత్తిడిలో
కూడ) కలుగు విస్తార వ్యత్యాసముల మూలమున
అనాచ్చాదిత ఉపరితలములు కల కిలలు శ్రీఘ సంకోచ,
'వ్యాకో చములకు గురియె వీటలు వేయుచుండును. కాల
క్రమమున ఈ వీటలు పరిమితిలోను, సంఖ్యలోను విస్త
రించి, చివరకు శిలలు ముక్కల క్రింద, సూత్ము రేణువుల
క్రింద శిథిలములు అగును, ఈ శిథిల [దవ్యములలో నీటిలో
కరగు లవణములు కొన్ని, కరగని అవశిష్ట (దవ్యములు
(బంకమన్ను, ఇసుక, గులకరాళ్లు మొ.) కొన్ని సమ్మిళిత
ములె ఉండును. తరువాత నీరు ఆ శిథిల (దవ్యములను
పల్లపు నేలలకుగాని, (ప్రశాంత (పదేశములకు గాని కొట్టు
కొని పోవును. నీట కరగని అవశిష్ట దవ్యములు యాంత్రిక
ముగ నీటిలో శేలియాడుచు, దూరము హెచ్చినకొలది
పరిమాణమున తరగిపోవుచు, కొట్టుకొని పోయి, (పవాహ
"వేగము మందగించుటతోడనే అనువగుచోట నిశేపింపబడి
మేట వేయును. (దావ్యలవణములు నీటిలో విలీనము లె
(దావణరూపమున (ప్రవాహ రూపమున బడిపోయి, పరొక
చోట. సామాన్యముగ సము[దమున = కొన్ని రాసాయనిక
(పతి క్రియలకు లోనె, అ|చావ్యములుగా మారి నిశేపింప
బడును. కొన్ని లవణములు అత్యున్నత (_ర్రావ్యములు
అయినచో అవి పరిస్థితులు అనుకూలించి, (ర్రావణముల
నుండి నీరు ఇగిరిపోయినపుడు మా(త మే ని శేపింపబడును.
ఈ (పృక్రియల వలన పలురకముల పంకములు (సెడి
మెంట్‌ లు) తయారగును కాల[కమమున అవి ఇతర
విధముల అక్కడ చేరిన మరికొన్ని [దవ్యములను కూడ
కలుపుకొని, మంద మెక్కి, ఆరిపోయి గట్లిపడుట జరుగును;
తదుపరి సాం|దీభవనము, పునస్స్ఫటికీకరణము మున్నగు
శిలిభవన (డయాశెనిటిక్‌) (ప్మకియల ద్వారా సమీకృత
ములె పంక శిలలుగా రూపొెందును.
పై వివరణను బట్టి పంక శిలల నిర్మాణములో తాప క్రమ

—

మునకు, ఒత్తిడికి అంతగా (ప్రాధాన్యము లేదనియు,
—

553

పంచదార ఉత్పత్తి

పంకములుగా నిశేపింపబడు శిథిల (ద్రవ్యములను మోసి
కొని పోవు నీటియొక్క_ సన్వభావమునశకే అత్యధిక
(పాధాన్యము ఉండుననియు విశదము కాగలదు. నీటి
నుండిగాని, (చావణములనుండిగాని _నికేపింపబడినవని
నూచించు గుర్తులు పంకశిలల పె గోచరించును. సాధారణ
ముగ స్పరీకరణము లేదా పొరలు పొరలుగ ఉండుట
పంక శిలల స్వాభావికము, అగ్నిశిలల కంచు అవి సాపేకు
ముగ అల్ప కఠినములు. రూపాంతరీకరణము వలన విశేష
ముగ మారిపోవక ఉన్న పక్షమున పంకశళిలలను అగ్ని
శిలల నుండి శేలికగా గుర్తింపవచ్చును.

వర్గీకరణము: నిర్మాణ[పకారము, స్వభావము, సంఘట్ట
నము (పాతిపదికలుగా పంకళిలలను స్థూలముగ ఇటుల
వర్గీ కరింపవచ్చును : 1, శకలిత (శక్లాస్టిక్‌ ) శిలలు : యాం త్రిక
విసంయోజనము, నిషేపణము - వీటి ఫలితముగ ఏర్పడు
నవి. ఉదా: ఇనుకలు, కంకరలు; 2. మృత్తిక శిలలు :
కొంతవరకు శేలియాడుచు, కొంతవరకు కరగి నీట
కొట్టుకొనిపోవు అతినూక్ష్మ రేణువుల నిశేపణమువలన
ఏర్పడినవి. ఉదా; బంకమన్నులు, జిగట మట్టిరాయి
(ఉల్‌), ఆర్టిళ్లైట్‌లు ; 8ి. రాసాయనిక అవకి పృములు :
ఆక్సీకరణ, ఆక్నీహరణముల చ్వారా (దావణముల నుండి
నికి పములైనవి, ఉదా: సున్నపురాయి; డోలమైట్‌;
ఇనుము, మాంగనీస్‌ లవణములు (ఆక్సీకరణము వలన) ;
నేలబొగ్గు, చమురు (ఆక్సీవారణము వలన) ;
కృతములు (ఇగురగొట్ట బడినవి) : నీరు మున్నగు [చావక
ములు పూర్తిగా ఇగిరిపోవుట వలన గాని, (దావకము
ఇగిరిపోవుటచే అతిసంతృ ప్పములెన (దావణముల నుండి
నిశేపింపబడినవి. ఉదా: ఉప్పుపాతరలు, జిప్పమ్‌, రాతి
ఉప్పు; 5, జీవజన్యములు (బ యోజనిక్స్‌) : సూజజీవుల
(పవృత్తివలన ఏర్పడినవి. ఉదా: నేలబొగ్గు, చమురు.

4 చాప్బీ

జీవుల అవ శేషములు [పోగుపడి ఉండి, అనుకూల
పరిస్థితులలో అవి శిలలుగా రూపొందవచ్చును,. ఇవి పంక
శిలలలో ఒక (పశ్యేక వర్గము, ఉదా: గవ్వసున్నపు
రాయి.

భూపృష్టము యొక్క మొత్తపు [దవ్యరాశితో పోల్చి
చూచినచో పంకళిలలకు గల (ప్రాముఖ్యము సాపేక్షముగ
తక్కువ. అయితే, అవి భూమి ఉపరితలమున ఎక్కువ
మేర విస్తరించి ఉండును. శిలలన్ని యు పంకనికేపణ
వలననే రూపొందునని ఒకప్పుడు కొందరు థావించిరి.
కాని, శిలా నిర్మాణమునకు ఆగ్నేయాది కారణములు
కూడ కలవని తరువాత నిరూపింపబడెను [చూ. పు, 145;
శిలాశా(న్త త్రము], వి. బి. ఆర్‌,

పంచదార ఉత్పత్తి ; చూ. చక్కెర = పు, లికీ2,

పంటకాలువలు : చూ. సమీకు - పు, 51.

పగులు; చూ. స్తరచ్యుతి.

పట్టు పరి|శమ : బట్టల నేతకు పనికి వచ్చు చారము
లలో పట్టుడారము |పకృ్ళతిలో అద్భుత మైనది; అద్వితీయ
మైనది. కావుననే నూతనముగా వెలుగులోనికి వచ్చు
చున్న చారములకు చాని గుణములు కలిగించుటకు
(పయత్నములు జరుగుచున్నవి. సామాన్య పరిభాషలో
పట్టుకాయ అని పిలువబడు తన కీటకకోశము (కుకూన్‌ ) ను
నిర్మించుకొనుటకు పట్టుపురుగు ఉత్పత్తిచేయు (ప్రోటీన్‌
పోగు “పట్టుదారము? అని పిలువబడును. పట్టును వాణిజ్య
స్థాయిలో” తయారు చేయుటకు పూతిక (మల్బరీ) పట్టు
పురుగులను వినియోగింతురు. అవి బొంబిక్స్‌ మోరీ అను
ఒక రకపు పట్టుపురుగుజాతికి చెందినవి, ఎరీ, టసార్‌,
ముగా అను అడవి పట్టులు కూడ కొన్ని కలవు,

చరిత్ర: పట్టుపరిశ్రమ నాలుగువేల పండ్ల కుముందే
చీనాలో (పారంభమ య్యెను, సుప్రసిద్ధ చీనా చక్రవర్తి
హుయాంగ్‌ - టీ (క్రీ. వూ. 2640) పట్టపురాణి నిలింగ్‌
పూతిక చెట్లను, పట్టు పురుగులను పెంచి, పట్టు కాయల
నుండి పట్టుదారమును తీయుటను విలాస క్రీడగా (పవేశ
వెట్టిన నాటినుండి చీనీయుల ఆర్థిక జీవితములో పట్టు
పరిశ్రమ ఒక (పథాన ఛాగమయ్యెను అని చరిత చెప్పు
చున్నది. (పాచీన చీనాలో సంపన్నులు పట్టువ(స్త్రములను
మార్పిడి వస్తువులుగా వాడుచుండిరి. అనేక శ తాబ్ద్బముల
పాటు ఆ దేశీయులు పట్టుపరిశ్రమను గుప్తముగా
ఉంచిరి. (డీ శ. 800 [పాంతముననే పట్టుపరి|శ్రమకు సంబం
ధించిన పరిజ్ఞానము కొరియాగుండా _జపానులోనికి
చాటుగా (ప్రాకినది. (ీ- శ,4వ శ తాబ్దమున ఒక చీనా
రాకుమారి పట్టుపురుగు (గుడ్లను, పూతిక చెట్టు విత్తన
మును ఛారత దేశమునకు రవహాన్యముగా కొనివచ్చెననియు,
ఆమె వాటిని తన మేరి ముసుగు యొక్క అంచులో
మరుగు పరచి శెచ్చెననియు తెలియవచ్చినది, భారతదేశ
మున గంగా, [బహ్మాపు తా నదుల మధ్యగల (పాంతములో
పట్టు కృషి తొలిసారిగ నెలకొనినదని తెలియుచున్నది,
కాని, భారత దేశమున (్ర- పూ, 400 నాడే పట్టు, పట్టు
వస్త్రములు వాడుకలో ఉండెడివని సంస్కృత వాజ్మయము
నిరూపించుచున్నది. పట్టు పరిశ్రమ చీనానుండి స్థల మార్గ
మున పడమటి దిశగా పర్షియా, మధ్య ఆసియా, (గ్రీస్‌,
ఇటలీ, స్పెయిన్‌, పోర్చుగల్‌ దేశములకు |ప్రాకినది,
కాలక్రమమున ఇతర యూరప్‌ చేళములు కూడ పట్టు
యొక్క అద్భుతోపయోగముల గూర్చి శెలిసికొని, ఆ

ర్‌ర్‌4

పరి శమను (పారంభించినవి. వాటిలో (ఫాన్స్‌ (పముఖ
చేళము. నేటికిని యూరప్‌లో పట్టును రూపౌొందించుట
యందును, పట్టువ(స్త్రముల నేతయందును (ఫాన్స్‌ అగగామి

చేశములలో స్థానము సంపాదించినది. పట్టుపరిశమ
పట్టిక -1: 1964 లో వివిధ దేశములలో పట్టుకాయల,
పట్టుదారేముల ఉత్పత్తి
(౨) ea
ఆము పట్టు కాయలు ముడిపట్టు
(టన్నీలు) (టన్నీలు)
చీనా 75,000 7,000
(ఫ్రాన్స్‌ 41 6
భారత దేశము 28,279 1,466
ఇటలీ 4,225 560
జపాను 1,11,648 19,458
సోవియట్‌ రష్యా 80,617 2,900
ద&ిణ కొరియా 5,849 787
ఇతర దేశములు 11,841 828
వెరి 2,62,000 82,500

(బిటనులో 17 వ శ తాబ్దమందే ఆరంభమయ్యెను. యునె
బడ్‌ స్లేట్స్‌లో 17 వ శశాబ్ది మొదటనే (ప్రవేశించినను
పట్టు కృషి. ఆదిలో అంతగా పురోగమింపలేదు. మీదు
మిక్కిలి అది 1889 లో పెద్ద చెబ్బతిని తరువాత తిరిగి
కోలుకొన లేక పోయినది. పముకకా అంతర్వ్యుద్ధము ముగి
సిన నాటినుండి పట్టు వ్యాపారములో జపానుదే పె పైచేయి
అయినది. పట్టు ఉత్ప త్రియందు నేడు జపాను తరువాత
వరుసగా చీనా, ఇండియా, ఇటలీ, (ఫ్రాన్స్‌ చేశములు
(పాధాన్యమును ఆర్షి ంచినవి,

పట్టు పురుగు తన పట్టుకాయను నిర్మించుకొనునపుడు
తన తలలోని |గంథులనుండి చిక్కని (ద్రవమును (సవించును,
ఇటుల (స్రవించిన (దవములో పట్టు (ఫి బోయిన్‌), పట్టు
జిగురు (సెరికిన్‌ ) అను శెండు ఘటకములు ఉండును,
ఈ శకెండును గాలి తగులుట వలన గట్టివడి పట్టుపోగుగా
ఏర్పడును. ఈ రెండు పోగులు జిగురువలన ఒక చానితో
ఒకటి అంటుకొనిపోగా ఏర్పడినది. ఒంటి పోగును “బిన్‌ *
అనియు, జమిలి పోగులను “బేస్‌” అనియు వ్యవవా
రింతురు. శెండవచాని పొడవు 400 1500 మీ. మధ్య
ఉండును, పట్టుపురుగు యొక్క జీవిత కాలములోని
దశలు (క్రమముగా 1 (గుడ్డు పెట్టుట; ea (గుడ్డను పొదు
గుట; లి. పూతిక చెట్టు ఆకులు ఆహారముగా గొని గొంగళి
పురుగువలె తయారగుట ; 4. తన చుట్టును కీటకకోశ మును

పట్టుపరిశ్రోమ
లు
(పట్లు కాయను) అల్లుకొనుట; ర కేశససితిని పొందుట;

లు ౧ @¢థ
6. వట్టుకాయను ఛేదించుకొని చానినుండి మరల పట్టు
పురుగుగా వెలువడుట. పట్టునూలు తయారు చేయుటకు
పట్టుపురుగు పట్టు కాయనుండి వెలువడక, లోన ఉన్నపుడే
దానిని చంపి వేయవలెను, లేనిచో అవి పట్టు కాయను చీల్చు
కొని వెలువడునపుడు మిగుల నిడుపుగా ఉండు పట్టుపోగులు
తెగిపోవును, ఇటుల పురుగును చంపి పట్టు కాయనుండి పట్టు
దారమును తీయుదురు, చీల్చబడిన పట్టు కాయలనుండి,
పట్టు వేస్ట్‌ నుండి కూడ పట్టుపోగులను తీసి వాటిలోని
జిగురును తొలగించి, దారముగా వడుకుదురు.

ధర్మములు : సూజ్ముదర్శని |క్రింద పరికీలించినచే పట్టు
నున్నని కడ్డీవంటి పోగువలె కనిపించును; పోగు తన
పొడవున అక్కడక్కడ కొంచెము ఉబ్బి ఉండును, పటు

(A)

యొక్క స్పర్శ వెచ్చగను, ఉల్లాసకరముగను ఉండును,
అది |ప్రత్తికంచు, ఉన్నికంచు దృఢమైనది. చెమ్మను
8 “ =) “5,
పీల్చుట అను అద్వితీయధర్శ్మము పట్టునకు పెట్టిన పెరు.
అది చిమ్మటలు మొదలగు పురుగులను నిరోధించ గలదు.
దాని విశిష్ట గురుత్వము 1:8, శాల్చినచో అది మంట లేకుండ
రగిలి, కాలిన వెం[డుకలవలె వాసనకొట్టి మాడిపోవును.

పట్టిక 2: భారతదేశమున 1951 నుండి 64 వరకు
పట్టు ఉత్ప త్తి (టన్నీలలో)
పట్టు వేస్ట్‌
సం॥ రము మల్బరీ పట్టు ఇతర పట్టు మల్బరీ ఇతర
రకము రకములు
1951 879 261 461 187
1952 788 266 891 171
1958 885 క72 480 164
1954 1,079 278 502 170
1955 1,092 829 512 202
1956 1,086 887 514 228
1957 1,118 857 ర్‌4ీర్‌ 228
1958 1,140 | 888 582 287
1959 1,141 | 8714 589 199
1960 1,164 | 8465 581 181
1981 1,242 | 890 599 297
1962 1,401 880 688 205
1968 1,409 472 681 215
1964 1,466 476 694 229

సాం(ద ఆన్లుములు, ఆల్కలీలు పట్టునకు చెరుపు చేయగలవు,
అయి'కే, సాధారణ కార్భన్‌ [చావక ములకు అది లొంగదు,

555

పట్టుపరి శ్రమ

ఉత్పత్తి: కీటకకోశ మునకు చుట్టు కొనిన వట్టుపోగులను
విప్పి తీయు (వకియకు రీలింగు అని చేరు. ఈ పని
“ఫిలేచర్‌ *” అనబడు రీలింగు ఫ్యాక్టరీలో జరుగును, ఇందు
5.6 కీటకకోశ ములను వేడినీటిలో తడిపి, చక్టగా కుంచెతో
తుడిచి, తరువాత పట్టుపోగులను సమీకరించి వాటిని
నూలు కండెలకు చుట్టుదురు. ఇది ముడిపట్టు. దీనితో
వ్యస్త్రములు చేసి వ్యాపారము చేయుదురు. వ్యస్త్రములుగా
నేయుటకు ముందు ముడిపట్టును సేనవలయును. శెండు
మూడు పట్టు దారములను జతచేసి పేనుదురు. దీనికి * జమిలి

వచ్చును ; పలు పద్ధతులలో మెరుగు పెట్టవచ్చును, ఇందుకు
అనుసరింపబడు ఆర్ద్ర) (పక్రియలలోని మౌలిక స్కూ తములు
ఇతర రకముల వస్త్రముల వాటివలెనే ఉండును, పట్టు
సవాజముగనే మెత్త గా, ఉల్లాసకరముగా ఉండును, కాబట్టి,
దానికి తుది మెరుగులు అంతగా దిద్దనక్కర లేదు. తూకము
అనునది అన్నిటికన్న ఎక్కువ [హధానమైన తుది మెరుగు.
ఇందు పట్టు బట్టలకు జిగురు తొలగింపువలన వాటి
తూకములో ఏర్పడు నష్టమునకు పరివారముగా చాటి
తూకమును హెచ్చించుట జరుగును.

పట్టిక 3: భారతదేశమున పట్టు దిగుమతులు, ఎగుమతులు
దిగుమతులు ఎగుమతులు
శ ముడిపట్టు వడికిన పట్టు వటు వేస్ట్‌ వట్టు వ(స్త్రములు

రా ఐ

శ మొ త్రము విలువ మొ త్తము విలువ మొత్తము విలువ మొత్తము వెల
(కి. (గా.లు) (రూ॥ లు) (క. (గాలు) | (రూ॥ల్బు | (క్రి (గాలు) (రూ॥ లు) (క. (గా.లు) (రూ॥ లు,

చేలలో వేలలో చేలలో వేలలో | చేలలో వేల చేలలో వేలలో)
1951 527 26.082 27 926 482 8,721 208 1,616
1952 161 8,810 12 508 231 1,404 179 1,602
1958 106 5,471 9 208 526 8,051 181 1,707
1954 164 7,500 22 714 228 1,107 78 982
1955 209 9,187 15 425 891 2,168 180 2,891
1956 49 2,045 28 740 688 2,608 200 2,580
1957 150 6,997 18 444 826 8,271 210 1,795
1958 58 2,481 4 182 119 1,020 శిక్‌కి 8,155
1959: 150 5,983 8 255 869 2,787 828 7,884
1960 108 4,604 28 1.092 ర్‌2ి 8,042 920 8,186
1961 106 5,751 18 752 785 4,802 728 6,706
1562 112 6,212 ws ఫో 752 5,960 892 8,607
1968 100 7,765 a a 604 4,299 1,589 15,182
1964 108 6,276 Pe ws 882 2,578 1,410 18,851

నూలు? అని పేరు, (పత్తి మొదలగు చారములతో
వస్త్రములు నేయు విధమున నే పట్టు బట్టలను కూడ నేయు
దురు, ఇందు పడుగు (వార్చ), పేక (వెఫ్ట్‌) అను శెండు
జతల చారములను ఒకదానికి ఒకటి లంబముగా కూర్చి
మగ్గములు అను సాధనముల పె నేయుదురు.

నేత వని పూర్తియెన పిదప పట్టు వ్యస్త్రములకు * జిగురు
తొలగింపు “(డీ గమ్మింగ్‌ ) * అను (ప్రక్రియను కావింతురు,
ఇందు ముడిపట్టును అంటుకొని ఉండు సెరికిన్‌ జిగురు
తొలగింపబడును. ఆ తరువాత పట్టు నూలుకు రంగువేయ

(పజా మోదమును పొందిన పట్టుబట్టల రకములు; ఆర్మురీ,
బరాతియా, బంగ్నలెన్‌ , బో కేడ్‌ , కేవు, చిఫన్‌ ,డెమాస్‌్క్‌,
డెర్‌, పౌలర్డ్‌, జార్జెట్‌, (గాస్‌ (_ైయిన్‌, వాబుటాయ్‌,
we *
శెర్సిరీ, మార్విసెటీ, మిలనీస్‌, మొయిరీ, ఆర్లండీ, ప్లష్‌,

లట nn ౧m
పొంగీ, పాప్ల్టిన్‌, శెప్‌ ,సాటిన్‌, పాన్‌ టంగ్‌, సురా, టఫేటా,
టల్లీ, వేలూర్‌ , వెల్వెట్‌, వాయిల్‌ మున్నగునవి.
ఉపయోగములు : పట్టు వ్యస్త్రములతో స్రీలకు, పిల్ల
లకు తయారు చేయబడు దుస్తులు మున్నగువాటిలో
ముఖ్యమైనవి : చీరలు, రవికలు, జాశెట్‌లు, (ఫాక్‌లు,

556

‘NYRI NHN SEND YER GQ - MERAY
te ssa fg “grow Cgeg Snes hak “osglog 980% FAVRE Cegornl TR SMSEGR MORO

rth sR 1

‘ono ‘ponl ‘grgagg geSqers smsglog stg F AWRQe

జ
Pu

Me

(oan Eg అ goanl) నీ29e RYE Red cgxogg co (como g a goal) హేయం (sn110) gag

LT

‘COoaRO,. EF ‘goanl ‘geSau yoga geogglog. 4A CIR RR

గౌనులు, సూటులు, స్కార్వీలు, చేరుమాళ్ళు, మేజోళ్ళు,
లుంగీలు, పె జామాలు, మిల్లినరీ, సంచులు, గ్లోవ్‌లు,
స్టాక్‌లు, జెల్టులు, రోబ్‌లు, రిబృనులు, లేసులు, తెరలు
మున్నగునవి, పురుషుల వాడకమునకు తయారగునవి :
సూట్‌ లు, జాకెట్‌ లు, స్లాకొలు, ఆటల లాల్సీలు, మేజోబ్లు,
లాగులు, బనియనులు, లై నింగులు,
మున్నగునవి. ఇంతే కాక ఇండ్లలో వాడబడు పరచదాలు,
జాలరులు, కుర్చీలు మొదలగువాని పె. వేయు మెత్తలు,
తెరలు, జడ అల్లికలు, పరుపుగుడ్డలు మున్నగునవి పట్టు
బట్టలతో తయారగును. కుట్టు చారము, ఎంజాయిడరీ
వసువులు, విద్యుదృంధక సామ్మగి, జల్లెడలు, కా[టిడ్ట్‌
సంచులు, సెండాలు, బంటింగ్‌లు, బల్నిస్‌ నారలు,
వాద్యముల తంతులు, జోళ్ళ లేసులు, విగ్‌లు మున్నగు
నవి కూడ పట్టుతో తయారగును.

పట్టుబట్టల వాడకము - జా(గత: పట్టు బట్టలను ఉతుకు
నపుడు, చలువ చేయునపుడు చాల జా(గత తీసికొననిచో
అవి చెడిపోవును. వేడి నీరు, వేడి ఇ స్త్రీవెమ్షైలు, ఘాటు
సబ్బులు పట్టు వృన్ర్రములను చెడగొట్టును. వెచ్చని నీరు,
అమే చేరములేిని ఇస్త్రీ పెస్టె, ఘాటులేని సబ్బును వాడ
వలెను. ఉతుకునపుడు బట్టను ఎక్కువగా తోముట, వెన
వేయుట, పిడుచుట పనికిరాదు ఉతికిన తరువాత దానిని
తడిని పీల్చు గుడ్డలో చుట్ట జెట్టి, నీడపట్టున ఆర జెట్టవ లెను ;
కొద్దిగా ఆరిన పిదప చానిని ఒక మాదిరి వేడిమి కల
ఇస్త్రీ వెన్టైతో అదిషి సాఫ్రు చేయవలెను, రంగు పట్టు
బట్టలను తెలుపు వట్టు దుసులతోగాని, తెలుపు చేయబడిన
వాటితోగాని కలిపి ఉతుక రాదు. పరీఖ్‌,

పరమాఖుశ క్రి (నూక్లి యర్‌ పవర్‌ ): పరమాణు
గర్భము కేం దకమునుండి విద్యుచ్చ క్తిని
ఉశ్చాదించుట ఇటీవలెనే వెలుగు చూచిన నవీన (ప్రక్రియ,
ఇందుకు నూక్లి యర్‌ రియాక్టర్‌ * అను పరికరము ఉప యో
గింపబడును. ఆ పరికరమును గూర్చి వివరముగా ెలిసి
కొనుటకు మొదటి మెట్టుగా అది పని చేయు సూత్రమును
బోధపరచు (క్రింది మౌలిక సత్యముల గుర్తింపు అవసరము,

శేడియో ధార్మిక స్వభావము కల పరమాణువు
ఆల్ఫా (4) కిరణములనుగాని, బీటా (గై) కిరణము
(ఎలక్ట్రాన్‌) లతో సవా గామా (1) కిరణములను
గాని ఉర్లారించును, ఆల్ఫాకిరణములు హీలియమ్‌ పర
మాణువులనియు, వీటా కిరణములతోపాటు అవియు
కణములు అనియును వెల్లడి అయినది [చూ. సం, 2.
పు, 199]. గామాకిరణములు ౫ - కిరణములవ లె అత్యంతము

బెలులు, బులు
ల a

లేదా

పరమాణుళ క్రీ

కురుచెన విద్యుత్తు అయస్కాంత తరంగములనియు, కణ
ములు కావనియు శేలినవి [చూ. సరు లి=వుః 819].

పరమాణు కేం దకములో (పోటాన్‌లు, న్యూ
(ట్రాన్‌లు అను శెండు భిన్న రకముల కణములు ఉండును.
(పోటాన్‌ (పా!|డోజన్‌ కేం దకము)లు ధనావిష్టకణ
ములు, న్యూ(టాన్‌లు ఇంచుమించు (పోటాన్‌ (దవ్యరాశి
అంత (దవ్యరాశి కలిగి, ఎట్టి విద్యుదావేశము లేని
కణములు, శేందకములోని (పోటాన్‌ల, న్యూ(టాన్‌ ల,
పరి వేష్టిత ఎలక్ట్రాన్‌ ల వెరి (దవ్యరాశియే పరమాణు
(దవ్యరాశి అగును. కేందకములోని (పోటాన్‌ల సంఖ్య
లేదా కేందకమును పరివేస్టించు ఎలక్ట్రాన్‌ ల సంఖ్య
పరమాణ్య్వంకము (అటామిక్‌ నంబర్‌ ) అగును.

యుశేనియమ్‌ పరమాణు కేందకమును మరొక
న్యూ(టాన్‌ కణముచే ఘట్టించి చీల్చినచో దానినుండి రెండు
పెద్ద ఇతర పరమాణు కేం దక ములు, అనేక న్యూ|(టాన్‌లు
'వెలువడును. ఈ పరమాణు విదళన (నూ క్లియర్‌ ఫిషన్‌)
సమయమున శకి విపరీతముగ విడుదల అగును,

హై(డోజన్‌ పరమాణు కేందకమువంటి కొన్ని లఘు
మూల[దవ్యశేం[దకములు కరగి పరస్పర సంశ్లేష చెందుట
వలన పరమాణు విలయనము (నూక్లి యర్‌ ఫ్యూషన్‌)
సంభవించును ; తత్ఫృలితముగాకూడ శ క్రి విడుదల అగును,

హైడ్రోజన్‌ వాయువును మహోన్నత శతాషపక్రమ
ములకు వేడి చేసిన ఎడల తాప పరమాణు విలయనము
(తెరో నూ క్లియర్‌ ఫ్యూషన్‌ ) సంభ వించును. ఈ ప్రక్రియ
ఫలితముగనే సౌరశక్తి జనించుచున్నది.

ఐన్‌ స్టయిన్‌ (ద్రవ్యరాశి శక్తి నంబంధము: తన
సాపేకతావాదము [చూ. సధ లొ = పు; 780] ను అనుసరించి
(దవ్యరాశిని శ కిగను, శ క్రిని ద్రవ్యరాశిగను మార్చవచ్చు
ననియు, |దవ్యరాశి (మాస్‌) శక్తుల సంబంధమును
E=me* అను సమీకరణముచే నిరూపించవచ్చుననియు
1905 లో ఐన్‌ స్టయిన్‌ (పకటించెను. పై సమీకరణములో
E = అర్గ్‌ లలో శక్తి;m = (గ్రాములలో (దవ్యరాశళి;
= కాంతివేగము =8౫ 101° సె, మీ/సెకను, కాబట్టి,
(దవ్యరా?ి ॥ లో ఒక మిల్రీ గాము తగ్గినచో ఎంత
శక్తి (E) విడుదల అగునో క్రింద చూపిన విధమున లెక్క
కట్టవచ్చును :

E =0.001x (8x 101°): 9x 10" అర్గొలు.

=9౫ 10° జాెల్‌లు =9000 కోట్ల జౌల్‌లు,

ఒక 100 వాట్‌ల విద్యుద్దీపము సెకనుకు 100 జౌెల్‌ల

శక్తిని ఉపయోగించుకొనును. అనగా అది గంటకు

* ఇందు పరమాణు, నూక్టియర్‌ పదములు సమానార్థక ములు. 60 x 60 x 100 = 0.0368 కోట్ల జౌల్‌ల శకిని వాడును.
557

పరమాణుశళ క్రీ

అందువలన 9,000 కోట్ల జౌల్‌ల శ క్తివలన 100 వాట్‌ల
శక్తి కల 2,50,000 దీపములు ఒక గంటసేపు వెలుగ గలవు.
కాబట్టి, ఒక మిల్లీ గాము (దవ్యరాశిని తగ్గించి, దానిని అంత
అపారమైన శక్తిగా మార్చవచ్చును, నేలబోొగ్గు గాలిలో
కాలునపుడు ఆక్సీకరణము అను రాసాయనిక (పృ క్రియా
ఫలితమయిన ఎలక్ట్రాన్‌ ల వినిమయము (ఇంటర్‌ ఛేంజ్‌)
వలన శక్తి విడుదల అగును. కాని, ఇందు నేలబిెగ్గు,
ఆక్సిజన్‌ (దవ్యరాళులలో అణీయ భాగము మాతమే
తగ్గి శకి చాల తక్కువగా విడుదల అగును, కావున, జ్వల
నము చాల మందకొడి శ కుర్ర క్చాదనచేయు పక్రియ, ఒక
పరమాణు శేం[దము గనుక వి ళ్లథనము చెందినచో జ్వలనము
నందుకన్న ఎన్నో మడుగులు ఎక్కువగా శక్తి ఉద్భ
వించును. దవ్యరాశులలో తగ్గుదల _అధికతరముగా
ఉండుటయే అంతటి అపారశ క్తి విడుదల అగుటకు
కారణమని సోవపత్తికముగ క్రిందివిధమున నిరూపింప
బడును.

శేడియోా ధార్శికత పై జరువబడిన (పయోగములలో
ఒక పరమాణు కేందకము విశ్ళథనము చెందినపుడు
ఆల్ఫాకణములవంటి శ క్రిమంతములెన కణములు వెలు
వడినవి ; (దవ్యరాశిలో వచ్చిన తగ్గుదల ఉశ్చాదింపబడిన
శ క్రికి సంఖ్యా రీత్యా సమానమని శేలినది. కాబట్టి, ఆ
ప్రయోగములు (దవ్యరాశి - శక్తి సంబంధనూత్రమును
రుజువు చేసినవి, (దవ్యరాశి శక్తికి రూపాంతళము అని
నిరూపించుటయే ఐన్‌ స్టయిన్‌ స్మూతము యొక్క
పరమార్గము. ఒక (ప్రతి క్రియలో పాల్గొను (దవ్యముల
(దవ్యరాశులు నిత్యము అని అనినచో దానికి మొత్సము
శక్తి కూడ ఒక స్థిరాంకము అని అర్థము. ఆక్సిజన్‌
యొక్క పరమాణు [దవ్యరాశి (అటామిక్‌ మాస్‌) 18
పరమాణు ద్రవ్యరాశి యూనిట్లు అని (గహింపబడినది,
(ద్రవ్యరాశిని శ క్తిగను, అటుల నే శక్తిని [దవ్యరాశిగను
పరివర్తింప జేయ వీలగును గనుక పరమాణు (ప్రతిక్రియ
లలో శ క్రి మార్పులను వరమాణుదవ్యరాశి యూనిట్లలో
(వ ద. యూ.) తెలియపరచుట పరిపాటి అయినది.

బంధనశ క్రి: పరమాణు కేం దకకణములు =[పోటాన్‌లు,
న్యూ(టాన్‌లు - నూక్టియాన్‌లు అని పేర్కొనబడును,
ఇవన్నియు కలిసి అజ్ఞాత న్వభావమైన ఒక శ క్రిమంత మైన
బలమునకు లోబడి సూక్ళ ఆయతన పరిధిలో ఉండును,
కాబట్టి, ఈ నూక్లి యాన్‌ లను విడదీయుటకు కొంత శక్తిని
(ప్రయోగించవలసి వచ్చును. ఈ శ క్రికి కేందకబంధన శ క్రి
అనిపేరు. చితము 14, 1b అలో కేందకమును (బెద్దలు
కొట్టుటకు ఉపకరించు ఒక పరమాణు విదళన యంత్రముల

నమూనాలు చూపబడినవి, కేందకము యొక్క ద్రవ్య
రాశి అందుండి విడదీయబడు నూ క్లియాన్‌ ల మొత్తము

చిత్రము - 1గి

1. ఆసిలేటరు, రోటరీ కండెన్సరు యూనిట్‌ ; 2. డీ, 0; 8, అయ

నుల ఉత్పత్తి కేం[దము; శ. దిగువ అయస్కాంతము - (ధువ

తలము; ర్‌, దిగువ వేష్టనము; 6. 4,000 టన్నీల విద్యుత్తు

అయస్కాంతము; 7, ఆయిల్‌ డివ్యూషన్‌ వాక్యూమ్‌ పంపులు (2);

8. లత్యుమును తోడ్కొని పోవు అన్వేవకము; 9. చాక్యూము
టాంకు,

(ద్రవ్యరాశి కంశు తక్కువగా ఉండవ లెను. రెండు (ద్రవ్య
రాశుల వ్యత్యాసమే ఐన్‌ సయిన్‌ సూత్రము (పేకారము
(A)

బంధనశ క్తి అగును ఉదా: (ప్రోటాన్‌, న్యూ(టాన్‌

చిత్రము -18B

1. విద్యుద[గము - డీ. (ప్రతి అర్థ భ్రమణములోనూ క్రణమును
త్వరించును; 2. అయనులను ఉత్పత్తి చేయు శేంద్రము.
సైక్లోట్రాన్‌ మధ్యలో కేంద్రక కణములను ఉత్పత్తి చేయును;
శి. పుంజము ; 4, దిగువ అయస్కాంత (థువము ; ర విచాలకము-
అయస్కాంత విచలన విధానమున మందిరమునుండి కణము
లను తోడివేయును ; 8. వాక్యూము టాంకు - కణగమనమునకు
అడ్డుతగులు గాలి అణువులను తీసివేయును ; 7, అత్యధిక వోల్డేజీ
కంవకము డీ’? విద్యుద గ్ర ములకు ఆవర్తి విద్యుత్తును అందించును.

558

(దవ్యరాళులు కమముగా 1:0076, 1:0090 పరమాణు
ద్రవ్యరాశి యూనిట్లు అని నిర్హయింపబడినవి. కార్బన్‌
కేందకము 6c 6 (పోటాన్‌లు, 6 న్యూ[టాన్‌లు
కలవనియు ; ఆ కేం దకపు (దవరాశి 12.0088 పరమాణు
(దవ్యరాశి యూనిట్లు అనియు తెలియవచ్చినది.
హు (ద యూ.
6 (పోటాన్‌ల (ద్రవ్యరాశి =6x1.0076= 6.0456
6 న్యూ|[టాన్‌ ల (ద్రవ్యరాశి = 6x 1.0090 = 6.0540
మొత్తము 12 0998
నూక్టి యాన్‌ ల, నూక్లి యస్‌ ల ద్రవ్యరాశి వ్యత్యానము
= 12.0996 — 12.0088
= 00958 ప ద,యూ.
ఎ కారన్‌ కేందక బంధనశ క్రి =0:0959 వ, ద. యూ.
యుశేనియమ్‌ పరమాణు శకేం దకములో 92
(పోటాన్‌లు, 146 న్యూ[టాన్‌ లు కలవు. కావున దాని
బంధనశ క్రి కార్భన్‌ కేందక బంధనళ క్తి కంశు చాల
ఎక్కువ. బరువెన ఒక పరమాణు కేం[దకములో కొంత
భాగమును విళ్లథనమునకు గురిచేసినచో, ఉశ్చాదిత
కణముల |[దవ్యరాశుల మొత్తము కేందకములో
బంధింపబడి ఉన్నపుడు వాటి దవ్యరాశుల కంచు ఎక్కువ,
ఈ వ్యత్యస్త (దవ్యమును శక్తిగా మార్చవచ్చును.
పరమాణు విదళనము : శ క్రిమంతములెన ఆల్ఫాకణ
ములు, న్యూ[టాన్‌లు ఒక పరమాణు శకేం[దకమును పగుల
గొట్ట గలవు. అయితే, అందుకు ఆల్ఫాకణముల
కన్న న్యూ(టాన్‌ లే అధిక (పయోజన కారులు. ఏలన
1. న్యూ[టాన్‌ లు ఆల్ఫాకణముల కన్న ఎక్కువ సులభ
ముగా శేందకములోనికి చొచ్చుకొని పోగలవు ; 2. ధనా
విష్టములెన ఆల్ఫాకణములు శకేందకములోని ధనావేళ
ముచే ఆకర్షింపబడును; కాని, ఎట్టి విద్యుచావేశము లేని
కణములు కావున న్యూ(టాన్‌లు అపకోర్షి ంపబడవు,
ఫెర్మీ మొదలగు శాస్త్రవేత్తలు 1984 నుండి
న్యూ|టాన్‌లు అను తుపాకీ గుండ్ల తో పరమాణు శేందక ము
లను విదళింప మొదలిడిరి, వారందరు తరచుగా
శేందకనునుండి ఒక చిన్న ముక్కను మాత్రమే చెక్క
గలుగుచుండిరి. అందువలన శక్తి తక్కువ [పమాణము
లోనే విడుదల అగుచుండెను, పరమాణు కేం దకములు
అన్నిటిలోను యు రేనియమ్‌ కేం|దకము ఎక్కువ బరు వె
నది. అందువలన 1988 నుండి యురేనియమ్‌ కేందకమునే
న్యూ(టాన్‌ లచే ఘట్లించుట [ప్రారంభమ య్యెను. అప్పుడు
ఆ కేం దకము జేరియమ్‌ (Ba), (ప్లాన్‌ (Kr) అను శెండు
పెద్ద కేందకముల (క్రింద చీరిపోవుననియు, విస్తార రాశిలో

559

పరమాణుళ క్రి

శక్తి విడుడల అగుననియు కనుగొనబడను [చూ,
చిత్రము = 2].

rere

యు శేనియమ్‌ శేం[దకము
న్యూట్రాన్‌ లచే మర్దనము

పరమాణు శేం[దక విదళ
నము ఫరితముగ జనించిన

చేయబడుట. (దవ్యములు
చిత్రము et)
పరమాణు విదళనము: Nగన్యూ(టాన్‌ ; ౮ యుశేనియమ్‌ ;
Ba బేరియమ్‌; Kr క్రిప్టాన్‌.

ఇటుల యురేనియమ్‌ కేందకమును శెండు పెద్ద
కేం దక ముల (క్రింద [బద్దలు కొట్లుటకు పరమాణు విదళ
నము అని పేరు. యుశేనియమ్‌ కేందక (దవ్యరాశి,
న్యూ(టాన్‌ (ద్రవ్యరాశి కలసి ఆ శకేంద స్ఫోటనమునుండి
ఉత్స త్తియగు బేరియమ్‌, (క్రిప్టాన్‌ కేందకముల సంయుక్బృ
(దవ్యరాశికంశు తక్కువ అగునని ఇదివర శే తెలిసికొంటిమి,
ఒక (గాము యుశేనియమ్‌ ఛాతువులోని పరమాణువులు
అన్నియు విదళనము చెందినచో విడుదలయగు శక్తి
శి0 లకల (గ్రాముల నేలబొగ్గును కాల్చుట వలన విడుదల
యగు శక్తికి సమానమని లెక్క వేయబడినది,

పైన చెప్పినంత |బవ్మోండమైన శక్తిని [ప్రాయోగిక
ముగ సాధింపగలుగుటకు యు శేనియమ్‌ పరమాణు శేం[దక
విదళన : సమయమున - అనేకముగా విడుదలయగు
న్యూ|టాన్‌ లే మూల కారణము, [ప|క్రియను చక్త గా నియం
(తించినచో ఈ న్యూ[టాన్‌ లలో (ప్రతిది ఒక్టాక్ష యుశేని
యమ్‌ పరమాణువును విదళించుచు, మరికొన్ని న్యూ[టాన్‌
లనుకూడ విడుదల చేయగలదు ; అవి తమ వంతు రాగానే
మరికొన్ని యుశేనియమ్‌ పరమాణువులను విదళించగలవు
[చూ. 560 పుటలోని చిత్రము - లి]. ఇటుల గొలును కట్టు
|పతి(క్రియ కొనసాగును. ఇటుల అల్ప కాలములో అనల్చ్ప
వేగముగ లక్షలాది యుశేనియమ్‌ పరమాణువులు విదళ
నముచెంది, విపరీతమైన శక్తి విడుదల అగును. అయిశే,
పరమాణు విదళన (ప్రక్రియలో న్యూ|[